130
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.—VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; III AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CXXX.
APPENDIX AD SAECULUM IX.
TOMUS UNICUS.
1853
APPENDIX AD SAECULUM IX.
DECRETALIUM COLLECTIO
POST EDITIONEM, PRINCIPEM, JACOBO MERLINO PROCURANTE, DATAM, AD PRELUM NUNC PRIMUM REVOCATA, INNUMERIS QUIBUS SCATEBAT MENDIS REPURGATA ET INDICE FIDELISSIMO LOCUPLETATA; ADDITIS ETIAM IN TEXTU, QUAE DEEERANT, SCRIPTURAE SACRAE LOCORUM NOTATIONIBUS. ACCEDUNT PROLEGOMENA AMPLISSIMA CURA ET STUDIO HENRICI DENZINGER In Universitate Herbipolensi theologiae nunc professoris. TOMUM CLAUDUNT
OPUSCULUM DE NOTIS ANTIQUIS
ET
AEVI CAROLINI CARMINA.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS UNICUS.
VENIT 7 FRANCIS GALLICIS.
1853
Prolegomena.
V-XXV
Collectio Decretalium.
Col.
2
De notis antiquis.
1177
AEVI CAROLINI CARMINA.
1195
Ecloge et epicrisis
1. Mira sorte nostris hisce temporibus actum est, ut ii ipsi qui quondam, ut Romanae sedis praerogativas impeterent, merces Pseudoisidorianas pontificum fraudi tribuebant, modo prae omnibus felicius atque subtilius genuinum ejusmodi decretalium ortum indigitarent. Verumtamen, ut plurimum eo non sunt progressi, ut Romanos pontifices fraudi jam a multis receptae non favisse, et Romanae sedis privilegia exinde plus aequo non profecisse fateantur. Quinimo res satis implexa nequidem catholicis omnibus ita eliquata est, ut aliquam saltem disciplinae ecclesiasticae mutationem hisce decretalibus inductam fuisse, non admittant. Hinc nos, ut inveteratis istiusmodi praejudiciis pro posse finem imponamus, edendis Decretalibus praeludere statuimus, ea quae a recentioribus criticis praeclare acta sunt, colligentes, ea quae minus nobis probantur, novo examini subjicientes. Tria igitur erunt de quibus nobis inquirendum erit breviter: 1 o Ubi, quando et quo potissimum fine confectae fuerint Decretales Pseudoisidorianae; 2 o Utrum fraudi jam actae Romani illius temporis pontifices faverint; 3 o Utrum, si nullatenus in partem fraudis venerint pontifices, saltem eaedem ipsae Decretales iis quae de pontificis auctoritate docent novi quidpiam induxerint
2. Multiplices recentiorum de Pseudoisidorianae collectionis ortu opiniones in tres potissimum classes dividere lubet.
Prima sit eorum, qui pauciores numero et quasi ab omnibus derelicti, Decretales Romae augendae pontificiae potestati confectas autumant. His annumerandus est infausti nominis catholicus Antonius Theiner [Col. V] Antonii Theiner, quem a fratre Augustino distinguas velim, de Pseudoisidoriana canonum collectione. Vratislaviae, 1827. et H. E. Eichhorn [Col. V] Abhandlungen der Berliner Academie. Jahrg. 1834 et in Savigny's Zeitschrift fürge, schichsliche Rechtswissenschafs, Bd. IX Heft II, p. 119 et seqq. . Qui tamen addunt, Decretales Romae saeculo VIII ortas et a Franco quodam clerico saeculo IX mediante, auctas fuisse.
Alii vix non innocuum omnino Pseudoisidorum illum statuunt, inter quos nominandi sunt A. Walter [Col. V] Walter, Hirchenrecht, 10. Aufl. § 79. et Rosshirt [Col. V] C. T. Rosshirt; Von den falschen Decretalen, Voranzeige Heidelberg 1847. et: Zu den Kirchenrechtlichen Quellen des ersten Fahrtausends n. Zu den Pseudoisidorischen Decretalen, Heidelberg, 1849. , ille Bonnae, Heidelbergae hic professor. Censet Walter auctorem nostrum, quem Benedictum Levitam collectorem Pseudocapitularium fuisse suspicatur, nonnisi collectionem canonum integram Ecclesiae disciplinam complectentem intendisse et in ea maxime institisse, quae tunc temporis magis negligebantur. Idem fere Rosshirt, qui ex codice Bambergensi a se detecto se eruisse putat, Mercatorem nostrum prius confecta ut plurimum apocrypha adhibuisse quae Graecae potissimum originis fuisse censet, [Col. VI] neque tunc temporis id pro fraude habitum ejusmodi documenta, quae personis et rebus convenirent, deficientibus genuinis, componere.
His accensendus est et inclytus ille fidei propugnator Moehler [Col. VI] Fragmente aus und über Pseudoisidor, Tübinger Quartalschrift 1829. Heft 3. u. Jahrg. 1832. Heft 1. , qui Decretales fraudem piam fuisse censet in bonum libertatis ecclesiasticae peractam. Cum enim tristissimis illis temporibus humana divinaque omnia permiscerentur, atque omnis auctoritas viventium contemptui haberetur, produxisse auctorem illum quasi obloquentes venerandae antiquitatis personas.
Tertiae classis auctores veram fraudem admittunt, quae tamen neque Roma processerit, neque Romanorum utilitatem intenderit. Vel enim ut Spittler [Col. VI] Geschichte des canonischen Rechts. , Plank [Col. VI] Geschichte der christlich-Kirchlichen Gesellschafts versassung, Bd. II, p. 800 ff. et Drosle-Hulshoff [Col. VI] Grundsätze des gemeinen Kirchenrechts. Decretales adversus potestatem metropoliticam directas dicunt, vel ut Knust [Col. VI] Knust de fontibus et consilio Pseudoisidorianae collectionis, Göttingae 1832. , qui et ipse Benedictum Levitam Moguntinum auctorem vocat, ad vindicanda jura episcoporum tum adversus laicalia, tum synodalia judicia confictas censent. Quibus accensendi sunt, qui prae caeteris nobis genuinum Decretalium fontem praelucentibus sane aliis indigitasse videntur. A. Wasserschleben [Col. VI] W. Beiträge zur geschichte der falschen Decretalen, Breslau 1844. et Gfrörer [Col. VI] Gfrörer, Freiburger theol. Zeitschrift 1847, et: Untersuehung über Alter, Ursprung, Zweck der Decretalen des falschen Isidors, Freiburg 1848, et: Geschichte der ostund Wessfränkischen Carolinger, [Col. VI] Freit. 1848. I Bd. censent enim Otgarium sive Autgarium archiepiscopum Moguntinum ad vindicanda sedi Moguntinae primatialia in Germaniam jura, porro ad tuenda adversus principes et synodos episcoporum jura, post conventum Theonisvillanum anni 835 Decretales congeri curasse. Cui opinioni saltem ut probabiliori accedit vir non sine laude nominandus Carolus Kefele [Col. VI] Hefele, Tübinger theol. Zeitschrift, Jahrg. 1847. Aeft 4. , licet pro ea, qua est modestia et judicii moderatione difficultates non dissimulet.
Nos his ducibus tria potissimum ad enodandum istud aenigma statuimus: 1 o Decretales neque Romae, neque saeculo VIII, sed 2 o , saeculo IX mediante in Francorum ditione confectas; denique 3 o verisimile admodum videri Otgarium Moguntinum archiepiscopum auctorem, uti dicunt moralem Decretalium fuisse.
Qui Pseudoisidorum Romae saeculo VIII collectum dicunt, eo potissimum argumento nituntur, capitula quae dicuntur Hadriani I, sive Angilramni Metensis [Col. VI] Vide ap. Mansi t. XII, p. 904 sqq. ex Pseudoisidoro excerpta, eadem ipsa autem testantibus pluribus codicibus [Col. VI] Cf. Ballerinios de antiquis collectionibus et collectoribus canonum, part. III, c. 6, § 2, n. 8, ad calcem operum S. Leonis, Patrologiae tom. LVI, col. 244. ab Hadriano I Angilramno Romae tradita fuisse.
Verumtamen invicte ostendit Waserschleben illam codicum inscriptionem praeferendam, quae ab Angilramno pontifici oblata testatur, cum 785 Romae accusationis amovendae causa versaretur. Nam in omnibus magis conveniunt disciplinae, quae in Francorum regno praesertim quoad synodos provinciales vigebat quam illi, quam tunc temporis pontifices propugnabant; imo nonnulla sunt quae juribus pontificum minus favere videntur, ut capitula 6, 20, 27, 28. Fontes denique, ex quibus hausta sunt capitula, ii non sunt ex quibus Romanus pontifex hausisset, verbi gratia, synodorum hispanarum et gallicanarum decreta, lex Visigothorum, breviarium Alaricianum. Imo non desunt [Col. VI] Knust, Walter, Rettberg, Kirchengeschichte Deutsch. land's Band I, Anhang et jam ante istos Ballerinii l. c. , qui censeant, dicta capitula serioris esse aetatis et ab ipso Mercatore ficta.
Invalidum est igitur argumentum quod ei innititur praetensae rationi, capitula Angilramni Romae confecta fuisse; deficit ergo locus. Verum falsum est etiam ex ipso Mercatore excerpta fuisse; ergo deficit et tempus. Nihil in iis est quod scopo et principiis Pseudoisidorianis praesertim circa accusationes episcoporum conveniat. Nam quae in duobus capitulis ex Isidoro inveniuntur desumpta, in codice uno melioris notae deesse seriusque interpolata fuisse testatur Wasserschleben. Imo nonnulla sunt in iis, quae Isidoro contradicant, ut cap. 6, 12, 27, 28. Manifestum est e contrario Isidorum ex Angilramno hausisse, cum nonnunquam, ubi hic fontes suos accuratius allegaverit, ille vario modo immutatos reddat.
Neque melius Theiner et Eichhorn nonnullas Pseudoisidorianae collectionis partes, ut epistolas Pseudoclementinas, donationem Constantini, gesta Sylvestri, a testibus saeculi octavi, ut Hadriano I in epistola ad Carolum Magnum directa, capitulari quodam anni 806, dictis quibusdam Agobardi Lugdunensis et Theodulfi Aurelianensis jam advocatas fuisse. Nam satis constat, ejusmodi documenta jam ante Isidorum ficta fuisse, qui sane non solum decepit, sed et ipse in multis deceptus est.
Alii, quos jam saeculo VIII exstantis Mercatoris documenta volunt esse, juniores Decretalium auctore facile probantur. Huc pertinet Remedii Curiensis collectio canonum, quam jussu Caroli Magni conscripsisse dicitur, cum titulus, cui dicta opinio innititur, plane confictus sit [Col. VI] Ita Ballerinii l. c. cap. 4, § 4, n. 13, Patrol. t. LVI, col. 249. c. Knust, Wasserschleben, Richter, Walter, Kunssmann, dic Canonensammlung des Remedius von chur, Tubingen 1836. . Huc et reponendum est argumentum [Col. VII] desumptum ex epistola Gregorii IV ad episcopos Galliae et Germaniae anni 832, si nothra sit, ut Richter censet. Verumtamen ponamus et genuinam esse, tunc plane non liquet, utrum ipsa ex Isidoro, an Isidorus ex ipsa hauserit.
Magnum denique quiddam se praestare sibi visus est Eichhorn, ut idem evinceret, quod Librum Pontificalem, quo praeprimis usus est Mercator, extra Italiam incognitum fuisse, uti putabat detexerit. Quod oppido falsum est, cum et Beda Venerabilis saeculo VIII illo usus fuerit, neque desint ejusdem temporis codices Gallicani. Sed quid tempus terimus refellendis istorum ratiunculis, cum pontifices duo, annis adhuc 850 et 863, ipsi canonicas auctoritates enumerantes, quibus Romana Ecclesia utatur, nonnisi decretalium, quae in collectione Dionysiana auctiore continentur, mentionem faciunt. Ita Leo IV, epistola 2 ad episcopos Britanniae [Col. VII] Mansi., T. XIV, 884 : «De libellis et commentariis aliorum non convenit aliquem judicare et sanctorum conciliorum canones relinquere vel decretalium regulas, id est, quae habentur apud nos simul cum illis in canone et quibus in omnibus ecclesiasticis utimur judiciis, id est, Apostolorum, Nicaenorum, Ancyranorum, Neocaesariensium, Gangrensium, Antiochensium, Laodicensium, Chalcedonensium, Sardicensium, Carthaginensium, Africanensium et cum illis regulae praesulum Romanorum, Silvestri, Siricii, Innocentii, Zosimi, Coelestini, Leonis, Gelasii, Hilarii, Symmachi, Simplicii. Isti omnino sunt, per quos judicant episcopi et per quos episcopi simul et clerici judicantur. Nam si tale emerserit vel contigerit inusitatum negotium, quod minime posset per istos finiri, tunc si illorum, quorum meministis, dicta Hieronymi, Augustini, Isidori vel caeterorum similiter sanctorum doctorum similium reperta fuerint, magnanimiter sunt retinenda ac promulganda vel ad apostolicam sedem referatur de talibus.
Nec minus Nicolaus I episcopus ad Hincmarum Rhemensem a. 863 [Col. VII] Mansi, T. XV, 374 : «Praeterea quidem et sancimus, ne quilibet. . . . . impune audeat seu valeat aliena expetere aut exspectare judicia aut alienas contra canones ordinationes suscipere vel ad alias provincias irregulariter convolare, sed ita ut Nicaenorum et caeterorum conciliororum canonicis definitionibus est promulgatum et beatorum Siricii, Innocentii, Zosimi, Coelestini, Bonifacii, Leonis, Hilarii, Gelasii, Gregorii ac caeterorum Romanae sedis pontificum constitutionibus est decretum, salvo in omnibus jure apostolicae sedis.»
Quid igitur longiori examine opus est, cum ipsi pontifices se ab ejus modi fictione alienissimos ostendant, saltem, quod modo nobis sufficiat, ad annum usque 863, quo certe jam undequaque in Galliis sparsae erant merces Pseudoisidorianae.
3. Amotis quae obstabant, ad positiva argumenta procedamus atque quando et ubi confictus fuerit Pseudoisidorus statuamus. Id praeprimis certum videtur ex iis, quae Ballerinii [Col. VII] L. c., § 4, n. 14. Patrol. t. LIV, col. 250. , Knust, Wasserschleben congesserunt, rationibus, in ditione Francorum fraudis cunabula esse requirenda. Nam codices omnes et ipse Vaticanus n. 630, qui omnium antiquissimus est, inde originem traxerunt, Decretales a Francis auctoribus primum allegantur, fontes ex quibus hausit Pseudoisidorus. nempe decreta conciliorum Hispaniae et Galliae, Breviarium Alaricianum cum interpretatione Aniani, Collectio canonum Quesnelli, epistolae S. Bonifacii Moguntini ad regnum Carolingorum spectant. Collectio Hispanica, quam suae fundamentum fecit Pseudoisidorus iis mutationibus affecta apud ipsum apparet, quae in codicibus originis Gallicanae reperiuntur [Col. VII] Ballerinii, ibid. et n. 19, coll. 255. D. : sed et loquela Francum prodit: v. g. missi dicuntur legati, seniores pro dominis feudalibus, comites sensu, qui tunc invaluit, leguntur; venire, habere, modernus, custodire vocabula ad usum Franco-Germanorum adhibentur.
In statuendo fraudis tempore terminum ad quem indubium habemus in Conventu Carisiacensi anni 857, qui Pseudodecretalibus certissime usus est. Terminum a quo Blondellus et Ballerinii, Wasserschleben, Gfrörer in synodum Parisiensem anno 829, Walter in epistolam Gregorii IV a. 832, Knust in synodum Aquensem 836, reposuere, eo quod impostor ex ipsis hausisse videatur.
At istiusmodi argumentum non solidum satis videtur. Quaeritur enim in ejusmodi casibus, quis ex duobus, quos ita consonare videas, ut ab invicem pendere necesse sit, alterum secutus fuerit, quis praecesserit. Sufficiat igitur praeprimis nobis aliquanto ante conventum Carisiacensem tempore, saeculo IX mediante, Pseudoisidorum in lucem erupisse.
4. Ut autem penitus in tenebras, quae epocham, auctorem, scopum Pseudodecretalium contegunt introspiciamus, oportet, ut ad alium falsatorem ejusdem aevi, qui Pseudoisidoro conjunctissimus videtur, animum advertamus. Benedictus is est, Levita Moguntinus [Col. VII] Ejus opus vide in Baluzii Capitular. regum Franc. et apud Pertz Monum. Germaniae historica. Tom. IV, pag. 39. App. , qui ut ipse in sui operis praefatione ait, jubente archiepiscopo suo Otgario, novam collectionem Capitularium, quae Ansegisii syllogen suppleret, ex schedulis quas Riculphus quondam archiepiscopus congesserat, conficiendam sibi proposuit. Ista vero [Col. VIII] praetensa Capitularia merces sunt ad modum Pseudoisidori undique corrasae. Porro pars circiter vicesima, nempe 57 capitularia, ex Pseudoisidoro desumpta sunt, ita ut negari possit nexum inter utrumque impostorem interesse, ut vix non dicas unum atque eumdem esse, qui canones et capitularia supposuit, eademque principia spargenda, eumdemque finem legibus tum ecclesiasticis tum civilibus supponendis attingendum sibi proposuisse. Utrumque librum jungit, eidemque auctori tribuit Hincmarus Rhemensis in opusculo contra Hincmarum Laudunensem; c. 24, vocat Pseudoisidorianam syllogen librum collectarum epistolarum ab Isidoro, quem de Hispania allatum Riculfus Moguntinus episcopus in hujusmodi, sicut et in capitulis regiis obtinuit.
Hoc supposito intra arctiores fines Pseudoisidoriani operis ortum restringere licebit. Nimirum Benedictus ille Levita iterato [Col. VIII] Pertz leg. II, b. p. 39, p. 40. testatur, se opus suum defuncto Ludovico Pio, regnantibus ejus filiis, quos reges jam vocat, jussu Otgarii archiepiscopi conscripsisse. Atqui Ludovicus 840, Otgarius 847 defunctus est; tempus proinde intermedium epochae Benedicti Levitae assignandum erit, proindeque Pseudoisidorus, quo ille utitur, aliquanto tempore praecedit.
5. Verumtamen id minimum erit emolumenti, quod ex Benedicti cum Pseudoisidoro nexu nostrae questioni proficiat. Jam vestigium aliquod auctoris apparet, jamque scopum ipsius ex temporum locorumque circumstantiis eruere, epochamque confecti operis accuratissime determinare licebit.
Duo sunt, qui ad Pseudoisidorianas merces fabricandas concurrere potuerunt: Riculfus, qui schedulas, ex quibus Benedictus, proindeque ejus parens vel frater Pseudoisidorus hauserunt, congessit, et Otgarius, quem Benedictus sibi opus intulisse fatetur.
Riculfum jam Hincmarus senior plerique antiquiores post ipsum auctorem Decretalium suspicati sunt. Scripsit ille in opusculo contra Hincmarum Laudunensem c. 24: «Si vero ideo talia, quae tibi visa sunt, de praefatis sententiis (Angilramni) ac saepe memoratis epistolis detruncando et praeposterando atque disordinando collegisti, quia forte putasti neminem alium easdem sententias vel ipsas epistolas praeter se habere, et idcirco talia libere te existimasti posse colligere; res mira est, cum de ipsis sententiis plena sit ista terra, sicut et de libro collectarum epistolarum ab Isidoro, quem de Hispania allatum Riculfus Moguntinus episcopus in hujusmodi sicut et in capitulis regiis studiosus obtinuit et istas regiones ex illo repleri fecit.» Atqui certissimum est Hincmarum hic errasse collectionemque Pseudoisidorianam cum genuina Hispana confudisse.
Nam ex monumentis [Col. VIII] Grandidier, Histoire de l'Eglise de Strasbourg, I. 315, et pièces justificat. n. 78. certum est, Rachionem Argentoratensem episcopum Riculfi suffraganeum a. 788 Isidorianam genuinam canonum collectionem conscribi curasse. Verisimillimum est autographum illud ipsum fuisse, quod Riculfum ex Hispania attulisse Hincmarus contendit. Porro illo tempore, quo Moguntiae sedit Riculfus, nempe ab anno 787 ad annum usque 813 non eae erant temporum circumstantiae, quas supponit Pseudoisidorus, ut sacerdotes opprimerentur, bona ecclesiastica diriperentur, hisque similia, quae Carolo Magno regnante non occurrunt. Riculfum Blondellus novi aliquid intulisse colligit ex l. VII Capitular. 281, ubi ille in conventu Wormaciensi Gregorii epistolam attulisse traditur, cujus nulla ante nec post memoria exstitit. Verum haec sincera erat epistola Gregorii II ad S. Bonifacium. Ait quidem Benedictus in suorum Capitularium praefatione. «Haec vero capitula, quae in subsequentibus tribus libellis coadunare studuimus, in diversis locis et in diversis schedulis, sicut in diversis synodis ac placitis generalibus edita erant, sparsim invenimus et maxime in sanctae Moguntiacensis metropolis ecclesiae scrinio a Riculfo ejusdem sanctae sedis metropolitano recondita et demum ab Autcario secundo ejus successore atque consanguineo inventa reperimus, quae in hoc opusculo tenore suprascripto inserere maluimus.» At quis est tam caecus, ut non videat id ab impostore fictum fuisse, ut suis figmentis auctoritatem conciliaret, cum tam longe lateque notum esset, Riculfum incognitam hucusque illis in regionibus canonum syllogen ex Hispania detulisse. Denique Benedictus ne quidem omnia se ex Riculfi schedulis traxisse contendit, sed ex diversis locis et chartis.
6. Longe aliter res se habet, si ad Otgarii indolem resque ab eo gestas respiciamus. Duo sunt, quae impostorem intendisse manifestum est: vindicare episcopos a laicalibus [Col. VIII] Pii ep. 1, 2. Pontiani ep. 1. Zephyrini ep. 1. et synodalibus [Col. VIII] Damasi ep. 5. Julii ep. I. Zephyrini ep. 1. Damasi 4. Sixti 2. judiciis falsisque accusationibus eorumque bona a direptione saecularium tueri [Col. VIII] Pii ep. 2. Zephyrini ep. 2. cf. Praefationem. , et primates, quos primus ille latius inducendos docet [Col. VIII] Ep. Aniceti ad episc. Galliae: «Nulli archiepiscopi primates vocentur, nisi illi, qui primas tenent [Col. VIII] civitates, quarum episcopos apostoli et successores apostolorum regulariter patriarchas et primates esse constituerunt, nisi aliqua gens deinceps ad fidem convertatur, cui necesse sit propter multitudinem eorum primatum constitui. Reliqui vero, qui alias metropolitanas sedes adepti sunt, non primates, sed metropolitani nominentur.» Mansi t. I, 684.—Clem. ep. 1, Julii ep. 2, c. 12. Felicis II ep. 1, c. 12. V. Aegyptiorum ep. ad Felicem II Victoris ep. 1. [Col. IX] Sixti II ep. 1. Felicis I ep. 1. Benedictus Levita l. II. can. 309, 381. III. l. 83, 89, 156, 171, 314, 321, 439, 460. , quos judices esse vult, ad quos a judicio metropolitani appellare liceat, efferre. [Col. IX] Alii duos fines, quos prosequi ipsum videas, pontificiam auctoritatem jusque appellationum tueri, metropolitanorum praerogativas deprimere, secundarii plane sunt atque prioribus illis subordinati. Ad pontifices enim recurrit eo, quod episcopos in ipsis validissimum adversus oppressores tutamen habituros confidat. Hinc et causas episcoporum majores atque pontificibus reservatas tam acriter tuetur. Quae omnia, si Otgarii aevum vitamque conferamus, sicut impressam ceram sigillo respondere videbimus.
Ludovicus Pius cum ex altera uxore Juditha filium Carolum, qui Calvus postea dictus est, genuisset, una cum imperatrice eo tendebat, ut imperii partem secundarum nuptiarum filio compararet. Hinc filii Irmengardis, prioris uxoris, quibus lege a. 817 de successione lata imperium diviserat, armis patrem impetierunt. Ex ipsorum partibus plurimi ex praelatis stabant, ut Wala, Hilduinus, Elizachar, abbates; Ebbo Rhemensis, Agobardus Lugdunensis, Jesse Ambianensis, Otgarius Moguntinus, episcopi. Res eo deductae sunt, ut imperator poenitentiam publicam, suadente potissimum Ebbone Rhemensi, agere compulsus fuerit. Imperatore autem misere oppresso, mutati sunt in meliorum sensum subditorum filiorumque Ludovici et Pippini animi, ita ut in regnum restitueretur. Tunc in synodo Theonisvillana a. 835 depositus est Ebbo, postquam se indignum episcopatu scripto fassus fuisset, alii diversis modis poenas dederunt. Otgarius humiliter veniam petens post brevem carcerem dimissus est. Defuncto Ludovico, nova inter filios discordia exarsit, Lothario eo tendente, ut universum Caroli Magni regnum sibi subjiceret; Ludovico Caroloque partes suas sibi vindicantibus. Qua in rixa Otgarius unitati imperii servandae jugiter studens, a Lotharii partibus et Nikardo teste [Col. IX] Histor. II. 7. Pertz II. 659. omnium infensissimus Ludovici Germanici adversarius fuit, ita ut devicto etiam Lothario cum aliis ejusdem vasallibus ad Rhenum tenderet, quo Ludovicum a trajiciendo flumine impediret. Res autem cum male cederet, a Ludovici ira aufugit. Post pactum Virodunense demum in gratiam Ludovici rediit. Certe anno 845 episcopale munus exercentem et Ludovici favore fruentem videmus.
Quam male tantis in turbis eoque barbariei tempore habitae fuerint ecclesiae, earumque bona et ministri vix operae pretium est, ut ex ejusdem epochae synodis auctoribusque probemus. Hinc igitur illae de direptis ecclesiis querelae. Neque mirum est, Otgarium post synodi Theodonisvillanae contra se et suos decreta, in synodorum judicia invectum fuisse, tantaque de formis judiciorum in episcopos habendorum congessisse, quae vel ictum ferendum averterent, vel potius latum injustitiae arguerent. Aliqua etiam occurrunt in Decretalibus, quae ut ostendit Acfele [Col. IX] L. c., p. 627. , perspicue satis Ebbonis confessionem atque depositionem indigitare videantur. Haec enim scribit Pseudoalexander [Col. IX] Ep. 1. : «Similiter si hujusmodi personis quaedam scripturae quoquo modo per metum, fraudem aut per vim extortae fuerint, vel ut se liberare possint, quocunque ab eis conscriptae vel roboratae fuerint ingenio, ad nullum eis praejudicium aut momentum pervenire censemus, neque ullam eis infamiam vel calumniam aut a suis sequestrationem bonis, unquam auctore Deo et sanctis apostolis eorumque successoribus sustinere permittimus.» Imo quaedam Decretalibus inesse nobis videntur ex iis, quae ad primam sedem respiciunt, quod a nemine judicetur, quae ab illius temporis eventibus pendeant. Gregorius nempe IV, ut pacem inter patrem filiosque conciliaret ex Italia accedens, cum a Lothario retentus filiis favere videretur, in eum insurrexerunt Germaniae praesules, qui ex Ludovici partibus stabant, et eo progressi sunt, ut pontificis excommunicationem molirentur. Jam tunc factum est ut Wala, Corbeiensis abbas, quem supra inter filiorum asseclas nominavimus, pontifici syllogen quamdam auctoritatum a. 833 offerret, quibus pontifici omnem B. Petri auctoritatem excellentem et potestatem vivam inesse, ipsum omnes judicare et a nemine judicari ostenderet. Ejusmodi porro serius et Isidorus noster congessit.
Alter finis, quem Pseudoisidorus sibi proposuit, nec minus Levita Benedictus promovit, is erat, ut dicebamus, ut primatialia pura ecclesiae Moguntinae vindicaret, similia illis, quibus metropolita Carthaginiensis in Africa, vicarii pontificii aliis in partibus patriarchatus Romani fruebantur. Quam praeclare haec in Otgarium quadrent videbimus, si a S. Bonifacio usque ad ipsum, quaenam hujus dignitatis in sede Moguntina sors fuerit, inquiramus. Sanctissimus ille Germaniae apostolus a Zacharia papa Moguntinam sedem in metropolim evectam accepit, cui subjicerentur Ecclesiae Tongrensis, Coloniensis, Wormaciensis, Spirensis, Trajectensis et omnes illi, qui ab eo conversi fuerant, Germaniae populi, nempe recenter ab eo erectae sedes Herbipolensis, Buraburgensis, Erfurtensis, Eichstettensis, quibus posterius Augustana, Constantiensis, Curiensis, Argentoratensis accesserunt. Quae potestas vere primatialis erat, cum omnes integrae nationis ecclesiae Moguntinae subjicerentur. Mox tamen, sedente Lullo Bonifacii successore, ab Hadriano I dioecesis Trajectensis a metropoli Moguntia divisa est et Coloniensi ecclesiae subjecta. Imo potestas illa vicarii apostolici et primatis non videtur ad Bonifacii successores transiisse, ut egregie ostendit [Col. X] Blascus, c. 7 suae de Collectione Isidori Mercatoris dissertationis, [Col. X] Carolus Blascus, de collectione canonum Isidori Mercatoris, commentarius ap. Gallandium de vetustis canonum collectionibus, dissertationum sylloge T II ed. Moguntinae, 1790. Moguntia tamen primum locum inter imperii Francorum sedes longo tempore retinuit, ut idem c. 13 ostendit latius. Adeoque facile Bonifacii successori ea ambitio in mentem venit, ut Bonifacii praerogativas in se tum servari, tum restitui postularet. Riculfus, qui Lullum secutus est, Salisburgum et Coloniam in metropoles erigi invitus vidit. Otgario sedente in eo erat, ut pars major suffraganeorum Moguntiae eriperetur, proindeque et dioecesis metropolitica minueretur, cum Ludovicus Germanicus partes imperii cisrhenanas ut sibi proprias vindicaret, provinciae vero ecclesiasticae fines regnorum sequi solerent. Hinc factum est, ut Otgarius tantopere unitati imperii studeret, Ludovico Pio adversaretur, cum Alsatiam, Sueviam et partem Burgundiae filio Carolo concederet, Lothario faveret, cum integram Caroli Magni haereditatem appeteret. Quod apprime in Decretalibus expressum reperias. Pelagium II papam sic loquentem inducit atque exponentem, quid sit justa provincia ecclesiastica [Col. X] ep. alias 8. : «De caetero, fratres, super provinciae causa unde sedem apostolicam dudum consulere voluistis, videtur nobis sufficienter tractatum a sanctis praedecessoribus nostris. Sed quia denuo nostram mediocritatem de eadem re interrogare dignum duxistis, scitote, certam provinciam esse, quae habet decem vel undecim civitates et unum regem et totidem minores potestates sub se, et unum episcopum aliosque suffragatores decem vel undecim episcopos judices, ad quorum judicium omnes causae episcoporum et reliquorum sacerdotum ac civitatum causae referantur, ut ab his omnibus juste consona voce discernantur, nisi ad majorem auctoritatem fuerit ab his, qui judicandi sunt, appellatum. Unde non oportet, ut degradetur vel dehonoretur unaquaque provincia, sed apud semetipsam habeat judices, sacerdotes et episcopos singulos videlicet juxta ordines suos.» Atqui quarto post pacem Virodunensem anno, quae ne provinciae Moguntinae discerperetur, ex Otgarii votis avertit, Rhabanus Maurus ejus successor synodum Moguntiae celebrans, undecim habuit suffraganeos, Salomonem Wormatiensem, Gebhardum Spirensem, Gozbaldum Herbipolensem, Otgarium Eichstettensem, Baturatum Paderbornensem, Ebonem Hildesiensem, Haymonem Halberstadiensem, Waltgarium Verdensem, Gerbrathum Curiensem, Latonem Augustanum, Salomonem Constantiensem, [Col. X] Harzheim, Conc. Germ. II. a. 152. uno verbo tot episcopos sibi subditos, quos Pseudopelagius provinciam constituere voluit. Nota etiam a Pseudodecretali requiri, ut provincia in unius regis ditione sit. Requirit insuper ut urbes, in quibus primates sessuri sint, jam ante Christi adventum majores atque primariae urbes fuerint [Col. X] ep. 11. Stephani I. c. 4, Anaclet. ep. 2, c. 4. . Non deerant autem, qui Moguntiae ortum a Magontio, Herculis filio, vel a Magog, filio Japhetis, vel a Magis Treveris expulsis deducerent. Certe a Druso aliquo ante Christum natum tempore civitatis nomine donata est. His addas in epistola Aniceti supra citata primatem non admitti praeter constitutos ab apostolis, nisi populo posterius converso qui tantus sit numero, ut tali capite egeat; habebisque Moguntiam ejusque provinciam quasi depictam.
Neque majori difficultate explicare nobis licebit, cur post pacem Virodunensem Otgarium videamus ab ejusmodi fraudibus abstinere, atque Ludovico Germanico reconciliari altumque de Pseudoisidorianis decretalibus silentium tum a Rhabano successore, tum longo post tempore in Germania esse. Id inde deducendum est, quod pace Virodunensi ejusmodi imperii divisio inducta sit, quae Moguntiacae provinciae amplitudinem intactam omnino relinqueret. Tunc ipse fraudis inventor proprias merces utpote sibi jam inutiles neglexit.
Haec omnia si complectamur, verisimillimum videtur Otgarium Moguntinum saltem causam moralem Decretalium fuisse. Utrum Benedictus Levita, ut Walter, Knust et alii probabiliter autumant, ipse Mercator fuerit, necne, id equidem definire nolim, neque puto unquam in dubio detegi posse. Id sane favet suspicioni, quod partes Pseudoisidorianas, quibus utitur, quadam libertate immutando transtulerit, sicut is, qui proprias lucubrationes adhibeat, non ad verbum allegando ut is, qui aliena transcriberet.
Jam vero patet, Decretales et posteriora Benedicti Capitularia non ante conventum Theodonis villanum a. 835 confecta fuisse neque post pacem Virodunensem a 834 esse reponenda. Utrum denique, ut Gfrörer suspicatur postmodum a Wenilone Senonensi, qui et ipse Ecclesiae suae primatum in Galliis affectabat (quod et Ancegisio ejus successori contigit), et a Rothadio Suessionensi aucta fuerint, vix est, ut quis decernat, neque ejusmodi suspicio rationibus, quae prudentem moveant, innititur. Neque iis possumus, his statutis, assentiri, qui innocuum tantopere Mercatorem illum depingunt. Quis enim in animum inducat, hominem, qui ejusmodi mendacium in mundum invexit, adeo columbinae fuisse simplicitatis, ut mentiendo vix non recte se agere putaret. Pias fraudes nos non novimus, neque piorum unquam fuisse credimus. Multo minus vero dicendum est, ejusmodi falsa tunc non pro fraudibus, sed pro modo quodam propria principia exponendi habita fuisse.
[Col. XI] Locus denique praefationis Pseudoisidori, ex quo cl. Rosshirt [Col. XI] L. c. p. 52. ostendere nititur, merces istas ex Graecis fontibus haustas fuisse, nihil plane probat. Nam praefationis illius auctor de conciliis loquitur, non de decretalibus. En verba: «Ea vero concilia, quae Graeco sunt edita stylo, amplius quam tripliciter aut quadrupliciter interpretata aut conscripta reperimus. Quod si veritas quaerenda, ex pluribus Graecorum sequamur stylum eorumque imitemur dictiones atque exemplaria, etc.» Quae vero ex codicibus Bambergensibus attulit monumenta, in quibus Pseudodecretales ante Mercatorem habeantur, post ipsum conscripta fuere, utpote quae ad ordinationes Formosi referantur. Illud autem opusculum quod ex Bambergensibus codicibus erutum, omnino incognitum fuisse putat, ac Pseudoisidoro priorem, ex quo hausisse Mercatorem supponit, non est nisi liber prior Auxilii de ordinationibus Formosi, qui multo post Mercatorem tempore scripsit. Proinde licet verum sit, Pseudoisidorum multa jam exstantia adhibuisse, non tamen dicendum est eum plurima non proprio Marte conseruisse.
7. Audiamus modo, quae a Cl. Hefele per modum dubii, cum ipsi hypothesi nostrae faveat, in contrarium opposita sunt [Col. XI] L. c. p. 628. . Tot partes in Pseudodecretalibus exstare, quae praetenso auctoris scopo nullatenus mserviant; quod metropolitica potestas adeo deprimatur, non quadrare in Otgarium, qui ipse metropolita fuerit, Benedictum Levitam, quem Isidoro conjunctum supponimus, multo minus metropolitis infensum esse. Mirum videri, si Otgarium decretalium auctorem habeas, ab ejus successore Rhabano eas plane ignorari, imo nullum earum longo post tempore usum factum fuisse in Germania, ita ut in synodo Gerstungensi 1085 episcopi Germaniae una cum legato apostolico nonnisi cum quodam despectu earum mentionem facerent.
At enimvero quis nescit, ejusmodi falsarios iis, quae praeprimis in hominum mentes inducere intendunt, multa admiscere, quae indifferentia sint et innocua videantur, ne prava intentio perfracte nimis nudeque exposita, statim appareat. Isidorum metropolitas deprimere non est, cur miremur, cum superiorem primatis auctoritatem sibi arroget. Verumtamen nolim dicere Decretales directe metropolitis adversari, neque synodos, quarum celebrationem inculcat [Col. XI] Anacleti ep. 1. Felicis ep. 1. Julii ep. 2. ; id tantum modo intendit, ne synodorum judicia arbitrario modo habeantur, neque ullum sit ab iniquis sententiis refugium, neve in aliena provincia judicium exerceatur, quod in Theodonis villa factum fuerat; imo vult causas primo ad metropolitam, deinde ad synodum, postmodum ad primatem, denique ad pontificem deferri, nisi statim ad ipsum appellatum fuerit [Col. XI] Cf. ep. 8 Pelagii I. . Benedictum itaque Levitam in metropolitas minus iniquum fuisse, non recte opponas; adde quod eumdem cum Isidoro fuisse nullatenus certum sit, proindeque diversitatem aliquantulam admittere absonum non sit, diversam denique fuisse Pseudocapitularium materiam.
Qua de causa ab episcopis Germaniae et a Rhabano, silentio praeterita, imo ab ipso demum Otgario derelicta fuerit congeries Pseudodecretalium, egregie exposuit Gfrörer, neque quidquam illis addendum est, quae supra ex ipso excerpsimus, praeter id, episcopos Germaniae plerosque a parte Ludovici Pii et cognominis postmodum filii stetisse proindeque non tam ad ipsos mitti ab ipsisque recipi potuisse collectionem canonum, quam ad Otgarii sodales in Neustria degentes, apud quos late sparsam postmodum invenias, cum ab auctore a Ludovico in gratiam recepto jam derelinqueretur. Falsum etiam est Germaniae episcopos neque ad annum 1085 et ultra decretales vel neglexisse, vel sprevisse. Nam in synodo Coloniensi a. 887, epistola Anacleti, in Moguntina 888 epistola Urbani, in Triburiensi demum 895 pluribus decretalibus Pseudoisidorianis utuntur. Alia, quae facile solvuntur, brevitatis causa omittimus.
8. Licet modo critici quasi omnes fateantur, Decretales Pseudoisidorianas neque Romae neque ut Pontificibus inservirent, inventas fuisse, multi tamen Pontifices iis postmodum favisse ipsisque in proprium commodum usos esse contendunt. Wasserschleben censet Sergium II jam a. 844 Drogonem Metensem episcopum Galliarum primatem sedisque apostolicae vicarium ad normam juris Pseudoisidoriani creare voluisse. Verum iis in actis nihil occurrit, quod speciali forma Decretalium vestigium prae se ferat, neque ea dignitas, quam Drogoni moliebatur pontifex, novella adeo erat.
Nicolai I epistola ad Gallos in causa Thietgaudi Trevirensis [Col. XI] Ap. Hontheim, Hist. Trevir. T. I. p. 197. , quae Alexandri I Pseudodecretalem allegat, quamque Hontheim ad annum 861 refert, suspectae auctoritatis est, eamque Kunstmann [Col. XI] Neue Sion 1845. N. 54. Nicolai II esse censet, cum ea, quae de Trevirensi antistite dicantur, non in Thietgaudum, sed in Eberhardum quadrent, qui a Conrado comite Lutzelburgensi captus est. Res confecta est, usque ad annum 863, quo Nicolaus ad Hincmarum Rhemensem scribens, nonnisi Decretales Hadrianae collectionis enumerat, ut supra retulimus, Romanos pontifices Pseudoisidoriana plane nescisse. Eodem fere tempore Lupus Ferrariensis [Col. XII] abbas eumdem pontificem de quadam Pseudoisidoriana Melchiadis decretali consuluit his verbis [Col. XII] Mansi T. XV. 397. : «Dicitur autem Melchiades papa decrevisse, ne quis unquam pontifex sine consensu papae Romani deponeretur. Unde supplicamus ut statuta illius integra, sicut penes vos habentur, nobis dirigere dignemini.»
Pontifex autem ad Wenilonem ejusque coepiscopos, quibus conjunctus Lupus scripserat, respondens, hac de re plane tacet, sane eo quod decretalem non invenerit, vel si mavis responsum ad Lupum datum intercidisse, idem tamen inde sequitur, quod Nicolaus decretali, quae tantopere pontificiae auctoritati favebat, ad Wenilonem respondens uti spreverit.
9. Hinc plurimi censent, eumdem Nicolaum tandem a Rothadio Suessionensi, cum Romae adversus Hincmarum Rhemensem appellatus versaretur Decretalium notitiam accepisse. Ita Gfrörer, Spittler [Col. XII] Geschichte des canonischen Rechtes p. 256. .
Quidquid sit, certum est Nicolaum a. 865 ad Gallicanos episcopos hac de Rothadii causa scribentem Hincmarum refellere, quod Decretales pontificum, quae in codice canonum, hoc est Hadriana collectione non habeantur, hac de causa nullius esse roboris praetendat. Haec sunt verba [Col. XII] Mansi T. XV. 694. 695. : «Quod tamen vos, ut servata vobiscum medullitus charitate dicam, postposuisse dolemus et diversorum sedis apostolicae praesulum decreta in hoc vos contempsisse negotio non immerito reprehendimus. Absit enim, ut cujuscunque, usque ad ultimum vitae suae diem qui in fide catholica perseveraverit, vel decretalia constituta vel de ecclesiastica disciplina quaelibet exposita, debito cultu et cum summa discretione non amplectamur opuscula, quae duntaxat et antiquitus sancta Romana Ecclesia conservans nobis quoque custodienda mandavit et pene se in suis archivis et vetustis rite monumentis recondita veneratur . . . . . Quanquam quidam vestrum scripserint, haud illa decretalia priscorum pontificum in toto codicis canonum corpore contineri descripta, cum ipsi, ubi suae intentioni haec suffragari conspiciunt, illis indifferenter utantur et solum nunc ad imminutionem potestatis sedis apostolicae et ad suorum argumentum privilegiorum minus accepta esse perhibeant. Nam nonnulla eorum scripta penes nos habentur, quae non solum quorumcunque Romanorum pontificum, verum etiam priorum decreta in suis causis praeferre noscuntur.»
Neque opus est, ut cum Kunstmanno dicamus. Nicolaum hic loci ad Pseudodecretales minime respicere, quod ex ipso verborum tenore refellitur.
Verumtamen oppido errat, qui inde concludit, Nicolaum Decretales ipsas recepisse, vel illis unquam usum fuisse. Hefele [Col. XII] L. c. p. 657. quidem epistolam Nicolai ad Carolum Calvum ejusdem anni [Col. XII] ep. 40. Mansi T. XV. 658. allegat, in qua Julii Pseudodecretali utatur. Sed pace egregii viri dictum sit, nullibi in Decretalibus falsis ea invenire potuimus, quae de Julio refert Nicolaus. Neque verba aliud prae se ferunt, nisi brevem gestorum narrationem, quam ex historia tripartita vel ex genuina Julii ad Orientales epistola desumpsit. En verba: «Sed et papa Julius Orientalibus scribens, utramque partem Athanasii scilicet et adversariorum ejus accelerare praesentiam, quatenus utraque parte praesente audiretur reus et ab omnibus condemnatus, de caetero cohiberetur a sacerdotio.» In altera ejusdem anni epistola ad Gallos genuinam Julii decretalem attulit. Nunquam Nicolaus Decretalibus usus est, nunquam aliquam speciali mentione advocat, licet toties occasio occurrerit.
Quod ad illam epistolam attinet, ad Hincmarum directam, quae unica est, in qua pontifex ad Pseudodecretales respiciat, duo sunt, quae dicenda nobis erunt.
Praeprimis notandum est, Nicolaum nonnisi confusam quamdam generalemque Decretalium illarum notitiam prae se ferre, neque unquam eas prae oculis, nisi in aliquot ab Hincmaro citatis locis, habuisse videri. Nam nonnisi una vice generalibus quibusdam verbis de ipsis loquitur.
Alterum, quod maximi momenti habendum, id est, Nicolaum minime de authentia Decretalium agere, sed statutum tantummodo ab Hincmaro principium impugnare, decretales illas, licet genuinae forent, nullius esse auctoritatis eo quod in Codicem Canonum, collectionem nempe Hadrianam, non fuerint receptae. Quaestionem de authentia Decretalium inductam omnino reliquit Nicolaus, prudentissime agens, ut dubia neque admitteret inconsideratus, neque praeceps rejiceret. Neque ulla data fuerat, ut ea attingeret, occasio. Nam neque ipse Hincmarus tunc de authentia dubitabat. Cum haec a. 865 acta sint circa annum 868 ad Carolum Calvum scribens [Col. XII] ep. 29. Pseudodecretales Urbani, Lucii atque Stephani adhuc in praesidium vocat. Gfrörer quidem censet [Col. XII] l. c. p. 172. 185. Hincmarum non ausum fuisse Decretalium authentiam publice impetere, postquam a Nicolao I defensa fuerat, et saltem ut subsidiarium juris fontem admisisse. Quae si ita fuissent, certe tacuisset, non vero usus fuisset, uti revera usus est. Idipsum confirmatur eo Hincmari opere, quod libello ab Hincmaro Laudunensi nepote suo ex Pseudoisidorianis confecto in synodo Altiniacensi a. 870 opposuit. Authentiam Decretalium vel Capitulorum Angilramni, qui Decretalibus juncti fuerant, nullo modo [Col. XIII] impugnat: «Si vero ideo talia, inquit [Col. XIII] c. 24. , quae tibi visa sunt, de praefatis sententiis (Angilramni) ac saepe memoratis epistolis detruncando et praeposterando atque disordinando collegisti, quia forte putasti, neminem alium easdem sententias vel ipsas epistolas prae te habere, et idcirco talia libere te existimasti posse colligere, res mira est, cum de ipsis sententiis plena sit ista terra, sicut et de libro collectarum epistolarum ab Isidoro, quem de Hispania allatum Riculfus Moguntinus episcopus in hujusmodi, sicut et in capitulis regiis studiosus, obtinuit et istas regiones ex illis repleri fecit.»
Vides, Hincmarum adhuc capitularia pro genuina Isidori collectione habere, idque tantummodo reprehendere, quod male ipsis junior Hincmarus, sicut et Angilramni capitulis usus fuerit.
Ipse Decretalibus Clementis, Anacleti, Zephyrini, Stephani aliorumque utitur [Col. XIII] C. 11-15. , ut ab episcopis metropolitanis debitam obedientiam praestandam esse, evincat. Quis vero fuerit Hincmari sensus, ex eodem opusculo patet. In eo totus est, ut ostendat eos tantummodo canones sequendos «quos apostolica sedes . . . . . et omnis catholica Ecclesia canones appellat,» et qui fecit, «in nostris codicibus, quos ab apostolica sede majores nostri acceperunt sequendos [Col. XIII] T. II. p. 543 ed. Sirmondi. .»
Distinguit nimirum Hincmarus [Col. XIII] C. 25. 26. inter canones et decretales epistolas eo nisus, quod Gelasius in synodo Romana de libris recipiendis et non recipiendis agens dicat, concilia recipienda et custodienda, decretales vero epistolas venerabiliter recipiendas. Locum Leonis, quem Nicolaus ad episcopos Galliae scribens allegaverat [Col. XIII] Mansi XV. col. 695. , ita interpretatur, decreta pontificum in tantum valere, in quantum generalibus Ecclesiae statutis consonent, aliud esse leges dare, aliud ad leges jam datas hoc vel illud decernere. Conciliorum placita supremam esse juris ecclesiastici regulam, neque Petri sedem quidquam, quod auctoritati conciliorum repugnet, praecipere posse. Vocat quidem [Col. XIII] C. 10. Opp. II. p. 813. excerptum a nepote ex Pseudoisidorianis libellum «circumpositam omnibus metropolitanis muscipulam,» non autem eo, quod ipsas Decretales pro fraude habuerit, sed quod, ut supra vidimus, ita excerpta et collecta sint testimonia, ut multa omittantur, quae suffraganeis debitam erga metropolitas subjectionem inculcent [Col. XIII] Cf. C. 11-19. , imo in ipsas Decretales invehitur, non vero quod pro authenticis non haberet, sed quod conciliis non consonas putaret, praeter quae pontificibus nihil esse definiendum, autumabat, neque ullam ipsis auctoritatem tribuebat, eo quod in codicem canonum non fuerint receptae, proindeque nullius adversus jura metropolitanorum synodorumque roboris.
Exinde repetenda est norma, ad quam exigenda est interpretatio illius epistolae, in qua Nicolaus de Pseudoisidorianis decretalibus loquitur. Cum status controversiae inter pontificem Hincmarumque nequaquam circa authentiam versaretur, neque authentiam defendisse censendus est Nicolaus.
Anno demum 872 Hincmarus epistolam nomine Caroli Calvi ad Hadrianum II scribens, plenam invectivis et iracundia, authentiam Decretalium impetit. Sacras Scripturas, Patrum traditionem, conciliorum definitiones sequendas «quod secus, ait [Col. XIII] Opp. T. II. p. 701-706. , a quodam fuerit compilatum sive confictum, non solum respuendum, sed et redarguendum esse cognoscimus.» Verum haec septem integris post Nicolai epistolam annis dicta fuisse ne obliviscaris.
Quod ad insequentes Pontifices attinet, vere dicendi sunt Decretales Isidori neglexisse, neque Romae collectionem integram notam fuisse atque invaluisse nisi saeculo XI mediante, postquam longo temporis tractu omne dubium obmutuisset et communi omnium usu admissae, atque adeo in collectiones canonum Reginonis, Prumiensis et Burchardi Wormatiensis receptae fuissent [Col. XIII] Cf. Carolum Blascum diff. c. 3. p. 18. . Nicolaus I [Col. XIII] Ep. ad. Arduicum Vasionensem apud Dacher. Spicileg. T. 12 et ad ep. germ. ap. Marten. vett. scriptt. coll. T. I. , Joannes VIII [Col. XIII] Ed. ad Cenomaticum Muticensem can. 4. dist. 50. , imo S. Gregorius VII [Col. XIII] Ep. ad Lincolniensem episc. l. VII. epist. 34. , restituendos clericos fornicarios et homicidas negant contra ea, quae Pseudoisidorus in epistola Callisti secunda et additamento ad epistolam Gregorii Magni ad Secundinum docet. Joannes diaconus Romanus, qui vitam S. Gregorii scripsit et Joanni VIII dicavit, cum de accusationibus et judiciis ex Gregorii moribus et doctrina tractet [Col. XIII] L. 4. c. 5-6. , nihil habet de iis quae in Pseudoisidoriana Gregorii epistola ad Felicem Messanensem de hoc argumento proferuntur. Quae vero alibi [Col. XIII] L. 2 c. 10. adfert de gradibus et impedimentis cognationis illi epistolae similia, non ex ea, sed ex Egberto hausit. Solos reperimus Hadrianum II et Stephanum V ex pontificibus, qui ante Leonis IX tempora falsas decretales allegant. Ille in epistola [Col. XIII] Ep. 32 ap Mansi XV. col. 852. ad synodum Duziacensem de causa Actardi Turonensis a. 871 scripta epistolam Anteri papae invocat. Verumtamen cum nullibi caeteroquin, licet saepissime data fuerit occasio, Pseudoisidorianum quid alleget, dicendum est, eum integram collectionem non vidisse et locum istum singularem nonnisi suggerente Actardo cognovisse. [Col. XIV] Adde id integro anno antequam prima vice ab Hincmaro authentia impeteretur factum fuisse. Alter pontifex, Stephanus nempe V ad Luitpertum Moguntinum episcopum [Col. XIV] Ap. Ivonem p. 4. c. 232 et Gratian. can 13. dist. 16. scribens de numero Nicaenorum canonum ait ex testimonio Athanasii septuaginta esse, quod in epistola Isidoriana Athanasii ad Marcum papam habetur. Sed cum non laudet neque epistolam Marci ipsius, neque Julii, neque Felicis II, quae huc etiam faciebant, valet idem quod de Hadriano dicebamus. Neque omittendum est, id in ejusmodi materiis factum ab utroque pontifice, quae jura primatus minima attingerent illamque septuaginta canonum Nicaenorum fraudem, licet a Mercatore in Occidentem inducta fuerit, in Oriente tamen longe antea ortum habuisse. Auxilius, qui saeculi X initio pro ordinationibus Formosi libellum scripsit, unicam Anteri epistolam, neglectis quae sibi magnae utilitatis potuissent esse, Evaristi secunda, Callisti secunda, Pelagii II prima adducit, videturque proinde ex Hadriani II epistola traxisse, qui eamdem in eadem causa translationis episcoporum allegaverat. Vitae Pontificum, quae Luitprando Cremonensi, saeculi X auctori, tribuuntur et Pseudoisidorianis late utuntur, non sunt Luitprandi, ut apud omnes constat, sed ad ignotum Germanum quemdam spectant. Imo adhuc a. 1085 Otto cardinalis Ostiensis et legatus pontificius, qui postmodum Urbanus II papa fuit, in synodo Gerstungensi nonnisi contemptim de Pseudoisidorianis locutus est, his utens verbis: «Quod illae scripturarum sententiae, quarum nos testimonio usi sumus, notae in Ecclesia reverentiae semper fuerint, et auctores nequaquam vel obscuri vel incerti nominis sint.»
Vides quomodo per duorum saeculorum tractum vere dicendi sint pontifices collectionem ipsam ignorasse et neglexisse, nec nisi una vel altera vice testimoniis, qualiter ab aliis suggererentur usos, imo ipsam in Italia plane receptam non fuisse. Non nescimus adversarios nostros in id magna vi insistere, non quidem verba Decretalium, principia tamen admisisse pontifices longe lateque jus Isidorianum propagasse. Verum ab ejusmodi criminatione eos vindicabimus, si paucis ostenderimus, auctoritatem pontificiam ex Decretalibus profectum non traxisse, sed longiori jam tractu temporis eas praerogativas pontifices Romanos exercuisse, quas mediante saeculo nono adversus Hincmarum tuebantur, quae sane ejusmodi sunt, ut ex ipsa primatus natura necessario fluant.
Jam ex ipsis Protestantibus multi [Col. XIV] Luden, Allgem. Geschichte Th. II Bd. II. c. 10. Geschichte des deutschen Volkes Bd. V p. 473. [Col. XIV] Leo, Universalgeschichte II Bd. p. 100, Gfrorer, l. c. p. 213. Schönemann ad Böhmer princip. jur. can. ed. VII § 122. not. b. non diffitentur, Pseudoisidorianis Decretalibus nihil novi pontificibus profecisse. Manifestum est enim ejusmodi fraudes ab hominibus tam late non admitti, nisi ea contineant, quae non jam recepta sint a plurimis. Sane si Decretales ea docuissent, quae tunc temporis plane inaudita fuissent, quae nullis antiquitatis documentis defendi potuissent, quomodo non omnium oculis fraus manifesta illuxisset? Quidquod jam certum sit, minus in eo falsatorem Pseudoisidorum fuisse, quod nova cuderet, quam quod ex antiquis monumentis nova componeret, et ea quae vere dicta vel scripta fuerant, alienis auctoribus tribueret. Genuinam Isidori syllogen, quam Riculfus Moguntinus ex Hispania advexerat, veluti fundamentum compilationis suae posuit, caetera corrasit ex authenticis Decretalibus Pontificum, genuinis conciliorum Actis Patrumque scriptis, ex Capitularibus Francorum, Codice Theodosiano, Breviario Alariciano ejusque commentatoribus, ex regula S. Benedicti Libroque Pontificali, genuinis quibusdam patriarcharum Constantinopoleos, S. Bonifacii ejusque amicorum epistolis. Acta Sylvestri, quibus usus est, falsa quidem sunt, sed tunc jam recepta ab omnibus erant. Quomodo igitur fieri potuit, ut novi adeo essent sensus, cum ne quidem verba nova essent? Non negamus in Pseudoisidoriano jure esse nonnulla, quae in primaeva disciplina nonnisi implicite continerentur, nonnulla quorum non nisi rariora exempla primis Ecclesiae saeculis suppeditarentur. Verumtamen ejusmodi disciplinae ecclesiasticae mutationes jam ante decretales confectas pro temporum varietate inductae fuerant, vel induci incipiebant, neque aliud ille sibi proposuit, qui collectionem congessit, nisi ea tueri atque propugnare multis cum aliis, quae jam in jus ecclesiasticum admissa et a pontificibus, cum certissime decretales adhuc ignorarent, sancita fuerant, quae denique recepta fuissent, etiamsi nunquam Pseudoisidorus scripsisset. Quid quod longo temporis tractu nullius plane in Italia atque in Germania auctoritatis fuerit Pseudoisidorus.
Quae adversus Protestantes Febronianosque generalius dicta sufficiant. Jam satis in hoc sudarunt antiquiores critici, ut Ballerinii, Blascus, Zaccaria, ut adversus istiusmodi homines jura primatus ex Pseudodecretalibus impetita defenderent. Nos heic loci ea recantare quae toties dicta sunt supersedemus; subtilioresque tantum quasdam difficultates, quae a catholicis etiam nonnunquam moventur, solvendas suscipimus [Col. XIV] Cf. Walter, Kirchenrecht § 92. .
Concedunt plurimi ex nostri, sicuti concedere debent, appellationes ad Romanum pontificem nunquam non admissas fuisse. Verumtamen id jam Hincmarus contendebat, pontificem ex antiquioris disciplinae norma [Col. XV] judices in provincia rei delegare debuisse, neque licitum fuisse dicunt, quod toties [Col. XV] Anitii ep. c. 3. Victoris ep. 1. c. 3. Sixti II ep. l. Julii ep. 2. c. 3. v. 10. Felic. II ep. 1, c. 19 (in quibus locis Pseudoisidorus conc. Chalced. c. 9. 17 imitatur). Fabiani ep. 3. c. 2. Felic. l ep. 2. Sixti III ep. 3 (quae ad verbum desumpta sunt ex Interpret. c. 2. 15. C. Th. de appell (11. 30). Eleutherii ep. 1. c. 3. Felic. I ep. 1. c. 8 (ex Interpret. Nov. Martiani l. III T. 7. 1. declamat Pseudoisidorus ante latam sententiam suspectos judices appellatione facta excludere. Verum prius oppido falsissimum est, cum Sardicensis canon 8 expresse dicat: «Si proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma, » neque desint creberrima antiquitatis exempla. Neque minus alterum caput rejiciendum est, cum hujus juris, quod ex ipsa cujuscunque judicii natura sequitur, vestigia jam antiquissimis temporibus, certa exempla jam ante decretales vel confictas vel undequaque sparsas occurrant.
Leo IV a. 850 [Col. XV] Ep. 2. de judiciis episcoporum agens jam haec statuerat: «Et si inter eos, quos damnandos esse homines dixerunt, fuerit episcopus, qui suam causam in praesentia Romanae sedis episcopi petierit audiri, nullus super illum finitivam praesumat dare sententiam, sed omnino audiri eum decernimus,» quod statutum jam ante datam sententiam appellationem, vel causae devolutionem admittit, ipsamque auditionem, hoc est processus informationem Romam, si voluerit ille, amandat. Idem Gregorius IV a. 835 in favorem Aldrici Cenomanensis, qui a multis vexabatur, statuerat: [Col. XV] Ep. 1. «Mandamus, inquit, ut si aliquis, quod non optamus, suorum aemulorum Aldricum Cenomanicae ecclesiae episcopum accusare damnabiliter attentaverit, ut honoretur B. Petri apostolorum principis memoria, Ecclesiaeque Romanae, cui praesedit privilegium et nostri nominis auctoritas, liceat illi post auditionem primatum dioeceseos, si necesse fuerit nos appellare et nostra auctoritate aut ante nos, aut ante legatos nostro ex latere missos, juxta Patrum decreta suas exercere atque finire actiones, nullusque illum ante haec judicet, aut judicare praesumat. Sed si quid, quod absit, grave intolerandumque ei objectum fuerit, nostra erit exspectanda censura, ut nihil prius de eo, qui ad sinum sanctae Ecclesiae Romae confugit, ejusque implorat auxilium, decernatur, quam ab ejusdem Ecclesiae auctoritate fuerit praeceptum, quae sic vices suas aliis impertivit Ecclesiis, ut in partem sint vocatae sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis.» Vides, quomodo Aldrico concedat ut, si velit, sola auditio penes synodum remaneat, sententia sibi reservetur.
Ea nempe fuerat temporum conditio, ut necesse esset causas episcoporum magis atque magis ad sedem apostolicam deferri. Praecesserat tempestas rudis atque barbara, in qua per octoginta annos in Galliis synodi habitae non fuerant, ut testatur S. Bonifacius [Col. XV] Ep. 49 ad Zachariam. , qui synodorum celebrationem ex oblivione revocavit. Restituto autem pristino ordine, saepissime metropolitani suo jure abutebantur, praesertim cum multoties a saeculari potestate penderent vel insontes tueri non valerent. Qua de causa consultum jam non erat episcopos ita quorumcunque arbitrio tradere, ut nullus esset ex angustiis exitus.
Hoc ipso modo velim tibi solvas, quae aliis difficultatem pariunt, in eo nempe jus novum inductum fuisse, quod Pseudoisidorus causas episcoporum plane omnes, nec solum dubias, ad causas majores pontificibus reservatas amandet, sententiasque in ejusmodi causis a synodis, nonisi concedente pontifice ferri posse [Col. XV] Eleutherii ep. 1. c. 2. Victoris ep. 1. c. 3. Zephyrini ep. 1. Sixti III ep. 1. Marcelli ep. 1. Julii ep. 1. c. 2. Julii ep. 1. prooem. Felicis II ep. c. 17. 18. Dam. ep. 4. c. 2. .
Verumtamen id tunc temporis non solus Isidorus requisivit. Synodus Tricassina sex provinciarum a. 867 habita, cui ipse Hincmarus interfuit, a Nicolao I petiit, ne episcopum absque sedis Romanae consensu deponi pateretur. Quod sane non deprimendorum metropolitanorum synodorumque causa, sed ad declinandam regum procerumque vim, ut validius in Romano pontifice praesidium haberent, factum esse manifestum est. Appellant quidem ad Decretales; sed ex ipsis Hincmarus qui jam eorum auctoritatem rejecerat, neque ullus ex ejus sodalibus id juris suscepisset, imo postulasset, si ex solis decretalibus id secutum, neque ex tota temporum conditione necessarium visum fuisset. Jam idem Gregorius IV in ea, de qua supra diximus epistola, praestiterat. Nam concessi Aldrico Cenomanensi privilegii rationem inde longa tractatione deducit, quod majores causae ex Patrum decreto Romanis pontificibus sint reservandae: «Exspectandi atque corrigendi magis sunt rectores Ecclesiae, quam statim et absque nostro consulto judicandi, cum majora negotia et difficiliores causarum exitus, sanctorum Patrum canones spiritu Dei conditi et totius mundi reverentia consecrati, jubeant sub nostrae sententiae exspectatione suspendi, nostroque moderamine finiri . . . . . Non novum aliquid praesenti jussione praecipimus, sed illa, quae olim videntur indulta firmamus, cum nulli dubium sit, quod non solum pontificalis causatio, sed omnis sanctae religionis relatio, ad sedem apostolicam, quasi ad caput Ecclesiarum debet referri.» Apud Graecos, qui certe Decretalibus illis decipi non potuerunt, jam eadem disciplina invaluerat, ut causae episcoporum patriarchis reservarentur ut a concilio Constantinopolitano IV anni 869 statutum fuerat [Col. XV] C. 26. .
[Col. XVI] Novam denique dicunt regulam, quae statuit, ut omnes synodi etiam particulares nonnisi auctoritate pontificis summi habeantur [Col. XVI] Julii ep. 2, c. 29. Epist. Aegypt. ad Felic. II. Marcelli ep. 1, 2. Damasi ep. 4. c. 2. . Atqui haec ex historia tripartita hausit, quae «regulam ecclesiasticam jubere ait, non oportere praeter sententiam Romani pontificis concilia celebrari [Col. XVI] L. IV. c. 9, 19 .» Quae sane Pseudoisidorus ita intellexisse videtur, ut expressam licentiam pontificis exquireret. Verum et hoc tunc temporis jam ante exortas Decretales et requiri et observari coeperat. Sergius II epistola ad episcopos transalpinos, qua a. 844 Drogonem Metensem suum in Gallia et Germania vicarium constituit, haec ait inter alia: «Huic in congregandis generalibus synodis in omnibus praedictarum regionum partibus nostram commodamus auctoritatem, et quidquid provinciali synodo fuerit definitum, ad ejus absque dilatione statuimus notitiam perducendum.» Leo IV ad Hincmarum scribens [Col. XVI] Mansi t. XIV, col. 886. , concilium Suessionense a se non confirmandum iri declarat, tum ex aliis rationibus, tum «eo quod legati sedis apostolicae praesentes ibidem non fuerint,» quos in eadem epistola ad sarciendum defectum delegat, Petrum Spoletinum et cognominem Aretinum episcopum.
Quod et agnitum videmus ex verbis Nicolai I: « [Col. XVI] Ep. 17 ibid. t. XV. 278, cf. ep. 28, 19, 22. Regalis excellentia vestra nuper apostolatui nostra direxit, ut pro perficienda synodo missos e latere nostro dirigere dignaremur.» Idem porro religiose observatum fuerat a S. Bonifacio, qui non solum ad synodos habendas, quibus in Galliis praesedit, [Col. XVI] Ep. 49, 63. Zachariae ep. 2, 9. etiam ad eas quas in Germania jam archiepiscopus celebravit, [Col. XVI] Gregorii III ep. 4, 7. auctoritatem sedis apostolicae expetiit et impetravit. Quod autem parum hac in re effecerint, exinde patet quod postmodum id in usum non transierit, ut tanto rigore specialis illa pontificis jussio et auctoritas requireretur [Col. XVI] Cf. Thomassini Vetus et nova Ecclesiae disciplina, [Col. XVI] t. II, l. III, c. 57, Blascus, de Collectione can. Isidor. .
Ad inaudita quae a Pseudoisidoro inducta fuerint, addidit Theiner illam propositionem, primam sedem a nemine in terris judicari. At doctrinam illam nonnisi in actis Sylvestri [Col. XVI] Canon Sylvestri, c. 3, 20. Pseudoisidorus exposuit, quae, licet apocrypha, nullo tamen antiquiora sunt. Pluries id etiam in genuinis documentis ante Isidorum dictum reperitur [Col. XVI] Gelas. ep. IV ad Faustum, ep. 14 ad Dardan. Synodus Rom. sub Symmacho a. 501. Ennod. libell. apolog. a. 502. Avili Viennen. ep. ad senatum a. 502. . Leonem III accusatum Patres synodi Romanae paucis ante annis a. 800 a Carolo Magno congregatae judicare detrectaverunt. Gregorio IV minis episcoporum Germaniae perterrefacto, Wala, Corbeiensis abbas documentorum syllogen a. 803 obtulit, qua Romanos pontifices a nemine judicari demonstrabat. Hac eadem doctrina ab ipso sancto Bonifacio, Germaniae apostolo imbutus fuerat Otgarius vel quicunque Moguntinus Decretales collegit. Ex illius namque dictis traditum est illud de Romano pontifice pronuntiatum: «Cunctos ipse judicaturus a nemine est judicandus [Col. XVI] Apud card. Deusdedit, l. I De Rebus eccl., c. 231. Nauclerum gen. 26. Gratian., c. 6, diss. 40. .»
Neque primatum dignitatem omnino invenit, quod sane ab omnibus fuisset explosum, cum in vicariis apostolicis ejusmodi aliquid jamdudum inveniatur, propius etiam in primate Africae, qui et dignitate et nomine idem omnino erat, quod Ecclesiae Moguntinae Pseudodecretales vindicandum sibi proposuerant.
Ex quibus omnibus concludamus Pseudoisidorum disciplinae mutationem non effecisse, sed factam ex pressisse et propugnasse, incipientemque concomitatum fuisse.
Disquisitio de collectione pseudo-Isidori
[Col. XVI] Collectionem Hispanam, propter insignem ex ea susceptam utilitatem, necesse fuit extra fines, intra [Col. XVII] quos originem duxit, brevi tempore diffundi [Col. XVII] Hincmarus Rhemensis nepoti suo Hincmaro Laudunensi scribit (HINCM. RHEM., Opusc. LV, cap. adv. Hincm. Laud., c. 24, Opp., tom. II, p. 476) : «Si vero ideo talia, quae tibi visa sunt, de praefatis sententiis ac saepe memoratis epistolis detruncando et praeposterando atque disordinando collegisti, quia forte putasti neminem alium easdem sententias vel ipsas epistolas praeter te habere, et idcirco talia libere te existimasti posse colligere, res mira est, quam de ipsis sententiis plena sit ista terra, sicut et de libro collectarum epistolarum ab Isidoro, quem de Hispania allatum Riculfus Moguntinus episcopus, in hujusmodi sicut in capitulis regiis studiosus, obtinuit, et istas regiones ex illo repleri fecit.» . Primus omnium Argentinensis episcopus Rachio, anno 787, illius exemplar rescribendum curavit. Quae quidem Rikulfi, archiepiscopi Moguntini Rachionis metropolitae, opera multiplicata per totum Francorum regnum propagata fuit. Rachionis manuscripti, quod adhuc exstat, prooemium Ordinem de celebrando concilio, a quarto Toletano desumptum [Col. XVII] Conc. Tolet. IV, an. 633, cap. 4. primo continet; ideo fortasse quia dicti codicis descriptor Francorum regnum praecipue intendebat, cum concilia ad Hispanorum conciliorum normam instituenda proponeret [Col. XVII] Dolendum est quod Koch, tam parcimoniose ex Rachionis codice citationes communicaverit. Multum interesset scire an in prooemio codicis aliquid legeretur non alienum a verbis Pseudo-Isidori in sua praefatione: «In principio vero voluminis hujus, qualiter concilium apud nos celebratur, posuimus, ut qui nostrum ordinem sequi voluerint, sciant qualiter hoc agere debeant.» Quibus verbis auctor videtur innuere se apud exteros scribere. Qui in Hispania reperiuntur Hispanae collectionis manuscripti codices ordinem de quo Pseudo-Isidorus nonnisi in actibus Conc. Tolet. IV, exhibent. Conf. Batterini p. IV, cap. 4, § 4, n. 16, p. 519. .
Qui Rachionis codex, ex Collectione Hispana descriptus, non ultra concilium toletanum XII procedebat (681); generatim autem Francorum manuscripta decimum tertium (683), non vero decimum quartum concilium Toletanum (686) complectuntur. Cujusmodi manuscripta, pluribus falsis decretalibus aliisque apocryphis aucta, nono ad finem vergente saeculo, sub nomine Collectionis Isidori [Col. XVII] Hincm. Rhem. opusc. XLVIII, cap. 21 (tom. II, p. 793) . Scriptum namque est in quodam sermone sine exceptoris nomine de gestis S. Silvestri excepto, quem Isidorus episcopus Hispalensis collegit cum epistolis Romanae sedis pontificum, a S. Clemente usque ad B. Gregorium, eumdem S. Sylvestrum decrevisse ut nullus laicus crimen clerico audeat inferre. ubique in Francorum regno circumferebantur. Sub judice lis est utrum tale nomen [Col. XVII] Quod adhuc omnino incompertum. Conf. Arevalo, Isidoriana, c. 91 (Opp. S. Isid. tom. II, p. 176, n. 18) . vera Hispana obtinuerit antea, an fuerit sic appellata [Col. XVII] Conf. Eichhorn, p. 159. ex quo in prooemio, operi recentius assuto, Isidorus ut auctor loquens inducitur [Col. XVII] Apud Merlin: Isidorus servus Christi lectori conservo suo (sic legit etiam usque ad hoc verbum Gratian in can: Placuit, 4, d. 16) et parenti Domino fideli salutem. De additione Mercator seu Peccator, vide supra textum et sequentes notas. Pro fideli alius legitur fidei, et pro lectori Arevalo, [Col. XVII] loc. cit., opp. VI, p. 607, legit, Hectori. Cujus nominis episcopus tempore Isidori nullus cognoscitur; anno 516 apparet Hector quidam ep. Carthaginensis in concilio Tarraconensi (Vide Harduin., Conc. tom. II, col. 1043) . . Qua ex ratione, novissimis temporibus, Collectioni Hispanae auctae Pseudo-Isidori nomen inditum [Col. XVII] Unica editio haec est: MERLIN, Conciliorum quatuor generalium tomus primus. Quadraginta quoque septem conciliorum provincialium authenticorum. Decretorum etiam sexaginta novem pontificum, ab apostolis et eorumdem canonibus usque ad Zacharïam primum, Isidoro authore. Item Bulla Aurea Caroli IV imperatoris, de electione regis Romanorum. (Paris, 1523; Colon. 1530. 2 tom. fol.) Paris, 1535, 2 tom. 8 ( ex officina litteraria honesti viri Francisci Regnault ). Multa fragmenta quae in antiquioribus manuscriptis desiderantur assumpsit illa editio.—Conf. Camus Notice de Manuscrits contenant des Collections de Canons et de Décrétales (Notices et Extraits des Manuscrits de la Bibliothèque nationale, tom. VI, p. 270, not. 12) . Cf. quoque Ballerini, loc. cit. cap. 7, p, 559 sqq. . Quidam Historici hujus operis honore Isidorum II Setabensem vel Xantivensem (683) episcopum dignantur [Col. XVII] Vide Blasco, loc. cit., cap. 6, p. 35.—Conf. quoque Florez, Espña Sagrada, tom. VIII, p. 48 sqq. ; quae quidem opinio non majorem fidem sibi vindicat quam ea quae ipsi collectionem canonum ascribit. Non admodum improbabile esset ipsum, sicut et alii, diversis temporibus antiquiorem Hispanam Collectionem complere conatum, hanc ad decimum tertium usque Toletanum concilium [Col. XVII] Adfuit concilio Toletano XV, anno 688. (Harduin. Conc. tom. III, col. 1771) ; ratione habita temporis potuit esse unus eorum qui denuo Hispanae Collectioni operam navarunt. Alius est ac Isidorus I, cui successit (677-682; conc. Tolet. XII, ann. 681, col. 1726) . prosecutum esse, ita ut nomen Isidori, Collectioni aggregatum, cum nomine sancti episcopi Hispalensis confunderetur [Col. XVII] Codex Mutinensis ut Vatic.: Incipit praefatio sancti Isidori libri hujus. V. Zaccaria, loc. cit., v. 42): In nomine Domini nostri Jesu Christi incipit praefatio sancti Isidori libri hujus. . Mera est suppositio, quae sane judicanti non ultra fines conjecturae facto oppositae progreditur: factum illud praecipuum in hoc consistit quod illius Hispanae Collectionis auctae compilator, qualem nobis praebet nonum saeculum, sese vel Mercatorem [Col. XVII] Codex unus, inter Arevalianos, legit Mercatus (Arevalo, loc. cit., p. 209, n. 52) . vel Peccatorem cognominaverit. Priorem lectionem tuentur antiquissima manuscripta [Col. XVII] Arevalo, loc. cit. , posteriorem mos apud episcopos et monachos hujus saeculi usitatissimus [Col. XVII] Vide Elipandi epist. ad Migetium, n. 10 (apud Florez, loc. cit. . , tom. V, p. 531) : «De sacerdotibus vero quod asseris quomodo se pronuntient peccatores, si vere sancti sunt? aut si certe se peccatores esse fatentur, quare ad ministerium accedere praesumunt.» Vide etiam Blasco, loc. cit. p. 35 sqq.—Devoti Jus canon. univ., Proleg., cap. 18, § 15, not. 1 (tom. I, p. 357) . Vide conc. Trull. ann. 692: « Andreas peccator, Philippus episcopus et plures alii (Harduin., Concil., tom. III, col. 1702) . Rachio quoque Argentinensis se cognominavit Peccatorem; V. Koch, loc. cit., p. 174.—V. praesertim subscriptiones ad Chrodegangi privil. anno 751 (apud Harduin., col. 2008) . , sese Peccatoris cognomine designandi.
[Col. XVIII] Inter exemplaria Pseudo-Isidoriana antiquissima, habetur cod. Vatic. (630), ex Gallia Romam translatus. Nicolao I regnante sumpsisse creditur exordium (858-862) [Col. XVIII] Non multo recentior, saltem non anno 881 junior est codex cathedralis Mutinensis, cujus meminit Zaccaria, loc. cit., p. 284, 291; ex Gallia oriundus etiam: continet autem, ut supra nominatus codex Bamb. (V. Rosshirt, loc. cit., p. 49) tantummodo decretales. Manuscriptum Mutinense ab eruditis cura qua parerat non videtur excussum fuisse. Pertzio (Archiv. societatis pro Germana historiologia, tom. V, p. 34) in itinere suo bibliothecam cathedralis Mutinensis invisere non licuit; in aliis Annalium voluminibus nulla ejusdem codicis mentio. . Quo in manuscripto [Col. XVIII] De hoc codice vide Ballerinios, loc. cit. cap. 6, § 5, n. 16;—d'Aguirre, Concil. Hisp., Ratio oper., n. 9, p. 5; Montfaucon, biblioth. manuscr., tom. I, p. 128; Camus, loc. cit., p. 288 ( Tableau comparatif des cinq manuscrits avec l'édition de Merlin ).—Vide etiam Rosshirt, loc. cit., p. 51. Cui manuscriptum non tam antiquum videtur. Vide quoque Wasserschleben, loc. cit., p. 25, qui codicem Mutinensem minoris judicat momenti quam vulgo audit. modus compilationis ita indicatur. Collectio in tres partes dividitur. Opus praecedunt in modum praefationis diversa opuscula, scilicet series summorum pontificum usque ad Nicolaum I; diversa de oecumenicis et particularibus conciliis, et quae pluribus authenticae Hispanae fragmentis commiscentur, deinde Romani imperii provinciarum descriptio, et epistola Luitardi Vencensis ad Venilonem Rothomagensem; postea prooemium cui inscribitur nomen Isidori Mercatoris; ibidem declarat auctor se tum multis (octoginta) episcopis, tum aliis presbyteris compellentibus laborem suum suscepisse [Col. XVIII] Praef.: «Compellor a multis tam episcopis quam reliquis servis Christi canonum sententias colligere et de multis unum facere.—Scire autem vos volo octuaginta episcopos, qui hoc opus me incipere et perficere coegistis,» etc. Apud Merlin. Brevius prooemium quod exhibet Arevalo, loc. cit., p. 607, innuit esse originale et ex eo prolixius manasse prooemium. Arevali sententia Richtero (Jus eccles., c. 69, not. 4) , non adeo probata videtur. Adhuc sub judice lis est. ; eo fine, ut, omni ecclesiastica disciplina in unum corpus collecta, episcopis et presbyteris et laicis [Col. XVIII] Verbis sequentibus in praefatione sua Merlinus finem quem sibi collector proposuit, indigitat: «Quatenus ecclesiastici ordinis disciplina in unum a nobis coacta atque digesta et sancti praesules paternis instituantur regulis et obedientes Ecclesiae ministri vel populi spiritualibus imbuantur exemplis, et non malorum hominum pravitatibus decipiantur. Multi enim pravitate et cupiditate depressi accusantes sacerdotes oppresserunt. Ideo sancti Patres leges constituerunt, quas sanctos canones appellaverunt. Multi ergo idcirco alios accusant, ut se per illos excusent, aut eorum bonis ditentur. Plerique vero boni Christiani propterea tacent et portant aliorum peccata quae noverunt, quod documentis saepe deseruntur quibus ea quae ipsi sciunt judicibus ecclesiasticis probare non possunt, cum licet vera sint [Col. XVIII] quaedam, non tamen judicibus credenda sunt, nisi quae certis indiciis demonstrantur, nisi quae manifesto judicio convincuntur, nisi quae judiciario ordine publicantur. Nullus enim qui suis rebus est spoliatus aut a sede propria vi aut terrore pulsus, antequam omnia sibi ablata ei legibus restituantur, et ipse pacifice diu suis fruatur honoribus, sedique propriae regulariter restitutus ejus multo tempore libere patiatur, juxta canonicam accusari, vocari, judicari, aut damnari institutionem non potest.» (Praefatio apud Arevalum, post locum in nota praecedenti citatum, ad sequentia, etiam apud illum contracta, transit.) «Unde et ecclesiastica historia ab Eusebio Caesariensi episcopo confecta de muliere quadam, quae pro castitate a marito accusabatur ait: Praeceptum vel interdictum est ab imperatore lege lata, ut primo permitteretur ei rem familiarem libere diutius ordinare, tum deinde responderet objectis. Haec omnes leges tam ecclesiasticae quam vulgares, publicaeque praecipiunt. Horum vero concinantia si omnia ponerentur, ante deficerent dies, et nimis prolixa fieret epistola. Ex plurimis tamen aliqua ad provocationem aliorum inserere judicavimus. Ait namque sanctus Leo Romanae Ecclesiae episcopus in epistola Chalcedonensi concilio missa, etc.—Si enim de mulieribus et saecularibus hominibus haec constituta sunt, multo magis ecclesiasticis viris et sacerdotibus sunt concessa. Haec eadem vero ecclesiastica jura praecipiunt. Similiter accusatores et accusationes, quae saeculi leges prohibent canonica funditus repellit auctoritas. Synodorum vero congregandarum auctoritas apostolicae sedi privata commissa est potestate, nec ullam synodum ratam esse legimus, quae ejus non fuerit auctoritate congregata vel fulta. Haec canonica testatur auctoritas, haec historia ecclesiastica roborat, haec sancti Patres confirmant. opus doctrinale relinquat. Cui prooemio adjungitur Aurelii episcopi Carthaginiensis ad Damasum cum epistola postulatio, ut antiquiores decretales simul et Romani pontificis responsum obtineat. Damasi rescriptum sequitur Ordo de celebrando concilio et altera quaedam synodorum enumeratio; postremo duae leguntur epistolae spuriae quae Hieronymo et Damaso ascribuntur.
Collectionis istius in tres partes divisio, cum Hispana duabus tantum constet, orta est ex eo, quod posterior a concilio Nicaeno incipiat; in Pseudo-Isidoriana autem praeponatur series decretalium supra dicto antiquiorum concilio [Col. XVIII] Praefatio Merlini: «Deinde quorumdam epistolarum decreta virorum apostolicorum interseruimus, id est Clementis, Anacleti, Evaristi et caeterorum apostolicorum, quas potuimus hactenus reperire epistolas usque ad Silvestrum papam.—Eadem et antiqui apostolici, qui fuerant ante synodum Nicaenam sanxerunt.» , quae cum apostolicis quinquaginta canonibus [Col. XVIII] Cod. Bamb. illas non continet, V. Rosshirt, loc. cit., p. 52. hic adjunctis, primam partem efficiunt. Quae quidem decretales, numero quinquaginta novem, triginta summis pontificibus, a Clemente I [Col. XVIII] De epistolis Clementinis, vide Ballerinios loc. cit., n. 18. ad Melchiadem [Col. XVIII] Cod. Bamb. usque ad Damasum. Rosshirt, loc. cit., p. 52. usque (314) ascribuntur [Col. XVIII] Haec procedendi ratio in Dionysii praeclara collectione, indigitata fuerat. . Decretales subsequitur dissertatio de primitiva Ecclesia [Col. XIX] et synodo Nicaena quam Gratianus, ea re deceptus, inter Melchiadis decretales computavit [Col. XIX] Ballerini loc. cit., n. 19, p. 547. . Primam partem claudunt spuriae imperatoris Constantini [Col. XIX] V. Can. Constantinus 14, d. 96.—Conf. Biener De collect. canon. Eccl. Graecae, § 14, p. 72 seqq. donationis litterae.
Altera pars, nempe conciliorum collectio, a fragmento prooemii Hispanae Collectionis [Col. XIX] Canones generalium; etc. , sicut et ab altero Collectionis Quesnelianae [Col. XIX] Epistola vel praefatio conc. Nic. beatissimo Sylvestro. fragmento, initium habet. In caeteris nihil ista pars a prima parte Collectionis Hispanae differt. Eadem est utrisque divisio, eadem et conciliorum series [Col. XIX] Pseudo-Isidorus, praeter concilia omnia Graeca quae in collectione Hispana continentur, sequentia exhibet: Conc. Carth. I-VII, et Conc. Milev.; Conc. Arelat. I-III; Valent. Taurin. Rejens. Arausic. Vasens. I; Agath. et Aurelian. I; Eliberit. Tarrag. Gerund. Caesaraug. I; Ilerd. Valent. Tolet. I-XIII; Bracar. I et II; Capitula Martini Bracar. III (675); Hispal. I et II. . In tertia parte prooemium item ex Hispana assumptum fuit. Sequuntur gesta Sylvestri (335) simul et decretales hujus papae sequentiumque summorum pontificum, usque ad Gregorium II (731), quo sedem tenente, spuria quinque et triginta rursus fragmenta addebantur. Huc usque recte quidem originale manuscriptum agnoscitur. Postea sequitur vacuum folium; deinde, eadem manu scriptae, quinta et sexta spuriae synodi Symmachi et quaedam de hoc papa scripta apologetica, cum duabus ipsius epistolis? Post folium aliud vacuum leguntur supposititia quaedam Angelramni capitula (176); deinde octoginta de actionibus contra episcopos et clericos sententiae, sicut et alia minoris momenti fragmenta [Col. XIX] Conf. Moehler loc. cit., p. 285-304.—Walter loc. cit., § 95, p. 187, § 98. .
Pseudo-Isidori Collectio multo copiosior est quam Hispana, nempe cum in spuriis decretalibus multae de dogmatica et morali occurrant solutiones, scilicet: Ordinatio, baptismus, confirmatio, matrimonium et sacrificium, jejunium, paschalis solemnitas, inventio crucis, corporum apostolorum translatio, chrisma, aqua benedicta, ecclesiarum consecratio, frugum, vasium sacrorum et ornamentorum benedictio.
In eo autem imprimis praestat Isidoriana Collectio quod accuratissime quae ad constitutionem Ecclesiae spectant evolvat et ordinet. De apostoli Petri primatu agit sicut et de ejus in sede Romana successoribus, de singulis hierarchiae gradibus, et, ante omnia, de primatibus, de accusatione et processu adversus episcopos et laicos, de eorum ad papam appellatione, necnon de conciliorum provincialium cum eodem relatione.
Spuriae decretales, quibus Hispana Collectio, tum initio, tum posteris temporibus aucta fuerat, parum animos commovere, atque, sepositis quibusdam haud practicis propositionibus, obtinuere ubique; siquidem nullo modo disciplinae ecclesiasticae adversabantur [Col. XIX] Conf. Doellinger, Liber instructionis historiae ecclesiasticae, tom. II, p. 46; Hefele loc. cit., p. 593.—Rosshirt loc cit., p. 36. . Pseudo-Isidori sententiae de divina apostolatus origine, de episcopatus [Col. XIX] Propterea episcopi, juxta Pseudo-Isidorum, nullo modo ut delegati sedis Romanae habentur. [Col. XIX] Conf. Walter. loc. cit., p. 201, not. y. successione, de divino primatus Romani pontificis instituto qui, ut est caput Ecclesiae, nulli in terris judici subjicitur, et universali Ecclesiae leges imponit, eaedem sunt quae ex Scriptura sacra, ex sanctis Patribus, ex traditionis testibus, ex authenticis juris ecclesiastici fontibus, suppeditantur [Col. XIX] In duobus locis: Anaclet., epist 3, c. 2 (Can. In novo 2, d. 21) et c. 3. (Can. Sacrosancta, Inter, 5) occurrunt haec verba: «(Apostoli) ipsum (Petrum) principem eorum esse voluerunt;» cum duo capitula divinam primatus institutionem singulari modo extollant, voluntatis apostolorum cum divina voluntate concordiam significare conantur; non autem videtur fieri mentionem de Electione. (Walter loc. cit., p. 199. Not. o.) . Aliae propositiones, quae primo aspectu novitatem sapere videntur, ad examen revocatae tales demonstrantur, quales jam in fontibus etiam antiquioribus, vel in actuali tunc usu approbatas ubique reperies [Col. XIX] Vide apud Walter loc. cit., § 98, horum fontium expositionem. ; deinde aliae, tanquam necessaria ex fundamentalibus ecclesiasticae constitutionis principiis corollaria fluunt, ita ut parum referat an in canonis seu decretalis forma, necne, expressae fuissent. Ex quo sequitur, omnibus bene elucidatis, in Pseudo-Isidori doctrina fere nihil novi superesse [Col. XIX] Conf. Hefele loc. cit. v. 640, etc , excepta tamen una alterave propositione, exempli gratia: «Nullo laico licet clericum accusare;» quod quidem nusquam in praxim transiit [Col. XIX] V. gr. Clement. epist. 1. (Can. Beatus, 5, c. 5, q. 1.) Conf. Walter loc. cit., p. 209, not. p. .
In qua tamen Collectione aliquas de episcoporum cum Romano primatu relatione videbis propositiones, quae ut omnino novae habentur et Pseudo-Isidoro ascribendae. Sic legitur ista, in praxi tamen nunquam adhibita, propositio: «Concilia provincialia sine summi pontificis consensu non licet congregari [Col. XIX] Jul., epist. 1, c. 2. (Can. Dudum, 9, c. 3, q. 6.) Ep. 2, prooem.: «Non oportere praeter sententiam Romani pontificis ullo modo concilia celebrari.» (Apud Merlin. fol. 162. A.) c. 29. (Can. Regula 2, d. 17) . Vid. etiam supra citatum locum (§ 173, not. 89) .—Conf. Walter loc. cit. V. 202, not. e in fin , aut ejus saltem, ad gestorum in synodo validitatem, approbatione indigent;» deinde: «In accusationibus adversus [Col. XX] episcopos informatio duntaxat [Col. XX] Falso a quibusdam dictum est Pseudo-Isidorum episcopales causas conciliis provincialibus penitus subtrahere voluisse. V. Walter loc. cit., p. 201, not. c. , et istius informationis ad summum pontificem relatio [Col. XX] V. gr. Eleuth. epist. 1, c. 2. (Can. Quamvis 7, c. 3, q. 5. Conf. Walter loc. cit., p. 205; not. s.) , illis competit conciliis; summi vero pontificis jus est [Col. XX] Jul. epist. 1, c. 2. , ut ipse in omnibus episcoporum judiciis, scilicet tanquam in causis majoribus, decidat; accusati autem episcopi est, ut non solum post, sed jam ante concilii judicium appellet ad summum pontificem, quando judices sibi vel adversarios vel suspectos habet [Col. XX] V. gr. Victor epist. 1, c. 3. (cap. Si quis 7, c. 2. Conf. Walter loc. cit., p. 204, not. q) . .»
Quae quidem propositiones, ex omnium consensu ad principium fere inconcussum ducunt, scilicet episcopatus, cum sit ex institutione divina, et vi hujus institutionis, capiti suo, successori Petri, intime conjungatur, ab hac unione, quae saluti Ecclesiae necessaria est, nulla, neque ecclesiastica, neque civili auctoritate evelli potest. Fatendum quidem est pro statu imperii Francorum [Col. XX] Con. German. historiam, tom. II, p. 302, etc. , dignitatem metropolitarum, mera historica institutione vigentem, episcopos auctoritatis quasi primatialis participes facientem, etiam quod ad regimen politicum unioni papam inter et episcopos non potuisse non obesse. Praeterea ipsius rei veritate ac hujus principii certitudine seposita, et regni Francorum statum non amplius attendentes, quaeritur an propositionum supra dictarum prima enuntiatio, quae ex spuriis decretalibus canonice expressae sunt, ipsi pseudo-Isidoro, necne, ascribenda sit. Quas ipsas propositiones summus pontifex Nicolaus I, pseudo-Isidori coaevus, in allocutione quam habuit in vigilia Nativitatis Domini 864, in basilica sanctae Mariae Majoris [Col. XX] Nicol. I P., Sermo de Rothadi causa. (Harduin., Concilia, tom. V, col. 585.) , ad verbum fere expressit, sicut et per epistolam ad Francorum episcopos missam de rebus Rothadi [Col. XX] Nicol. I P., epist. 42, ad Univ. Gall. episc. (Harduin., loc. cit., col. 590 sqq.) Suessionensis [Col. XX] De causa Rothadi Suessionensis, vide Gess., De vita et scriptis praeclaris Hincmari Remensis, § 10, p. 239, etc., etc.; Hefele in Friburgensi ecclesiastico Lexico; tom. V, p. 205, etc. qui post depositionem suam ad sedem apostolicam appellaverat [Col. XX] Conf. Kunstmann in n. Sion. p. 245, etc., ubi de hoc copiosius et ex professo. .
Quo ad illa quae propius ad conciliorum convocationem eorumque decisionem confirmationem spectant, expresse Nicolaus I dicit, «Concilium generale, id est concilium episcoporum omnium regni provinciarum, non sine summi pontificis praescripto posse congregari [Col. XX] Sermo cit., col. 585: Cujus rei gratia facto concilio generali quod sine apostolicae sedis praecepto [Col. XX] nulli fas est vocandi, vocaverunt hunc (Rothadum) episcopi, quos Hincmari Remorum archiepiscopi suggestione regia fecerat allusio convenire, quatenus rationem de illo presbytero coram synodo redderet.» .» Imo, jampridem ante hunc pontificem idem circa omnia sine discrimine concilia, in Historia Tripartita [Col. XX] Cassiodor., Hist. Tripart., lib. IV, c. 9, n. 19. (Ex Socrate, Histor. ecclesiast. lib. II, cap. 8, n. 17.) Vide Walter loc. cit., p. 202, not. e. principium fuit sancitum. Caeteroqui, etiamsi non ita res ante se habuisset, ista tamen propositio, si recte intelligatur, verum adeo et inexpugnabile continet principium, ut neque summi pontificis allocutione, neque Historia Tripartita, neque alio antiquiore documento indigeret. Nam si ex una parte negari nequit plura concilia absque praevio summi pontificis consensu congregata valida sine ejus confirmatione edixisse decreta, qui ad hodiernam usque diem usus viguit, ex altera non minus certum est, nullam in Ecclesia valere decisionem, cui summus pontifex, tanquam caput episcopatus, contradicat. Si aliquid valet, id valet propterea quod summus pontifex vel tacite vel expresse illud approbaverit. Si igitur summus aliquis pontifex, exemplum Nicolai I antiquioraque documenta [Col. XX] Can. Confidimus 1. c. 25, q. 1. (Gelas-ann. 495.) secutus, istam circa synodos propositionem enuntiaret, quia, quemadmodum periculosae olim in Francorum regno dispositiones fuerant, ita et nunc unitati episcopatus periculum inde immineret, is recte uteretur jure saluti Ecclesiae convenientissimo. Collector, etiam qui in istis circumstantiis positus, anteriorem sibi hujusmodi propositionem vidit et enuntiavit, decretali quidem forma deliquit, novitatis autem sub hoc respectu insimulandus non esset.
Caeterae, de quibus supra, sententiae ad causas referentur episcoporum, qui coram provincialibus a metropolita rite convocatis conciliis in jus vocantur. Quibus in causis, ideo causarum majorum titulo a pseudo-Isidoro insignitis, appellatur ad summum pontificem; unde patet conciliis quidem litis ordinationem, soli vero papae competere judicium [Col. XX] Walter loc. cit., pag. 205, not 1, loquens de concil. Const. IV, ann. 869. cap. 26, adnotat in Oriente, ubi certe nulla Pseudo-Isidorianae decretales auctoritate pollebant, graviori diciplinam immutatam esse modo, ibique episcopos immediato patriarchae judicio subjectos. . Cui doctrinae, tanquam juri ubique jam obtinenti, expressis verbis Nicolaus I adhaesit [Col. XX] Kunstmann, loc. cit., pag. 246. .
Appellationem post sententiam, jam in Sardicensi [Col. XX] Placuit Justello nonnulla e manuscripto quo usus est folia resecare, unde nonnisi mutilatum Sardicense concilium in medium prodiit. Vid. Kunstmann, loc. cit., pag. 241. concilio lege [Col. XX] Concil. Sard. c. 3.—Confer Walter, loc. cit., § 19, pag. 44, not. a. sancitam a Carolo Magno [Col. XXI] abrogatam fuisse [Col. XXI] Verbi gratia Gfroerer (loc. cit., pag. 5) . , ut quidam sentiunt [Col. XXI] Cf. Rettberg, Kircheng. Deutschlands, II, 596. , minime concedimus. Episcopis Chalcedonense concilium [Col. XXI] Conc. Chalc. can. 9.—Conf. Walter loc. cit., § 93, pag. 204, not. q. ad primatem aut patriarcham ante latam sententiam appellandi potestatem fecerat; quanto magis ad summum Ecclesiae pontificem. Quemadmodum Gregorius IV [Col. XXI] Can. Decreto II, c. 2, q. 5 (Greg. IV ann. 832) . et Leo II [Col. XXI] Can. Nullam 3, C. 2, q. 4. (Leo IV ann. 850) . , ita et Nicolaus I, et quidem ea qua concilium mente, ad papam in causis episcopalibus esse appellandum decrevit. Quam, ut ipse notat, e Leonis Magni ad Anastasium Thessalonicensem [Col. XXI] Leo M., epist. 14 ad Athan.: «Nam cum majora negotia et liberum tibi esset sub nostrae sententiae exspectatione suspendere,» etc. epistola doctrinam hausit, ubi de negotiis gravioribus et difficilioribus litibus [Col. XXI] Conf. de caetero Innoc. I. P. Epist. ad Victricium et pro posteriori tempore: can. Concilia 6, D. 17. (Ennod. Libell. apol. pro syn. IV Rom.—Vide Richter, Kirchenr, § 24, not. 7.) ad causas majores speciatim spectantibus agitur. Qua in re, sicut Leo et quivis alius post illum romanus pontifex, si res postulasset, ita et Nicolaus pro suo jure statuit. Et qui antea in suo ad Hincmarum Rhemensem rescripto monuerat» etiamsi nunquam Rothadus appellasset [Col. XXI] Nicol. I epist. 23: «Debuerat certe Beatitudo tua, cum Rothadum toties examinaveras, scribens sancti Petri memoriam honorare, ejusque judicium etiamsi nunquam appellasset idem Rhotadus, modis omnibus praestolari.» , ejus nihilominus a Roma praestolandum fuisse judicium, is nunc ad Francorum episcopos, inter episcoporum causas et causas metropolitanorum, quas solas majores affirmabant, distinguentes, his verbis optime respondit: «Sed dicitur» etc. Vide Nicolai epistolam 75.
Haec igitur cum statueret, datam sibi a Deo potestatem pro temporum necessitate [Col. XXI] Optime Walter loc. cit. pag. 205, not. u: «Animos tum antecedentibus factis, tum perpensa insigni episcoporum dignitate, eo adductos esse, ut judicia episcoporum causae majores haberentur,» etc. exercuit, nedum opus fuerit ut Decretalium ab antecessoribus editarum aut oecumenici cujusdam concilii auctoritate niteretur.—Cum itaque eadem, et quidem similibus verbis, quae laudatus pontifex principia statuat, in nullam, minime vero in talem incidisse novitatis notam dicendus est, quae ecclesiasticae disciplinae periculo fuisset.
Interea tenuere nonnulli Nicolaum I sua a Pseudo-Isidoro dicta mutuatum esse [Col. XXI] Wasserschleben loc. cit., pag. 76 et seqq.—Eichhorn loc. cit., pag. 179. ; imo ex his ipsius dictis contenderunt spurias decretales Romae non viguisse modo, sed et editas fuisse. Ast hoc Nicolai I cum Pseudo-Isidoro consortium [Col. XXI] Ideo quia erat spuriarum decretalium inscius, anxia dubitatione papa correptus est, cum ab illo decretalis quaedam Melchiadis peteretur.—Conf. Walter loc. cit., § 95, pag. 188, not. b. Hefele loc. cit., pag. 649.—Kunstmann loc. cit., pag. 243. nullis fulcitur argumentis [Col. XXI] Vid. Blasco loc. cit., cap. 3, p. 24 et seqq. [Col. XXI] Ex uno tantum ejus epistolae ad Galliarum episcopos loco erui posset eum harum decretalium rudem non fuisse; sed infirmum admodum inde deducetur argumentum. Sic enim legitur (Vid. Kunstmann loc. cit., pag. 247) : «Nam nonnulla eorum scripta penes nos habentur, quae non solum quorumcunque Romanorum pontificum, verum etiam priorum decreta in suis causis praeferre noscuntur.» . Jam demonstravimus papam alio prorsus innixum fundamento atque aliis adhibitis fontibus elocutum. Quos enim ad episcoporum judicia spectantes protulit sententias, has juris pontificalis vi astruit, dum e contra, Pseudo-Isidorus nonnisi episcoporum commoda respicit. Ad statuendas leges opera Pseudo-Isidori nulla ratione indigebat, sicut nec alii summi pontifices, siquidem non illi sed Francorum episcopi ad spurias decretales recurrebant, inprimis Hincmarus Rhemensis a quo cum propriae ipsius sententiae favent, adducuntur, qui vero secus earum nisi authenticitatem at certe auctoritatem impugnat [Col. XXI] Conf. Hefele loc. cit., p. 637.—Kunstmann Remedius von Chur., pag. 9.—Vide et Gess. loc. cit., cap. 11, pag. 271 et seqq. . Praeterea, e prolato a summi pontificis legato, in coetu Gerstungensi, (1085) assentientibus Saxonum episcopis, de spuriis decretalibus testimonio elucet, earum collectionem exigua admodum eo tempore auctoritate polluisse. Tandem, cum labente jam saeculo undecimo, decretales illae, simul ac tum authentica tum apocrypha additamenta non pauca, in diffusas ubique juris canonici collectiones irrepsissent, a summis pontificibus citatas habes. Quod fecit inprimis Nicolaus II, quem propterea ab ejusdem nominis antecessore sedulo distinguas.
Ex quo colligitur Ecclesiae institutum atque disciplinam, nulla Pseudo-Isidori ope [Col. XXI] Conf. Kunstmann. De syn. Gerstungensi. (Freiburger Zeitschrift Bd. IV, pag 116); fragmente neber Pseudo-Isidor. pag. 254.—Dixerat nimirum prout in edito a Kunstmann manuscripto Sanct.-Emerentiano: «Sperabant autem illud factum eorum ideo ad praesens non posse deprehendi, quod illa Isidori dicta non de excellentioribus illis auctoritatibus sint, ac proinde minus agitata et magis ignota.»—In fine legitur: «Novit prudentia vestra quod illae scripturarum sententiae, quarum nos testimonio usi sumus, notae in Ecclesia reverentiae semper fuerint, et auctoris nequaquam obscuri vel incerti nominis sint.» , sed divino annixa fundamento in dies coaluisse, ac Pseudo-Isidoricam collectionem ingenuis ecclesiastici juris fontibus indebite annumerari. Accedit quod spuriae decretales nonnisi in occidentali Francorum regni parte circumferebantur, nam perrara tantum et haec quidem a Francorum regione manifeste oriunda, apud Germanos et Italos exemplaria manuscripta reperire fuit. Ad Hispanos Pseudo-Isidori nullos omnino codices prius pervenisse dicitur quam cum jam prelo in lucem prodiissent [Col. XXI] Conf. De la Serna Santander loc. cit., § 6, n o 145, pag. 90 et seqq.—Quid sentiendum de codd. Matrill. A. 151. (Pertz Archiv. Bd. 8, pag. 771) , et Tolet., 15 n. 16 (ibid. 822) ubi, in textu Isidorus episcopus, et in indice Mercator, appellatur,—et de codd. Abrincat 109 (pag. 381) et Bonon. 109 (pag. 406) ubi ambo confunduntur? . De caetero, decretalium collectionem sancto Isidoro [Col. XXII] per plura saecula tribui solitam, neminique curae fuisse utrum ea, quibus constabat, acta certi auctoris essent necne, nemo nescit. Huic aetati utpote artis diplomaticae prorsus experti, ignorantia illa si vitio verti nequeat, quid refert utrum Anacletus an Leo, Evaristus an Gregorius, Telesphorus an Nicolaus singula prior elocutus sit?
Ad saeculum usque quintum decimum Pseudo-Isidorianae decretales pro veris habebantur. Spurias quidem esse suspectare visus est Joannes Wiclefius [Col. XXII] Dicebat: «Decretales epistolae sunt apocryphae et seducunt a Christi fide, et clerici sunt stulti qui student eis.»—Confer Blasco. loc. cit., cap. 5, p. 30.—Ballerini, loc cit., p. IV, c. 6, § 1, n. 2. ; nihil tamen aliud nisi odium quo leges pontificias omnes prosequebatur ex ejus argumentis rite colligitur. Primo omnium Nicolao de Cusa [Col. XXII] De concord. cathol. lib. III, cap. 3: Illo fortasse prior fuit Dominicanus Katteisen.—Vid. Blasco loc. cit., p. 32.—De epist. Clement. jam Petro Comestori dubium subierat. († 1464) et, post eum, Joanni de Turrecremata [Col. XXII] Summa Eccl., lib. II, cap. 101.—Vid. sup. ill. Just. Fontiniani, Praef. ad Joan. de Turecrem. Gratiani Decret. lib. v.—Düx in Freiburger Lexicon. Bd. 5, p. 742 et seqq. († 1468), ut verisimile est, de veterrimorum pontificum decretalium interpolatione suspicio subiit. Collectionem cum semel typis in lucem prodiisset, censura accuratior apprehendit, primo Erasmi, deinde Centuriatorum Magdeburgensium, necnon aliquorum Gallorum, quos inter Dumoulin [Col. XXII] Decret. ed. 1554, ad c. 2, D. 22.—Conf. Walter, loc. cit., § 96, p. 190, n. g. atque Lecomte, quorum studio de Decretalium adulteratione nulli jam dubio locus est [Col. XXII] Richter, De emend. Gratiani (Lips. 1835), p. 26. . Sed propter Historiae atque Ecclesiae jurium inscitiam, quanto magis propter exortas, tunc temporis, apud Germanos de fide controversias, simul ac serpentes jam apud Francos Gallicanas opiniones, detectam nuper adulterationem hostili modo interpretati sunt. Collatorem mendacii reum, atque Ecclesiae institutum, inprimis pontificis primatum nulli alii nisi Pseudo-Isidori scriptis, fundamento niti voluere. Quo factum est ut, ad impugnanda divina Ecclesiae fundamenta, perversis simul ac dolosis viris ipse inscius arma subministraverit. Quod si revera Ecclesiae astruendae causa laborem subiit, de illius inutili opere ad hanc usque diem merito dolet Ecclesia [Col. XXII] Pergraves inter catholicos scriptores sentiebant universam a Pseudo-Isidoro immutatam [Col. XXII] fuisse Ecclesiae disciplinam. .
Ineunte saeculo decimo septimo interpolatio jam negari nequibat. Valuit quidem Jesuita Franciscus Torrea Pseudo-Isidorum ab haereseos criminatione liberare [Col. XXII] Blasco, loc. cit., pag. 33. , minime vero Decretalium authenticitatem astruere. Imo ansam praebuit Calvinistae Blondello [Col. XXII] Vid. sup. ill. Haas, in Freiburger Kirchenlexicon Bd. 2, pag. 47 et seqq. , qui, docta admodum et acerba confutatione, adulteratas esse Decretales invictis argumentis demonstravit, et e quibus hauserit Pseudo-Isidor, fontes patefecit.
Multo igitur inaniori conatu Bonaventura Malvasia [Col. XXII] Scripto titulus erat: Nuntius veritatis David Blondello missus. Rom. 1635. 8.—Eo sensu et cardinalis d'Aquirre scripsit (Conc. Hisp. tom. I) . , ordinis S. Francisci, in comprobanda Decretalium authenticitate iterum desudavit, quam doctiores catholici scriptores adhuc diligentiori quam Blondellus critice labefactabant [Col. XXII] Conf. Zaccaria, loc. cit., pag. 298. . Quos inter, nullo repugnante, principes exstitere fratres Ballerini, presbyteri Veronenses, quibus, inter recentiores, se Walterus haud imparem exhibuit [Col. XXII] Hac de re et Knust docte disputavit; quem optime recensuit Rosshirt. loc. cit., pag. 9. .
His et similibus doctorum investigationibus praesentem materiam penitus exploratam, aliasque permultas de Pseudo-Isidori fontibus, aetate, patria, magni momenti quaestiones definitas habes. Quandiu vero deerit nova e manuscriptis accurate desumpta editio, nonnullorum quaesitorum enodatio desiderabitur, si tamen enodari ullo modo valeant.
Praecipua a recentioribus criticis detecta documenta spectant ad fontes, unde hausit Pseudo-Isidorus [Col. XXII] Conf. Blondell. loc. cit. proleg. cap. 12.—Knust. l. c. p. 16.—Walter. l. c., § 98, in notis. , et ad modum quo adulteratio successit. Permultorum spuriorum actuum, qui, ante Pseudo-Isidori tempora, in omnium oculis versabantur [Col. XXII] Vide testim. secundum Ballerini, apud Walter. l. c., § 95, p. 185, not. o. —Richter l. c., § 69, n. 1. , V. G. Constantinianae donationis, eum auctorem haud esse per se patet. Inde probabiliter tenetur spurias decretales non simul sed progressu temporis in lucem editas [Col. XXII] Conf. Zaccaria in den Kritischen Jahrbüchern für deutsche Rechtowinens. Jahrg. 1846, p. 822. , aliasque nonnullas ignoti auctoris Pseudo-Isidorum aetate pariter praecessisse. Accedit quod ejusmodi decretalium et Graeca manuscripta circumferebantur [Col. XXII] Conf. Rosshirt loc. cit., p. 8 et 44, 47, 48. .
Attamen, quia ex suppositis Decretalibus non paucae Pseudo-Isidoro tribui nequeunt, non ideo ab omni interpolationis labe eximitur, tantummodo magis a culpa distat. Sed adsunt et alia quaedam non minoris ponderis argumenta, queis probatur Pseudo-Isidoro odii vel fraudis notam, inde a saeculo sextodecimo, immerito a pluribus fuisse illatam. Rem enim aliter se habere luce clarius est, si concedatur, quod negari nequit, ipsam Decretalium summam a vero non abesse [Col. XXII] Rosshirt loc. cit., p. 56. . Permultis siquidem, quas posterioris aetatis pontificis reipsa edidere, nonnisi antiquiorem diem collector addixit, aliaque prioribus saeculis edita et traditione accepta documenta ac Decretalium formam docte redegit. Non igitur districtiori collector appetendus [Col. XXIII] est sententia quam ii, quorum opera apostolorum canones et constitutiones nobis innotuere. Praecipuam conscribendo libro materiem ministrarunt historica per totam Ecclesiam tunc temporis diffusa Rufini et Cassiodori opera, necnon vitae summorum pontificum, de quibus disserebat Liber pontificalis [Col. XXIII] Editus a Bianchini, Rom. 1718, 4 vol. infol. Muratori Rerum Ital. Script. tom. III, p. I, Mediol. 1723.—Joann. Vignoli 3 vol. Romae, 1724.—Conf. Ciampini Examen lib. Pont. Romae, 1688.—Devoti Jus can. univ. Prol., cap. 18, § 23, not. 5. (Tom. I, p. 370.) — Les origines de l'Eglise romaine, chap. 9, p. 320, chap. 10, p. 338. , cujus non semel ipsa et nonnisi ipsa verba apud Pseudo-Isidorum leguntur [Col. XXIII] V. g. Anastas. I ep. ad episc. Burg. Vid. Walter loc. cit., § 97, p. 196, not. a. . Praeter haec fontes illi fuere Scriptura sacra, opera Patrum, conciliorum dicta, et, quo utebantur Wisigothi, Romani juris breviarium.
Patet ergo Pseudo-Isidorum multa tum apocrypha quae in promptu erant documenta, tum incertorum auctorum Decretales adhibuisse. Nullam videtur ex propriis, sed tantum ex aliunde ascitis Decretalem conscripsisse [Col. XXIII] Hefele loc. cit., p. 592. . Fraus, si qua latet, non ideo tibi probetur; sed, ut de ea aeque statuas, ad tempus quo irrepsit attendas oportet. Quam multa ex apocryphis fontibus, non tam ad decipiendos animos quam ad stabiliendam aliquam veritatem documenta tunc prodiere [Col. XXIII] Rosshirt. loc. cit., p. X, n. 2. !
Wisigotho idiomate edita Romani juris interpretatio, quam sequitur Pseudo-Isidorus, totam collectionem ex Hispania vel Gallia oriundam non obscure indicat. Quae opinio nullis a Pontificali, quo tum Angli, tum Galli utebantur [Col. XXIII] Conf. Bunsen. Beschreib. der stadt Rom. p. 208. , Libro desumptis argumentis infirmatur [Col. XXIII] Sicut fecit Eichhorn, cui contradicit Walter loc. cit., § 192, not. r. —Confer. Knust. loc. cit., p. 8.—Kunstmann, Remedius von chur. . Hispani scriptores, qui de divo Isidoro tanquam suo gloriantur, iis vehementer adversantur qui impudentissimum deceptorem, quem non puduit sancti viri nomen usurpare, in Hispaniis natales habuisse contendunt [Col. XXIII] De la Serna loc. cit., § 6, n o 140 sqq. . Sed ad quid tam operosus labor? Manuscriptorum Gallicae originis manifesta vestigia [Col. XXIII] Invicti argumenti loco esset si probaretur, quod insinuat Richter, Pseudo-Isidorum vulgata ediditione, quam recognovit Alcuinus, usum esse. , idiotismi, allatae nonnisi a Gallicis auctoribus spuriae decretales, nonne palam faciunt Francorum regnum Pseudo-Isidoro natale solum exstitisse [Col. XXIII] Conf. Ballerini p. III, cap. 6, n o 14, pag. 541 et seqq.—Walter § 97, p. 191, 192.—Richter § 70, p. 126.—Wasserschleben p. 42 et seqq. Hefele pag. 607.—Item Mohler p. 371 et seqq. ? Qui fit igitur ut novissimis adhuc temporibus fautores habuerit [Col. XXIII] Vide Theiner et Eichhorn, quorum verba supra citata; contra quos Walter loc. cit., § 97, p. 192, not. r et s, pag. 194, not. x. Richter loc. [Col. XXIII] cit, § 70, not. 9.—Wasserschleben pag. 44 et seqq.—Hefele pag. 609. absurda illa in odium sanctae Sedis a Febronio [Col. XXIII] De quo scripsit Zaccaria, p. 288: «Ma quale impostura più nera, più maligna di tutte le Isidoriane e quella di Febronio, il quale ha l'impudenza di affermare che quella Raccolta fosse uscita in Roma.» prolata hypothesis, juxta quam collectio septimo jam saeculo integra viguisset? [Col. XXIII] Vide contra Wasserschleben, pag. 55. Attamen concilium Parisiense (an. 829) collectori nostro obviam fuisse nemo non videt. Et nonne ex eo quod prima solemnis Pseudo-Isidori in synodo Chiersiensi [Col. XXIII] Apud Pertz, Mon. Germ. hist., t. III, pag. 452, et Hardouin Conc. t. V, col. 118. (an. 857) mentio facta sit, illius modo quodam generali aetatem colligis? Utrum collector ex Aquisgranensi concilio, aut concilium ex auctore quid desumpserit controvertitur [Col. XXIII] Sicut sentit Wasserschleben, et longe ante sensit Daude, Hist. univers., réflex. 10 in c. 2 lib. III. . Primum a vero eo minus distat [Col. XXIII] Vide Knust pag. 38-40.—Kunstmann Fragmente p. 250.—Remedius von chur, p. 11. quod studium, quorum de singulis quibusque ad primates spectantibus disputat, vix aliter quam restituta, anno 844, primatiali Metensi sede [Col. XXIII] Cf. Walter l. c., § 97, p. 194; § 98, p. 198, not. m. explicari queat. Cum alias non minus probabile sit Pseudo-Isidorum tractatus de chorepiscopis [Col. XXIII] Chorepiscopis Pseudo-Isidorus vehementer adversatur. Vide Kunstmann, Fragmente p. 258. Bonner Kirchenlexikon Bd. 4, p. 691. a Rabano Mauro [Col. XXIII] Vid. sup. ill. Kunstmann: Rabanus Maurus. Historische Monographie. Maiuz, 1841. , intra annos 845 et 849, editi non inscium fuisse, laudatusque abbas et archiepiscopus spurias decretales penitus ignoraverit, collectio nonnisi mediante saeculo nono absoluta fuisse merito creditur.
Voluere nonnulli collectionem Moguntiae conflatam [Col. XXIII] Kunstmann, Fragmente p. 254. . Sed haec opinio inde refellitur quod Rabano Mauro, qui defuncti Otgarii in se le Moguntina successor fuit, Pseudo-Isidorus ignotus fuerit. Non quidem negatur Moguntinum levitam Benedictum in sua, intra annos 840 et 847, edita Capitularium collectione Pseudo-Isidoricis non absimiles sententias protulisse, imo affirmasse sua dicta e conscriptis a Riculpho super jus canonicum schedulis desumpta; quae schedulae in Moguntiacensis Ecclesiae scrinio olim reconditae, postea ab Otgario inventa sunt. Sed levitae Benedicti et Pseudo-Isidori sententiae non adeo concordant ut alias ab aliis dignosci nequeant [Col. XXIII] Vide praefationem Benedicti Levitae. , cum ambo, licet principiis discrepent, ex eodem potuerint fonte haurire. Caeteroquin non defuere nostro tempore qui, renovata oblitterata dudum hypothesi [Col. XXIII] Quam jam Blasco defendit cap. 6, p. 44, et inter recentiores, Wasserschleben docte et acute.—Conf. Gfrörer pag. 42. Vide notam sequentem. , dicerent archiepiscopum Otgarium ipsum esse auctorem, Benedictum vero nonnisi curatorem operis; quibus repugnant non levis ponderis argumenta [Col. XXIII] Collata apud Hefele, p. 628, qui tamen hypothesi aliquo modo favet, p. 635. .
Si quis vero ad ea respicere velit quae supra diximus et e quibus eruitur Pseudo-Isidoum fuisse Franco [Col. XXIV] ortum genere, duo occurrunt quae fidem faciunt memoratum librum in occidentali Caroli Calvi [Col. XXIV] Cf. Kunstmann p. 254. Hefele p. 631-636. regni parte primum in lucem prodiisse; videlicet quod veterrima manuscripta Franco idiomate edita sint, et quod illic Pseudo-Isidorus primo citatus reperiatur. Imo si concederetur,—quod tamen in sensu quo communiter res accipitur concedi nequit,—auctorem eo consilio scripsisse ut metropolitanam impugnaret potestatem, certe Rothadum Suessionensem [Col. XXIV] Nonnisi casu evenit, ut de Rothado supersit documentum, in quo se peccatorem dicit, Pseudo-Isidoro ope adfuisse vix ullus non libenter admitteret [Col. XXIV] Sed et Gfrörer, etsi spurias Decretales Moguntiae ortas tenuerit, Pseudo-Isidoricam Collectionem a Rothado absolutam fuisse sentit. .
Qua in re quisque in suo sensu abundet. Id autem notatu dignum videtur quod hypothesis quae collectionis Pseudo-Isidorianae auctorem Otgarium fingit, nullis nitatur argumentis, nisi forte quod Moguntinus episcopus hierarchicae faverit potestati [Col. XXIV] Conf. Walter § 97, p, 195, not. y. . In hoc vero nullius quidem momenti negotio maxime desudarunt critici, quodnam nempe fuerit Pseudo-Isidori in conscribendo opere genuinum propositum. Qui de industria decipere voluisset, is et a qualibuscunque mediis etsi pessimis non abhorruisset papalia promovere jura, conciliorum impugnare auctoritatem, favere primatibus. Metropolitas deprimere, oppresso a laicis consulere clero [Col. XXIV] Walter adnotat, p. 197, not. f, merito adjungi posse: «Pietatem augere, perficere Christianos mores, divinum ordinare cultum, res Ecclesiae in tuto ponere. De his enim omnibus multo et gravi sermone agitur ex spuriis Decretalibus.» Hefele [Col. XXIV] pag. 595, de variis quae Pseudo-Isidoro ad conscribendum opus incitamento exstitere. , illi vicissim scopo fuisset. Quidquid a Pseudo-Isidoro quilibet criticus eruere intenderet, hoc et eruebat, unde patet quam recte de se ipso auctor praedicarit, «se episcopis et clero et laicis perutile, et universam complectens Ecclesiae disciplinam, opus scribere velle.» Quod et revera habita de Ecclesiae tunc temporis in Francorum regno statu ratione, pro suo modo perfecerat, cum ea quae in ecclesiasticarum legum codicibus deficiebant, e recentioribus fontibus, quos tamen non penitus perspectos habuit [Col. XXIV] Rosshirt, p. 19. , supplenda esse existimaret. In quo labore, prout notatum est, Libri Pontificalis eloquia ipsi et fundamento et regulae fuere [Col. XXIV] Dollinger, Lehrbuch der Kirchengeschichte Bd. 2. p. 46. .
Denique non defuerunt docti qui nauseabile de Joanna papissa [Col. XXIV] Blasco, loc. cit., cap. 16, p. 135 et seqq.—Gfrörer Geschichte der Karolinger, Bd. 1, p. 288.—De ipso commentario. Haas in Freiburger kirchenlexikon Bd. 5, p. 705 et seqq. commentum inter et Pseudo-Isidorianam collectionem, quamdam affinitatem latuisse suspicarentur. Sincerum esse mere figmentum rati, spuriarum decretalium collectionem papissae fictae spurii filii typo allegorice designari opinantur [Col. XXIV] Vid. sup. ill. Rosshirt, p. 60 et seqq. . Quisque in suo sensu abundet [Col. XXIV] Devoti § 5, p. 358, hypothesi non penitus adversatur. .
- Ecclesiastica historia Centuriatorum Magdeburgensium, tom. II, cap. 7; tom. III, cap. 7.
- Fr. TURRIANUS, Adversus Magdeburgenses centuriatores pro canonibus apostolorum et epistolis decretalibus Pontificum apostolicorum Libr. v. Florent., 1572; Colon., 1573, in-4.
- BLONDELLUS, Pseudo-Isidorus et Turrianus vapulantes. Genev., 1628, 1635, in-4.
- VAN ESPEN, De collectione Isidori vulgo Mercatoris (Comment. in canones et decreta juris veteris. Opp. tom. III) .
- BALLERINI, De antiquis collectionibus, p. III, cap. 6. (Gallandi, Sylloge, tom. I, p. 528 sqq.)
- BLASCUS, De collectione canonum Isidori Mercatoris. (Gallandi, loco citato, tom. II, p. 1 sqq.)
- ZACCARIA, Antifebronio, tom. I, dissert. III, cap. 3-5. (Edit. Pesar., p 283 sqq.)
- SPITTLER, Geschichte des kanonischen Rechts bis ouf die Zeiten des falschen Isidor. Halle, 1778, S. 243 u. ff.
- MARCHETTI, Saggio critico sopra la storia di C. Fleury. Roma, 1781.
- Anton. THEINER. De Pseudo-Isidoriana canonum collectione. Vratisl., 1827. BIENER, in der Krit. Zeitschr. fur Rechtswissenschaft, Bd. 3, Heft 1.
- KNUST, De fontibus et consilio Pseudo-Isidor. Collect. Gott., 1832, in-4.
- MOHLER, Fragm. aus und über Pseud.-Isid. (Tüb. Quartalsc., 1829, 32.—Vermischte Schrif. Bd. 1, S. 283.)
- EICHHORN, Die Spanische Sammlung.
- WASSERSCHLEBEN, De patria decretalium Pseudo-Isidor. Vratisl., 1843. Beitrage zur Geschichte der falschen Decretalen. Breslau, 1844.
- KUNSTMANN, Fragmente über Pseudo-Isidor. (Neue Sion, Jarhg. 1845, N. 52 u. ff.)— Pseudo-Isidorische Sammlung im Bonner Kirchenlexikon, Bd. 4, S. 689 u. ff.
- HEFELE, Ueber den gegenwartigen Stand der Pseudo-Isidor. Frage. (Tüb. Quartalschr., 1847, S. 583 u. ff.)
- GFRORER, Untersuchung über Alter, Ursprung, Zweck der Decretalen des falschen Isidorus. Freib., 1848. ( Geschichte der ostund westfrankischen Carolinger, Bd. 1, S. 71 u. ff; S. 210.) S—r in der Hall. Allg. Zeit., Jahrg. 1849, N. 277 u. ff,
- ROSSHIRT, Zu den kirchenrechtlichen Quellen des ersten Jahrtausends, und zu den Pseudo-Isidorischen Decretalen. Mit besonderer Rucksicht auf noch nicht bekannte Handschriften. Heidelb., 1849. (Vergl. Gengler, Deutsche Rechtsgeschichte im Grundrisse. Erlang., 1850, S. 422 u. ff.)
- WALTER, Kirchenrecht, § 95-98.—RICHTER, Kirchenrecht, §§ 24, 69, 70.
Epistola
[Col. 0001] Reverendissimis in Christo Patribus et dominis meis praestantissimis STEPHANO et FRANCISCO PONCHERIIS, Senonensis et Parisiensis Ecclesiae praesulibus circum pectissimis, JACOBUS MERLINUS doctor theologus, S. P. D.
Sacrosanctorum conciliorum orthodoxorumque pontificum instituta, quae partim dudum beatus Isidorus in unum comportaverat, partim tu, reverendissime Pater, plumbo obfirmata publicanda dedisti, in unum referre volumen non dissimulavi, conducibilius reipublicae nihil fore existimans, quippe cum tam copiose tamque catholice singula quae aut ad atterendos mortalium errores, aut ad instaurandum jam prope collapsum orbem praeseferant, ut facile nunc quisque ad manum habeat unde haereses et haereticos jugulet, elatos deprimat, voluptuosos defatiget, excitet torpentes, exinaniat ambitiosos, vulpes capiat parvulas vineam ecclesiasticam demolientes. Si igitur posthac monstra a republica arcere pellereque quispiam contendat, quid praestantius lapidibus David, quos hic Jordanis copiosissime subministrat? Si item votis esurientium satisfacere tentet, quid copiosius suaviusque opibus quas haec de remotissimis oris veniens navis attulit? Si vero semitam et veritatis splendorem concupiscat, ex quibus optimo jure pellantur errorum tenebrae, et procul abeant cum suis auctoribus, quid apertius Patrum parentumque sententiis, quas impellente sancto Spiritu in hunc acervum comportarunt? Hic nempe, velut ex prato floribus universis pleno, facile colliguntur quaecunque ad rem conferunt ecclesiasticam, quaecunque ad comprimenda vitia exstinguendosque concupiscentiae ardores conducunt. Hic praestantissima margarita mox, si paululum effoderis, occurret. Hic quoscunque daemon suscitavit haereticos, jugulatos, confossos, prostratosque intueberis. Hic rituum atque orthodoxae Ecclesiae sacramentorum osores, plagis impositis, semimortuos agnosces. Hic quo Sponsi Ecclesiae jura tuearis, hic sponsae libertates, et quaecunquae reliqua quae ad pacificum convictum hominum conspirant, facile depromes. Hic velut ad petram parvuli Novatus Helchesaite, Sabellius, Cerinthus, Nepotianus cum Paulo Samosateno eliduntur. Hic scintilla Arianae perfidiae, ne magnum tandem praeberet incendium, Photinus, Eunomius, Hebion, Montanus prisca emoriuntur. Hic velut condensissima silva latitant orthodoxi, qui, instar ursorum, Pelagium, Apollinarem, Priscillianum, Nestorium et Cataphrygas, cum filiis Hierico laniant lacerantque. Hic Eutyches Manichaeus, Acephali, Dioscorus et Theodorus prosternuntur. Hic Severus Aquilegiensis gladio Phinees jugulatur. Hic Monothelitae mandibula asini dejiciuntur. Hic Sergius, Pyrrhus, Macharius, velut vulpes parvulae tenentur. Hic Hussitae perfidi, Wiclefistae insani, et Bohemi apostatae atque schismatici, cum sua tota posteritate, ut singularis fetus, perpetuo feriuntur anathemate. Hic regum et imperatorum tyrannis velut chamo et freno reprimitur. Hic praesulum et pontificum luxus coarguitur. Si dissentiant principes, hic sincera pax latitat. Si de primatu disceptent praesules, hic magni consilii angelus praeficiendum caeteris patefacit. Si pestilens zizania agrum Dominicum labefactare incipiat, mox pater excitatur evangelicus, qui in fasciculos, incendio dandam, colligere praecipiat, quorum vim atque conditionem si semel degustaverint auctoritates illae supremae, principum scilicet et pontificum, ecclesiasticam mox excitabunt potestatem, quae dudum a Basiliensi concilio toties commonita, vires resumere non valuit, excitata tandem brachium vibravit, nec prius ab instituto manus revocabit, donec olim perditam drachmam (veritatem dico vitae doctrinae, et justitiae) invenerit. Cum itaque ex hujusmodi argumentis tam copiosum utileque reipublicae antidotum exspectetur, vobis reverendissimis Patribus, qui verissimam cicatricem Christi tenetis, supremisque studiis sanctam Hierusalem, sponsam Christi electissimam, restituere illustrareque, pulsis omnibus errorum fucis, contenditis, hunc nostrum tantillum laborem per vos reipublicae offerendum, dignum duxi: non parum mercedis me assecuturum existimans, modo ex alumno vestro (cujus animum vix humeri sufferunt) qualibuscunque studiis (velut mel [Col. 0003] de petra, et oleum de saxo durissimo) argumenta proferatis, quibus a Gallorum sedibus pellantur haereses, refloreat veritas, inanesque, et nullius momenti contentiones evanescant. Accipite igitur, optimi patres, has nostras lucubrationes rei ecclesiasticae, imo et toti orbi mea sententia profuturas, unde docti pariter et indocti in promptu habeant quo delectentur; quo se item adversus pestilentes, nescio quorum hominum rabies, juvent, protegant, tueantur; quo item cessent pariter et amputentur singula errorum seminaria, cedant bella paci, unioni schismata, veritati error: et luceat veritatis lumen in Sion, et agnoscatur verus zeli caminus in Hierusalem, Christus scilicet, qui ventis procellisque, rursus atque iterum utinam imperet
Origo conciliorum generalium
[Col. 0003A] Canones generalium conciliorum a temporibus Constantini coeperunt. In praecedentibus namque annis, persecutione saeviente, docendarum plebium minime dabatur facultas; deinde Christianitas in diversas haereses scissa est, quia non erat licentia episcopis in unum convenire nisi tempore supradicti imperatoris. Ipse enim dedit facultatem Christianis libere congregari. Sub hoc etiam sancti Patres in concilio Nicaeno de omni orbe terrarum convenientes juxta fidem evangelicam et apostolicam secundum post apostolos Symbolum tradiderunt. Quatuor autem principalia esse concilia ex quibus plenissimam fidei doctrinam tenent Ecclesiae tam de Patris, et Filii, et Spiritus sancti divinitate, quam praedicti Filii et Salvatoris nostri incarnatione. Prior harum Nicaena synodus est trecentorum decem et octo episcoporum, sub Constantino Augusto imperante peracta, in qua Arianae perfidiae blasphemia condemnata, qua inaequalitatem sanctae Trinitatis idem Arius asserebat, consubstantialem Deo Patri Dei [Col. 0003B] Filium eadem sancta synodus per symbolum definivit. Secunda synodus est centum quinquaginta Patrum, sub Theodosio seniore Constantinopoli congregata, quae Macedonium, Spiritum sanctum Deum esse negantem, condemnans, consubstantialem Patri [Col. 0004A] et Filio eumdem Paraclitum demonstravit, dans latius symboli formam, quam tota Graecia et Latinitas in Ecclesiis praedicat. Tertia synodus est Ephesina prima ducentorum episcoporum, sub juniore Theodosio Augusto edita, quae Nestorium duas personas in Christo asserentem justo anathemate condemnavit, ostendens manere in duabus naturis unam Domini nostri Jesu Christi personam. Quarta synodus est Chalcedonensis sexcentorum triginta sacerdotum, sub Martiano principe habita, in qua Eutychem Constantinopolitanum abbatem Verbi Domini et carnis unam naturam pronuntiantem, et ejus defensorem Dioscorum quondam Alexandrinum episcopum, et ipsum Nestorium cum reliquis haereticis una Patrum sententia praedamnavit, praedicans eadem synodus Christum Dominum sic natum de Virgine, ut in eo substantiam et divinae et humanae confiteamur naturae. Hae sunt, ut praediximus, quatuor principales, et venerabiles synodi fidem catholicam complectentes. Sed et si qua sint concilia [Col. 0004B] quae sancti Patres Spiritu Dei pleni sanxerunt, post istorum quatuor auctoritatem omni manent stabilita vigore. Quorum etiam gesta in hoc corpore condita continentur.
[Col. 0003B] Prima synodus in Nicaea trecentorum decem et octo Patrum contra Arium, Alexandrinum presbyterum, qui tres gradus in Trinitate asserebat, Patrem scilicet majorem, Filium minorem, Spiritum sanctum creaturam, temporibus Constantini principis, Silvestri papae Romani, Macharii Hierosolymitani, Alexandri Constantinopolitani, qui condemnata haeresi statuerunt canones viginti. Quorum auctor maxime praefatus sanctus Alexander episcopus fuit. Secunda in Constantinopoli centum quinquaginta Patrum contra Macedonium Constantinopolitanum episcopum, qui negabat Spiritum sanctum Deum esse, temporibus Gratiani et Theodosii principum, Damasi papae Romani, Cyrilli Hierosolymitani, Nectarii Constantinopolitani, qui, condemnata haeresi, statuerunt canones tres. Quorum maxime auctor Nectarius Constantinopolitanus fuit. Tertia in Epheso ducentorum Patrum contra Nestorium Constantinopolitanum [Col. 0003C] episcopum, qui dicebat beatam virginem Mariam non Dei, sed hominis tantummodo genitricem, ut aliam personam carnis, aliam faceret divinitatis, temporibus Theodosii Magni principis, Coelestini papae Romani, Juvenalis Constantinopolitani, Cyrilli Alexandrini. Qui duodecim capitula contra Nestorii blasphemias, totidem capitula, auctore eodem sancto Cyrillo, anathematizando conscripserunt. [Col. 0004B] Quarta in Chalcedone sexcentorum triginta Patrum, contra Eutychem Constantinopolitanum abbatem qui asserebat Christum post humanam assumptionem non ex duabus naturis exsistere, sed solam in eo divinam naturam permanere, temporibus Martiani principis, Leonis papae Romani, Juvenalis Hierosolymitani, Anatolii Constantinopolitani. Qui condemnata haeresi statuerunt canones viginti septem, quorum auctor maxime idem sanctus Anatolius Constantinopolitanus episcopus fuit. Quinta Constantinopoli contra Theodorum Mopsuestenum, et omnes haereticos. Qui Theodorus dicebat alium Deum esse Verbum, et alium Christum, et sacram Virginem Mariam negabat Dei genitricem fuisse, temporibus Justiniani principis, Vigilii papae, Domini Antiocheni, Eutychii Constantinopolitani, qui quatuordecim capitula anathematizando scripserunt contra Theodori et sociorum ejus blasphemias. [Col. 0004C] Sexta in Constantinopoli, centum quinquaginta Patrum contra Macharium Antiochenum episcopum et socios ejus, qui unam voluntatem et operationem in Christo falsa suspicione astruebant, temporibus Constantini principis, Agathonis papae Romani, Ceorgii Constantinopolitani. Qui condemnata haeresi anathematizando scripserunt octa capitula.
[Col. 0003C] Prima adnotatio Aquitanae synodi, qui ante Nicaenam fertur fuisse, sed propter auctoritatem majorem [Col. 0004C] postponitur: in qua Patres octodecim statuerunt canones viginti quatuor. Quorum auctor [Col. 0005A] maxime Vitalis Antiochenus episcopus exstitit. Secunda Neocaesariensis, quae post Aquitanam et Nicaenam legitur fuisse, in qua Patres sedecim statuerunt canones quatuordecim, quorum auctor maxime Vitalis Salaminus exstitit. Tertia Gangrensis, quae post Nicaenam legitur fuisse, in qua Patres sedecim statuerunt canones viginti unum propter quasdam necessitates ecclesiasticas, maxime contra Eustachium, qui dicebat quod nullus in conjugali ordine positus, nec ullus fidelis qui non omnibus renuntiaret quae possideret, spem apud Dominum haberet, et multa alia venenosa, quae enumerare longum est. Quarta Sardicensis, in qua Patres quadraginta statuerunt canones viginti unum, quorum auctor maxime Osius Cordubensis episcopus, et Vincentius Capuanus episcopus, et sanctae Romanae Ecclesiae legatus exstiterunt. Quinta Antiochena, in qua Patres triginta statuerunt canones viginti quinque, quorum auctor maxime Eusebius Palaestinensis episcopus exstitit. Sexta Laodicensis, in qua Patres [Col. 0005B] viginti duo statuerunt canones quadraginta novem, quorum auctor maxime Theodosius episcopus exstitit. Septima Carthaginensis, in qua Patres ducenti decem et septem, statuerunt canones triginta tres, quorum auctor maxime Aurelius Carthaginensis episcopus exstitit. Etiam sanctus Augustinus Hipponensis episcopus in eadem synodo legitur fuisse temporibus Honorii Augusti. Octava Africana sub Theodosio minore Augusto, in qua Patres ducenti quatuordecim recitaverunt et firmaverunt canones centum et quinque qui per diversa concilia Africanae [Col. 0006A] provinciae, temporibus Aurelii Carthaginensis episcopi, leguntur esse conscripti. Nona Arelatensis, in qua Patres statuerunt canones, etc., quorum auctores maxime Silvester urbis Romae episcopus, et sanctus Marinus Arelatensis episcopus exstiterunt, temporibus Constantini Augusti, sicut quidam asserunt. Decima item Arelatensis, in qua Patres novemdecim statuerunt canones, quorum auctor maximo sanctus Caesarius Arelatensis episcopus exstitit. Undecima item Arelatensis, in qua Patres sedecim statuerunt canones. Duodecima item Arelatensis, in vico Ortinsico, in qua Patres undecim statuerunt canones, quorum maxime auctor sanctus Caesarius Arelatensis episcopus exstitit. Tertia decima item Arelatensis, in qua Patres novemdecim statuerunt canones, quorum auctor maxime Sapardus Arelatensis episcopus exstitit. Quarta decima Arausicensis, in qua Patres sedecim statuerunt canones, quorum auctor maxime Hilarius episcopus exstitit. Sexta decima Agathensis, in qua Patres triginta quatuor [Col. 0006B] statuerunt canones, quorum auctor maxime Caesarius episcopus exstitit. Septima decima Aurelianensis, in qua Patres septuaginta duos statuerunt canones, quorum auctor maxime Aurelius Arelatensis episcopus exstitit temporibus Clodovici regis. Octava decima item Aurelianensis, in qua Patres triginta unum statuerunt canones, quorum auctor maxime Melanius Redensis episcopus exstitit. Nona decima item Aurelianensis, in qua Patres viginti tres statuerunt canones, quorum auctor maxime sanctus Albinus Andegavensis episcopus exstitit.
Epistola
[Col. 0005B] Reverendissimo papae DAMASO AURELIUS Carthaginensis episcopus.
Gloriam apostolicae sedis et vestrae sublimitatis gratiam nostra humilitas exorat ut statuta quae reperire poteritis post finem beati principis apostolorum Petri usque ad vestrae sanctitatis principium, juxta apostolicae sedis auctoritatem, quam cognovimus per vestrae sapientiae sanctitatem gubernari, [Col. 0006B] nobis scripta mittere dignemini. Quatenus per vestrae sanctitatis nobilitatem atque prudentiam nosse valeamus quae in praefata sancta sede supradictis temporibus sunt decreta, et qui adversus canonum apostolorum instituta gesserunt cognoscantur. Bene valete, sanctissime papa, et orate pro nobis, amantissime pater. Data VIII Kalend. Martii, et lecta Romae Nonas Maii.
Rescriptum
[Col. 0005C] Beatissimo fratri et coepiscopo AURELIO DAMASUS.
Scripta sanctitatis tuae debita veneratione suscepimus, in quibus sitire venerationem ac prudentiam tuam apostolica instituta (ut dignum erat) cognovimus. Qua de re quaedam ex his quae petisti misimus, et quaedam adhuc cum iterum miseris, mittere cupimus. Nullum tamen a beati Petri principis apostolorum fine praedecessorum nostrorum praetermisimus, de quorum statutis aliquid tibi per Ammonium presbyterum et Felicem diaconum sub certis signaculis non mitteremus. Quae te et custodire optamus, et aliis praedicanda ac publicanda mandamus, ut ab omnibus inviolate debita veneratione custodiantur, et inviolate serventur, atque ab omnibus futuris temporibus diligenter venerentur, quia violatores voluntarie canonum graviter a sanctis Patribus judicantur, et a Spiritu sancto (cujus instinctu ac dono dictati sunt) damnantur, quoniam blasphemare Spiritum sanctum non incongrue videntur, qui contra eosdem sanctos canones non necessitate compulsi, [Col. 0005D] sed libenter, ut praefixum est, aliquid proterve agunt, aut loqui praesumunt, aut facere volentibus sponte consentiunt. Talis enim praesumptio manifeste unum genus est blasphemantium Spiritum sanctum, [Col. 0006C] quoniam, ut jam praelibatum est, contra eum agit cujus impulsu et gratia iidem sancti editi sunt canones. Diabolica vero nequitia plerosque subtiliter fallere solet, et ita quorumdam imprudentiam per similitudinem pietatis saepissime illudit, ut pro salutaribus nocitura persuadeat. Idcirco norma sanctorum canonum qui sunt Spiritu Dei conditi, et totius reverentia consecrati, fideliter a nobis est scienda, et diligenter tractanda, ne quovis modo sanctorum Patrum statuta absque inevitabili necessitate (quod absit) transgrediamur, sed fidelissime per ea gradientes, cum eis qui eos instinctu condiderunt divino mercedis gloriam, et laboris cumulum eorum meritis auxiliante Domino habere mereamur. His itaque rite deliberatis, et ad ecclesiarum vestrarum notitiam nostra deliberatione perlatis, parere vos eorumdem sanctorum canonum regulis summopere convenit, ne in aliquo eis obviare quorumdam ignavia faciat, sed vestra sapiens et sana doctrina quae cupit vos per omnia placere Deo illis cohaeredes et comparticipes [Col. 0006D] coelestis regni in sedibus fideles cooperatores ostendat. Data XVI Kalend. Junii, Gratiano et Ciritio IV consulibus.
Collectio decretalium
[Col. 0007A] ISIDORUS servus Christi lectori conservo suo et parenti in Domino fideli salutem.
Compellor a multis tam episcopis quam reliquis servis Christi canonum sententias colligere, et in uno volumine redigere, et de multis unum facere. Sed hoc oppido conturbat, quod diversae interpretationes varias sententias faciunt, et licet unus sit sensus, diversae tamen sunt sententiae, et aliae longiores, aliae breviores. Ea vero concilia quae Graeco sunt edita stylo, amplius quam tripliciter aut quadrupliciter interpretata atque conscripta reperimus. Quod si veritas est quaerenda e pluribus, Graecorum sequamur stylum, eorumque imitemur dictiones atque exemplaria; sin minus, ipsi dicant atque exponant quibus tot sunt exemplaria quot codices. [Col. 0007B] Nobis tamen videtur, cum in nostro discrepaverint sermone, ut unitas, et veritas ab ipsis quaerenda sit, quorum lingua edita esse noscuntur. Quod et nos fecimus, et sicut a veris eorum reperimus magistris, in volumine cui haec praeponitur praefatiuncula inserere curavimus. Canon autem Graece, Latine regula nuncupatur. Regula autem dicta quod recte ducit, nec aliquando aliorsum trahit. Alii dixerunt regulam dictam vel quod regat, vel quod normam vivendi praebeat, sive quod distortum pravumque quid corrigat. Synodum autem ex Graeco interpretari comitatum vel coelum. Concilium vero nomen tractum ex communi intentione, eo quod in unum omnes dirigant mentis obtutum. Cilia enim oculorum sunt. Unde et qui sibimet dissentiunt, non agunt concilium, [Col. 0007C] quia non sentiunt unum. Coetus vero conventus est, vel congregatio a coeundo, id est conveniendo in unum, unde et conventus est nuncupatus, quod omnes ibi conveniunt, sicut conventus, coetus vel concilium a societate multorum in unum.
In principio vero voluminis hujus qualiter concilium apud nos celebratur posuimus, ut qui nostrum ordinem sequi voluerint, sciant qualiter hoc agere debeant. Qui autem hoc agere melius elegerint, faciant quod justo canonicoque atque sapientissimo consilio judicaverint. Denique propter eorum auctoritatem caeteris conciliis praeposuimus canones qui dicuntur apostolorum, licet a quibusdam apocryphi dicantur, quoniam plures eos recipiunt, et sancti Patres eorum sententias synodali [Col. 0007D] auctoritate roboraverunt, et inter canonicas posuerunt constitutiones. Deinde quarumdam epistolarum decreta virorum apostolicorum interseruimus, id est Clementis, Anacleti, Evaristi et caeterorum apostolicorum, quas potuimus hactenus reperire epistolas usque ad Silvestrum papam. Postmodum vero Nicaenam synodum constituimus propter auctoritatem ejusdem magni concilii. Deinceps diversorum conciliorum Graecorum et Latinorum, [Col. 0008A] sive quae antea, seu quae postmodum facta sunt, sub ordine numerorum ac temporum capitulis suis distincta sub hujus voluminis aspectu locamus, subjicientes etiam reliqua decreta praesulum Romanorum usque ad sanctum Gregorium, et quasdam epistolas ipsius in quibus pro culmine sedis apostolicae non impar conciliorum exstat auctoritas, quatenus ecclesiastici ordinis disciplina in unum a nobis coacta atque digesta et sancti praesules paternis instituantur regulis, et obedientes Ecclesiae ministri vel populi spiritualibus imbuantur exemplis, et non malorum hominum pravitatibus decipiantur. Multi enim, pravitate et cupiditate depressi, accusantes sacerdotes oppresserunt. Ideo sancti Patres leges constituerunt quas sanctos canones [Col. 0008B] appellaverunt. Multi ergo idcirco alios accusant, ut se per illos excusent, aut eorum bonis ditentur. Plerique vero boni Christiani propterea tacent, et portant aliorum peccata quae noverunt, quia documentis saepe deseruntur quibus ea quae ipsi sciunt judicibus ecclesiasticis probare non possunt, quoniam licet vera sint quaedam, non tamen judicibus credenda sunt, nisi quae certis indiciis demonstrantur, nisi quae manifesto judicio convincuntur, nisi quae judiciario ordine publicantur. Nullus enim qui suis rebus est spoliatus, aut a sede propria vi aut terrore pulsus, antequam omnia sibi ablata ei degibus restituantur, et ipse pacifice diu suis fruatur honoribus, sedique proprie regulariter restitutus ejus multo tempore libere potiatur honore, juxta [Col. 0008C] canonicam accusari, vocari, judicari aut damnari institutionem non potest. Unde et ecclesiastica Historia, ab Eusebio Caesariensi episcopo confecta, de muliere quadam quae pro castitate a marito accusabatur ait: «Praeceptum, vel interdictum est ab imperatore lege lata, ut primo permitteretur ei rem familiarem libere diutius ordinare, tum deinde responderet objectis.» Hae omnes leges tam ecclesiasticae quam et vulgares publicaeque praecipiunt.
Horum vero concinnantia si omnia ponerentur, ante deficerent dies, et nimis prolixa fieret epistola. Ex pluribus tamen aliqua hic ad provocationem aliorum inserere judicavimus. Ait namque sanctus Leo Romanae Ecclesiae antistes in epistola Chalcedonensi [Col. 0008D] concilio missa, cujus initium est: «Leo episcopus synodo Chalcedonensi. Optaveram quidem, dilectissimi,» et caetera. In qua inter caetera sic testatur dicens: «Quia vero non ignoramus per pravas aemulationes multarum Ecclesiarum statum fuisse turbatum, plurimosque fratres injuste sedibus suis pulsos et in exsilia deportatos atque in locum superstitum alios substitutos; his primitus vulneribus adhibeatur medicina justitiae. Ne quisquam [Col. 0009A] ita careat propriis, ut alter utatur alienis. Quem ita errorem omnes relinquant, ut nemini quidem perire honor debeat, sed prioribus episcopis cum omni privilegio suo jus proprium reformetur.» Eadem et antiqui apostolici qui fuerunt ante synodum Nicaenam sanxerunt. Eadem synodus quae habita est in Larissa sub Valeriano loquitur. Eadem plurimae Romanae synodi testantur, eadem papa Symmachus et caeteri sancti Patres sanxerunt. Quorum statuta prolixitatem vitantes hic inserere distulimus. Si quis autem haec plenius scire et legere voluerit, suis in auctoribus invenire et legere pleniter poterit. Nobis vero hac in praefatiuncula ista sufficiant. Et sicut militi ex multis armis illa sufficiunt quae ferre congruenter super se poterit, [Col. 0009B] sic nobis de multis sententiis una, aut duae, vel quantum tunc necesse fuerit, sufficiunt, quoniam sicut cum uno telo aut duobus inimicum vincimus, sic cum una aut duabus sententiis auctoritate plenis aemulum superamus. Si enim de mulieribus et saecularibus hominibus haec constituta sunt, multo magis ecclesiasticis viris et sacerdotibus sunt concessa Haec eadem vero ecclesiastica jura jubent et saeculi leges praecipiunt. Similiter accusatores et accusationes, quas saeculi leges prohibent, canonica funditus repellit auctoritas. Synodorum vero congregandarum auctoritas apostolicae sedi privata commissa est potestate, nec ullam synodum ratam esse legimus, quae ejus non fuerit auctoritate congregata vel fulta. Haec canonica testatur auctoritas, [Col. 0009C] haec historia ecclesiastica roborat, haec sancti Patres confirmant.
Scire autem vos volo, octoginta episcopos, qui hoc opus me incipere, et perficere coegistis, et cunctos reliquos Domini sacerdotes oportet, quod plura quam illa viginti capitula quae apud nos habentur Nicaenae synodi reperimus, et in decretis Julii papae septuaginta capitula ejusdem synodi esse debere legimus. Quam epistolam in suo ordine inter caetera decreta apostolicorum posuimus, haec scrutantibus et cunctis nosse volentibus rimandam. Nam quod plura quam viginti capitula sint Nicaeni concilii, in multis invenitur locis. Legitur enim in Constantinopolitano concilio ita: «Manifestum est quod illa quae sunt per unamquamque provinciam ipsius provinciae [Col. 0009D] synodus dispenset, sicut Nicaeno constat decretum esse concilio.» Legitur et in epistola Innocentii papae Victricio Rothomagensi episcopo directa, ita: «Si quae causae vel contentiones inter clericos et laicos, vel inter clericos tam majoris ordinis quam etiam inferioris fuerint exortae, placuit ut secundum synodum Nicaenam congregatis omnibus ejusdem provinciae episcopis judicium terminetur,» et reliqua. Sanctae etiam memoriae Theophilus Alexandrinus episcopus suis in epistolis meminit in concilio Nicaeno statutum esse ut ab VIII Idus Martii usque in idem Nonas Aprilis, diebus scilicet 28, qualiscunque luna nata fuerit in quolibet medio spatio, perhibet facere initium primi mensis, quartam decimam vero [Col. 0010A] a XII Kalend. Aprilis usque in XVIII Kalend. Maii solerter inquiri, et si die Sabbatorum inciderit, consequenti die Dominico, id est luna XV, Pascha celebrare conscripsit, et si die Dominico luna XIII ejusdem mensis, id est primi mensis, evenerit ipsa hebdomada transmissa in alterum diem Dominicum, Pascha sine dubio celebrare conscripsit. His et aliis quamplurimis exemplis patet plura esse quam viginti Nicaeni concilii capitula, et veram esse praedictam Julii papae epistolam. Nobis autem quidam e consortio fratrum nostrorum Orientales testati sunt se vidisse concilium Nicaenum habens potiorem quatuor Evangeliorum magnitudinem, continens in se sessiones episcoporum, et introductiones, judiciaque querimoniarum, atque definitiones et constitutiones, [Col. 0010B] necnon et subscriptiones eorum. Ad cujus similitudinem magnum Chalcedonense concilium conscriptum esse confirmaverunt, et demum alia Constantinopoli condita, unum videlicet sub Justiniano imperatore, contra Dei impugnatores Origenem, Didymum, et Evagrium, et aliud temporibus Agathonis papae et Constantini imperatoris contra Macharium episcopum, et Stephanum ejus discipulum, ac reliquos episcopos, qui pro frumento zizania Ecclesiis seminaverunt, vinum miscuerunt aquae, et proximo potum dederunt eversione turbida, et tanquam lupi agni simulabant mendacium, et veritas ut mendacium refutabatur.
Nosse etiam oportet (licet certa non infirmentur) quatuor esse principalia concilia ex quibus plenissimam [Col. 0010C] fidei doctrinam tenent Ecclesiae, tam de Patris, et Filii, et Spiritus sancti divinitate, quam de praedicti Filii et Salvatoris nostri incarnatione. Prior harum Nicaena synodus est trecentorum decem et octo episcoporum sub Constantino Augusto peracta, in qua Arianae perfidiae blasphemia condemnata, qua inaequalitatem sanctae Trinitatis idem Arius asserebat, consubstantialem Deo Patri Deum Filium eadem sancta synodus per Symbolum definivit. Secunda synodus centum quinquaginta Patrum, sub Theodosio seniore Constantinopoli congregata, quae Macedonium, sanctum Spiritum Dominum esse negantem, condemnans, consubstantialem Patri et Filio eumdem Paracletum demonstravit, dans latius Symboli formam, quam tota Graecia et Latinitas in [Col. 0010D] Ecclesiis praedicant. Tertia synodus est Ephesina prima ducentorum episcoporum, sub minore Theodosio Augusto edita, quae Nestorium duas personas in Christo asserentem justo anathemate condemnavit, ostendens manere in duabus naturis unam Domini nostri Jesu Christi personam. Quarta est synodus Chalcedonensis sexcentorum triginta sacerdotum, sub Martiano principe habita, in qua Eutychem Constantinopolitanum abbatem Verbi Dei et carnis unam naturam pronuntiantem, et ejus defensorem Dioscorum quondam Alexandrinum episcopum, et ipsum rursum Nestorium cum reliquis haereticis una Patrum sententia praedamnavit, praedicans eadem synodus Christum Dominum sic natum de [Col. 0011A] Virgine, ut in una substantia divina et humana contineantur naturae. Hae sunt, ut praediximus, quatuor principales et venerabiles synodi, fidem catholicam complectentes. Sed si qua sint concilia quae sancti Patres Spiritu Dei pleni sanxerunt, post ipsorum quatuor auctoritatem omni manent stabilita [Col. 0012A] vigore. Primo quidem ordo, ut praedictum est, de celebrando concilio insertus habetur, et postmodum canonum apostolorum, ac primorum apostolicorum, id est a sancto Clemente usque ad sanctum Silvestrum sequens ordinem suum.
[Col. 0011B] Hora diei prima, ante solis ortum, ejiciantur omnes ab ecclesia, obseratisque foribus cunctis ad unam januam per quam sacerdotes ingredi oportet, ostiarii stabunt. Et convenientes omnes episcopi pariter introibunt, et secundum ordinationis suae tempus residebunt. Post ingressum episcoporum omnium atque consessum, vocentur deinde presbyteri, quos causa probaverit introire, nullusque se inter eos ingerat diaconorum. Post hos ingrediantur diacones probabiles, quos ordo poposcerit interesse. Et corona facta de sedibus episcoporum, presbyteri a tergo eorum resideant, quos tamen sessuros secum metropolitanus elegerit, qui utique et cum eo judicare aliquid, et definire possunt. Diaconi in conspectu episcoporum stent, deinde ingrediantur laici, qui electione concilii interesse meruerunt. Ingrediantur quoque notarii, quos ad [Col. 0011C] recitandum vel excipiendum ordo requirit. Obseratisque januis, et sedentibus in diuturno silentio sacerdotibus, atque cor totum habentibus ad Dominum, dicturus est archidiaconus, Orate, statimque in terram omnes prosternentur, tam episcopi quem presbyteri, et orantes diutius, tacite cum fletibus atque gemitibus, unus ex episcopis senioribus surgens, orationem palam fundat ad Dominum, cunctis adhuc in terra jacentibus, dicens hanc orationem:
Oratio.
Adsumus, domine sancte Spiritus, adsumus peccati quidem immanitate detenti, sed in nomine tuo specialiter aggregati; veni ad nos, et esto nobiscum, dignare illabi cordibus nostris, doce nos quid agamus, [Col. 0011D] quo gradiamur, et ostende quid efficere debeamus, ut, te auxiliante, tibi in omnibus placere valeamus. Esto salus, et suggestor, et effector judiciorum nostrorum, qui solus cum Deo Patre, et ejus Filio nomen possides gloriosum. Non nos patiaris perturbatores esse justitiae, qui summam diligis aequitatem, [Col. 0012B] ut in sinistrum nos non ignorantia trahat, non favor inflectat, non acceptio muneris vel personae corrumpat; sed junge nos tibi efficaciter solius tuae gratiae dono, ut simus in te unum, et in nullo deviemus a vero, qualiter in nomine tuo collecti, sic in cunctis teneamus cum moderamine pietatis justitiam, ut et hic a te in nullo dissentiat sententia nostra, et in futuro pro bene gestis consequamur praemia sempiterna.
In qua oratione Pater noster non dicatur, nec benedictio, sed ipsa solummodo oratio confirmetur. Finita autem oratione, et responso ab omnibus Amen, rursus dicat archidiaconus: Erigite vos. Confestim omnes surgant et cum omni timore Dei et disciplina tam episcopi quem presbyteri sedeant; sicque omnibus in suis locis, in silentio consedentibus, diaconus alba indutus, codicem canonum in [Col. 0012C] medio proferens, capitula de conciliis agendis pronuntiet, id est, de concilio Toletano tertio, aera XVIII. Item, ex concilio Toletano quarto, aera III. Item, ex capitulis Orientalium partium, quae Martinus episcopus de Graeco in Latinum vertit, aera XVIII, de Synodo facienda. Item, ex concilio Chalcedonensi, aera XVIII. Item, ex concilio Agathensi, aera XXV, vel XXVI, vel aliud de canonibus, quod metropolitano aptius visum fuerit, ut legatur. Finitisque titulis, metropolitanus episcopus, concilium alloquatur exhortatione, ita dicens: Ecce, sanctissimi sacerdotes, praemissis Deo precibus, fraternitatem vestram cum pia exhortatione convenio, et per divinum nomen obtestor ut ea, quae a nobis de Deo, et de sacris ordinibus, vel sanctis moribus [Col. 0012D] vobis fuerint dicta, cum omni pietate suscipiatis et cum summa reverentia perficere intendatis. Quod si forsitan aliquis vestrum aliter quam dicta fuerint senserit, sine aliquo scrupulo contentionis in nostrorum omnium copulatione, ea ipsa, de quibus dubitaverit, conferenda reducat, qualiter, Deo auxiliante, [Col. 0013A] aut doceri possit, aut doceat. Deinde simili vos obtestatione convenio, et obsecro, ut nullus vestrum in judicando, aut personam accipiat, aut quolibet favore, aut munere pulsatus, a justo judicio scienter avertatur, aut discedat; sed cum tota pietate, quidquid coetui nostro se judicandum intulerit retractate, ut nec discordans contentio ad subversionem justitiae inter nos locum inveniat, nec item in perquirenda aequitate vigor nostri ordinis vel sollicitudo tepescat.
Post hanc exhortationem introibunt omnes, quicunque fuerint presbyteri, diacones, vel religiosi universi ad audiendum doctrinam. Sicque archidiaconus lecturus est canonem Toletani concilii undecimi, aera prima, ne tumultu concilium agitetur. Quo [Col. 0013B] canone perlecto, concilium Ephesinum ex ordine perlegatur. Deinde collatio pariter et instructio de mysterio sanctae Trinitatis habeatur, simulque et de officiorum ordinibus, si in omnium sedibus ejusdem celebritatis unitas teneatur. Pro his quoque causis, prout spatium diei permiserit, et epistolae papae Leonis ad Flavianum episcopum de erroribus Eutychetis, et mysterio Trinitatis, legendae sunt. Canones quoque de unitate officiorum, nec ad aliud aliquid antea transeatur, quam ista omnia explicentur, ita tamen ut in totos tres dies litaniarum nihil aliud agatur nec tractetur, nisi sola collatio de mysterio sanctae Trinitatis, et de ordinibus vel sacris, vel officiorum institutis, ita ut haec tota partiantur per totos illos tres dies, ut nihil aliud (sicut [Col. 0013C] dictum est), nisi sola quaestio de his quae praedicta sunt, habeatur, ita ut lectio semper congruens ordini, et causae quae quaerenda est, antecedat. Post haec, in quarto die reliquae per ordinem admittendae sunt, sicque omnes qui de religiosis in retroactis diebus pro spirituali instructione interfuerant in concilio, foris egrediantur, residentibus aliquibus presbyteris in concilio, quos metropolitanus probaverit honorandos. Per singulos tamen illos tres dies rogationum litaniarum, episcopi vel presbyteri cum admonitore primum orationibus se prosternant. Sicque collecta a metropolitano oratione consurgant et de divinis tantum (ut dictum est) rebus collationem habeant, in reliquis autem diebus, cunctis astantibus oratio colligenda est, et sic considentes causarum negotia, [Col. 0013D] juste et religiose colligant. Nullus tamen tumultus, aut inter confidentes, aut inter astantes habeatur. Eodem tamen modo, eodemque ordine ad concilium omnes per singulos dies ingrediantur, quo superius jam praemissum est. Nam etsi presbyteri reliqui aut diaconi, clerici sive laici de his qui foris steterunt, concilium pro qualibet re crediderint appellandum, Ecclesiae metropolitanae archidiacono causam suam intiment, et ille concilio denuntiet. Tunc illis et introeundi singulatim et proponendi licentia concedatur. Nullus autem episcoporum a coetu communi secedat, antequam hora generalis secessionis adveniat.
Concilium quoque nullus solvere audeat, nisi [Col. 0014A] fuerint cuncta determinata, ita ut quaecunque deliberatione communi finiuntur episcoporum singulorum manibus subscribantur, ita tamen ut ante duos vel tres dies quam solvant concilium omnes constitutiones a se editas diligenti consideratione retractent, ne in aliquo offendissent. Item, in die quo concilium absolvendum est, canones qui in sancta synodo constituti sunt, coram ecclesia in publico relegantur. Quibus explicitis, respondeatur in choro: Amen. Deinde ad locum redeuntes, ubi in concilio resederunt, canones ipsos subscribant. Admonendi quoque a metropolitano sunt de Pascha venturo, quo veniat die. Admonendi etiam sunt quo tempore supervenienti anno ad faciendum concilium veniant. Eligendi etiam sunt de episcopis, qui cum metropolitano dies [Col. 0014B] festos Natalis Domini et sanctum Pascha debeant celebrare. Post haec, dicente archidiacono: Orate, omnes simul in terra pariter se prosternant, ubi diutissime orantes, hanc unus ex majoribus orationem dicat:
Nulla est, Domine, humanae conscientiae virtus, quae inoffense possit tuae voluntatis judicia expedire, et ideo quia imperfectum nostrum viderunt oculi tui, perfectioni deputa, quaesumus, quae perfecto aequitatis fine concludere peroptamus. Te in nostris principiis occursorem poposcimus, te quoque in hoc fine judiciorum nostrorum excessibus adesse precamur, scilicet, ut ignorantiae parcas, ut errori indulgeas, ut perfectis votis perfectam operis efficaciam largiaris. [Col. 0014C] Et quia conscientia remordente tabescimus, ne aut ignorantia nos traxerit in errorem, aut praeceps forsitan voluntas impulerit justitiam declinare, ob hoc te poscimus, te rogamus, ut si quid offensionis in hac concilii celebritate attraximus, condonare ac remissibile facere digneris, ut in eo quod soluturi sumus aggregatum concilium, a cunctis primum absolvamur nostrorum nexibus delictorum, qualiter et transgressores venia, et confitentes tibi subsequatur remuneratio sempiterna.
Huic orationi oratio Pater noster adjungatur, et cunctis adhuc jacentibus, haec benedictio explicetur.
Christus Dei Filius, qui est initium et finis, complementum [Col. 0014D] vobis tribuat charitatis. Amen. Et qui vos ad expletionem hujus fecit pervenire concilii absolutos vos efficiat ab omni contagione delicti. Amen. Et ab omni reatu liberiores effecti, absoluti etiam per donum Spiritus sancti, felici reditu vestrarum sedium cubilia repetatis illaesi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum et imperium permanet in saecula saeculorum. Amen.
Quibus expletis, cum dictum fuerit ab archidiacono: In nomine Domini nostri Jesu Christi, eamus cum pace, omnes illico pariter exsurgentes, residente metropolitano ab ipso primum incipiente, osculum sibi invicem omnes pariter dabunt. Sicque data sibi invicem pace, conventus concilii absolvatur.
Nostrorum tibi, Domine, curvantes genua cordium, quaesumus, ut bonum quod nobis a te requiritur exsequamur, ut prompta semper sollicitudine gradientes, discretionis arduae subtile judicium faciamus, ac misericordiam diligentes clareamus studiis tibi placitae actionis.
Ad te, Domine, interni clamoris vocibus proclamantes, unanimiter postulamus, ut respectu gratiae tuae solidati, praecones virtutis tuae efficiamur intrepidi, tuumque valeamus verbum cum omni fiducia loqui.
[Col. 0015B] CAP. I. Episcopus a duobus aut tribus episcopis ordinetur.
II. Presbyter ab uno episcopo ordinetur, et diaconus et reliqui clerici.
III. Si quis episcopus aut presbyter praeter ordinationem Domini, alia quaedam in sacrificio offerat super altare, id est, aut mel, aut lac, aut pro vino siceram, et confecta quaedam, aut volatilia, aut animalia quaedam, aut legumina, contra constitutionem Domini faciens, congruo tempore deponatur.
IV. Offerri non liceat aliquid ad altare praeter novas spicas, et uvas et oleum ad luminarium, et thymiama, id est incensum, tempore quo sacra celebratur oblatio.
V. Reliqua poma omnia ad domum primitiae episcopo [Col. 0015C] et presbyteris dirigantur, nec offerantur in altari. Certum est autem quod episcopus et presbyteri dividant diaconis et reliquis clericis.
VI. Episcopus aut presbyter uxorem propriam nequaquam sub obtentu religionis abjiciat. Si vero rejecerit, excommunicetur, sed et si perseveraverit, dejiciatur.
VII. Episcopus, aut presbyter, aut diaconus nequaquam saeculares curas assumat; sin autem, dejiciatur.
VIII. Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus sanctum Paschae diem ante vernale aequinoctium cum Judaeis celebraverit, abjiciatur.
IX. Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus, vel quilibet ex sacerdotali catalogo facta oblatione, [Col. 0015D] non communicaverit, aut causam dicat (si rationabilis fuerit, veniam consequatur) aut si non dixerit, communione privetur, tanquam qui populo causa laesionis exstiterit, dans suspicionem de eo qui sacrificavit, quod recte non obtulerit.
X. Omnes fideles qui ingrediuntur ecclesiam et Scripturas audiunt, non autem perseverant in oratione, nec sanctam communionem percipiunt, velut inquietudines Ecclesiae commoventes, convenit communione privari.
XI. Si quis cum excommunicato saltem in domo simul oraverit, iste communione privetur.
XII. Si quis cum damnato clerico veluti cum clerico simul oraverit, iste damnetur.
XIII. Si quis clericus, aut laicus, a communione [Col. 0016B] suspensus, seu communicans, ad aliam properet civitatem, et suscipiatur propter commendatitias litteras, et qui susceperunt, et qui susceptus est, communione priventur. Excommunicato vero proteletur ipsa correptio, tanquam qui mentitus sit, et Ecclesiam Dei seduxit.
XIV. Episcopo non licet aliam parochiam, propria relicta, pervadere, licet cogatur a plurimis, nisi forte quis eum rationabili causa compellat, tanquam qui possit ibidem constitutis plus lucri conferre, et in causa religionis aliquid profectus prospicere. Et hoc non a semetipso pertentet, sed multorum episcoporum judicio et maxima supplicatione perficiat.
XV. Si quis presbyter aut diaconus, aut quilibet de numero clericorum relinquens propriam parochiam [Col. 0016C] pergat ad alienam et omnino demigrat, praeter episcopi sui conscientiam ut in aliena parochia commoretur, hunc ulterius ministrare non patimur, praecipue si vocatus ab episcopo redire contempserit, in sua inquietudine perseverans, verumtamen tanquam laicus ibi communicet.
XVI. Episcopus vero apud quem moratos esse constiterit, si contra eos decretam cessationem pro nihilo reputans, tanquam clericos forte susceperit, velut magister inquietudinis communione privetur.
XVII. Si quis post baptisma secundis fuerit nuptiis copulatus, aut concubinam habuerit, non potest esse episcopus, nec presbyter, aut diaconus, aut prorsus ex numero illorum qui ministerio sacro deserviunt.
[Col. 0016D] XVIII. Si quis viduam et ejectam acceperit, aut meretricem, aut ancillam, vel aliquam de his quae publicis spectaculis mancipantur, non potest esse episcopus, aut presbyter, aut diaconus, aut ex eo numero qui ministerio sacro deserviunt.
XIX. Qui duas in conjugium sorores acceperit, ve filiam fratris, clericus esse non poterit.
XX. Clericus fidejussionibus inserviens, abjiciatur.
XXI. Eunuchus si per insidias hominum factus est, vel si in persecutione ejus sunt amputata virilia, vel si ita natus est et est dignus, efficiatur episcopus.
XXII. Si quis abscidit semetipsum, id est, si quis amputavit sibi virilia, non fiat clericus, quia sui [Col. 0017A] ipsius homicida est, Dei conditionis inimicus.
XXIII. Si quis, cum clericus fuerit, absciderit semetipsum, omnino damnetur, quia suus homicida est.
XXIV. Laicus semetipsum abscindens, annis tribus communione privetur, quia suae vitae insidiator exstitit.
XXV. Episcopus, aut presbyter, aut diaconus, qui in fornicatione, aut perjurio, aut furto captus est, deponatur, non tamen communione privetur, dicit enim Scriptura: Non judicabit Dominus bis in idipsum.
XXVI. Similiter et reliqui clerici huic conditioni subjaceant.
XXVII. In nuptiis autem qui ad clerum provecti [Col. 0017B] sunt, praecipimus, ut si voluerint, uxores accipiant, sed lectores cantoresque tantummodo.
XXVIII. Episcopum aut presbyterum, aut diaconum percutientem fideles delinquentes, aut infideles inique agentes, et per hujusmodi volentem timeri, dejici ab officio suo praecipimus, quia nusquam nos hoc Deus docuit. Econtrario vero, ipse cum percuteretur, non repercutiebat; cum malediceretur, non maledicebat; cum pateretur, non comminabatur.
XXIX. Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus depositus juste super certis criminibus, ausus fuerit attrectare ministerium dudum sibi commissum, hic ab Ecclesia penitus abscindatur.
XXX. Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus per pecunias hanc obtinuerit dignitatem, dejiciatur, [Col. 0017C] et ordinator ejus, et a communione modis omnibus abscindatur, sicut Simon Magus a Petro.
XXXI. Si quis episcopus saecularibus potestatibus usus, ecclesiam per ipsas obtineat, deponatur, et segregentur omnes quicunque illi communicant.
XXXII. Si quis presbyter contemnens episcopum suum, seorsum populum collegerit, et altare aliud erexerit, nihil habens quo reprehendat episcopum in causa pietatis et justitiae, deponatur, quasi principatus amator existens. Est enim tyrannus, et caeteri clerici quicunque tali consentiunt, deponantur: laici vero segregentur. Haec tamen post unam et secundam et tertiam episcopi obsecrationem fieri conveniant.
XXXIII. Si quis presbyter aut diaconus ab episcopo [Col. 0017D] suo segregatus, hunc non licere ab alio recipi, sed ab ipso qui eum sequestraverat, nisi forsitan obierit episcopus ipse qui eum segregasse cognoscitur.
XXXIV. Nullus episcoporum peregrinorum, aut presbyterorum, aut diaconorum, sine commendatitiis suscipiatur epistolis. Et cum scripta detulerint, discutiantur attentius et ita suscipiantur, si praedicatores pietatis exstiterint. Sin minus, nec quae sunt necessaria subministrent eis, et ad communionem nullatenus admittantur, quia per subreptionem multa proveniunt.
XXXV. Episcopos gentium singularum scire convenit, quis inter eos primus habeatur, quem velut caput [Col. 0018A] existiment, et nihil amplius praeter ejus conscientiam gerant, quam illa sola singulique parochiae propriae et villis quae sub ea sunt, competunt. Sed nec ille praeter omnium conscientiam faciat aliquid in eorum parochiis, sic enim unanimitas erit, et glorificabitur Deus per Christum in Spiritu sancto.
XXXVI. Episcopum non audere extra terminos proprios ordinatores facere in civitatibus et villis quae illi nullo jure subjectae sunt. Si vero convictus fuerit hoc fecisse praeter eorum conscientiam qui civitates ipsas et villas detinent, et ipse deponatur et qui ab illo sunt ordinati.
XXXVII. Si quis episcopus non susceperit officium et curam populi sui commissam, hic communione [Col. 0018B] privetur, quoadusque consentiat obedientiam commodans. Similiter et presbyter et diaconus; si vero perrexerit, nec receptus fuerit, non pro sua sententia, sed pro malitia populi, ipse quidem maneat episcopus: clerici vero civitatis communione priventur, eo quod eruditores inobedientis populi non fuerunt.
XXXVIII. Bis in anno concilia episcoporum celebrentur, ut inter se invicem dogmata pietatis explorent, et exsurgentes ecclesiasticas contentiones amoveant, semel quidem quarta septimana Pentecostes, secundo vero duodecimo die mensis Iperberetae, id est, juxta Romanos, IV Idus Octobris.
XXXIX. Omnium negotiorum ecclesiasticorum curam episcopus habeat, et ea, velut Deo contemplante, [Col. 0018C] dispenset, nec ei liceat ex his omnibus aliquid omnino contingere, aut parentibus propriis quae Dei sunt condonare. Quod si pauperes sunt, tanquam pauperibus subministretur, nec eorum occasione Ecclesiae negotia depraedentur.
XL. Presbyteri et diaconi praeter episcopum nihil agere pertentent. Nam Domini populus ipsi commissus est, et pro animabus eorum hic redditurus est rationem, sin autem manifeste res propriae episcopi (si tamen habet proprias) et manifeste Dominicae ut potestatem habeat de propriis moriens episcopus, sicut voluerit, et quibus voluerit, relinquere, ne sub occasione ecclesiasticarum rerum quae episcopi esse probantur, intercidant. Fortassis enim aut uxorem habet, aut filios, aut propinquos, aut servos, et justum [Col. 0018D] est hoc apud Deum et homines, ut nec Ecclesia patiatur detrimentum ignoratione rerum pontificis, nec episcopus, nec ejus propinqui sub obtentu ecclesiae proscribantur, et in causas incidant quae ad eum pertinent morsque ejus injuriis malae famae subjaceat.
XLI. Praecipimus ut in potestate sua episcopus res ecclesiae habeat: si enim animae hominum pretiosae illi sunt creditae, multo magis oportet eum curam pecuniarum gerere, ita ut potestate ejus, indigentibus omnia dispensentur per presbyteros et diaconos, et cum timore omnique sollicitudine ministrentur. Ex his autem qui indiget (si tamen indiget) ad suas necessitates et ad peregrinorum fratrum [Col. 0019A] usus et ipse percipiat, ut nihil eis possit omnino deesse. Lex enim Dei praecipit ut qui altari deserviunt, de altari pascantur, quia nec miles stipendiis propriis contra hostes arma sustulit (I Cor. IX) .
XLII. Episcopus, aut presbyter, aut diaconus aleae aut ebrietati deserviens, aut desinat, aut certe damnetur.
XLIII. Subdiaconus, aut lector, aut cantor similia faciens, aut desinat, aut communione privetur: similiter etiam laicus.
XLIV. Episcopus, aut presbyter, aut diaconus usuras a debitoribus exigens, aut desinat, aut certe damnetur.
XLV. Episcopus, presbyter aut diaconus, qui cum haereticis oraverit, tantummodo communione privetur. [Col. 0019B] Si vero tanquam clericos hortatus eos fuerit agere vel orare, damnetur.
3 XLVI. Episcopum aut presbyterum haereticorum suscipientem baptisma damnari praecipimus. «Quae enim conventio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli (II Cor. VII, 15) ?»
[Col. 0020A] XLVII. Episcopus aut presbyter, si eum qui secundum veritatem habuerit baptisma, denuo baptizaverit, aut si pollutum ab impiis non baptizaverit, deponatur, tanquam deridens crucem et mortem Domini, nec veros sacerdotes a falsis sacerdotibus jure discernens.
XLVIII. Si quis laicus uxorem propriam pellens, alteram, vel ab alio dimissam duxerit, communione privetur.
XLIX. Si quis episcopus aut presbyter, juxta praeceptum Domini non baptizaverit in nomine Patris et Filli et Spiritus sancti, sed in tribus sine initio principiis, aut in tribus Filiis, aut in tribus Paracletis, abjiciatur.
L. Si quis episcopus aut presbyter, non in trina [Col. 0020B] mersione unius mysterii baptisma celebret, sed semel mergat in baptismate, quod dari videtur in Domini morte, deponatur. Non enim dixit nobis Dominus: In morte mea baptizate, sed, «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .»
[Col. 0019B] CLEMENS, JACOBO domino episcopo episcoporum, regenti Hebraeorum sanctam Ecclesiam Hierosolymis, [Col. 0019C] sed et omnes Ecclesias, quae ubique Dei providentia fundatae sunt, cum Patribus, et diaconibus et caeteris omnibus Patribus, pax tibi sit semper.
Notum tibi facio, domine, quia Simon Petrus, qui verae fidei merito et integrae praedicationis obtentu fundamentum esse Ecclesiae definitus est, qua de causa etiam Domini ore cognominatus est Petrus, qui fuit primitiae electionis Domini apostolorum primus, cui et primo Deus Pater Filium revelavit (Matth. XVI, 17) , cui et Christus competenter beatitudinem contulit, quia et vocatus est, et electus, et conviva Domini, et comes effectus, tanquam bonus et probatissimus discipulus, qui obscuriorem mundi plagam occidentis velut omnium potentior illuminare praeceptus est, quique et integre potuit [Col. 0019D] implere praeceptum. Sed quousque sermonem protraham refugiens indicare quod triste est, quod quidem necesse est, licet tarde, proferre. Hic denique ipse Petrus qui pro immensa charitate, quam erga omnes homines gerebat, palam, cum omni fiducia, adversante etiam tyranno, totius mundi bonum praedicare non destitit, et regem omnium saeculorum per orbem terrae usque ad ipsius Romanae urbis hujus notitiam, etiam ut ipsa salvaretur invexit. Hic, inquam pro pietate pati volens, praesentem vitam finivit. In ipsis autem diebus quibus finem sibi imminere praesensit, in conventu fratrum positus, apprehensa manu mea, repente consurgens in auribus totius Ecclesiae, haec protulit verba. «Audite me, fratres, et conservi mei, quoniam ut edoctus sum ab eo qui [Col. 0020B] misit me Domino et magistro meo Jesu Christo, dies mortis meae instat, Clementem hunc episcopum vobis [Col. 0020C] ordino, cui soli meae praedicationis et doctrinae cathedram trado, qui mihi ab initio usque ad finem comes in omnibus fuit, et per hoc veritatem totius meae praedicationis agnovit. Qui in omnibus meis socius exstitit fideliter perseverans. Quem prae caeteris expertus sum Dominum colentem, homines diligentem, castum, discendi studiis deditum, sobrium, benignum, justum, patientem, scientem ferre nonnullorum, etiam ex his qui in verbo Domini instituuntur, injurias. Propter quod ipsi trado a Domino mihi traditam potestatem ligandi et solvendi, ut de omnibus quibuscumque decreverit in terris hoc decretum sit et in coelis. Ligabit enim quod oportet ligari, et solvet quod expedit solvi, tanquam qui ad liquidum Ecclesiae regulam noverit. Ipsum ergo audite, [Col. 0020D] scientes, quia quicunque contristaverit doctorem veritatis peccat in Christum, et patrem omnium exacerbabit Deum, propter quod et vita carebit. Ipsum autem qui praeest caeteris oportet medici vicem agere, et non ferae bestiae furore commoveri.» Haec eo dicente, ego procidens ad pedes ejus, rogabam excusans me et declinans honorem cathedrae vel potestatem. At ille respondens: pro hoc, inquit, ne me rogaveris, hoc enim fieri statutum est mihi, et eo magis quo te excusas, quia haec cathedra eum, qui cupit eam et audacter expetit, non requirit, sed ornatum moribus et in verbis eruditum. Quod si esset alius melior, si quis mihi alius adjutor tam sedulus astitisset, si quis tam plenae doctrinae meae rationem coepisset, sed et ecclesiasticas dispositiones [Col. 0021A] a me tam plane didicisset, habens alium talem, non te cogere opus bonum suscipere nolentem. Superfluum est ergo alium quaerere, cum primitias eorum qui ex gentilibus per me salvantur, et praecipue hujus urbis te primum obtulerim Deo. Sed et illud intuere, quia, si periculum peccati timens, suscipere refugis Ecclesiae gubernacula, certus esto quia amplius peccas, qui si populum Dei velut in fluctibus positum et periclitantem (cum juvare possis) subterfugis, tui tantummodo habens considerationem, et non quod in commune omnibus expedit providens. Sed certus esto quod necesse est te suscipere omne periculum, quia nec ego pro salute omnium obsecrando cessabo. Quanto ergo mihi citius aequieveris, tanto me citius laboris et tristitiae meae moerore [Col. 0021B] relevabis. Novi etiam hoc, o Clemens, quod tibi taedia et molestias, pericula etiam et opprobria ineruditi vulgi indocilisque conciliem, quare, tu, tamen, scio quam constanter et fortiter feras, respiciens ad aliam spem, quae tibi apud Deum patientiae praeparat coronam. Sed et illud cupio te mecum juxta rationem perspicere, quando maxima opera tua indiget Christus nunc, cum inimicus adversus sponsam ejus commovet bellum, an in futuro tempore quando jam Christus post victoriam triumphabit, nec ultra ullius opera indigebit? Quis non etiam parvi sensus intelligat quod istud est tempus in quo operam tuam Christus requirit? Tota igitur mente in praesenti necessitate praebe operam tuam, et auxilium in praeliis exhibe Regi optimo remunerationes [Col. 0021C] magnificas post victoriam reddituro. Libenter ergo suscipe episcopatus officium, eo maxime quo ecclesiasticas dispositiones a me probabiliter didicisti, ut salus eorum qui per nos confugerunt ad Dominum nequaquam vacillet, verumtamen et breviter te de ipsius dispensationis ordine coram omnibus commonere necessarium duxi. Te quidem oportet irreprehensibiliter vivere, et summo studio niti, ut omnes vitae hujus occupationes abjicias, ne fidejussor existas, ne advocatus litium fias, ne in ulla aliqua occupatione prorsus inveniaris mundialis negotii occasione perplexus. Neque enim judicem, aut cognitorem saecularium negotiorum, hodie te ordinare vult Christus, ne praefocatus praesentibus hominum curis, non possis verbo Dei vacare, et [Col. 0021D] secundum veritatis regulam secernere bonos a malis. Ista namque opera, quae tibi minus congruere superius exposuimus, exhibeant sibi invicem discentes, id est laici, et te nemo occupet ab his studiis per quae salus omnibus datur, sicut enim tibi impietatis crimen est, neglectis verbi Dei studiis, sollicitudines suscipere saeculares, ita et unicuique laicorum peccatum est, nisi invicem sibi, etiam in his quae ad communis vitae usum pertinent, operam fideliter dederint. Te vero securum facere, et his quibus debes vacantem, omnes communiter laborent. Quod si forte a semetipsis hoc laici non intelligunt, per diaconos edocendi sunt, ut tibi solius ecclesiae sollicitudines derelinquant, quod ipsam (ut dignum [Col. 0022A] est) dispensare sufficias, et veritatis verbo abundantius et studiosius deservire. Si enim mundialibus curis fueris occupatus, et teipsum decipies, et eos qui te audiunt, non enim poteris quae ad salutem pertinent plenius singulis quibusque distinguere, et ex eo fiet ut et tu tanquam qui non docueris quae ad salutem hominum pertinent deponaris, et discipuli per ignorantiam pereant; idcirco tu quidem ad hoc solum vacato, ut opportune et sine intermissione doceas verbum Dei, per quod salutem consequi possint, illi vero cum tanta reverentia tua verba suscipiant, tanquam qui sciant legatum te et praeconem esse veritatis, et quodcunque ligaveris super terram, esse ligatum et in coelo, et quodcumque solveris, etiam ibi esse solvendum. Quoniam quidem [Col. 0022B] et tu (ut dixi) quae oportet ligabis, et quae expedit solves, et ad te qui praees ista sint monita, et his similia.
Ad presbyteros vero sint ista. Ante omnia ut pudicitiae studentes adolescentes nuptiis jungant, quo calorem ferventis aetatis conjugali lege praeveniant, sed ne in provectioribus quidem curam habere hujusmodi negligant, quia in multis, etiam cum senuerit corpus concupiscentia viget, ne forte ergo fornicationis labes (occasione accepta) tanquam venenum pessimum serpat in nobis, cavere et antevenire necessarium est, ne quod in nobis adulterii occultum calescat incendium. Et quid in omnibus peccatis adulterio gravius? Secundum namque in poenis obtinet locum, quoniam quidem primum illi [Col. 0022C] habent qui aberrant a Deo, etiam si sobrie vixerint. Propter quod vos presbyteri Ecclesiam excolite et adornate sponsam Christi ad pudicitiam, sponsam autem dico, omnem Ecclesiae congregationem, quae si pudica fuerit inventa a sponso suo, ingentibus ab eo donis et muneribus honorabitur, et vos velut ministri sponsae, et amici sponsi ingenti gaudio et laetitia perfruemini. Si vero sponsa haec reperta fuerit commaculata peccatis, ipsa quidem tanquam indigna non tradetur regalibus thoris, vos autem poenas dabitis, si forte per vestram negligentiam vel desidiam, obrepserit contagio saeva peccati. Idcirco ante omnia sobrietatis et pudicitiae sollicitudinem gerite. Valde enim apud Deum grave crimen ducitur fornicatio, cujus species sunt quidem plures, sicut vobis [Col. 0022D] et ipse Clemens diligenter exponet: verumtamen prima species adulterii est virum propria uxore solummodo non esse contentum, et mulierem non proprio tantum servare se viro. Si ergo castus fuerit quis, potest et humanus et misericors fieri, per quod et ipse aeternam a Deo misericordiam consequatur, sane sicut adulterii venenum cunctis malis perniciosius est, ita amor fraternus et charitas totius bon fastigium tenet. Et ideo diligite omnes fratres vestros, et cum religione ac misericordia respicite ad omnes, orphanis exhibete vosmetipsos parentes, viduis virorum curam impendite, cum omni castitate quae necessaria sunt praebentes, juniores tamen viduas nuptiis copulate. His qui ignorant artificia, [Col. 0023A] exquirite honestas aliquas occasiones quibus victum necessarium quaerant. Artificibus vero operam providete, debilibus misericordiam facite. Scio autem haec omnia facturos vos, si charitatem prae caeteris, et ante omnia in vestro corde figatis. Cujus charitatis et recipiendae et habendae maximum erit fomentum, si frequenter inter vosmetipsos communem cibum vestrum, mensamque faciatis, et quantum unusquisque praevalet, crebrius panes ac sales suos cum fratribus suis sumat, per haec enim praecipue charitas comparatur, et causa totius boni in hujusmodi communione consistit; ubi autem pax, et 4 bonitas, ibi est salus; propter quod communes facite cibos vestros cum his qui secundum Dominum fratres sunt, quia per haec temporalia officia, [Col. 0023B] pacis et charitatis fructibus gaudia aeterna merebimini. Multo autem sollicitius esurientes reficite, et sitientibus potum date, nudis vestimentum, aegros visitate, et eos qui in carcere sunt, prout possibile est, juvate, peregrinos satis prompte in domibus vestris suscipite, et ne omnia nunc singulatim dicam, omne bonum ipsa per se, si in vobis fuerit charitas, facere vos docebit, sicut et e contrario, eos qui a salute alieni sunt omne malum facere odium docet. Si qui ex fratribus negotia habent inter se, apud cognitores saeculi non judicentur: sed apud presbyteros Ecclesiae quidquid illud est, dirimatur, et omni modo obediant statutis eorum.
Super omnia autem avaritiam fugite, quae homines occasione praesentis lucri ab aeternis separat [Col. 0023C] bonis. Pondera, mensuras, stateras pro locis quibusque aequissima custodite; deposita fideliter restituite. Quae omnia, et si qua sunt similia his, ita demum sollicite et diligenter implebitis, si futurum judicium Dei sine intermissione in vestro corde volvatis. Quis enim peccare poterit, si semper ante oculos suos Dei judicium ponat? quid in fine mundi certum est agitandum, ut tandem qui bene in hac vita egerunt consequantur bona reposita, peccatores autem, ut consequantur praeparatas poenas, de quibus ita futurum dubitare omnino non possumus? Si quidem haec omnia ita esse ventura verus nobis propheta praedixit. Unde et vos, qui estis veri prophetae discipuli, abjicite a cordibus vestris ante omnia discordias et animorum dissensiones, ex quibus [Col. 0023D] omne malum opus procedit, benignitatem et simplicitatem tota mente servate. Quod si forte alicujus vel cor, vel livor, vel infidelitas, vel aliquod malum ex his quae superius memoravimus latenter irrepserit, non erubescat qui animae suae curam gerit confiteri haec huic qui potest ut ab ipso per verbum Domini et concilium salubre curetur, quo possit integra fide, et operibus bonis poenas aeterni ignis effugere, et ad perpetuae vitae praemia pervenire.
Diaconi vero Ecclesiae tanquam oculi sint episcopi, oberrantes et circumlustrantes cum verecundia actus totius Ecclesiae, et perscrutantes diligentius si quem videant vicinum fieri praecipitio, et proximum esse peccato, ut referant haec ad episcopum, et [Col. 0024A] commoneri ab eo possit his qui in praecipitium lapsurus est, uti revocetur et non corruat in peccatum. Negligentiores quoque et eos qui rarius ad audiendum verbum Dei accedunt, nec sollicite ad episcopi tractatum conveniunt ipsi commoneant et hortentur. Si enim assidui sunt ad audiendum, non solum vitae aeternae ex salubri commonitione capiunt lucra, verum et quaecunque illae sunt tristitiae, vel moerores quae ex praesentis vitae necessitatibus, et cladibus temporum veniunt, quaecunque sermonibus suis in corde, velut jacula defixa circumferunt, abjiciuntur omnia praedicatione veritatis, et vitae aeternae doctrina et eruditione purgata. Alioquin, si multo tempore auditum subtrahant a verbo Dei, et remaneant in cultu vitiorum, sine dubio spinis erunt ac sentibus [Col. 0024B] occupati. Et quid aliud nisi ad ignem, talis haec terra praeparatur? De his ergo, ut diximus, diaconis cura sit. Sed eos, qui secundum carnem aegrotant, sollicite perquirant, et plebi, si forte plebs ignorat, indicent de his ut et ipsi visitent eos, et quae necessaria sunt praebeant eis cum conscientia ejus qui praeest. Quod tamen si etiam clam fecerint, non peccabunt.
Sed et de peregrinis similiter episcopo suggerant refovendis, et caetera his similia quae ad cultum Ecclesiae et disciplinam ejus pertinent diaconis curae sint. Qui cathechizant, id est, qui verbo instruunt incipientes, primo oportet quod ipsi instructi sint, de anima enim agitur hominum, et oportet eum qui docet et instruit animas rudes esse talem ut [Col. 0024C] pro ingenio discentium, semetipsum possit aptare, et verbi ordinem pro audientis capacitate dirigere. Debet ergo ipse praecipue apprime esse eruditus, et doctus, irreprehensibilis, maturus, impavidus, sicut ipsi probabitis fore Clementem hunc post me.
Multum est autem si ego nunc de singulis, quae unusquisque habere debeat, persequar, verumtamen illud est, quod prae caeteris ab omnibus vobis cupio in commune servari, ut concordiam teneatis: per quod solum potestis portum quietis intrare, et civitatem summi Regis, quae pax nominatur, habitare.
Similis namque est omnis status Ecclesiae magnae navi quae per undosum pelagus diversis e locis et regionibus viros portat ad unam Potentis regni urbem properare cupientes. Sit ergo navis hujus [Col. 0024D] Dominus ipse omnipotens Deus, gubernator vero sit Christus. Tum deinde proretae officium episcopus impleat; presbyteri nautarum, diaconi dispensatorum locum teneant; hi qui catechizant nautologis conferantur; epibatis autem totius fraternitatis multitudo similis sit; ipsum quoque mare hic mundus habeatur; ventorum vero varietas et turbinum diversis tentationibus conferatur; persecutiones, tribulationes et pericula fluctibus exsequentur. Terreni vero spiritus, qui vel de torrentibus, vel de vallibus spirant, pseudoprophetarum et seductorum, seu pravae doctrinae verba ducantur; promontoria vero, et loca confragosa, hi qui in potestatibus saeculi sunt judices, [Col. 0025A] et pericula minantur et mortes. Bithalassa vero loca, quae duplicibus undae fallacis aestibus verberantur, dubiis mente et de repromissionum veritate nutantibus conferantur, atque his qui irrationabili fidem nostram ratione discutiuntur. Hypocritae vero, et dolosi piratis similes habeantur. Jam vero rapidus vertex, et tartarea Carybdis, et saxis illisa naufragia, ac mortiferae subversiones, quid aliud aestimanda sunt, quam peccata? Restat igitur ut haec navis cursu prospero tuta possit portum desideratae urbis intrare, ita Deo precem fundere convenit, ut navigantes mereantur audiri. Audiri autem a Deo ita demum merebitur quis, si orationes ipsae, bonis moribus et bonis operibus adjuventur.
Sed ante omnia, cum quiete et silentio epibatae, [Col. 0025B] id est, laici in suis unusquisque resideant locis, ne forte per inquietudinem, et inconditos inutilesque discursus, si passim vagari coeperint, vel ab officio suo nautas impediant, vel in alterum latus, per inquietudinem eorum, navis pressa demergatur. Nautologi de mercedibus commoneant et nihil omnino quod ad diligentiam, vel ad diciplinam pertinet diaconi negligant, presbyteri velut nautae aptent singula ad instructionem navis diligenter et instruant quae in suo tempore requirenda sunt. Episcopus, tanquam proreta, vigilanter et sollicite gubernatoris verba custodiat Christi. Salvator Dominus, gubernator Ecclesiae suae, diligatur ab omnibus, et ipsius solius praeceptis ac jussis credat et obediat omnis Ecclesia. Deo quoque indesinenter supplicetur [Col. 0025C] a cunctis de prosperitate ventorum, ut navigantes omnem tribulationem et omne periculum superent, tanquam in mare profundum mundi istius et vitae humanae pelagus navigantes, in quo esuriendum sit, et sitiendum, nuditatem quoque ferendam, morbos etiam corporis, et aegritudines tolerandas. Insuper et hominum insidiis, ac dolo saepe laborandum, quippe qui dispergendos se nonnunquam noverint, sed aliquando etiam congregandos, vomitus quoque et sugillationes ferendas, cum ex confusione peccatorum, et rejectione criminum, velut male congregatis in visceribus fellis, jactura facienda est, et abjicienda prorsus e corde omnis intrinsecus quae latet amaritudo peccati, si qua forte ex desideriis iniquis velut ex cibis noxiis congregata est. Quam utique [Col. 0025D] cum evomuerit quis et abjecerit, ingentis aegritudinis liberabitur morbo, si tamen post vomitum, quae ad sanitatem pertinent, sumat.
Verumtamen scitote cuncti quod supra omnes vos laboret episcopus quia unusquisque vestrum suum laborem fert, ille vero et suum, et singulorum. Propter quod, o Clemens, tanquam qui omnibus prodesse te noveris singulos, prout potueris, juva, et singulos releva, qui et singulorum onus, et sollicitudinem portas. Unde et ego nunc hanc tibi injungens dispensationem, et scio quia accipio gratiam, magis quam praesto. Sed esto confidens, et fortiter ferens, certus quia laboris tui meritum recipies, cum ad portum quietis, incolumem hanc provexeris [Col. 0026A] navem ubi mercedes et praemia pro omnium salute suscipies, si hic pro omnium incolumitate vigilaveris. Itaque si te multi e fratribus propter rigorem justitiae odio habuerint, ex hoc quidem non laederis, sed ex hujusmodi odiis amor tibi conciliabitur Dei. Et ideo satage magis et refuge ne lauderis ab iniquis, et ne a pessime agentibus diligaris, sed potius, propter justitiae dispensationem et aequissimam regulam disciplinae, a Christo collaudari merearis. Haec cum dixisset et his similia quamplurima, rursum respiciens ad populum, dixit:
Sed et vos, charissimi fratres, et conservi mei, huic qui praesidet vobis ad veritatem docendam in omnibus obedite. Scientes quod si quis hunc contristaverit, Christum, qui ei docendi credidit cathedram, non recipit, [Col. 0026B] et qui Christum non susceperit, nec Deum patrem suscepisse judicabitur (Luc. IX, 48) . Et ideo nec ipse suscipietur in regno coelorum. Propter quod satis agite, ad omnem collectam congregationem semper convenite, ut non velut negligentes et desides a judice Christo condemnemini. Convenientes vero saepe ad Clementem, date omnes operam pro ipso sentire, et summo studio favorem verum erga ipsum dependere, scientes quia propter singulos vos ipsi magis soli infestat inimicus et in ipso majora suscitat bella. Oportet ergo vos summo studio niti, ut omni erga illum vinculo amoris innexi, plenissimo erga eum inhaereatis affectu. Sed et vos quoque ipsi unanimes in omni concordia perdurate quo facilius etiam illi obedire omnes pariter consensu et [Col. 0026C] unanimitate possitis. Propter quod et vos salutem consequi, et ille possit obtemperantibus sibi vobis promptius impositi oneris pondus evehere. Quaedam ex vobis etiam ipsis intelligere debetis, si qua sint, quae ipse propter insidias hominum malorum non potest evidentius et manifestius proloqui; verbi gratia, si inimicus est alicui malorum, pro actibus suis vos nolite exspectare ut ipse vobis dicat cum illo: Nolite amici esse. Sed prudenter observare debetis et voluntati ejus absque communicatione observare et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum. Sed nec loqui his quibus ipse non loquitur, ut unusquisque qui in culpa est, dum cupit omnium vestrum amicitias ferre, festinet citius reconciliari ei qui omnibus praeest, et per hoc redeat ad salutem et [Col. 0026D] sanitatem cum obedire coeperit monitis praesidentis. Si vero quis amicus fuerit his quibus ipse amicus non est, et locutus fuerit cum his quibus ipse non loquitur, unus est et ipse ex illis qui exterminare voluit Ecclesiam Dei, et cum corpore vobiscum esse videatur, mente et animo contra vos est. Et multo est nequior hostis hic quam illi qui foris sunt, et evidenter inimici sunt, hic enim per amicitiarum speciem quae inimica sunt gerit, et Ecclesiam dispergit ac vastat.
Et cum hoc dixisset in medio coram omnibus manus mihi imposuit, et in cathedra sua ingenti verecundia fatigatum sedere me compulit. Cumque sedissem, haec ad me rursum locutus est: Deprecor [Col. 0027A] te, o Clemens, coram omnibus qui praesentes sunt, ut posteaquam, sicut naturale debitum est, vitae praesentis finem fecero, Jacobo fratri Domini describas breviter vel quae ad initium fidei tuae spectant, vel etiam quos ante fidem animos gesseris, sed et qualiter mihi ab initio usque ad finem comes itineris et actuum fueris, quaeque per singulas civitates me disputante, sollicitus auditor exceperis, quique in praedicationibus meis vel verborum fuerit ordo vel actuum, sed et qui me finis in hac urbe repererit (sicut dixi) omnia qui potes breviter comprehensa ad ipsum te destinare non pigeat. Nec verearis ne forte multum de meo exitu contristandus sit cum id me pro pietate sustinere non ambigat. Erit autem ei grande solatium, si 5 didicerit [Col. 0027B] quod post me non imperitus aliquis, aut indoctus, aut ignorans divini verbi mysterium, ecclesiastici ordinis disciplinam, vel doctrinae regulam nesciens, susceperit cathedram meam. Scit enim quia, si indoctus istius officium doctoris accipiat, sine dubio discipuli et auditores ignorantiae tenebris involuti in interitum demergentur.
Unde et ego, mi domine Jacobe, cum haec ab eo praecepta susceperim, necesse habui implere quod jusserat indicans tibi, et de ipsis simul et de illis breviter comprehendens, quae per singulas quasque urbes digrediens, aut in praedicationis sermone protulerit, aut in gestorum virtute perfecerit, quamvis tibi de his plurima jam et plenius ante descripta ipso jubente transmiserim sub eo ipso titulo [Col. 0027C] quem ipse praecepit affigi, id est, Clementis itinerarium, non praedicationis Petri. Sed et nunc exponere jam praecepit, Domino opem ferente incipiam. Poenitemini (inquit) et veram agite poenitentiam. Omnes ergo homines, qui Christiano censentur vocabulo, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum et Dominum veraciter credere et confiteri, eumque tota mente et toto corde, et tota virtute diligere, et proximos suos tanquam semetipsos, docibiles quae usque ad perfectam doctrinam ad haec proficienda sumere oportet.
Fides enim et dilectio totius bonitatis est fundamentum. «Sine fide autem placere Deo nemo poterit (Hebr. XI, 6) .»
Christo itaque resurgente et ascendente in coelum, [Col. 0027D] misso sancto Spiritu, collata apostolis scientia linguarum, adhuc in uno positi symbolum quod fidelis nunc tenet Ecclesia unusquisque quod sensit, dicendo condiderunt, ut discedentes ab invicem hanc regulam per omnes gentes praedicarent. Summam ergo totius fidei catholicae recensentes, in qua et integritas credulitatis conditur, et unius Dei omnipotentis, id est sanctae Trinitatis aequalitas declaratur, et mysterium incarnationis Filii Dei, qui pro salute humani generis, a tempore de coelo descendens de Virgine nasci dignatus est, quo ordine vel quando protulerit, quomodo sepultus surrexerit, et in carne ipsa coelos ascenderit, ad dexteramque Patris consederit, judex venturus sit, aut qualiter [Col. 0028A] remissionem pecatorum sacro baptismate renatis contulerit, et resurrectionem humani generis in eadem carne in vitam aeternam futuram sic docuerunt. Symbolum enim Graece, Latine collectio dicitur. Et hoc praedicti sancti Apostoli inter se per Spiritum sanctum salubriter, ut dictum est, condiderunt. Dicitur et indicium, quod per hoc qui recte crediderit indicatur.
Ergo cunctis credentibus quae continentur in praefato symbolo, salus animarum, et vita perpetua bonis actibus praeparatur. Ergo quod in primordio ejusdem symboli praeponitur: Credo in Deum Patrem omnipotentem, praeclarum fidei testimonium, et fundamentum in prima fronte monstratur, quia salvus esse poterit qui recte crediderit. «Credere [Col. 0028B] enim oportet accedentem ad Deum (Hebr. XI, 6) ,» quoniam «corde creditur ad justitiam, ore confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) .» Unde ait propheta: «Credidi propter quod locutus sum (Psal. CXV, 10) .» Et illud: «Justus ex fide vivit (Rom. I, 17) .» Et: «Nisi credideritis, non intelligetis (Luc. XXIV, 25) .» Ergo in rebus humanis, nullum opus incipitur nisi labor omnis ad effectum venire credatur, unde credendum est in Deum a quo tam praesens vita quam futura tribuatur.
Deus autem appellatio est substantiae sempiternae, sive timoris divini, igitur Deus sine principio, sine fine, simplex, incorporeus et incomprehensibilis; Patrem autem cum audis, agnosce quod habeat Filium veraciter genitum, sicut possessor dicitur [Col. 0028C] qui aliquid possidet, et Dominus qui habet cui dominetur. Deus ergo Pater secreti sacramenti vocabulum est cujus vere Filius est Verbum, et speculum, et character et imago vivens Patris viventis, in omnibus Patri similis, ejusdem naturae, in divinitate genitus, genitori per omnia coaequalis. Nec quaeratur quomodo genuit Filium, quod et angeli nesciunt, prophetis incognitum est. Unde illud dictum est: «Generationem ejus quis narrabit (Isa. LIII, 8) ?» Quam secretam originem cum proprio Filio novit ipse solus qui genuit, nec Deus a nobis discutiendus est, sed credendus, qui in nobis ipsis nescimus, quod sapimus, quomodo sapientia, ingenium, aut intellectus, aut consilium aut mens nostra generat verbum. Sed sufficit nosse quia lux genuit splendorem, [Col. 0028D] sicut ait Propheta: «In splendoribus sanctorum ex utero ante luciferum genui te (Psal. CXXIII, 3) .» Et illud: «Hic Deus noster et non reputabitur alter ad eum,» et post, «in terra visus est, et inter homines conversatus est (Bar. IV, 36, 38) .»
Diligere ergo Deum, unumquemque ex toto corde, et ex tota anima, ut praefixum est, et ex tota fortitudine oportet, et proximum tanquam semetipsum, respondente Domino cuidam Scribarum, ac dicente: Primum omnium mandatum est: «Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est, et diliges Dominum Deum tuum, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et ex tota virtute tua, hoc est primum mandatum. Secundum autem [Col. 0029A] simile est illi: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. Majus horum aliud mandatum non est (Marc. XII, 29, 30 et 31) .»
Quod magis est omnibus holocaustomatibus et sacrificiis, unde et in Veteri Testamento scriptum habetur: «Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris (Tob. IV, 16) ,» et Dominus ait: «Omnia quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite similiter illis (Matth. VII, 12) .» Quibus utrisque mandatis, per unum malitia compescitur, et per aliud benignitas propagatur, ut ne malum quis inferat, sed bonum impendat. Primum, ut caveat laedere. Secundum, praestare, «Si enim fratrem quem vides, non diligis; Deum quem non vides quomodo potes diligere?» (I Joan. IV, 20.) Sic ergo nos docet [Col. 0029B] exercere curam nostram, ut non dimittamus curam vestram, et sic diligere nos, ne negligatur dilectio proximi. Quia Dei dilectio morti comparatur, dicente Sapientia: «Valida est dilectio ut mors (Cant. VIII) ,» idcirco, quia sicut mors violenter separat animam a corpore, ita dilectio Dei separat animam a mundano et carnali amore. «Qui enim (Dominus inquit) diligit me, mandata mea servabit (Joan. XIV, 23) .» Nam qui Dei praecepta contemnit, Deum non diligit, unde scriptum est. «Nolite putare ut maneatis in dilectione mea, si non servaveritis praecepta mea (Joan. XV, 10) .» Neque enim regem diligimus, si odio leges ejus habemus. Neque enim ex toto corde poterit ille Dominum diligere qui noscitur in proximi corruere dilectionem; quia per dilectionem [Col. 0029C] Domini pervenitur ad charitatem Christi.
Quoniam, ut praelibatum est, his duobus praeceptis tota lex pendet, et prophetae, docibiles ergo qui perfecte docti non sunt ad haec peragenda oportet omnes esse, et ut ipsi docti sint, et alios prudenter instruere, et perfecte possint docere, juxta Danielem prophetam, qui ait: «Populus autem sciens Deum suum obtinebit et faciet, et docti in populo docebunt plurimos (Dan. XI, 32) .» Omnes docibiles, ut jam dictum est, qui docti non sunt, esse oportet, sed sacerdotes doctiores caeteris populis necesse fore docebat Christus, dicens: «quia si caecus caeco ducatum praebet, ambo in foveam cadunt (Matth. XV, 14) .» Sacerdotes vero sal terrae, et mundi lumen doctores praecepit in splendore operum Patrem glorificare [Col. 0029D] Deum, de quibus Dominus ait: «Beati estis cum maledixerint vobis, et persecuti vos fuerint, et dixerint vobis omne malum adversum vos, mentientes propter me: Gaudete et exultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis. Sic enim persecuti sunt prophetas, qui fuerunt ante vos (Luc. VI, 23) .» «Vos estis sal terrae. Quod si sal evanuerit, in quo salietur, ad nihilum valet ultra, nisi ut foras mittatur, et conculcetur ab hominibus. Non potest civitas abscondi supra montem posita, neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt, et qui ingrediuntur lumen, videant: sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant bona opera [Col. 0030A] vestra, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 13 et 14) .»
Episcopos autem per singulas civitates quibus ille non miserat, per doctos et prudentes sicut serpentes, simplices sicut columbae (juxta Domini praeceptionem) nobis mittere praecepit. Quod etiam facere inchoavimus et Domino opem ferente facturi sumus, vos autem per vestras dioeceses episcopos facite et mittite, quia nos ad alias partes (quod isdem jussit agere) curabimus. Aliquos vero ad Gallias, Hispaniasque mittemus, et quosdam ad Germaniam et Italiam, atque ad reliquas gentes dirigere cupimus, ubi autem ferociores et rebelliores gentes fore cognoverimus, illuc dirigere sapientiores et austeriores necesse habemus. Qui quotidie [Col. 0030B] non cessant divina seminare semina, et multos Christo lucrari, et ad rectam fidem, et viam veritatis perducere, ut plures manipulos Domino valeant praesentare. In illis vero civitatibus, in quibus olim apud ethnicos archiflamines eorum atque primi legis doctores erant, episcoporum primates poni, vel patriarchas qui reliquorum episcoporum judicia et majora (quoties necesse foret) negotia, in fide agitarent, et secundum Dei voluntatem, sicut constituerint sancti apostoli, ita ut ne quis injuste periclitaretur, definirent, in illis autem civitatibus, in quibus dudum apud praedictos erant archiflamines (quos tamen minores tenebant) quam memoratos primates, archiepiscopos institui praecepit, qui non tantum primatum, sed archiepiscoporum fruerentur [Col. 0030C] nomine. Episcoporum quoque judicia, ut superius memoratum est, et majora Ecclesiarum negotia, si ipsi reclamaverint, aut aliquem timorem, aut istos vel alios suspectos habuerint, ad jam dictos primates, vel patriarchas, ne aliquis nocenter periret, transferri perdocuit, in singulis vero quoque civitatibus, singulos et non binos, vel ternos, aut plures episcopos, constitui praecepit, qui non primatum, aut archiepiscoporum, aut metropolitanorum nomine (quia minores civitatum non tenent) sed episcoporum tantum vocabulo potirentur, quoniam nec inter ipsos apostolos par institutio fuit, sed unus omnibus praefuit. Hoc tantum providendum instituit, ne in villis, aut castellis, vel modicis civitatibus, instituerentur episcopi, ne vile eorum nomen fieret. Episcopos [Col. 0030D] ergo vicem apostolorum gerere Dominum docuisse dicebat, et reliquorum discipulorum vicem tenere presbyteros debere insinuabat. Et si quis aliquem ex his scandalizaret, gravissimam sibi poenam inferri debere praedicabat. Cunctos se invicem diligere, et adjuvare debere, et neminem ab adjutorio fratris se subtrahere instruebat.
Homicidas veros, et adulteros ac cunctos criminalibus nexibus alligatos, et qui eis coaequales non erant, ab eorum vexatione, et accusatione (dicente Domino) prohibebat, et non nisi a coaequalibus, aliquid sibi inferre debere, docebat. «Quia discipulum supra magistrum esse (Matth. X, 24) ,» aut ullam ei injuriam inferre, nullatenus debere oportet. [Col. 0031A] Infames namque omnes, et quos primates legis saeculi, non recipiunt, sed et laicos ab eorum accusatione, et vexatione semper repellere debere rogabat, et cunctos sibi subditos esse, praecipiebat. Cunctorum sacerdotum vitam superiorem, sanctioremque ac discretam a saecularibus et laicis hominibus esse, et spirituales, atque sacerdotes super carnales ac laicos semper constituere, et fore debere docebat. «Quoniam pro minimo, nobis esse debet, ut a talibus arguamur, et judicemur, vel ab alio humano die (I Cor. IV, 3) .» Majores vero a minoribus, nec accusari, nec judicari, ullatenus posse dicebat. Quoniam non solum hoc divinas, sed leges saeculi inhibere dicebat. Omnes ergo legum divinarum libenter violatores, et sacrarum institutionum voluntarie [Col. 0031B] perturbatores, ecclesiastica indignos regula, et sancta communione judicabat. Operatores vero earumdem, eisque obedientes utrarumque ac caeterarum bonarum dignos esse dicebat, unde et prophetas in testimonium sumebat. Audite, coeli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est: «Filios enutrivi, et exaltavi, ipsi autem spreverunt me, cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui, Israel non cognovit me, populus meus non intellexit. Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis. Dereliquerunt 6 Dominum, blasphemaverunt sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum. Super quo percutiam vos ultra addentes praevaricationem. Omne caput languidum, et omne cor moerens, a planta [Col. 0031C] pedis usque ad verticem, non est in eo sanitas, vulnus, et livor, et plaga tumens, non est circumligata, nec curata medicamine neque fota oleo. Terra vestra deserta, civitates vestrae igne succensae, regionem vestram coram vobis alieni devorant, et desolabitur, sicut in vastitate hostili, et derelinquetur (Isa. I, 2 et seq.) . Vae (inquit) qui dicitis bonum malum, et malum bonum, ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras, ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum (Isa. VI, 21) . Propterea, captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam, et nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siti exaruit. Propterea dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum, absque ullo termino, et descendunt fortes ejus, et populus ejus, et sublimes [Col. 0031D] gloriosique ejus ad eum. Et incurvabitur homo, et humiliabitur vir, et oculi sublimium deprimentur. Et exaltabitur Dominus in judicio, et Deus sanctus sanctificabitur in justitia (Isa. V, 13 et seq.) .»
Carnales spiritualibus resistere prohibebat, et de his qui cervices suas contra magistros et seniores suos erigebant in diaboli exemplum dicebat: Detracta est ad inferos superbia tua, cecidit cadaver tuum, subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes. Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, qui mane oriebaris, corruisti in terram, qui vulnerabas gentes? Qui dicebas in corde tuo, In coelum ascendam, supra astra Dei exaltabo solium meum, sedebo in monte Testamenti, in lateribus [Col. 0032A] aquilonis, ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo. Verumtamen ad infernum detraheris, in profundum laci. Qui te viderint, ad te inclinabuntur, teque prospicient: Nunquid iste est vir, qui conturbavit terram, qui concussit regna, qui posuit orbem desertum, et urbes ejus destruxit, vinctis ejus non aperuit carcerem?
Ebrietatem oppido prohibebat, et ebriosos corpore et animo mortuos esse praedicabat, de quibus et in exemplum aiebat: Vae qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam, et potandum usque ad vesperam, ut vino aestuetis. «Cithara et lyra, et tympanum, et tibia, et vinum in conviviis vestris, et opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis (Isa. V, 11 et seq.) .» Et iterum; «Vae qui [Col. 0032B] potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendum ebrietatem. Qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo. Propter hoc sicut devorat stipulam lingua ignis, et calor flammae exurit, sic radix eorum quasi favilla erit, et germen eorum ut pulvis ascendet. Abjecerunt enim legem Domini exercituum, et eloquium sancti Israel blasphemaverunt. Ideo iratus est furor Domini in populo suo, et extendit manum suam super eum, et percussit eum, et conturbati sunt montes, et facta sunt morticina eorum, quasi stercus in medio platearum. In omnibus his, non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta (Ibid., 22 et seq.) .»
Nullum enim presbyterum, in alicujus episcopi parochia, aliquid agere debere, absque ejus permissu [Col. 0032C] docebat, cunctos presbyteros, propriis episcopis in omnibus, absque mora obedientes, instituente Domino, esse debere. docebat. Nullum enim aliena concupiscere, aut praesumere eorum, sed unumquemque suis, sibique commissis, contentos esse docebat. «Neminem etiam alicui aliquid facere, nisi quod sibi vellet fieri (Tob. IV, 16) ,» instruebat. Sanctam ergo Ecclesiam immaculatam omnes servare debere, evangelizabat, cujus claves episcopos esse dicebat. Ipsi enim habent potestatem claudere coelum et aperire portas ejus, quia claves coeli facti sunt.
Amovere autem eos neminem debere docebat, quia oculi Domini sunt, et qui eos tangit, tangit pupillam oculi ejus (Zach. II, 8) . Et quantae poenae dignus sit, qui eos scandalizat, ipsum Dominum docuisse [Col. 0032D] dicebat, ubi ait: «Qui scandalizaverit unum de pusillis estis qui in me credunt, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris. Vae mundo a scandalis, necesse est enim veniant scandala; verumtamen, vae homini illi per quem scandalum venit. Si autem manus tua scandalizat te, abscinde eam, et projice abs te. Bonum est tibi ad vitam ingredi debilem, quam duas manus habentem, mitti in gehennam ignis. Et si pes tuus scandalizat te, abscinde eum, et projice abs te. Bonum est tibi introire ad vitam claudum, quam duos pedes habentem, mitti in ignem aeternum. Et si oculus tuus scandalizat te, erue eum, et projice abs te. Bonum est tibi unum oculum habentem [Col. 0033A] in vitam introire, quam duos oculos habentem mitti in gehennam ignis. Videte ne contemnatis unum ex his pusillis (Matth. XVIII, 6 et seq.) .» Amen dico vobis, quaecunque alligaveritis super terram erunt alligata et in coelo, et quaecunque solveritis super terram erunt soluta et in coelo. «Iterum dico vobis, quia si duo ex vobis consenserint super terram, de omni re quacunque petierint, fiet illis a Patre meo, qui in coelis est. Ubi enim sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 18 et seq.) » Et iterum per prophetam loquitur, dicens: Expavit (inquit) coelum super hoc, et horruit amplius vehementer, dicit Dominus: O intolerabilem malignitatem, o linguam iniquitatem loquentem contra Dominum, et mentem [Col. 0033B] in altitudinem cornu extollentem. Et iterum: «Impone, homo, tuae linguae ostium et seram, cessa cornu in altitudinem extollens, et loquens adversus Dominum, et proximum tuum, quousque insultas patienti Christo et fratribus?» (Eccl. XXVIII, 28 et seq.) Sic autem peccantes in fratribus, et percutientes eorum infirmam conscientiam in Christum graviter peccatis, et rei judicio effecti, infames efficiemini, et juste repellemini. Et iterum per Prophetam loquitur, dicens: «Vos autem, sacerdotes Domini, vocabimini ministri Dei nostri, dicetur vobis, fortitudinem gentium comedetis, et in gloria eorum superbietis, pro confusione vestra duplici rubore laudabunt partem eorum, propter hoc in terra sua duplicia possidebunt, et laetitia sempiterna erit eis. Quia ego [Col. 0033C] Dominus diligens judicium, et odio habens rapinam in holocaustum, et dabo opus eorum in veritate, et foedus perpetuum feriam eis. Et scietur in gentibus semen eorum et germen eorum in medio populorum. Omnes qui viderint eos cognoscent eos, quia isti sunt semen cui benedixit Dominus: Gaudens gaudebo, et exsultabit anima mea in Deo meo, quia induit me vestimento salutis, et indumento justitiae circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis. Sicut enim terra profert germen suum, et sicut hortus semen suum germinat, sic Dominus Deus germinabit justitiam, et laudem coram universis gentibus (Isa. LXI, 6 et seq.) .»
Eos autem a solo Domino judicandos aut removendos, [Col. 0033D] et non ab aliis esse dicebat, quia sui sunt et non alterius. Et quis est qui alterius judicet servum? Nam et si ista non patiuntur homines, nec Deus deorum et Dominus dominantium haec ullatenus patitur, unde et prophetas sibi testes esse dicebat, per quos Dominus loquitur, dicens: «Ecce excoxi te, sed non quasi argentum elegi te in camino paupertatis, propter me faciam, ut non blasphemer, et gloriam meam alteri non dabo. Audi me, Jacob, et Israel quem ego voco. Ego ipse, ego primus, et ego novissimus, manus quoque mea fundavit terram, et dextera mea mensa est coelos. Ego vocabo eos, et stabunt simul (Isa. XLVIII, 10 et seq.) , me insulae exspectabunt, et brachium meum sustinebunt. Salus [Col. 0034A] autem mea in sempiternum erit, et justitia mea non deficiet (Isa. LI, 5 et 6) .»
«Audite me, qui scitis justum, populus lex mea in corde eorum. Nolite timere opprobria hominum, et blasphemias eorum ne metuatis. Sicut enim vestimentum, sic comedet eos vermis, et sicut lanam sic devorabit eos tinea. Salus autem mea in sempiternum erit, et justitia mea in generatione generationum (Ibid. 7 et 8) .» Et iterum: «Abscondita est vita mea a Domino, et a Domino meo judicium meum transibit. Nunquid nescis aut non audisti? Deus sempiternus, Dominus, qui creavit terminos terrae, non deficiet neque laborabit, nec est investigatio sapientiae ejus. Qui dat lasso virtutem, et his qui non sunt fortitudinem, et robur multiplicat. Deficient [Col. 0034B] pueri, et laborabunt, et juvenes in infirmitate cadent. Qui autem sperant in Domino mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, ambulabunt, et non deficient. Transeant ad me insulae, et gentes mutent fortitudinem, accedant et tunc loquentur, simul ad judicium propinquemus (Isa. XL, 27 et seq.) .» Hos autem qui eos vetant, aut amovere vel damnare nituntur, ipsum Dominum per prophetam damnare, et usque ad satisfactionem eorum et Ecclesiae damnatos esse docebat, ubi ait: «Talia elegerunt in viis suis, et in abominationibus suis anima eorum delectata est, unde et ego eligam illusiones eorum, et damnationem adducam eis, quia locutus sum eis, et non audierunt, feceruntque malum in oculis meis, et quae nolui [Col. 0034C] elegerunt. Audite verbum Domini, qui tremitis ad verbum ejus. Dixerunt fratres vestri odientes vos, et vos abjicientes propter nomen meum: Glorificetur Dominus, et videbimus in laetitia nostra, ipsi autem confundentur (Isa. LXVI, 3-5) , nonenim laborabunt frustra in conturbatione praesules mei, quia semen benedictionum Domini est, antequam clament ego exaudiam, et adhuc illis loquentibus, ego exaudiam (Isai. LXV, 23, 24) .» Ad glorificandum se, et divina mandata seminanda, et evangelizanda, eos Dominus elegit, et non ut prohibeantur, aut perturbentur, aiebat, quoniam qui eos laedit, eum laedit cujus legatione funguntur (II Cor. V, 20) . Praedicare eos assidue et mandata Domini sine intermissione annuntiare rogabat. Opera eorum bona coram hominibus [Col. 0034D] monstrare, et conscientiam bonam coram Deo habere insinuabat, omnes principes terrae et cunctos homines eis obedire, et capita sua submittere, eorumque adjutores existere praecipiebat, ut omnes pariter fideles et cooperatores legis Domini monstrarentur, ne de eis dicatur. «Confundantur, et erubescant omnes qui pugnant adversum te, et erunt quasi non sint, et peribunt viri qui contradicunt tibi. Quaeres eos et non invenies viros rebelles tuos. Erunt quasi non sint, et veluti consumptio hominis bellantis adversum te (Isa. XLI, 11 et 12) .» Omnis ergo, qui eis contravenit, ita damnatos et infames usque ad satisfactionem monstrabat, et nisi converterentur a liminibus Ecclesiae alienos esse praecipiebat.
[Col. 0035A] Homicidiorum vero tria genera esse dicebat, et poenam eorum patentem fore docebat. Sicut enim homicidas, interfectores fratrum, ita et detractores eorum eosque odientes homicidas esse manifestabat, quia et qui occidit fratrem suum et qui odit, et qui detrahit pariter, homicidae esse monstrantur.
Omnes enim a carnalibus desideriis quae militant adversus animam (II Petr. II, 11) abstinere, et bonam eorum conversationem ac innocentem omnibus monstrare rogabat. Ex corde enim cunctos attentius invicem diligere insinuabat, et veram fraternitatem inter se habere docebat. Quotidiana enim illius praedicatio, inter caetera divina, haec erat, mandata, quam in ejus exemplum etiam tibi, frater charissime, significare curavi. Bonorum (inquit) [Col. 0035B] operum inter caetera semina ac negotia sunt quantum unusquisque sapit, et potest totis intimi cordis (ut praelibatum est), visceribus Deum diligere, et proximum velut seipsum. Abnegare seipsum sibi, ut Jesum Christum Dominum nostrum sequatur, et nihil ejus amori praeponere, veritatem corde et ore proferre debere, et totam suam Domino semper committere instruebat, actus suae vitae omni hora custodire, et omni loco Deum se respicere firmiter scire. Cogitationes malas cordi suo advenientes mox ad Christum allidere, et sacerdotibus Domini manifestare.
Os suum a malo, vel pravo eloquio custodire, et verba vana aut mendacia non loqui, quia «os quod mentitur occidit animam (Sap. I, 11) ;» verba divina libenter audire, [Col. 0035C] et sacerdotibus suis libenter obtemperare, atque 7 obedientes esse docebat. Praedicationi atque orationi ac lectioni frequenter incumbere, et eleemosynas veras perficere. «Desideria carnis non perficere (Gal. V, 16) ,» sed propriam frangere voluntatem; boni aliquid in se cum viderit Deo applicet, non sibi, et malum a se factum cognoscat, et sibi reputet. Multum loqui non amare, sed custodire labia sua ne dolum aut malum loquantur, diem judicii timere, gehennam expavescere, vitam aeternam omni concupiscentia desiderare; non occidere, non adulterari, non furtum facere, non rem proximi concupiscere, non falsum testimonium dicere (Exod. XX, 13 et seq.) , sed omnes homines honorare, corpus custodire, vanas et caducas non [Col. 0035D] amplecti delicias, jejunium et vigilias sanctas amare, pauperes recreare, nudos vestire, infirmos visitare, sitientes potare, mortuos sepelire, et diligenter eorum exsequias peragere, pro eisque orare, et eleemosynas dare. Dolentes consolari, et suis bonis refovere et a malis actibus se alienum facere; non esse superbum, «non vinolentum (Tit. I, 7) ,» nec multum edacem, non somnolentum, non pigrum, non murmuratorem, nec detractorem, quia qui detrahit, non solum se, sed multos alios occidit; iram non perficere, nec iracundiae tempus reservare. Dolum in corde non tenere, nec pacem falsam dare, charitatem non derelinquere, nec jurare, ne forte perjurus (quod absit) fiat. Malum pro malo [Col. 0036A] non reddere, nec injuriam facere, sed factam patienter sufferre, inimicos diligere, maledicentes se non remaledicere, sed magis benedicere, et persecutionem pro justitia sustinere. Charitatem amare, et nullum odio habere, quia «qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. III, 15) .» Elationem fugere, zelum malum non habere. Invidiam non exercere, nec contentionem amare. Cum discordantibus ante solis occasum in pacem redire, et de Dei misericordia nunquam desperare. Seniores venerari, et juniores diligere. Episcopos, sacerdotes suos ac cunctos reliquos Ecclesiae ministros atque omnem plebem sibi commissam verba divina et mandata instruere et amare, hosque omnes eorum episcopos tota animi virtute diligere ut oculos suos, quia oculi [Col. 0036B] sunt illorum. Eorum praeceptis in omnibus obedire, etiamsi ipsi aliter (quod absit) agant, memores scilicet illius Dominici praecepti: «Quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite (Matth. XXIII, 3) .» Ipsi autem episcopi si exorbitaverint ab istis, non sunt reprehendendi, vel arguendi, sed portandi, nisi in fide erraverint. Hi ergo super hos sunt, non illi super istos, quoniam major a minore nec argui, nec judicari potest. Nullus se extollat erga doctores ac magistros suos, quia «discipulus super magistrum non esse (Matth. X, 24) » debet nec potest. Nullus velit dici sanctus, antequam sit, sed prius sit, ut verius dicatur. Praecepta Domini doctorumque ac magistrorum factis quotidie adimplere, et in Christi nomine pro inimicis orare oportet. Obedientia enim [Col. 0036C] et humiliatio, quae magistris agitur, Domino exhibetur. «Timor Domini delectabit, et dabit laetitiam et gaudium in longitudinem dierum. Timenti Dominum bene erit in extremis et in die defunctionis suae benedicet (Eccli. I, 12, 13) .» Vae dissolutis corde, qui non crediderunt Deo, et resistunt mandatis ejus, et inobedientes ac contumaces sunt his qui ejus legatione funguntur, et ideo non proteguntur ab eo. Vae his qui perdiderunt sustinentiam, qui dereliquerunt vias rectas, et diverterunt ad vias pravas. Et quid facient, cum inspicere coeperit Dominus. Qui timent Dominum, non erunt incredibiles verbo illius, et qui diligunt illum, conservabunt viam illius. Qui timent Dominum, inquirent quae beneplacita sunt illi, et qui [Col. 0036D] diligunt eum, replebuntur lege ipsius. Qui timent Dominum, praeparabunt corda sua, et in conspectu illius sanctificabunt animas suas. Qui timent Dominum, custodiunt mandata illius, et patientiam habebunt usque ad inspectionem illius, dicentis: Si poenitentiam non egerimus, incidemus in manus Domini, et non in manus hominum, secundum enim magnitudinem illius, sic et misericordia ipsius cum ipso est (Eccli. II, 15 et seq.) . «Venite (inquit), filii, audite me, timorem Domini docebo vos (Psal. XXXIII, 12) .» «Currite dum lumen vitae habetis, ne tenebrae mortis vos comprehendant (Joan. XII, 35) .» «Omnis qui vult vitamet cupit videre dies bonos, prohibeat linguam ejus a malo, et labia sua ne loquantur [Col. 0037A] dolum, divertat a malo, et faciat bonum, inquirat pacem et prosequatur eam, quia oculi Domini super justos, et aures ejus ad preces eorum. Vultus autem Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum (Psal. XXXIII, 13 et seq.) .» Propterea nolite fieri sicut equus et mulus, in quibus non est intellectus. Sed laetamini in Domino et exsultate, justi, et gloriamini, omnes recti corde (Psal. XXXI, et 11) . «Quia multi venient ab oriente et occidente (Domino dicente) et a septentrione atque meridie, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob (Matth. VIII) .»
Propter quod deprecor te, frater charissime, ut doceas attentius hunc praedicationis ordinem et absolutionis dies, ut salventur animae hominum quae [Col. 0037B] occulta Dei virtute quem debeant diligere priusquam doceatur, agnoscant. Operum vero ratio potestati et arbitrio uniuscujusque permittitur, et hoc ipsorum est proprium; desiderium vero habere erga doctorem veritatis, hoc a Patre coelesti donatum est. Sed salus in eo est ut voluntatem ejus cujus amorem et desiderium, Deo largiente, conceperis, facias, ne dicatur ille sermo ejus ad nos, quem idem dixit: «Quid autem me dicitis, Domine, Domine, et non facitis quae dico? Est ergo proprii muneris, ut unusquisque sit prout Dominus noster dederit perfectus in Ecclesia, metensque semina divina, ut de nobis non praedictus sermo, sed ille dicatur quem alibi Dominus noster dixit. Ideo (inquit), Omnis scriba doctus in regno coelorum, similis est homini [Col. 0037C] patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII, 52) .» Nullus ergo, inquit, impediat ordinem, aut locum occupet irrationabiliter, vel temporum permutet vices, sed primo quae sit justitia ejus, quae voluntas requiramus, ut bonis operibus ac Dei gratia repleamur. Deus enim his qui recte sentiunt et bona agunt praesto est, quoniam [Col. 0038A] est, quoniam his manifestat seipsum. Nam si quis velit antequam actus suos emendet, de his requirere quae non potest invenire, stulta et inefficax erit homini inquisitio. Tempus enim breve est, et judicium Dei gestorum causa agitur non questionum. Ideoque ante hoc omnia quaeramus, quod nos aut qualiter agere oporteat, ut aeternam vitam consequi mereamur. Nam si exiguum hoc tempus vitae per inanes occupemus et inutiles quaestiones, inanes sine dubio et vacui ab operibus bonis pergemus ad Dominum, ubi judicium operum nostrorum fiet, unaquaeque enim res suum tempus habet et locum. Operum hic locus, hoc tempus est meritorum est saeculum futurum. Currat igitur per viam mandatorum Domini, et ab eorum praeceptorum institutis [Col. 0038B] et Spiritus sancti doctrina non recedatur. Quapropter praeparanda sunt corda nostra ac corpora, et sanctae mandatorum ejus suorumque episcoporum ac praedictorum obedientiae militatura, ut suae gratiae jubeat nobis auxilium ministrare, et fugientibus gehennae poenam ad vitam valeant omnes pervenire aeternam.
Haec itaque, frater charissime Jacobe, ab ore sancti Petri jubentis accepi, tibique ut optabas insinuare studui, ut servare omnia immaculata praecipias, quia ecclesiastica non oportet negligenter, sed diligenter expleri negotia. Haec ergo praecepta nemo credat absque suo periculo negligere, vel dissimulare, quia judicio Dei ignis aeterni tormenta sustinebit qui ecclesiastica decreta neglexerit. Qui [Col. 0038C] vero te audierit, ut jusserat minister Christi Jesu, gloriam accipiet. Qui autem te non audierit imo loquentem Dominum per te ipsi sibi damnationem accipiet. Curandum ergo, et attendendum est nobis omnibus quod in perpetuum expedit, ut Christi passionibus per patientiam participemus atque regni ejus mereamur esse consortes. Amen.
[Col. 0037D] CLEMENS Romanae Ecclesiae praesul, JACOBO Hierosolymorum episcopo.
Quoniam sicut a beato Petro apostolo accepimus omnium apostolorum patre, qui claves regni coelestis accepit, qualiter tenere debemus, de sacramentis quae geruntur in sanctis te ex ordine nos decet instruere.
Tribus enim gradibus commissa sunt sacramenta divinorum secretorum, id est, presbytero, diacono, et ministro, qui cum timore, et tremore clericorum, reliquias corporis Dominici debent custodire fragmentorum, ne qua putredo in sacrario inveniatur, ut cum negligenter agitur portioni corporis Domini, gravis inferatur injuria. Communio enim corporis Domini nostri Jesu Christi, si negligenter erogetur, et presbyter minora non curet admonere officia, [Col. 0038D] gravi anathemate digna humiliationis plaga feriatur Certe tanta in altario holocausta offerantur, quanta populo sufficere debeant. Quod si remanserint, in crastino non reserventur, sed cum timore et tremore clericorum, et diligentia consumantur. Qui autem residua corporis Domini quae in sacrario relicta sunt consumunt, non statim ad communes accipiendos cibos conveniant, ne putent sanctae portioni commiscere cibum qui per aqualiculos digestus in secessum funditur. Si ergo mane Dominica portio editur, usque ad sextam jejunent ministri qui eam consumpserint. Et si tertia vel quarta hora acceperint, jejunent usque ad vesperam. Sic, secreta sanctificatione, aeterna custodienda sunt sacramenta.
De vasis sane sacris ita gerendum est: altaris [Col. 0039A] palla, cathedra, candelabrum et velum, si fuerint vetustate consumpta, incendio dentur, quoniam non licet ea quae in sanctuario fuerint, male tractare, sed incendio universa tradantur. Cineres quoque eorum in baptisterio inferantur, ubi nullus transitum habeat, aut in pariete, aut in fossis pavimentorum jactentur, ne introeuntium pedibus inquinentur. Nemo per ignorantiam clericus palla mortuum credat obvolvendum, aut diaconus scapulas operire velit, quae fuit in altari, aut certe quae data est in mensam Domini. Qui haec fecerit vel leviter quasi nihil, et negligenter habuerit divina mysteria, diaconus triennio sexque mensibus a Dominico alienus erit altari, gravi percussus anathemate. Quod si clericum presbyter non commonuerit, decem annis et quinque [Col. 0039B] mensibus excommunicatus sit, propter quod de Dominicis sacramentis subjecta sibi non commonuerit ministeria, et postea cum grandi et gravi humilitate matri reconcilietur Ecclesiae. Pallas vero et vela quae in sanctuarii sordidata fuerint ministerio, diaconi cum humilibus ministris juxta sacrarium lavent, non ejicientes foras a sacrario velamina Dominicae mensae, ne forte pulvis Dominici corporis male decidat a sindone foris abluto, et erit hoc operanti peccatum, idcirco intra sacrarium ministris praecipimus haec sancta cum diligentia custodire. Sane pelvis nova comparetur, et praeter haec nihil aliud tangat. Sed non ipsa pelvis ullis apponatur lavandis, nisi quae ad Dominici altaris cultum pertinent, pallae altaris solae in ea laventur, [Col. 0039C] et in alia vela januarum.
De velis autem januarum cura sit ostiariis ex admonitione majorum, ne quis negligens, aut ignarus ad velum januae domus Domini manus incondite tergat, sed statim coercitus discat omnis homo quia velum atrii domus Domini sanctum est.
Praecipimus etiam, ne unquam extero clerico sive laico de fragmentis oblationum Domini ponatur ad 8 mensam. Unde scis tu qui passim sacrarii panes indignis impendis, unde nosti si a mulieribus mundi sunt? Unde et David ab Abimelech sacerdote interrogatus cum panes sibi ad comedendum posceret, si mundus esset a muliere, cum se mundum ante triduum profiteretur, panes propositionis manducavit.
[Col. 0039D] Ad Dominica autem mysteria tales eligantur qui ante ordinationem conjuges suas non noverint. Quod si post ordinationem ministro contigerit proprium invadere cubile uxoris, sacrarii non intret limina, nec sacrificii potitor fiat, nec altare contingat, nec ab offerentibus holocausti oblationem suscipiat, nec ad Dominici corporis portionem accedat, sed aquam sacerdotibus porrigat ad manus, sed ostia forinsecus claudat, minora gerat officia, urceum sive calicem ad altare non sufferat.
Si forte quispiam presbyter sive diaconus sacrarii sindonem vel velum subtracta vendiderit, Judae similis aestimabitur Iscariothis; qui propter cupiditatem [Col. 0040A] fecerit hoc opus, noverit se supradicti Judae suscepturum poenam.
Clericus vero solus ad feminae tabernaculum non accedat, nec properet sine majoris natu principis jussione. Nec presbyter solus cum sola adjungatur, sed duobus adductis testibus, visitet infirmam, nec solus cum sola femina fabulas misceat, nec archidiaconus aut diaconus sub praetextu humilitatis officii frequentet domicilia matronarum, aut forte per clericos aut domesticos ejus matronae mandent secreti aliquid. Si cognitum fuerit, et ille deponatur, et illa a liminibus arceatur ecclesiae. Sed si forte aliqua intercessio fuerit, episcopo suggeratur. Et si talis est ad quam debeat ire pio interventu ipse pergat. Sin autem de latere suo dirigat, cum duobus aut tribus [Col. 0040B] qui hoc scire debeant. Sane ad visitandam mulierem infirmam nullus clericus ingrediatur, nisi cum duobus aut tribus. Nemo tamen cum extranea habitet femina, nisi proxima aut soror fuerit. Et hoc cum magna sollicitudine fiat. Non ignoramus malitias Satanae. Universa haec cum mansuetudine ecclesiastica complenda sunt ministeria. Negotium enim Dei non decet negligenter expleri.
Iterum atque iterum de fragmentis Dominici corporis demandamus, calicem vero ad proferendum sanguinem Domini praeparatum, cum tota munditia ministerii, minister praeparet, ne non bene lotus calix diacono peccatum fiat offerenti, ita cum omni honestate cuncta, quam supra exposuimus, oportet impleri. Tales ad ministerium eligantur clerici, qui [Col. 0040C] digne possint Dominica sacrata tractare. Melius est enim sacerdoti paucos habere ministros qui possint digne opus Dei exercere, quam multos inutiles qui onus grave ordinatori adducant.
A principio epistolae usque ad locum hunc de sacramentis delegavi bene intuendis, ubi non murium stercora inter fragmenta Dominicae portionis appareant, neque putrida per negligentiam remaneant clericorum, et convenientes qui accipere sibi medicinam desiderant, putrida cum viderint, magis cum ridiculo et fastidio videantur accipere, et in peccatum magis decidant per negligentiam clericorum. Quapropter nemo clericorum ultra haec dissimulet, aut negligere ullatenus audeat, sed libenter quae jussa sunt expleat, et sacrata divina nequaquam negligenter [Col. 0040D] contractet. Ideoque tam juvenes quam senes de his, et de omni conversatione sua, et conversione et poenitentia valde esse sollicitos oportet, satisque agere, ut haec condigne agant, et de reliquo ornent tam clerici quam saeculares animas suas ornamentis dignissimis, dogmatibus scilicet veritatis, decore pudicitiae, splendore justitiae, candore pietatis, aliisque omnibus quibus compositam decet esse rationabilem mentem. Tum praeterea declinare a consortiis inhonestis et infidelibus, et societates habere fidelium, atque illos frequentare conventus in quibus de pudicitia, de justitia, de pietate tractatur. Orare spe Deum ex toto corde, et ab ipso petere quae decet, ipsi gratias agere, veram poenitudinem [Col. 0041A] gerere praeteritorum gestorum, aliquantulum etiam, si possibile est, per misericordias pauperum juvare poenitentiam. Per haec enim facilior venia dabitur, et indulgenti citius indulgebitur. Quod si provectioris aetatis sit is qui ad poenitentiam venit, eo magis gratias agere debet Deo. Quod postquam finis est, omnis impetus concupiscentiae carnalis, scientia veritatis accepta, nulla ei imminet pugna certaminis, per quam insurgentes adversus animam reprimat corporis voluntates. Superest ergo ei in agnitione veritatis, et misericordiae operibus exerceri, ut afferat fructus dignos poenitentiae. Nec putet quia in temporis longitudine documentum conversionis ostenditur, et non in devotionis ac propositi firmitate, Deo enim manifeste sunt mentes, quia non [Col. 0041B] temporum rationem colligit, sed animorum, ipse enim probat si quis agnita veritatis praedicatione non distulit, neque tempus negligendo consumpsit, sed statim et, si dici potest, eodem momento praeterita perhorrescens futurorum desiderium cepit, et in amorem regni coelestis exarsit. Propter quod nemo vestrum ultra dissimulet, nec retro respiciat, sed ad Evangelium regni Dei libenter accedat. Non dicat pauper quia, cum dives factus fuero, tunc convertar. Non requirit a te Deus pecuniam, sed animam misericordem et piam mentem. Neque dives conversionem suam differat, pro sollicitudine saeculari, dum cogitat quomodo dispenset abundantiam frugum. Neque dicat intra semetipsum, Quid faciam? ubi recondam fructus meos? Neque dicat animae [Col. 0041C] suae. «Habes multa bona reposita in annos multos, epulare et laetare. Nam dicetur ei. Stulte, hac nocte auferetur abs te anima tua, et quae parasti, cujus erunt? (Luc. XII, 19 et 20) » Itaque festinet ad poenitentiam omnis aetas, omnis sexus, omnisque conditio, ut vitam consequatur aeternam, juvenes quidem in eo grati sint, quod in ipso impetu desideriorum, cervices suas jugo subjiciunt disciplinae. Senes et ipsi laudabiles multi temporis consuetudinem in qua male praeventi sunt pro Dei amore commutent. Nemo ergo differat, nemo cunctetur. Quae enim causa cunctandi est ad bene agendum? Animus sibi male conscius dum videtur sibi nullam poenam pati, credit quia non judicet Dominus, cum abuti patientia Dei et non intelligere parcentis benignitatem jam sit magna [Col. 0041D] damnatio. Unde scriptum est: «Maledictus omnis qui opus Domini negligenter agit (Jer. XLVIII, 10) .» Quapropter pastoralis ordinis est infatigabiliter revocare quidquid ad correctionem populorum, imo magis filiorum spiritualium (quantum est fas intelligere) cognoverit pertinere, et non (quod absit) cum suo periculo alienae spei per solam negligentiam facere detrimentum, sed quod ad generalis salutis spectat compendium, salubri necesse est providere tractatu.
Homini religioso parum esse debet inimicitias aliorum non exercere, vel non augere male loquendo, nisi eas etiam exstinguere bene loquendo studuerit. Ecce oris nostri buccina ad aures hominum [Col. 0042A] personamus, neque se deinceps excusabit non monitum, qui quidquid sequi debeat, tam verbis quam litteris, edocetur.
Qualis autem condemnatio, et qualis imminet maledictio his qui in patres peccant, divina nos docet Scriptura. Si enim Cham filius Noe, cum vidisset nudum suum patrem, quoniam non cooperuit patris corporalis nuditatem, sed egressus nuntiavit eam fratribus, et illi vestimento eum cooperuerunt, ipse quidem Cham, et illi qui ex eo nati sunt sub maledicto facti sunt, qui autem cooperuerunt magnam benedictionem meruerunt: multo magis isti majore et ampliore condemnatione digni sunt, qui patribus obviare, aut contra eos insurgere nituntur, aut injuriam vel contumeliam eis inferre moliuntur, quoniam [Col. 0042B] qui eis resistit et Deo resistit, et qui eis injuriam vel contumeliam facit, Deo, cujus legatione funguntur facit. Expavit coelum super hoc et horruit amplius vehementer, dicit Dominus. O intolerabilem malignitatem, o linguam loquentem iniquitatem contra Deum, et mentem in altitudinem cornu extollentem! Et iterum: Impone, homo, tuae linguae ostium et seram. Cessa in altitudinem cornu extollens et loquens adversus Dominum iniquitatem et proximum tuum, quousque insultas patienti Christo et fratribus?
Haec nos familiarius docebat, et haec nobis publicitus praedictus magister, et instructor atque ordinator noster princeps apostolorum Petrus in Ecclesia praedicabat, exemplum dans ut nos similiter faciamus. [Col. 0042C] Humiliamini (inquit) in conspectu Domini, et exaltabit vos. Nolite detrahere alterutrum quoniam qui detrahit fratri, aut qui judicat fratrem suum, detrahit legi, et judicat legem. Qui autem judicat legem non est factor legis, sed judex, unus est enim legislator et judex, qui potest perdere et liberare. «Tu autem qui es qui judicas proximum? (Jac. IV, 10 et seq.) » Non oportet, non praecepit nos judicare invicem, sed magis auxilium ferre: vae erit (inquit) his qui fratres tribulant, et eis qui eos persequuntur, vos autem quanto amplius tribulamini, tanto purgatiores atque beatiores efficiemini, si tamen ipsa tribulatio patienter fuerit supportata, quod etiam ipse nos Dominus docuit. «Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam.» Et item: «Beati eritis cum [Col. 0042D] vos oderint homines,» et «persecuti vos fuerint, et ejecerint nomen vestrum tanquam malum. Gaudete in illa die, et exsultate, quoniam merces vestra multa est in coelo (Matth. V, 10) ,» unde et ipse ait: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex totis viribus tuis, et proximum tuum sicut teipsum (Marc. XII, 30, 31) .» Non enim, inquit, recte diligit Deum qui fratrem insequitur, nec diligit proximum qui ei detrahit, vel qui illum accusat, quia quod sibi quis fieri non vult, hoc alteri nullatenus facere debet. Discite, inquit, filii mei, sapientiam et tenetote fidem rectam, et amplectimini charitatem, ut non excidatis; data est enim vobis a Domino potestas, et virtus ab Altissimo, [Col. 0043A] qui interrogabit opera vestra, et cogitationes scrutabitur vestras. Qui autem custodierint justitiam, juste judicabuntur, et qui crediderint justa juste invenient quid respondeant. Semper cavetote quae praecepit, ne aliquando peccato consentiamus, et praetermittamus praecepta Dei nostri.
Ecclesias per congrua et utilia facite loca, quae divinis precibus sacrare oportet, et in singulis sacerdotes divinis orationibus Deo dicatos poni. Quos ab omnibus venerari oportet, et non a quoquam gravari. Semper vitate mala, et pro animabus vestris ne confundamini dicere verum. Mendacia fugite, et veritatem corde proferte, quoniam multos jam supplantavit suspicio. Charitatem semper diligite, et fratres adjuvate. Erunt enim quasi non sint, [Col. 0043B] et peribunt viri qui contradicunt vobis; unde et Dominus ait: «Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit, et qui spernit me, spernit eum qui me misit (Luc. X, 16) .» Et item: «Qui enim non est adversum vos pro vobis est. Quisquis enim potum dederit vobis calicem aquae in nomine meo (quia Christi estis), amen dico vobis, non perdet mercedem suam. Et qui scandalizaverit unum ex pusillis credentibus in me, bonum est ei magis si circumdaretur mola asinaria collo ejus et in mare mitteretur. Et si scandalizaverit te manus tua, abscide illam, bonum est tibi debilem introire in vitam, quam duas manus habentem ingredi in gehennam ignis, inexstinguibilem, ubi vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur; et si pes tuus scandalizat [Col. 0043C] te, amputa eum. Bonum est tibi claudum introire in vitam aeternam, quam duos pedes habentem [Col. 0044A] mitti in gehennam ignis inexstinguibilis, ubi vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur. Quod si oculus tuus scandalizat te, ejice eum. Bonum est tibi luscum introire in regnum Dei, quam duos oculos habentem mitti in gehennam ignis, ubi vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur. Omnis enim igne salietur et omnis victima salietur, bonum est sal, quod si sal insulsum fuerit, in quo illud salietis? habete sal in vobis et pacem habete inter vos (Marc. IX, 39 et seq.) ,» quia quisquis vestrum recte docuerit et juste vixerit, habebit gloriam. Qui autem secus egerit indubitanter poenam sustinebit, ideo bona agere vos semper oportet, ut 9 bravium aeternae vitae percipiatis, his ergo bene parete sententiis, ne quis haec praecepta minime [Col. 0044B] credat implenda, et judicio Domini aeterni ignis tormenta sustineat, qui ecclesiastici operis sacra neglexerit.
Haec igitur, frater Jacobe, de ore sancti Petri jubentis audivi. Si quis praecepta haec non integra custodierit, sit anathema usque ad adventum Domini nostri Jesu Christi. Haec praecepta a sancto Petro apostolo accepi, et tibi, frater charissime, insinuare curavi, ut servare omnia praecipias sine macula. Si quis vero audierit te, utilis erit minister Jesu Christi; qui autem non audierit te, imo loquentem Dominum per te, ipse sibi damnationem accipiet. Omnipotens Deus, charissime, sua te protectione custodiat, atque ad coelestis remunerationem patriae multiplici animarum fructu perducat. Deus te iterum [Col. 0044C] iterumque incolumem custodiat, reverendissime frater. Amen.
[Col. 0043C] CLEMENS urbis Romae episcopus, omnibus coepiscopis, presbyteris, diaconibus, ac reliquis clericis, et cunctis principibus, majoribus, minoribusque omnibus generaliter fidelibus benedictio, claritas, et gloria, in gratia Dei quae data est nobis in Christo Jesu Domino nostro.
Urget nos, fratres, multus amor vester, et religiosa vestra devotio, quia debitores sumus ut quaedam vobis scribamus; vobis ergo, qui sacerdotio Domini fruimini, et in specula estis positi plus scire oportet ut subditos vobis populos pleniter docere possitis, eisque ad regna coelorum ducatum praebere, Deo annuente, valeatis. Unde et ipsa per se Veritas ait: «Vobis datum est nosse mysterium regni [Col. 0043D] Dei, caeteris autem in parabolis (Luc. VIII, 10) ,» et reliqua. Propter quod consilium do unicuique vestrum constanter docere verba divina, et discentibus libenter accommodare aurem verbo Dei. Vestrum enim, quia legatione Domini fungimini, est docere populos, eorum vero est vobis obedire ut Deo. Si autem vobis episcopis non obedierint omnes presbyteri, diaconi, ac subdiaconi, et reliqui clerici cuncti [Col. 0044C] omnesque principes, tam majoris quam inferioris ordinis, atque reliqui populi, tribus et linguae non obtemperaverint, non solum infames, sed et extorres a regno Domini et consortio fidelium a liminibus sanctae Dei Ecclesiae alieni erunt. Nam vestrum est eos instruere, eorum est vobis obedire, ut Domino cujus legatione fungimini, dicente Domino: «Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit, et qui vos recipit, me recipit, et qui me recipit, recipit eum qui me misit (Matth. X, 40) ,» nihil enim injustius vel inhonestius est quam filios patribus rebelles, aut clericos vel laicos doctoribus seu discipulos magistris inobedientes vel protervos existere. Novimus enim primum hominem per inobedientiam [Col. 0044D] cecidisse, idcirco omnes hoc vitium summopere cavere monemus. Et quia Dominus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam Dominus (Jac. IV, 6) , mittens vos vice sua in loco apostolorum ad praedicandum, praecepit vobis docere, omnesque vobis fideliter obedientes existere, quoniam nec aliter terra pariet fructus suos, nisi culta receperit semen et irrigata germinaverit [Col. 0045A] et pariat quae est paritura. Sic omnis homo qui libenter non recipit verbum Dei, illudque in corde suo germinare non sinit, ac minime crediderit doctoribus et episcopis suis, non benevolus sed rebellis atque inobediens exstiterit, fructum non germinabit, nec pariet, sed similis est arbori illi de qua Dominus ait: «Omnis arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur (Matth. III, 19) .» Primus enim pontifex, Aaron, chrismate compositionis perunctus, princeps populi fuit, et tanquam rex primitias et tributum per capita accepit a populo, et judicandi populos sorte suscepta de mundis immundisque judicabat. Sed si alius ex ipso unguento perunctus est, virtute inde concepta, etiam ipse rex, aut propheta aut pontifex fiebat. [Col. 0045B] Quod si temporalis gratia ab hominibus composita tantum potuit, intelligite jam quantum sit illud unguentum quod a Domino de virgulto vitae prolatum est, cum hoc quod ab hominibus factum est tam eximias inter homines conferat dignitates. Quid enim in praesenti saeculo propheta gloriosius, pontifice clarius, rege sublimius? Omnis enim pontifex sacro chrismate perunctus, et in civitate constitutus, Scripturis sacris conditus, charus et pretiosus hominibus oppido esse debet. Quem quasi Christi locum tenentem honorare omnes debent, eique servire, et obedientes ad salutem suam fideliter existere, scientes, quod sive honor, sive injuria quae ei defertur, in Christum redundat, et a Christo in Dominum; audire ergo eum attentius oportet, et [Col. 0045C] ab ipso suscipere doctrinam fidei, monita autem vitae a Patribus inquirere. A diaconibus vero ordinem disciplinae, propter quod deprecor vos conservos et adjutores meos, ut discatis attentius animarum curam gerere, et pro omnibus stare, maxime tamen pro his qui in cultu divino laborant. Ecclesiarum omnium curam habetote, servisque eorum adjutorium praebete, viduarum religiosam curam gerite, pupillos enixius liberate, pauperibus misericordiam facite, juvenes pudicitiam docete. Et (ut breviter totum dicam) alterutrum vos, in quibus res poposcerit, sustentate. Deum colite qui creavit coelum et terram, et Christo credite; invicem vos diligite et misericordes estote in omnes. Non verbo solo, sed opere et rebus replete charitatem. Agite [Col. 0045D] pro viribus, conservi dilectissimi, quia bonum est ut unusquisque vestrum secundum quod potest prosit accedentibus ad fidem religionis nostrae. Et ideo non vos pigeat secundum sapientiam quae nobis per Dei providentiam collata est instruere ignaros et docere. Desiderium ergo habere omnes erga doctorem veritatis eumque ut oculos suos amare oportet, quia et ipsum populum sibi commissum ceu proprios filios amare, et docere eum decet, hoc enim a Patre coelesti donatum est, sed salus in eo est ut voluntatem ejus cujus amorem et desiderium, Deo largiente, conceperint, faciant. Si quis ergo fidelis voluerit existere et desiderat baptizari, exutus prioribus malis de reliquo pro bonis actibus haeres [Col. 0046A] bonorum coelestium ex gestis propriis fiet. Accedat autem qui vult ad sacerdotem suum, et ipsi det nomen suum atque ab eo audiat mysteria regni coelorum, jejuniis frequentibus operam impendat, ac semetipsum in omnibus probet ut tribus mensibus jam consummando in die festo possit baptizari. Baptizetur autem unusquisque in aquis perennibus, nomine trinae beatitudinis invocato super se, perunctus primo oleo per orationem sanctificato, ut ita demum per hoc consecratus possit percipere locum cum sanctis. Nullus enim propter opprobrium senectutis aut juventutis vel nobilitatem generis a parvulis et minus eruditis, si quid forte enim utilitatis aut salutis, inquirere negligat. Qui enim rebelliter vivit, et discere atque agere bona recusat, magis diaboli quam [Col. 0046B] Christi membrum esse ostenditur, et potius infidelis quam fidelis monstratur. Quomodo ergo non omnibus hoc amabile est cunctisque exoptatum, aut quae ignorat discat, et quae didicerit doceat? Certissimum namque est quod neque amicitia, neque propinquitas generis, neque regni sublimitas, homini debet esse pretiosior veritate, quia nihil est pretiosius anima. Dominus autem creator omnium ex initio ad imaginem suam hominem fecit, eique dominationem terrae, marisque et aeris ipsius dedit, veritatemque inquirere praecepit, sicut et verus nobis Propheta enarravit et ipsa rerum ratio docet. Solus enim homo rationalis est, et consequens est, ut ratio irrationabilibus dominetur. Hic enim ab initio cum adhuc justus esset cunctis vitiis, et omni fragilitate [Col. 0046C] superior erat, ubi autem peccavit et factus est servus peccati, simul et fragilitati efficitur debitor obnoxius. Quod idcirco scriptum est ut sciant homines quia sicut ex impietate passibiles facti sunt, ita per pietatem possunt esse impassibiles, et non solum impassibiles, verum et parva in Deum fide aliorum passiones curantes, ita enim verus ipse Propheta promisit, dicens: «Amen, amen dico vobis, si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic: Transi hinc et transibit (Matth. XVII, 19) ,» hujus vocis etiam vos ipsi documenta cepistis, et jam facta quaedam per magistros nostros, ipsos videlicet apostolos, non ignoratis, quia astantibus nobis eorum meritis daemones cum passionibus quas hominibus invexerant transierunt, et fugati sunt.
[Col. 0046D] Quia ergo alii quidem homines patiuntur, alii patientes sanant, causa sine dubio vel patiendi vel curandi noscenda est. Quae non alia esse quam patientibus quidem infidelitatis, curantibus vero fidei demonstratur; infidelitas enim, dum non credit futurum Domini judicium, peccandi licentiam praebet, peccatum vero hominem passionibus obnoxium facit. Fides autem futurum Dei judicium esse credens, continet homines a peccato. Non peccantes vero non solum liberi sunt a daemonibus et passionibus, verum et aliorum daemones et passiones fugare possunt. Ex his ergo omnibus colligitur quod origo totius mali ab ignorantia descendat, et ipsa sit omnium malorum mater, quae incuria quaedam et ignavia gignitur. [Col. 0047A] Negligentia vero alitur et augetur atque in sensibus hominum radicatur, dum amatur: quam si quis forte doceat effugandam, velut antiquis et haereditariis sedibus moleste et indignanter avellitur. Et ideo paululum laborandum nobis est, ut indignantes ignorantiae praesumptiones scientiae ratione resecemus in his praecipue qui in aliquibus minus rectis opinionibus praeventi sunt, per quas quasi sub specie alicujus scientiae ignorantia in his vehementius radicata est. Nihil enim est gravius quam si id quod ignorat quis, scire se credat et defendat verum esse quod falsum est, quod tale est, quale si quis ebrius sobrium se putet, et agat quidam cuncta ut ebrius, sobrium se tamen et ipse putet, et dici a caeteris velit: ita sunt ergo et hi ignorantes [Col. 0047B] quod verum est, speciem tamen alicujus scientiae tenent et mala quasi bona gerunt atque ad perniciem quasi ad salutem festinant, propter quod ante omnia properandum est ad agnitionem veritatis, ut possimus quasi lumine nobis inde accenso errorum tenebras depellere.
Grande enim malum est, ut diximus, ignorantia, sed quia substantiam non habet facile ab his qui studiosi sunt effugatur. Non enim aliud est ignorantia, nisi non cognovisse quod expedit, ubi autem cognoveris perit ignorantia, quaeri ergo in agone debet veritatis agnitio, quam nemo alius assignare potest nisi verus Propheta. Haec enim via est vitam volentibus ingredi, et summum iter bonorum operum pergentibus ad civitatem salutis. Si quis sane audiens [Col. 0047C] sermonem veri Prophetae velit recipere aut nolit et amplecti onus ejus, id est mandata vitae habet in sua potestate, liberi enim sumus arbitrii. Nam si hoc esset ut audientes ea, jam non haberent in potestate aliud facere quam audierant; vis erat quaedam naturae per quam liberum non est ad aliam migrare sententiam, aut si rursus ex audientibus nullo omnino reciperet, et hoc naturae vis erat, quae aliquid unum cogeret fieri, et alteri parti non daret locum, nunc autem quia liberum est animo in quam velit partem declinare judicium suum, et quam probaverit eligere viam, constat evidenter inesse hominibus arbitrii libertatem, igitur priusquam audiat quis quod ei expedit, certum est quia ignoret, et ignorans vult, et desiderat quod non expedit agere, [Col. 0047D] propter quod pro hoc non judicatur. Cum vero audierit causas erroris sui et rationem veritatis acceperit, tunc 10 si permanserit in his erroribus quibus dudum fuerat praeventus, recte jam vocabitur ad judicium daturus poenas, quia vitae hujus spatium quod ad bene vivendum accipit, in ludibriis consumpserit errorum. Qui vero audiens haec libenter accepit, et gratulanter bonorum sibi doctrinam fuisse delatam requirat intentius et discere non desinat usquequo cognoscat, si est vere aliud saeculum in quo bonis praemia praeparata sint, et cum certus de hoc fuerit, gratias agat Deo. Quod si veritatis lumen ostenderit de caetero dirigat actus suos in omnibus operibus bonis, quorum sibi in futuro mercedem certus est [Col. 0048A] praeparatam demirans per omnia, et stupens caeterorum hominum errores, et quod ante oculos positam veritatem nemo videbat. Ipse tantum gaudens super divitiis sapientiae quas invenit satiabiliter his perfruatur, et exercitio bonorum operum delectetur, festinans ad saeculum futurum mundo corde et pura conscientia pervenire, et etiam videre Deum Regem omnium possit. His autem omnibus carere nos, et fraudari sola facit ignorantia. Dum enim ignorant homines quantum boni habeat scientia, ignorantiae malum de se non patiuntur excludi. Nesciunt enim quanta sit in horum permutatione diversitas, pariter quod consilium do unicuique discenti, libenter praebere aurem verbo Dei, et cum amore veritatis Domini audire quae dicimus, ut mens, optimo [Col. 0048B] semine suscepto, per bonos actus laetos afferat fructus. Nam si me docente ea quae ad salutem pertinent, recipere quis abnuit, et animo pravis opinionibus occupato obsistere nititur, non ex vobis, sed ex semetipso habebit pereundi causam. Debet enim justo judicio examinare quae dicimus, et intelligere quia verba loquimur veritatis, ut cognitis his quae sunt ut sunt, in bonis actibus dirigens viam suam regni coelorum possit particeps inveniri, subjiciens sibi carnis desideria, et dominus eorum factus, ut ita demum etiam ipse fiat dominatoris omnium jucunda possessio. Nam qui permanet in malo et servus est mali, non potest effici portio boni, donec permanet in malo, quia ab initio, ut ante jam diximus, duo regna statuit Deus, et potestatem [Col. 0048C] dedit unicuique hominum, ut illius regni fiat portio cui se ad obediendum ipse subjecerit. Et quia definitum est apud Dominum non posse unum hominem utriusque regni esse servum, omni studio date operam in boni regis aulam ac jura concurrere. Propter hoc denique verus propheta, cum esset praesens nobiscum et quosdam ex divitibus negligentes erga Domini cultum videret, hujus rei ita aperuit veritatem. «Nemo potest, inquit, duobus dominis servire, et non potestis Domino servire, et mammonae (Luc. XVI, 13) ,» mammona, patria eorum voce, divitias vocans.
Hic ergo verus Propheta est quia in Judaea nobis apparuit, ut audistis, qui stans publice sola jussione faciebat caecos videre, surdos audire, fugabat [Col. 0048D] daemones, aegris sanitatem reddebat, et mortuis vitam, cumque nihil esset ei impossibile etiam cogitationes hominum praevidebat, quod nulli est possibile nisi soli Deo; hic annuntiabat regnum Dei, cui nos de omnibus quae dicebat tanquam vero Prophetae credimus, firmitatem fidei nostrae non solum ex verbis ejus, sed ex operibus assumentes, qui dicta legis quam ante multas generationes de poenitentia ejus exposuerant in ipso designantur, et imaginem gestorum Moysi, et ante ipsum patriarchae Jacob ipsius per omnia typum ferebant. Tempus quoque adventus ejus, hoc est ipsum in quo venerat praedictum ab his constat, et super omnia quod esset a gentibus exspectandus sacris litteris comprehensum [Col. 0049A] est. Quae in eo pariter universa completa sunt. Quod autem Judaeorum propheta praedixit eum a gentibus exspectandum, supra modum in eo fidem veram firmat. Si enim dixisset a Judaeis exspectandum, non aliquid eximium prophetasse videretur, quod a contribuli populo et a propria gente speraretur is cujus adventus ad salutem mundi fuerat repromissus, videtur enim magis consequens ratio esse ut hoc fieret quam magnificentia prophetalis. Nunc autem cum prophetae dicant omnem illam spem quae de salute mundi repromittitur, et novitatem regni quae instruenda per Christum est, atque omnia quae de eo judicantur ad gentes esse transferenda, jam non secundum consequentiam rerum, sed incredibili quodam vaticinationis eventu, [Col. 0049B] magnificentia prophetica confirmatur. Judaei namque ex initio affore aliquando hunc virum, per quem cuncta reparantur verissima traditione suscepererunt, et quotidie meditantes, ac perspicientes quando ejus fieret adventus, ubi adesse eum viderunt, et signa ac prodigia sicut de eo ascriptum fuerat adimplentem, invidia excaecati agnoscere nequiverunt praesentem, in cujus spe laetabantur absentes. Intellexerunt tantum sancti apostoli qui a Deo electi sunt, et nos qui post ab eis electi sumus. Hoc autem providentia Domini factum est, ut agnitio boni hujus etiam gentibus traderetur, et hi, qui nunquam de eo audierant, nec a prophetis didicerant, agnoscerent eum: illi vero qui quotidianis meditationibus evanuerant ignorarent. Ecce enim [Col. 0049C] nunc per vos qui praesentes estis, et desideratis audire doctrinam fidei ejus, et agnoscere quis, et quomodo, et qualis sit ejus adventus, prophetica veritas adimpletur: hoc enim quod prophetae praedixerant quia a vobis quaerendus esset qui de eo nunquam audistis. Et ideo videntes in vobis ipsis prophetica dicta compleri, huic uni recte creditis, hunc recte exspectatis, de hoc recte inquiritis, ut non solum exspectetis eum, sed et haereditatem regni ejus credentes consequamini, secundum quod ipse dixit, quia unusquisque illius sit servus cui se ipse subjecerit. Propterea ergo vigilate et Dominum Deumque nostrum vobis conscribite Dominum, qui et coeli ac terrae Dominus est. Et ad ipsius vos imaginem ac similitudinem reformate, sicut ipse [Col. 0049D] verus Propheta docet dicens: «Estote boni et misericordes sicut et Pater vester coelestis misericors est (Luc. VI, 36) , qui oriri facit solem suum super bonos et malos et pluit super justos et injustos (Matth. V, 45) .» Hunc ergo imitamini, et hunc timete, et, sicut mandatum datur hominibus, Dominum Deum tuum timebis, et illi soli servies. Infidelibus quidem dormit Dominus, et absens habetur his a quibus esse non creditur, et mandatis ejus non obediunt, atque ob illis videtur quasi dormire Dominus, quia pro peccatis suis non exaudiuntur.
Quapropter cunctis fidelibus, et summopere omnibus presbyteris, et diaconibus, ac reliquis clericis, attendendum est, ut nihil absque episcopi proprii [Col. 0050A] licentia agant. Non utique missas sine ejus jussu quisque presbyterorum in sua parochia agat, non baptizet, nec quidquam absque ejus permissu faciat. Similiter et reliqui populi, majores scilicet ac minores, per ejus licentiam quidquid agendum est, agant, nec sine ejus permissu a sua parochia abscedant, vel in ea adventantes morari praesumant. Animae vero eorum ei creditae sunt. Ideo omnia ejus consilio agere debent, et eo inconsulto nihil. Quicunque enim obediunt episcopis suis, videntur quidem aliquid gratiae conferre Deo. Qui autem eis non odediunt, indubitanter rei et reprobi existunt. Porro ipsi a Deo donum summi muneris consequuntur, qui justitiae et praecepti ejus semitas incedentes, doctoribus suis (qui recte episcopi intelliguntur) [Col. 0050B] libenter obediunt. De quibus et beatus Petrus instructor, et ordinator noster, et princeps apostolorum manifeste cunctos audientes instruebat, dicens: Videntur mihi qui loquuntur verba veritatis, et qui illuminant animas hominum similes esse radiis solis. Qui ut processerint et apparuerint mundo, celari ultra, aut occultari nullatenus possunt, dum non tam videntur ab hominibus quam videre omnibus praestant. Unde et bene ipsa per se Veritas ad veritatis praecones ait: «Vos estis lux mundi, et non potest civitas abscondi supra montem posita, neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, sed supra candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt (Matth. V, 14) .» Si quis ergo his obedierit, Deo, ut dictum est, magnum munus offert. Qui autem his restiterit, [Col. 0050C] aut inobediens exstiterit, non his, sed Domino Salvatori nostro, cujus legatione funguntur, resistit, propter quod primum est omnium justitiam Dei regnumque ejus inquirere, et suis jussionibus obtemperare. Justitiam quidem, ut recte agere doceamus; Regnum vero, ut quae sit merces posita laboris et patientiae noverimus, in quo est bonis quidem aeternorum bonorum remuneratio, his autem qui contra voluntatem ejus egerunt: pro uniuscujusque gestis poenarum digna restitutio, hic ergo, hoc est, in praesenti vita positos, oportet nos agnoscere voluntatem Dei, ubi et agendi et sacrificandi est locus. Quoniam in aliis locis sacrificare et missas celebrare non licet, nisi in his in quibus episcopus proprius jusserit, aut ab episcopo regulariter ordinato tenente [Col. 0050D] videlicet civitatem ubi consecratus fuerit. Aliter enim non sunt haec agenda, nec rite celebranda, docente nos Novo et Veteri Testamento. Haec apostoli a Domino acceperunt, et nobis tradiderunt, haec nos docemus, vobisque et omnibus absque reprehensione tenere et docere quibus agendum est mandamus, unaquaeque etenim res tempus suum habet et locum. Operum hic locus est, tempus vero meritorum est saeculum futurum. Ne ergo impediamur, ordinem locorum ac temporum permutantes, primo quae sit Dei justitia requiramus, et tanquam iter acturi abundanti viatico bonis operibus repleamur, quo possimus ad regnum Domini tanquam ad urbem maximam pervenire. Deus enim his qui recte [Col. 0051A] sentiunt per ipsa opera mundi quae facit manifestus est, ipsius creaturae suae utens testimonio, et ideo cum de Deo dubitatio esse non debeat, de sola nunc ejus justitia requiramus et regno. Ideo persuadeo primum justitiam ejus esse requirendam, ut per hanc iter agentes, et in via veritatis positi verum prophetam invenire possimus, non velocitate pedum, sed bonorum operum velocitate currentes, ut ipso duce usi, nullum viae hujus patiamur errorem. Si enim ipsum sequentes ingredi meruerimus, illam quo pervenire cupimus civitatem, omnia jam (de quibus quaeritur) oculis videbimus tanquam haeredes omnium facti. Intelligite itaque viam esse hunc vitae nostrae cursum, viatores qui nos instruunt, vel bona opera gerunt, portam vero Prophetam, de quo dicimus, [Col. 0051B] urbem regnum esse in quo residet omnipotens Pater, quem soli videre possunt hi qui mundo sunt corde. Non ergo nobis difficilis videatur hujus itineris labor, quia in fine ejus requies erit. Nam et ipse verus Propheta ab initio mundi per saeculum currens, festinat ad requiem. Adest enim nobis omnibus diebus, et si quando necesse est apparet, et corrigit nos, ut obtemperantes sibi ad vitam perducat aeternam. De his autem qui negligunt viam suae salutis, et adhuc non bene fideles, et praeceptis ejus suorumque pontificum jussionibus inobedientes vel contumaces eis existunt, Dominus noster Jesus Christus mittens discipulos suos, praecepit nobis, dicens, ut in quamcunque civitatem aut domum introierimus, dicamus: «Pax [Col. 0051C] huic domui. Et si quidem, inquit, fuerit tibi filius pacis, veniet super eum pax vestra. Si vero non fuerit, pax vestra ad vos revertetur. Exeuntes autem de domo vel de civitate illa, etiam pulverem quae adhaeserit pedibus vestris excutiatis super eos Tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorrhaeorum in die judicii, quam illi civitati vel domui (Matth. X, 12 et seq.) .» Quod utique ita demum fieri praecepit, si prius in civitate vel domo veritatis sermo praedicetur, ex quo recipientes veritatis fidem filii pacis et filii Domini fiant, vel non recipientes arguant quasi inimici pacis et Domini. Ita ergo et nos magistri instituta sectantes pacem proponamus auditoribus, ut absque ulla perturbatione possit via [Col. 0051D] salutis agnosci. Quod si quis pacis verba non suscipit, nequae acquiescit veritati, scimus adversus eum pugnam verbi movere, et arguere acrius confutando ignorantiam, et redarguendo peccata. Necessario igitur pacem proponimus, ut si quis est filius pacis, pax nostra veniat super eum, ab eo autem qui se alienum pacis effecerit, regredietur 11 ad nos pax nostra. Et iterum in mandatis habemus, ut venientes ad civitatem discamus quis in ea dignus sit, ut apud eum cibum sumamus, ut quanto magis convenit noscere quis qualis priusve sitis cui immortalitatis verba credenda sunt. Solliciti enim et valde solliciti esse debemus, ne «margaritas nostras mittamus ante porcos (Matth., VII, 6) .»
Sed et alias ob causas utile est viri hujus habere [Col. 0052A] notitiam. Si enim sciam quia in his de quibus non potest dubitari quod bona sint, emendatus est et inculpabilis, hoc est si sobrius, si misericors, si justus, si mitis et humanus, quae utique bona esse nullus ambigit, tunc consequens videbitur ut ei qui obtinet bona virtutum etiam quod deest fidei et scientiae conferatur, et in quibus maculari videtur ejus vita, quae est in reliquis probabilis, emendetur. Si vero in his quae palam sunt peccata involutus permanet inquinatus, non me oportet aliquid de secretioribus et remotis divinae scientiae proloqui, sed magis protestari et convenire eum, ut peccare desinat et actus suos a vitiis emendet. Quod si ingesserit se, et provocaverit nos dicere quae eum minus recte agentem non oporteat audire, prudenter eum debemus [Col. 0052B] eludere. Nam nihil omnino respondere, auditorum causa, utile non videtur, ne forte existiment nos responsionis penuria declinare certamen, et fides eorum laedatur, non intelligentia propositi nostri. Magna contumelia et grave nobis erit peccatum, si ita desipiamus ut videamus eum qui idola colit esse sobrium, nos qui Deum colimus sobrii esse recusemus. Non hoc sit inter nos, sed magnum habeamus studium, ut si illi qui errant homicidium non faciunt, nos ne irascamur quidem. Et si illi adulterium non committunt, nos nec concupiscamus quidem alienam mulierem. Si illi amant proximos suos, nos diligamus etiam inimicos nostros. Si illi mutuo dant his qui habent unde reddant, nos etiam his demus a quibus recipere non speramus. Et per omnia nos [Col. 0052C] qui aeterni saeculi haereditatem speramus, debemus praecedere eos qui praesens tamen saeculum noverunt, scientes quia si opera illorum nostris operibus collata, in die judicii similia inveniantur ac paria, confusio nobis erit quod aequales invenimur in operibus his, quae propter ignorantiam condemnantur, et nullam spem futuri saeculi habuerunt. Et vere digna confusio est, ubi nihil amplius gessimus ab his quibus amplius intelleximus. Quod si confusio nobis erit, aequales his inveniri in operibus bonis, quid erit nobis si inferiores nos ac deteriores examinatio futura reperiat? Audite ergo quomodo de his nos ipse verus Propheta docuerit.
Ad eos autem qui negligunt audire verba sapientiae [Col. 0052D] ita ait: «Regina austri surget in judicio cum generatione hac, et condemnabit eam, quia venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis. Et ecce plusquam Salomon hic et non audiunt (Matth. XII, 42) .» Ad eos vero qui de malis actibus gerere detractabant poenitentiam, ita ait: «Viri Ninivitae surgent in judicio cum generatione hac, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione Jonae, et ecce plusquam Jonas hic (Luc. XI, 32) .» Videtis ergo quomodo eos qui erudiebantur ex lege, adductis ad exemplum illis qui ex gentili ignorantia veniebant, et ostendens eos nec aequales illis esse qui in errore positi videbantur, ex ipsa tamen comparatione condemnatos. Ex quibus omnibus sermo quem proposuimus approbatur, ut testimonia quae aliquatenus [Col. 0053A] etiam ab his qui in errore sunt positi custoditur, multo purius et attentius per singulas quisque, sicut supra ostendimus, species a nobis qui veritatem sequimur teneatur, eo magis quod apud nos observantiae ejus praemia aeterna sunt posita. Aliter enim nemo [Col. 0054A] salvus esse poterit, nisi his observationibus pro viribus operam dederit. Deus vos in sua voluntate unumquemque in suo ordine semper custodiat, fratres, et sibi placere in omnibus concedat. Amen.
[Col. 0053A] CLEMENS, Romanae urbis episcopus, charissimis fratribus JULIO et JULIANO ac reliquis consodalibus [Col. 0053B] nostris, gentibusque quae circa vos sunt. Oportet, fratres, omnes doctores qui ad salutem animarum instituti sunt, et ad lucrandas animas episcopi sunt consecrati, pro cunctis sollicitudinem gerere, et errantes ad viam veritatis et ad portum salutis reducere. Et licet propter gentes quae circa vos sunt in modico vos errasse contigerit, melius est tamen redire ad veritatis viam quam diutius in ipso errore perseverare. Quoscunque enim de his qui vos errare fecerunt, vel de his qui adhuc verbum praedicationis non audierunt, potestis, vobiscum assumite, et ad viam veritatis reducite, ne infructuosi Domino inveniamini. Et quoniam quidem sicut a cultore neglecta terra spinas et tribulos necessario producit, ita sensus vester longi temporis incuria multas et noxias opiniones [Col. 0053C] rerum et intelligentias falsae scientiae germinavit, opus est nunc multa diligentia ad excolendum rus mentis vestrae, ut hoc sermo veritatis (qui est verus et diligens cordis colonus) assiduis excolat disciplinis. Vestrum ergo est praebere obedientiam et occupationes, ac sollicitudines superfluas amputare, ne bonum verbi semen enecet noxium germen: potest enim fieri ut multi temporis negligentiam, brevis et assidua reparet diligentia. Incertum namque est uniuscujusque tempus vitae. Et ideo festinandum est ad salutem, ne forte cunctantem mors repentina praeveniat; et ob hoc acrius innitendum est, ut (dum est temporis spatium) collecta malae consuetudinis vitia resecentur. Quod non aliter facere poteritis, nisi ut irascamini quodammodo adversum vosmetipsos [Col. 0053D] pro his quae inutiliter gessistis, ac turpiter. Haec enim est utilis vita, et justa, et necessaria iracundia, ut unusquisque in quibus erravit et perperam gessit, indignetur et semetipsum accuset. Ex qua indignatione accenditur in nobis ignis quidam, qui velut agro sterili immissus, consumptis et excoctis radicibus pessimae voluntatis, bono semini verbo Dei fecundiorem cordis praeparet glebam. Puto autem quod satis dignas habeatis causas iracundiae, ex quibus justissimus ignis iste coalescat, si consideretis in quantos vos errores deduxerit ignorantiae malum, quantosque lapsus et quanta praecipitia ad peccandum dedit, a quantis vos bonis abstraxit, et in quae praecipitavit mala, et, quod est super omnia gravius, quod vos in futuro saeculo aeternis poenis obnoxios fecit. Nonne pro his omnibus ubi vobis veritatis [Col. 0054A] lumen effulsit, ignis justissimae indignationis accenditur, et iracundiae Deo placitae intra vos consurgit [Col. 0054B] incendium, quo consumatur et radicitus intereat omne germen quod forte in terra malae concupiscentiae pullulavit? Unde et ipse qui misit nos cum venisset, et omnem mundum vidisset ad malitiam declinasse, non continuo ei pacem, in erroribus posito, dedit, ne eum confirmaret in malis, sed ignorantiae ejus ruinis scientiam veritatis opposuit, ut, si qui forte resipiscerent, et lumen veritatis aspicerent, deceptos se, et in praecipitia erroris abstractos merito dolerent, et iracundiae salutaris ignem adversum deceptricem suam conciperent ignorantiam. Ob hoc itaque dicebat: «Ignem veni mittere in terram, quem volo ut accendatur (Luc. XII, 49) .»
Est ergo pugna quaedam quae gerenda nobis est in hac vita. Sermo enim veritatis et scientiae necessario [Col. 0054C] separat homines ab errore et ignorantia, sicut saepe videmus putrefactas et emortuas carnes corporis a connexione viventium membrorum ferro secantis separari. Tale ergo aliquid est quod agit veritatis agnitio. Necesse est enim, ut salutis causa filius (verbi gratia) qui sermonem receperit veri tatis a parentibus separetur incredulis, aut rursum, pater separetur a filio, aut filia a matre. Et hoc modo inter propinquos atque consanguineos credentes, atque incredulos, scientiae atque ignorantiae veritatisque et erroris pugna consistit. Et ob hoc iterum dicebat qui nos misit: «Non veni pacem mittere in terram, sed gladium (Matth. X, 34) .» Quod si dicit aliquis: Et quomodo justum videtur separari filios a parentibus (Ibid., 35) ? Audi quomodo: quia cum ipsis [Col. 0054D] si in errore permaneant, neque illis proderunt, et ipsi cum illis pariter interibunt, justum igitur et valde justum est separari eum qui salvari vult ab eo qui non vult. Sed et illud adverte, quia non ex illis qui rectius intelligunt, venit ista separatio, illi enim volunt esse pariter et prodesse his et docere meliora. Sed proprium est ignorantiae vitium, ut confutantem se, veritatis lucem non ferat habere de proximo. Et ideo ex illis ista nascitur separatio. Nam qui scientiam veritatis accipiunt, quia bonitatis plena est, tanquam a bono Deo datam, cupiunt eam si fieri potest cum omnibus habere communem. Etiam cum his qui oderunt eos, et persequuntur. Sciunt enim quia peccatum ipsorum causa ignorantiae est. Propterea denique ipse Magister cum ab his qui ignorabant eum duceretur ad crucem, orabat Patrem pro interfectoribus [Col. 0055A] suis, et dicebat: «Pater, dimitte eis peccatum, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Imitantes quoque discipuli magistrum, etiam ipsi cum paterentur, similiter pro interfectoribus suis orabant. Quod si disciplina nobis est orare etiam pro interfectoribus et persecutoribus nostris, quomodo non etiam parentum et propinquorum persecutiones ferre, et pro conversione eorum, orare credimur?
Tum deinde etiam diligentius consideremus quae sit nobis causa parentes diligendi, pro eo, inquit, quia vitae nostrae videntur auctores. Auctores quidem vitae nostrae, parentes non sunt, sed ministri. Non enim vitam praebent, sed ingrediendi nobis ad hanc vitam exhibent ministerium, auctor autem vitae unus [Col. 0055B] et solus est Deus. Si autem auctorem vitae diligere volumus, illum nobis esse diligendum sciamus, sed illum, inquit, cognoscere non potuimus, istos autem et novimus, et in affectu habemus. Esto, non potuistis cognoscere quis sit Deus, quid tamen non sit Deus perfacile scire potuistis. Nam quomodo latere potuit hominem, quod lignum aut lapis aut aes vel hujusmodi materia Deus non sit? Quod si in his quae facile deprehendere potuistis animum ad discutiendum voluistis intendere, certum est quia et in agnitione Dei impediti estis, non impossibilitatis sed ignaviae vitio, nam si voluissetis ex his ipsis inutilibus simulacris profecto accepissetis intelligentiae viam. Certum est, quia per ferrum facta sunt simulacra, ferrum vero per ignem confectum est. Qui ignis aqua exstinguitur, [Col. 0055C] aqua autem per spiritum movetur. Spiritus autem a Deo mitium habet. Sic enim dixit Moyses propheta: «In principio fecit Deus coelum et terram. Terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super faciem abyssi, et Spiritus Dei erat super aquas (Gen. I, 1, 2) .» Qui Spiritus Domini jussu quasi ipsa manus Conditoris lucem separavit a tenebris, et post illud invisibile coelum istud visibile produxit, ut superiora quidem habitaculum faceret angelis, inferiora vero hominibus. Propter vos jussu Dei aqua quae erat super faciem terrae secessit, ut terra vobis produceret fructus. Cui etiam humorum venas latenter inseruit ut vobis ex ea profluerent fontes et flumina. Propter nos producere jussa est animantia et omnia quae nostro usui voluntatique [Col. 0055D] servirent. An non propter vos venti spirant? ut ex ipsis concipiens fructus vobis terra parturiat? Nonne propter vos imbres profluunt et tempora vicissitudines mutant? Num propter vos sol oritur, et occidit, et mutationes luna perpetitur? propter vos mare exhibet famulatum suum, ut vobis ingratis cuncta subjaceant? Nonne pro his omnibus justa erit ultionis poena, quia horum omnium largitorem quem ante omnia et agnoscere et venerari debuistis, solum 12 prae caeteris ignoratis? Sed et nunc per idem vos adhuc in intelligentiam ejus duco. Videtis etenim quod omnia gignuntur ex aquis, aqua vero per Unigenitum ex initio facta est, Unigeniti vero omnipotens Deus caput est, per quem tali ordine, ut supra [Col. 0056A] diximus, pervenitur ad Patrem. Cum autem perveneritis, agnoscite hanc esse voluntatem ejus, ut per aquas, quae primae creatae sunt, denuo renascamini. Qui enim regeneratus fuerit per aquam, bonis operibus repletus, haeres efficitur ejus a quo in incorruptione regeneratus est. Propter quod, paratis animis accedite, quasi filii ad patrem, ut peccata vestra diluantur et causa eorum sola ignorantia fuisse probetur apud Dominum. Nam si post agnitionem horum permanetis in incredulitate, vobis jam perditionis vestrae causa, et non ignorantiae, reputabitur; nec putetis etiam quod si omnem pietatem colatis omnemque justitiam, baptismum vero non accipiatis, spem possitis habere apud Dominum, imo majore poena digni eritis qui bona opera non bene operati [Col. 0056B] estis. Confertur enim meritum homini ex bonis gestis, sed si ita gerantur sicut Deus jubet: Deus autem jussit omnem colentem se baptismo consignari. Quod si vos renueritis, ut vestrae voluntati magis quam Dei obtemperetis, contrarii sine dubio et inimici estis voluntati ejus. Sed dicetis fortasse:
Quid confert aquae baptismus ad Dei cultum? Primo quidem, quia quod Domino placuit impletur. Secundo, quia regenerato ex aquis et Deo renato fragilitas prioris nativitatis quae vobis per hominem facta est amputatur, et ita demum pervenire poteritis ad salutem. Aliter impossibile est. Sic enim nobis cum sacramento verus Propheta testatus est, dicens: «Amen, amen dico vobis, nisi quis denuo renatus fuerit ex aqua viva, non introibit in regnum [Col. 0056C] coelorum (Joan. III, 3) .» Et ideo accelerate. Est enim in aquis istis misericordia ejus quaedam quae ex initio ferebatur super eas, et agnoscit eos qui baptizantur sub appellatione triplicis sacramenti, et eripit eos de suppliciis, futuris, quasi donum quoddam offerens Deo animas per baptismum consecratas. Confugite ergo ad aquas istas, solae sunt enim quae possunt vim futuri ignis exstinguere. Ad quas qui moratur accedere, constat in eo adhuc infidelitatis idolum permanere, et ab ipso prohiberi ad aquas properare quae salutem conferunt. Sive enim justus, sive sit injustus, baptismus per omnia necessarius est, justo quidem ut adimpleatur in eo perfectio et regeneretur Deo, injusto vero ut peccatorum quae gessit remissio concedatur. Omnibus ergo festinandum [Col. 0056D] est sine mora renasci Deo, et demum consignari ab episcopo, id est, septiformem gratiam Spiritus sancti percipere, quia incertus est uniuscujusque exitus vitae. Cum autem regeneratus fuerit per aquam, et postmodum septiformis Spiritus gratia ab episcopo, ut memoratum est, confirmatus, quia aliter perfectus esse Christianus nequaquam poterit, nec sedem habere inter perfectos si non necessitate, sed incuria aut voluntate remanserit, ut a beato Petro apostolo accepimus et caeteri sancti apostoli praecipiente Domino docuerunt, et demum ex operibus bonis ostendat in se similitudinem ejus, qui eum genuit, Patris. Post haec vero agnoscat Dominum honorare, honor autem ejus est, ut ita vivat sicut ipse vult; [Col. 0057A] vult enim unumquemque ita vivere, ut homicidium, et adulterium nesciat, odium et avaritiam fugiat, iram, superbiam, jactantiam respuat et exsecretur. Invidiam quoque et caetera his similia penitus ad se ducat aliena. Est sane propria quaedam nostrae religionis observantia, quae non tam imponitur hominibus quam proprie ab unoquoque Dominum colente causa puritatis expetitur, de castimoniae dico cautela cujus species multae sunt. Sed ut primo observet unusquisque, ne menstruatae mulieri misceatur, hoc enim exsecrabile ducit lex Domini. Quod si lex de his non admonisset, nos ut catuli libenter volveremur in stercore. Debemus aliquid amplius habere animalibus, utpote rationabiles homines et coelestium sensuum capaces, quibus summi studii esse debet ab [Col. 0057B] omni inquinamento cordis conscientiam custodire. Bonum est autem et puritati conveniens etiam corpus aqua diluere. Bonum vero dico non quasi principale illud in quo mens purificatur, sed quod sequela sit illius boni hoc, in quo caro diluitur, sicut enim et Magister noster quosdam Pharisaeorum et Scribarum, qui videbantur esse caeteris meliores et a vulgo separati, increpabat, dicens eos hypocritas, quia eo solummodo quae hominibus videbantur, purificabant, corda vero, quae solus Deus aspicit, inquinata relinquebant et sordida (Matth. XXIII, 25, 26) . Ad quosdam ergo ex ipsis, non ad omnes, dicebat: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, quia mundatis calicis et paropsidis quod deforis est, intus autem plena sunt sordibus. Pharisaee caece, munda prius quod intus est, et quod deforis est erit mundum. Vere enim si mens mundetur luce scientiae, cum ipsa fuerit munda ac splendida, tunc etiam ejus qui deforis est hominis ipsa necessario curam gerit, id est carnis suae, ut ipsa purificetur; ubi autem ista quae deforis est purificatio carnis negligitur, certum est neque de puritate mentis ac munditia cordis curam geri. Ita ergo fit ut is qui intrinsecus mundus est mundetur sine dubio et extrinsecus; non semper autem is qui mundatur extrinsecus, etiam intrinsecus mundus est, videlicet cum agit haec ut hominibus [Col. 0058B] placeat, sed et illa species castimoniae observanda est, uti ne passim et libidinis solius causa feminis coeat quis, sed posteritatis reparandae gratia, quae observantia cum etiam in nonnullis pecudibus inveniatur, pudoris est si non ab omnibus rationabilibus et Deum colentibus observetur. Ergo omnes peccaverunt, et egent auxilio Dei. Propter quod, charissimi, sectamini semper charitatem et aemulamini meliora et spiritualia, et adjuvate vos invicem, ut Domino semper in omnibus placere valeatis. Amen.
[Col. 0057C] Dilectissimis fratribus, et condiscipulis Hierosolymis cum charissimo fratre Jacobo coepiscopo habitantibus, CLEMENS episcopus.
Communis vita, fratres, omnibus necessaria est, et maxime his qui Deo irreprehensibiliter militare cupiunt, et vitam apostolorum eorumque discipulorum imitari volunt. Communis enim usus omnium quae sunt in hoc mundo omnibus esse hominibus debuit, sed per iniquitatem alius suum esse dixit, et alius istud, et sic inter mortales facta divisio est. Denique Graecorum quidem sapientissimus, haec ita sciens esse, ait communia debere esse amicorum omnia. In omnibus autem sunt sine dubio et conjuges. Et sicut non potest, inquit, dividi aer neque splendor solis, ita nec reliqua quae communiter in hoc mundo [Col. 0057D] omnibus data sunt ad habendum dividi debere, sed habenda esse communia. Unde et Dominus per prophetam loquitur, dicens: «Ecce quam bonum, et quam jucundum, habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) ,» et reliqua. Istius enim consuetudinis more retento, etiam apostoli eorumque discipuli (ut praedictum est) una nobiscum et vobiscum communem vitam duxere, unde (ut bene nostis) «erat multitudinis eorum cor unum et anima una, nec quisquam eorum aut nostrum de his quae possidebat aliquid suum esse dicebat, sed omnia illis et nobis erant communia, nec quisquam egens erat inter nos. Omnes autem qui [Col. 0058C] domos vel agros possidebant vendebant eos, et pretia eorum et reliquas res quas habebant, afferebant ponentes ante pedes apostolorum (Act. IV, 32, 34, 35) , sicut nobiscum quidam vestrum cognoverunt et viderunt; et dividebant singulis, prout cuique opus erat (Ibid., 35) .» Ananias autem vir austerus, et Zaphira uxor ejus, qui mentiti sunt apostolis de pretio agrorum suorum quos vendiderant, nobis praesentibus in conspectu omnium astantium, a conspectu apostolorum propter peccatum eorum, et mendacium quod fecerunt, mortui delati sunt ambo (Act. V, 1 et seq.) . Caetera quae de talibus cognovimus et vidimus, nec recordatione, nec demonstratione digna sunt. Quapropter haec vobis cavenda mandamus, et doctrinis et exemplis apostolorum obedire praecipimus, quia hi qui [Col. 0058D] mandata eorum postponunt, non solum rei, sed extorres fiunt. Quae non solum nobis cavenda, sed omnibus praedicanda sunt.
Relatum est etiam quod quidam in vestris partibus commorantes, adversantur sanis doctrinis, et prout eis videtur, non secundum traditionem Patrum, sed juxta sensum suum docere videntur. Multas enim quidam, ut audivimus, vestrarum partium, secundum ingenium hominum ex his quae legunt, verisimilitudines capiunt, et ideo diligenter observandum est, ut et lex Dei cum legit, non secundum propriam ingenii intelligentiam legatur vel doceatur. Sunt enim [Col. 0059A] multa verba in Scripturis divinis quae possunt trahi ad eum sensum quem sibi unusquisque sponte praesumpsit, sed fieri non oportet: non enim sensum quem extrinsecus adulteratis, alienum et extraneum debetis quaerere, aut quomodo ipsum ex Scripturarum auctoritate confirmetis, sed ex ipsis Scripturis sensum capere veritatis. Et ideo oportet ab eo intelligentiam discere Scripturarum qui eam a majoribus secundum veritatem sibi traditam servat, ut et ipse possit ea quae recte suscepit competenter asserere. Cum enim ex divinis Scripturis integram quis et firmam regulam veritatis susceperit, absurdum non erit, si aliquid etiam ex eruditione communi ac liberalibus studiis quae forte in pueritia attigit, ad assertionem veri dogmatis conferat, ita [Col. 0059B] tamen ut ubi vera didicit, falsa et simulata declinet. Incertum est enim etiam juvenibus vitae tempus, [Col. 0060A] senibus autem jam nec incertum est, non enim dubitatur quin quantumcunque est quod putatur superesse breve sit. Et ideo tam juvenes quam senes oportet de conversione et poenitentia valde esse sollicitos, et satis agere ut de reliquo ornent animam suam ornamentis dignissimis, id est dogmatibus veritatis, decore pudicitiae, splendore justitiae, candore pietatis, aliisque omnibus, quibus comptam decet esse rationabilem mentem. Unde, consilium dantes, vestram pudicam prudentiam hortamur, ut ab apotolicis regulis non recedatis, sed communem vitam ducentes et Scripturas sanctas intelligentes, quae Domino vovistis, adimplere satagatis. Et cum oratione assidua obtinere merueritis, tunc, sine suspicione mali interitus, vota possint celebrari festiva. [Col. 0060B] Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. Amen.
[Col. 0059B] ANACLETUS, servus Christi Jesu, in sede apostolica Domino serviens, episcopis omnibus, et caeteris cunctis fidelibus qui coaequalem nobiscum sortiti sunt fidem, gratia vobis et pax, atque consolatio [Col. 0059C] multiplicetur a Domino in saecula.
Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui secundum magnam misericordiam suam regeneravit nos in spem vivam, per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis in haereditatem incorruptibilem, et incontaminatam et immarcessibilem, conservatam in coelis, in vobis qui in virtute Dei custodimini per fidem in salutem paratam revelari in tempore novissimo, in quo exsultabitis, modicum nunc si oportet contristari in variis tribulationibus, ut probatio vestrae fidei multo pretiosior sit auro, quando per ignem probatur (I Petr. I, 3 et seq.) , si tantum tribulationibus experti probati inveniamini. 13 «Patientes estote (Jac. V, 7) ,» dilectissimi, quia «patientia probationem operatur, probatio vero [Col. 0059D] spem, spes autem non confundit (Rom. V; Jac. I, 3) .» «Ecce agricola exspectat pretiosum fructum terrae, patienter ferens, donec accipiat temporaneum et serotinum (Jac. V, 7) .» Si agricolae haec patienter ferunt pro temporalibus fructibus, quanto magis vos pro aeternis patientes esse debetis? Estote ergo patientes, et confirmate corda vestra, ut adveniente judice Christo, laeti et probati esse valeatis. «Nolite ingemiscere in alterutrum, ut non judicemini. Ecce judex ante januam assistit. Exemplum accipite, charissimi, laboris et patientiae prophetas, qui locuti in nomine Domini sunt. En beatificamus eos qui sustinuerunt. Sufferentiam Job audistis, et finem Domini vidistis, [Col. 0060B] quoniam misericors et miserator Dominus est (Ibid., 10-12) .» Tribulationes vestras audivimus, fratres, tam per nostros quam et per aliorum apocrisarios, super quibus valde dolemus, vobisque compatimur, [Col. 0060C] et auxilium ferre, prout ipse largitus fuerit qui pro nobis non solum tribulatus, sed etiam passus est, parati sumus. «Nolite mirari, charissimi, qui persecutiones patimini, quasi novi vobis aliquid contingat; sed communicantes Christi passionibus gaudete, ut in revelatione gloriae ejus gaudeatis exsultantes. Si exprobramini in nomine Christi, beati eritis, quoniam quod est honoris, gloriae, et virtutis Domini, et qui est ejus spiritus, super vos requiescit. Nemo autem vestrum patiatur quasi homicida, aut fur, aut maleficus, aut alienorum appetitor. Si autem ut Christianus, non erubescat, glorificet autem Dominum in isto nomine, quoniam tempus est ut incipiat judicium de domo Domini. Si autem a nobis primum, quis finis eorum qui non credunt Dei Evangelio? [Col. 0060D] Et si vix justus salvabitur, impius et peccator ubi parebunt? (I Petr. IV, 12-18.) » Itaque et hi qui patiuntur, fideli Creatori commendent animas suas secundum voluntatem Domini in benefactis. Nam (ut ait beatus Clemens praedictus, antecessor noster) similis est omnis ecclesiae status navi magnae, quae per undosum pelagus diversis e locis et regionibus viros portat, ad unam potentis regni urbem properare cupientes. Sit ergo navis auctor hujus omnipotens ipse Deus, gubernator vero sit Christus, tum deinde proretae officium episcopus impleat, presbyter nautarum, diaconi dispensatorum locum teneant, hi qui catechizant nautologis conferantur. Epibatis [Col. 0061A] autem totius fraternitatis multitudo sit similis. Ipsum quoque mare hic mundus habeatur. Ventorum vero varietates et turbinum diversis tentationibus conferantur; persecutiones, tribulationes sive pericula fluctibus exsequentur. Terreni vero spiritus qui vel de torrentibus, vel de convallibus spirant, pseudoprophetarum et seductorum seu pravae doctrinae verba docentur; promontoria vero et loca confragosa hi qui in potestatibus saeculi sunt judices, et pericula minantur ac mortes; dithalassa vero loca quae duplicibus undae fallacis aestibus verberantur dubiis mente et de repromissionum veritate nutantibus conferantur, atque his qui irrationabili fidem nostram ratione discutiunt. Hypocritae vero et dolosi piratis similes habeantur. Jam vero rapidus vertex [Col. 0061B] et tartarea charybdis et saxis illisa naufragia ac mortiferae submersiones, quid aliud aestimanda sunt quam peccata? Restat igitur ut haec navis cursu prospero tuta possit portum desideratae urbis intrare, et ita Domino pacem fundere, ut navigantes mereantur audiri. Audimus, fratres, quod quidam detrahunt et accusant sacerdotes Domini, cupientes eos damnari, non intelligentes forsitan quod injuria sacerdotum ad Christum pertinet, cujus vice funguntur. Nec hoc aspiciunt quod beatus Petrus princeps apostolorum, instructor noster, ait: «Deponentes igitur omnem malitiam, et omnem dolum et simulationes et invidias et omnes detractiones, sicut modo geniti infantes, rationabile, sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem (I Petr. II, 1) ,» et Dominus [Col. 0061C] per prophetam inquit: «Qui vult vitam diligere et videre dies bonos, coerceat linguam suam a malo, et labia ejus ne loquantur dolum (I Petr. III, 10) ,» etc. Qui autem ista transgrediuntur, profecto transgressores legis Domini et contemptores atque inobedientes ejus praeceptis existunt. Unde et beatus Jacobus apostolus ait: «Si diligitis proximos sicut vosipsos, bene facitis. Si autem personas accipitis, peccatum operamini, redarguti a lege quasi transgressores (Jac. II, 9) ,» etc. Et beatus praedecessor noster Clemens, vir apostolicus et spiritu Domini plenus, una cum reliquis sanctis collegis suis statuit, dicens: Accusandi vel testificandi licentia denegetur omnibus qui Christianae religionis et nominis dignitatem, et suae legis vel sui propositi normam [Col. 0061D] aut regulariter prohibita neglexerunt. Transgressores enim sponte legis suae, ejusque violatores et recedentes, apostatae nominentur. Omnis enim apostata refutandus est ante reversionem suam, non in accusatione recte agentium, aut testimonio suscipiendus, quia vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis. «Quicunque autem (ut ait apostolus Jacobus) totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est reus omnium. Qui autem dixit, Non moechaberis, dixit et, Non occides. Quod si non moechaberis, occidas autem, factus es transgressor legis. Sic loquimini et sic facite, sic ut per legem libertatis incipientes judicari. Judicium enim sine misericordia fiet illi qui non fecit misericordiam, superexcellit [Col. 0062A] autem misericordia judicium (Jac. II, 10) ,» et Dominus ait: «Nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur, et vivat (Ezech. XXXIII, 11) .» Et multa talia horum similia. «Nemo enim (inquit Apostolus), vestrum sibi vivit, et nemo sibi moritur; sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus. In hoc enim Christus mortuus est et revixit, ut et virorum et mortuorum dominetur. Tu autem quid judicas fratrem tuum, aut tu quare spernis fratrem tuum? Omnes enim stabunt ante tribunal Domini; scriptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus, quoniam flectetur mihi omne genu, et omnis lingua confitebitur Domino. Itaque unusquisque vestrum per se rationem reddet Domino. Non ergo amplius invicem judicemus, sed hoc judicate magis, nec ponatis [Col. 0062B] offendiculum fratri vel scandalum (Rom. XIV, 11-13) .» Scimus enim quia multum derogatio praevalet, quando derogator creditur fide dignus; ideo, fratres, variis detractionibus et accusationibus non oportet labefactari judices et primates Ecclesiae, sed magis apostolorum et doctorum regulis informari et roborari, unde justum est omnes in universo Romanorum orbe doctores legis, ea quae legis sunt recta sapere et operari, et non regulas nascentis ecclesiae confundi, aut fidem aut doctrinam apostolorum variis maculare doctrinis, nec fratres infestare. Si autem omnia in hoc saeculo vindicata essent, locum divina judicia non haberent, supervacuis enim ad beneficia laborat impendiis, qui solem certat facibus adjuvare; ideo si aliquis putat Domino in hoc placere [Col. 0062C] quod servos suos accusat, et ut meliores fiant, dicit se hoc agere, in vanum laborat et plus invidiae stimulis agitatur quam charitatis, quoniam gratiae plenitudo adjectione non indiget, nec ulla requirit commendationis augmenta. Erigunt ergo doctores conscientias suas, et si quando incertis temporum flatibus opponuntur, sustinent mala quae saeculis magis sunt ascribenda quam meritis. Datam enim scimus Satanae potestatem, ut servos Christi cribraret, ut quod de tritico inveniri posset, horreis ingereretur; et quod de paleis, ac ignium alimenta transiret. Ad vos specialiter dictum est: «Nolite timere pusillus grex, placuit Patri vestro dare vobis regnum (Luc. XII, 32) ,» venit inter vos gladius perfidorum, ut marcida Ecclesiae membra resecaret, et ad coelestem [Col. 0062D] gloriam perduceret. Quos habeat Christus milites, certamen ostendit, qui triumphum mereantur per bella cognoscuntur. Scimus autem multos ob id infestare doctores, ut eos perdant et propriae voluntatis placita adimpleant. Non propterea tamen doctores inquantum vires suppetunt a recta aemulatione, et bona intentione recedere debent, scientes quia «beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V, 10) .» Nihil autem illo est pastore miserius, qui luporum laudibus gloriatur. Quibus si placere voluerit atque ab his amari delegerit, erit hinc ovibus magna pernicies. Nullus ergo pastorum placere lupis et gregibus ovium potest, perdit enim laboris memoriam mens terrenis obligata carceribus. [Col. 0063A] Sicut artium in suo quoque opere invenitur mater instantia, ita noverca eruditionis est negligentia. Nullus ergo praejudicium alteri faciat, neque quod sibi fieri non vult exerceat. Nemo dictum de aliquo inveniat, quod in ejus actibus non agnoscat. Ego autem labefactatam, non solum quietem meam, sed et salutem inimicorum valetudine et rumorum procellis agnosco. Potens est divinitas immensa tempestatis incerta bono serenitatis amovere. Et quid aliud si «Christus passus est pro nobis, nobis relinquens exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II, 21) , et apostoli passi sunt, sequentes ejus exemplum, et reliqui patres, nisi ut sequamur vestigia ejus, tam doctrinam eorum quam exemplum, et patiamur adversa pro Christo, et cum patribus atque [Col. 0063B] cum fratribus crucem portemus, eorumque tribulationibus compatiamur, ut Christi veri discipuli inveniamur, qui dixit: Qui vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me (Luc. IX, 23) ,» et reliqua? Praesumptio est si dominorum beneficia famuli non sequantur.
Obsequium ergo aestimandum puto, quod pariturus impendo. Quid est enim, quod plus creditur filii vocabulum valere quam obsequium, et non quaeritur quid in amoris lance promoveas, sed quale ad praejudicium aestimanti nomen apponas, cum apud prudentes frustra sobolem diximus, nisi exhibeat quod videtur. Ego vero nolo errore meo alienas culpas asserere, ut factum quod doleo admisisse convincar. «Odisti, inquit Dominus per prophetam, [Col. 0063C] omnes operantes iniquitatem, perdes loquentes mendacium. Virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus; ego autem in multitudine misericordiae tuae introibo in domum tuam, adoraboque in templo sancto tuo, in timore tuo (Psal. V, 7) .» Domine, deduc me in justitia tua propter incantatores meos, dirige ante faciem tuam viam meam, non est enim in ore eorum rectum, interiora eorum insidiae. Sepulcrum patens est guttur eorum, linguam suam lenificant. Condemna eos, Deus, decidant a consiliis suis; juxta multitudinem scelerum eorum expelle eos, quoniam provocaverunt te. Et laetentur omnes qui sperant in te, in aeternum laudabunt nomen tuum. Et proteges eos, et laetabuntur in te qui diligunt nomen tuum, quoniam tu benedices justo. Domine, [Col. 0063D] ut hasta placabilitatis coronabis eum (Ibid.) . Deo enim sacrificantes perfecte, non debent vexari, sed portari, consolari, atque ab hominibus venerari. Ipsi autem quando Domino sacrificant non soli hoc agere debent, sed testes secum adhibeant, ut Domino perfecte in sacratis Deo sacrificare locis probentur. Ait namque auctoritas legis divinae: Vide ne offeras holocausta tua in omni loco quem videris, sed in loco quem elegit Dominus Deus tuus. Episcopus Domino sacrificans, testes (ut praefixum est) secum habeat, et plures quam alius sacerdos. Sicut enim majoris honoris gradu fruitur, sic majoris testimonii incrementatione indiget. In solemnioribus quippe diebus aut septem, aut quinque, aut tres diaconos, qui ejus [Col. 0064A] oculi dicuntur, et subdiaconos, atque reliquos ministros secum habeat, qui sacris induti vestimentis in fronte et a tergo, et presbyteri e regione dextra levaque, contrito corde et humiliato spiritu, ac prono stent vultu, custodientes eum a malivolis hominibus, et consensum ejus praebeant sacrificio, peracta autem consecratione, omnes communicent qui noluerint ecclesiasticis carere liminibus. Sic enim et apostoli statuerunt, et sancta Romana tenet Ecclesia. «Servite,» inquit Dominus per prophetam David, «in timore, et exsultate ei cum tremore (Psal. II, 11) ,» adorate pure, ne quando irascatur, et pereatis de via. Ille enim non perit de via qui recte graditur, et praecepta custodit majorum. Doceri ergo omnes oportet qui Domini sacerdotio funguntur, ut caeteros [Col. 0064B] instruant et sibi proficiant, scriptum est autem: «Qui docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti, et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates (Dan. XII, 3) .» Et alibi: «Populus autem sciens Dominum suum obtinebit et faciet, et docti in populo docebunt plurimos (Dan. XI, 32) .» Ipsa enim veritas 14 per se infert et dicit: «Beatus qui non fuerit scandalizatus in me (Luc. VII, 23) ;» ille procul dubio scandalizatus est in Deum qui recte non docet, et qui ejus scandalizat episcopum vel sacerdotem. Impie namque agentes sunt impii, neque intelligunt omnes impii, porro docti intelligent, omnes enim invicem humilitatem insinuate, «quia Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (I Petr. V, 5) .» «Nolite, inquit Joannes apostolus, omni spiritui [Col. 0064C] credere, sed probate spiritus si ex Deo sunt. Quoniam pseudoprophetae exierunt in mundum (I Joan. IV, I) .» Et idem ipse alibi ait: «Vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat; si in vobis permanserit quod ab initio audistis, et vos in Filio et Patre manebitis. Et haec est repromissio quam ipse pollicitus est vobis vitam aeternam. Haec scripsi vobis de his qui seducunt vos. Et vos unctio quam accepistis ab eo, maneat in vobis. Et non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio ejus docet vos de omnibus et verum est, et non est mendacium, et sicut docuit vos, manete in eo. Et nunc, filioli, manete in eo, ut cum apparuerit habeamus fiduciam, et non confundamur ab eo in adventu ejus. Si scitis quoniam justus est, scitote quoniam et omnis [Col. 0064D] qui facit justitiam, ex ipso natus est. Videte qualem charitatem dedit nobis Pater, ut filii Dei nominemur et simus, propter hoc mundus non novit nos, quia non novit eum. Charissimi, nunc filii Dei sumus et nondum apparuit quod erimus. Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Et omnis qui habet spem hanc in eo, sanctificat se, sicut et ille sanctus est. Omnis qui facit peccatum, et iniquitatem facit, et peccatum est iniquitas. Et scitis quia ille apparuit ut peccata tolleret, et peccatum in eo non est. Omnis qui in eo manet, non peccat, et omnis qui peccat, non vidit eum, nec cognovit eum. Filioli, nemo vos seducat. Qui facit justitiam justus est, sicut et ille justus est. [Col. 0065A] Qui facit peccatum ex diabolo est, quoniam ab initio diabolus peccat. In hoc apparuit Filius Dei, ut dissolvat opera diaboli. Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit, quoniam semen ipsius in eo manet, et non potest peccare, quoniam ex Deo natus est. In hoc manifesti sunt filii Dei et filii diaboli. Omnis qui non est justus, non est ex Deo, et qui non diligit fratrem suum, quoniam haec est annuntiatio, quam audistis ab initio, ut diligamus alterutrum, non sicut Cain qui ex maligno erat, et occidit fratrem suum, et propter hoc occidit eum, quoniam opera ejus maligna erant, fratris autem justa. Nolite mirari, fratres, si odit vos mundus. Nos scimus quoniam translati sumus de morte ad vitam, quia diligimus fratres. Qui non diligit manet in morte; omnis [Col. 0065B] qui odit fratrem suum, homicida est. Et scitis quoniam omnis homicida non habet vitam aeternam in semetipso manentem. In hoc cognovimus charitatem Dei, quoniam ille pro nobis animam suam posuit, et nos debemus pro fratribus animas ponere. Qui habuerit substantiam hujus mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei manet in eo? Filioli, non diligamus verbo, neque lingua, sed opere et veritate. In hoc cognovimus quoniam ex veritate sumus, et in conspectu ejus suadebimus cordi nostro, quoniam si reprehenderit nos cor nostrum, major est Deus corde nostro, et novit omnia. Charissimi, si cor nostrum non reprehendit nos, fiduciam habemus ad Deum, et quidquid petierimus, accipiemus [Col. 0065C] ab eo, si mandata ejus custodimus, et ea, quae sunt placita coram eo, facimus. Et hoc est mandatum ejus, ut credamus in nomine filii ejus Jesu Christi et diligamus alterutrum, sicut dedit mandatum nobis. Et qui servat mandata ejus, in illo manet, et ipse in eo, et in hoc scimus quoniam manet in nobis de Spiritu quem dedit nobis (I Joan. II, 24) .» Et sicut Deus Creator qui hominem ad similitudinem suam creavit, est charitas, est bonus, justus, patiens, atque mitis et misericors, et caetera sanctarum virtutum insignia, quae de eo leguntur, ita homo creatus est, ut charitatem haberet, ut bonus esset et justus, ut patiens atque mitis, mundus, et misericors foret. Quas virtutes quanto plus quisque in seipso habet, tanto propior est Deo et major est, ac sui [Col. 0065D] Conditoris gerit similitudinem. Si vero (quod absit) aliquis per devia vitiorum et divortia criminum ab hac nobilissima sui Conditoris similitudine degener aberrat, tunc fiet de eo quod scriptum est: «Homo cum in honore esset non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII, 21) .» Quis major honor potuit homini esse quam ut ad similitudinem sui factoris conderetur et eisdem virtutum vestimentis ornaretur, quibus et Conditor? De quo legitur: «Dominus regnavit, decorem indutus est (Psal. XCII, 1) ,» id est, omnium virtutum splendore et totius bonitatis decore ornatus, vel, quod majus homini potest esse dedecus aut infelicior miseria, quam ut hac similitudinis gloria [Col. 0066A] sui Conditoris amissa, ad informem et irrationabilem brutorum, jumentorumque similitudinem delabatur? Quapropter quisque diligentius attendat primae conditionis suae excellentiam, et venerandam sanctae Trinitatis in seipso imaginem agnoscat, honoremque similitudinis divinae ad quam creatus est nobilitatem morum, exsecutionem virtutum, dignitatem meritorum habere contendat, ut quando apparuerit qualis sit, tunc similis ei appareat qui se mirabiliter ad similitudinem suam in primo Adam condidit, mirabiliusque in secundo reformavit. Omnis ergo homo qui ad imaginem Dei factus est, illum debet imitari, cujus ad imaginem conditus est, illius debet sequi vestigia, qui eum ad imaginem sui condidit. Consiliarium vero ac protectorem meliorem reperire non [Col. 0066B] poterit, quam illum qui eum ad imaginem sui condidit, qui eum pretioso sanguine suo redemit, et propter eum homo fieri non est dedignatus: quem procul dubio inveniet si in eum totam spem juxta Psalmistae vocem projecerit; ait namque, projice «super Dominum curam tuam, et ipse te enutriet, nec dabit in aeternum fluctuationem justo (Psal. LIV, 23) .» Omnis enim homo in sua causa deficiens, et in suis haesitans consiliis quaerit sibi amicum fidelem, in cujus consiliis confidat, qui in suis diffidebat, et talem fiduciam habet in illo, ut omne secretum sui pectoris ei pandat et aperiat.
Quid dulcius est quam ut habeas illum cum quo omnia possis loqui ut tecum? Si ista cum hominibus fiunt, quanto magis cum Deo hoc est agendum, qui [Col. 0066C] omnes vult salvos fieri et neminem perire? Nam, si veraciter Deum credimus, eumque diligimus ut debemus, et proximos sicut nosmetipsos, in eum quoque totam spem projecerimus nostram, ipse nos eripiet et consolabitur. Et, sicut per angelum suum Habacuc prophetam cum prandio in lacum leonum ad Danielem vatem misit, et Philippum, unum de septem diaconibus, ad Eunuchum, ita dabit nobis consolationem et liberationem. Haec sectamini, charissimi, et nulli unquam nocete. Fratres estis, invicem vos diligite ut veri Dei discipuli effici mereamini. Nam qui rancida corda virorum inficit, malitiam inter homines spargit, et qui detrahit fratrem suum, hic homicida est. Et qui abstulerit aliquid patri vel matri, dicitque hoc peccatum non esse, [Col. 0066D] homicidae particeps est. Pater noster sine dubio Deus est, qui nos creavit; mater nostra vero Ecclesia, quae nos in baptismo spiritualiter regeneravit. Ergo qui Christi pecunias et Ecclesiae rapit, aufert, vel fraudat, homicida est, atque homicida ante conspectum justi Judicis esse deputabitur; qui rapit pecuniam proximi sui, iniquitatem operatur, qui autem pecuniam vel res Ecclesiae abstulerit, sacrilegium facit. Privilegia enim Ecclesiarum et sacerdotum sancti apostoli jussu Salvatoris intemerata et inviolata omnibus decreverunt manere temporibus. Leges Ecclesiae apostolica firmamus auctoritate et peregrina judicia submovemus, unde et Dominus mentionem faciens Loth per Moysen loquitur, dicens: [Col. 0067A] «Ingressus es (quidam inquiunt) ut advena, nunquid ut judices? (Gen. XIX, 9.) » Unaquaeque provincia tam juxta ecclesiasticas quam juxta saeculi leges suos debet justos et non iniquos habere judices, et non externos, nisi apostolicae Sedis hujus decreverit auctoritas, quatenus quicunque causam habuerit apud suos judices judicetur, et non ad alienos causa vagandi stimulante propter suam vitam despiciens patriam transeat. Sed ad duodecim ejusdem provinciae judices, ad quorum judicium omnes causae civitatum referuntur, deferatur negotium. Si autem fuerit ecclesiasticus apud episcopos, interveniente primate, siquidem major causa fuerit; si vero minor metropolitano; si vero fuerit saeculare, apud ejusdem ordinis viros judicio tam episcoporum, cum Apostolus [Col. 0067B] privatorum Christianorum causas magis Ecclesiis deferri, et ibidem sacerdotali judicio terminari voluit. Omnis enim oppressus libere sacerdotum, si voluerit, appellet judicium et a nullo prohibeatur, sed ab his fulciatur et liberetur. Si autem difficiles causae aut majora negotia orta fuerint, ad majorem sedem referantur, et si illic facile discerni non potuerint aut juste terminari, ubi fuerit summorum congregata congregatio, quae per singulos annos bis fieri solet et debet, juste et Deo placite coram patriarcha aut primate ecclesiastico et coram patricio saeculari judicentur negotia in commune. Quod si difficiliores ortae fuerint quaestiones aut episcoporum vel majorum judicia aut majores causae fuerint, ad Sedem apostolicam, si appellatum fuerit, referantur, [Col. 0067C] quoniam apostoli hoc statuerunt jussione Salvatoris, ut majores et difficiles quaestiones semper ad Sedem deferantur apostolicam, super quam Christus universam construxit Ecclesiam, dicente ipso ad beatum principem apostolorum Petrum: «Tu es (inquit) Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ,» et reliqua. Sit ergo, fratres, constantia nostra adversus contentiones eorum qui adversa sapiunt et non quae Dei sunt sapiunt, et erit fortior petra constantia nostra, sicut scriptum est, ne timueritis ab eis, neque terreamini a facie eorum qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere. Quod autem in aure auditis, praedicate in lumine, illum timentes qui potest animam et corpus occidere, et mittere in gehennam. Fratres mei, «in [Col. 0068A] carne ambulantes, non secundum carnem militamus. Arma enim militiae nostrae, non carnalia, sed potentia Deo ad destructionem munitionum consilia destruentes et omnem exaltationem exaltationem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem cogitationem, in obsequium Christo perducentes (II Cor. X, 3) .» «De caetero, fratres, confortamini in Domino et in potentia fortitudinis ejus (Ephes. VI, 10) ,» ut pax vobis multa et gratia a Deo et Domino nostro Jesu Christo ministretur. Amplectimur et osculamur ac si praesentes charitatem vestram in unitate spiritus, in vinculo pacis, et charitatis Christi. «Propter quod, charissimi, exspectantes, satagite immaculati et inviolati inveniri in pace, et Domini nostri longanimitatem salutem [Col. 0068B] arbitramini. Sicut et charissimus noster Paulus secundum datam sibi sapientiam scripsit vobis sicut et in omnibus epistolis loquens in eis de his, in quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras scripturas, ad suam perditionem. Vos ergo, fratres, praescientes custodite ne insipientium errore traducti excidatis a propria firmitate. Crescite vero in gratia et cognitione Domini nostri Jesu Christi et Salvatoris (II Petr. III, 14) .» «Vos autem, charissimi, memores estote verborum, quae praedicta sunt ab apostolis Domini nostri Jesu Christi, qui dicebant vobis quoniam in novissimo tempore venient illusores secundum desideria sua ambulantes in impietate. Hi sunt qui segregant semetipsos, animales, spiritum non habentes, [Col. 0068C] vos autem, charissimi, superaedificantes vosmetipsos sanctissimae vestrae fidei in Spiritu sancto orantes. Ipsos vos in dilectione Domini servate, exspectantes misericordiam Domini nostri Jesu Christi in vitam aeternam. Et hos quidem arguite judicatos, illos 15 vero salvate de igne rapientes, aliis autem miseremini in timore, odientes eam quae carnalis est maculatam tunicam. Ei autem qui potens est vos conservare sine peccato, et constituere ante conspectum gloriae suae immaculatos in exsultatione, soli Deo Salvatori nostro per Jesum Christum Dominum nostrum gloria, magnificentia, et imperium, et potestas ante omnia saecula, nunc et per omnia saecula saeculorum. Amen (Jud. I, 17) .»
[Col. 0067D] ANACLETUS episcopus universis episcopis in Italia constitutis.
Quoniam apostolicae Sedi debitam reverentiam erga me charitas vestra distribuit, quia plurimum, charissimi filii, praebuistis. Nam licet Ecclesiae in qua sanctus apostolus residens docuit quodammodo nos gubernacula teneamus, tamen profitemur nos [Col. 0068D] honore et sanctitate minores esse, et propterea omnino festinamus, ut ad gloriam ejus beatitudinis pervenire possimus. Igitur consultationibus vestris plenius respondissemus si licuisset, sed infirmitatis ac reliquarum oppressionum onere pressi, breviter, prout Dominus tribuit, et ut a beato Petro principe apostolorum sumus instructi, a quo et presbyter [Col. 0069A] sum ordinatus, scribere vobis, sicut petistis, non denegavimus. Ordinationes episcoporum auctoritate apostolica ab omnibus qui in eadem fuerint provincia episcopis, sunt celebrandae. Qui simul convenientes scrutinium diligenter agant jejuniumque cum omnibus celebrent precibus, et manus cum sanctis Evangeliis, quae praedicaturi sunt, imponentes, Dominica die hora tertia orantes, sacraque unctione, exemplo prophetarum et regum capita eorum, more apostolorum, et Moysis ungentes, quia omnis sanctificatio constat in Spiritu sancto, cujus virtus invisibilis sancto chrismati est permista, et hoc ritu solemnem celebrent ordinationem. Quod si simul omnes convenire minime potuerint, assensum tamen suis precibus praebeant, ut ab ipsa ordinatione [Col. 0069B] animo non desint. Porro et Hierosolymitarum primus archiepiscopus beatus Jacobus qui justus dicebatur, et secundum carnem, Domini nuncupatus est frater, a Petro, Jacobo et Joanne apostolis est ordinatus, successoribus videlicet dantes formam eorum, ut non minus quam a tribus episcopis, reliquisque omnibus assensum praebentibus ullatenus episcopus ordinetur, et communi voto ordinatio celebretur. Reliqui vero sacerdotes a proprio ordinentur episcopo, ita ut cives et alii sacerdotes assensum praebeant, et jejunantes ordinationem celebrent, similiter et diaconi ordinentur. Caeterorum autem graduum distributioni trium veracium testimonium cum episcopi scilicet probatione sufficere potest. Accusatio quoque eorum super qua nos consulere voluistis, non nisi [Col. 0069C] ab idoneis et probatissimis viris, qui et suspicionibus et sceleribus careant, fieri debet, quia Dominus sacri sui corporis tractatores a vilibus et reprobis et non idoneis personis infamari noluit nec calumniari permisit, sed ipse proprio flagello peccantes sacerdotes a templo ejecit, unde liquet quod summi sacerdotes, id est, episcopi, a Deo sunt judicandi, non ab humanis aut pravae vitae hominibus lacerandi, sed potius ab hominibus fidelibus portandi, ipso Domino exemplum dante, quando per seipsum et non per alium vendentes et ementes ejecit de templo, et mensas nummulariorum et cathedras vendentium proprio evertit flagello et ejecit de templo. Et sicut alibi ait: «Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos (Psal. LXXXI, 1) » decernit. Et [Col. 0069D] alibi: «Ego dixi, dii estis et filii excelsi omnes (Psal. LXXXI, 6) ;» nullus enim (ut reor) invenitur inter nos qui velit suum servum ab alio quam a se judicari. Quod si praesumptum fuerit, aut multa ipse indignatione irascitur, aut potius ultionem quaerit super eo. Si vero hoc inter homines agitur, quid putatis faciet Deus deorum, et Dominus dominantium, qui ultionem suorum promisit non differe servorum? Unde et ipse per Prophetam loquitur, dicens. «Deus ultionum Dominus, Deus ultionum libere egit (Psal. XCIII, 1) ,» et reliqua. Et Apostolus, inquit: «Tu quis es qui judicas servum alienum? suo enim Domino stat aut cadit (Rom. XIV, 4) ,» et ipse: «Nolite judicare invicem, sed hoc [Col. 0070A] judicate magis ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum (Rom. XIV, 13) .» Et Dominus per prophetam inquit: «Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) .» Nam si aliquis nunc in malum oculos alicujus principis incipit tractare, manifeste reus majestatis judicatur, et infamis efficitur, aut potius capitali sententiae subjacet. Haec, fratres, valde cavenda sunt, et quod homines nolunt sibi fieri Deo deorum non debent inferre, ne forte irascatur Dominus, et faciat vindictam eorum, etiam in eos qui non peccaverunt, quia perit saepissime justus pro impio. Imitandus est etiam propheta, per quem Dominus ait: Perambulabo in simplicitate cordis mei, in medio domus meae, non proponebam coram oculis meis verbum Belial, detrahentem in abscondito [Col. 0070B] sodalem suum, hunc interficiebam, et hi cavendi sunt, de quibus Salomon ait: «Sicut noxius est qui mittit lanceas et sagittas in mortem, sic vir qui fraudulenter nocet amico suo, et cum fuerit deprehensus, dicit: Ludens feci. Sicut carbones ad prunas, et ligna ad ignem, sic homo iracundus suscitat rixas, verba susurronis quasi simplicia, et ipsa perveniunt ad intima ventris (Prov. XXVI, 18) .» Et si detractores quorumque graviter judicantur et in perditionis laqueum cadunt, multo magis laceratores et detractores atque accusatores memoratorum ejus famulorum atque persecutorum damnantur, et in baratrum, nisi se correxerint et per eorum satisfactionem condignam egerint poenitentiam, indubitanter vadunt et vindicibus flammis exuruntur. [Col. 0070C] Quapropter oportet omnes ab his cavere, et non solum non facere, sed nec facientibus consentire, quia non solum qui faciunt damnantur, sed qui consentiunt facientibus; de talibus et his similibus ipsa Veritas ait: «Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos, Filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet (Matth. VIII, 20; Luc. IX, 58) ,» id est, in talibus non habitat Dominus, nec ipsi manent in eo; et Salomon loquitur dicens: «Qui fodit foveam, incidet in eam, et qui volvit lapidem revertetur ad eum. Lingua fallax non amat veritatem, et os lubricum operatur ruinas (Prov. XXVI, 27) .» Grave est saxum et onerosa arena, sed ira stulti utroque gravior, hominem qui calumniatur animae sanguinem, si usque ad lacum fugerit, nemo [Col. 0070D] sustinet; qui se jactat et dilatat, jurgia concitat; qui sperat in Domino, sanabitur; qui confidit in corde suo stultus est, qui autem graditur sapienter, ipse salvabitur; qui fortiter premit ubera ad eliciendum lac, exprimit butyrum; qui vehementer emungit, elicit sanguinem, et qui provocat iras, producit discordias.
Ordo accusationis.
Haec et alia periculosa considerantes apostoli, statuerunt, ne facile commoverentur aut lacerarentur vel accusarentur columnae sanctae Dei Ecclesiae, quae apostoli et successores eorum non immerito dicuntur. Sed si quis adversus eos vel Ecclesias eorum commotus fuerit, aut causas habuerit, prius ad eos [Col. 0071A] recurrat charitatis studio, ut familiari colloquio commoniti ea sanent quae sananda sunt, et charitative emendent quae juste emendanda agnoverint. Si autem aliqui eos, priusquam egerint haec, lacerare, accusare, aut infestare praesumpserint, excommunicentur et minime absolvantur antequam per satisfactionem, ut jam dictum est, condignam egerint poenitentiam, quoniam injuria eorum ad Christum pertinet, cujus legatione funguntur, nec hoc mirum, quia si quisque nostrum cuidam servorum legationem injungeret, et a quoquam impediretur aut subditorum suorum despiceretur, mox indignatus irasceretur, aut talia, prout posset, vindicaret, et ad injuriam ad contumeliam suam hoc factum reputaret, et talionem, si in praesenti non posset, futuris temporibus redderet. [Col. 0071B] Nam, si in hominis causa haec fiunt, quid putatis Deus faciet de suis qui nec capillum capitis eorum perire dixerit? unde et Dominus per Nahum prophetam loquitur dicens: «Deus aemulator et ulciscens Dominus, et habens furorem; ulciscens Dominus in hostes suos, et irascens ipse inimicis suis; ante faciem indignationis ejus quis stabit, et quis resistet in ira furoris ejus? Indignatio ejus effusa est sicut ignis et petrae dissolutae sunt ab eo. Bonus est Dominus et confortans in die tribulationis et sciens sperantes in se (Nahum. I, 2) ,» et reliqua. Quaedam autem ex his jam aliis fratribus scripsimus, quae toties sunt replicanda quotiens fuerint necessaria. Ejectionem quoque (ut supra memoratum est) summorum sacerdotum sibi Dominus reservavit, licet [Col. 0071C] electionem eorum bonis sacerdotibus et spiritualibus populis concessisset. Electionem enim illorum taliter apostolus fieri jubet: «Si quis sine crimine est, unius uxoris virum filios habentem fideles, non in accusatione luxuriae, aut non subditos (Tit. I, 6) ,» et reliqua. Si enim sine crimine sacerdos eligi praecipitur, nullatenus ab hominibus criminibus irretitus accusari aut calumniari permittitur, nec ab aliis quam ab his qui sine crimine sunt, et justa electione, si necessitas fuerit, aut ipsi volendo Domino servire elegerint, sacerdotesque sine crimine fieri et ordinari possint, et tales per omnia fuerint quales eligi sacerdotes jubentur. Porro et Moysi praecipitur ut eligat presbyteros, unde et in Proverbiis dicitur, gloria senum canities. Haec vero canities sapientiam [Col. 0071D] designat, de qua scriptum est. Canities hominum prudentia est, cumque nongentos et amplius annos ab Adam usque ad Abraham vixisse homines legerimus, nullus alius primus appellatus est presbyter, id est senior, nisi Abraham qui multo paucioribus vixisse annis convincitur: non ergo propter decrepitam senectutem, sed propter sapientiam presbyteri nominantur. Initium enim sacerdotii Aaron fuit, licet Melchisedech prior obtulerit sacrificium, et post hunc Abraham, Isaac et Jacob. Sed hi spontanea voluntate non sacerdotali auctoritate, ista fecerunt. Caeterum Aaron primus in lege sacerdotale nomen accepit primusque pontificali stola indutus, victimas obtulit, jubente Domino ac loquente ad [Col. 0072A] Moysen: «Accipe (inquit) Aaron et filios ejus, et applicabis ad ostium tabernaculi testimonii. Cumque laveris patrem cum filiis aqua, indues Aaron vestimentis suis, id est, lineam tunicam et superhumerale et rationale quod constringes balteo, et pones tiaram in capite ejus, et laminam sanctam super tiaram, et oleum unctionis fundes super caput ejus, atque hoc ritu consecrabitur Domino. Filios quoque illius applicabis et indues tunicis lineis cingesque balteo Aaron et liberos ejus et impones mitras eis, eruntque sacerdotes mihi religione perpetua (Exod. XXIX, 4) .» Quo loco contemplari oportet Aaron summum sacerdotem, id est episcopum fuisse, porro filios ejus presbyterorum demonstrasse figuram. Hoc enim fuit inter Aaron summum sacerdotem et filios ejus [Col. 0072B] qui sacerdotes erant, quod Aaron super tunicam accipiebat poderem, stolam sanctam, et coronam auream, mitram et zonam auream, et superhumerale, et reliqua quae praefixa sunt: filii autem Aaron super tunicas lineas cincti tantummodo et tiarati assistebant sacrificio Domini; in Novo autem Testamento post Christum Dominum nostrum a Petro sacerdotalis coepit ordo, quia ipsi primo pontificatus in Ecclesia Christi datus est, dicente Domino ad eum: «Tu es (inquit) Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves 16 regni coelorum (Matth. XVI, 18) .» Hic ergo ligandi atque solvendi potestatem primus accepit a Domino, primusque ad fidem populum gratia Dei, virtute suae [Col. 0072C] praedicationis adduxit. Caeteri vero apostoli cum eodem pari consortio honorem et potestatem acceperunt, ipsumque principem eorum esse voluerunt. Qui etiam, jubente Domino, in toto orbe dispersi Evangelium praedicaverunt, ipsis quoque decedentibus in locum eorum successerunt episcopi, quorum ordinatio praetaxato fieri debet ordine et modo: quos qui recipit et verba eorum, Dominum recipit. Qui autem eos spernit, eum a quo missi sunt, et cujus funguntur legatione spernit et ipse indubitanter spernetur a Domino.
Videntes autem ipsi apostoli messem esse multam et operarios paucos, rogaverunt Dominum messis ut mitteret operarios in messem suam. Unde electi sunt ab eis septuaginta discipuli, quorum typum [Col. 0072D] gerunt presbyteri, atque in eorum locum sunt constituti in Ecclesia, de quorum ordinatione, et reliquorum ministrorum, dixisse supra sufficiat. Porro quod episcopus non ab uno, sed a cunctis, consensu aut praesentia comprovincialium est ordinandus, et nullatenus minus quam a tribus caeteris consentientibus cunctis, idcirco, instituente Domino, fieri jubetur, ne aliquid contra fidem Ecclesiae unius tyrannica auctoritas moliretur, et regula vel fides confunderetur credentium. Provinciae autem multo ante Christi adventum tempore divisae sunt maxima ex parte, et postea ab apostolis, et beato Clemente praedecessore nostro, ipsa divisio est renovata, et in capite provinciarum, ubi dudum primates legis erant [Col. 0073A] saeculi ac prima judiciaria potestas, ad quos qui per reliquas civitates commorabantur, quando eis necesse erat qui ad aulam imperatorum, ut regum confugere non poterant, vel quibus permissum non erat, confugiebant pro oppressionibus suis, vel injustitiis suis, ipsosque appellabant, quoties opus erat, sicut in lege eorum praeceptum erat, ipsis quoque in civitatibus vel locis nostris, patriarchas vel primates qui unam formam tenent, licet diversa sint nomina, leges divinae et ecclesiasticae poni et esse jussae sunt, ad quos episcopi, si necesse fuerit, confugerent, eosque appellarent, et ipsi primatum nomine frerentur, et non alii. Reliquae vero metropolitanae civitates, quae minores judices habebant, licet majores comitibus essent, haberent metropolitanos [Col. 0073B] suos, qui praedictis juste obedirent primatibus, sicut in legibus saeculi olim ordinatum erat, qui non primatum, sed aut metropolitanorum, aut archiepiscoporum nomine fuerentur; et licet singulae metropoles civitates suas provincias habeant, et suos metropolitanos judices habere debeant episcopos, sicut prius metropolitanos judices habebant saeculares, primates tamen, ut praefixum est, et tunc et nunc habere jussae sunt, ad quos post sedem apostolicam summa negotia conveniant, ut ibidem quibus necesse fuerit, releventur, et juste restituantur, et hi qui injuste opprimuntur, juste reformentur atque fulciantur, episcoporumque causae, et summorum negotiorum judicia (salva apostolicae Sedis auctoritate) justissime terminentur. Haec ab antiquis, [Col. 0073C] haec ab apostolis, haec a sanctis patribus accepimus, vobisque (ut postulastis) rimanda et futuris [Col. 0074A] tenenda temporibus mittimus, et reliquis fratribus praedicanda, ac cunctis fidelibus tradenda mandamus, ne pastorum imperitia qui sequuntur deteriores fiant, dicente Domino per prophetam: «Ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam (Isai. LVI, 11) ,» quos rursus Dominus detestatur, dicens: «Et tenentes legem nescierunt me (Jer. II, 8) .» Nesciri ergo veritas se ab eis conqueritur, et nescire se principatum nescientium protestatur, quia profecto hi qui ea quae sunt Domini nesciunt, a Domino nesciuntur, Paulo attestante, qui ait: «Si quis ignorat, ignorabitur (I Cor. XIV, 38) :» hinc et Psalmista non optantis animo, sed prophetantis mysterio, denuntiat, dicens: «Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva (Psal. LXVIII, 24) ;» [Col. 0074B] obscuratis ergo oculis, dorsum flectitur, quoniam cum lumen scientiae perdunt qui praeeunt, sine dubio ad portanda peccatorum onera inclinantur sequentes. Hic ergo inter manus latronum, et dentes furentium luporum utcunque versamur. Ideo docere alios et nosipsos, prout Dominus dederit, providere debemus. Sane percussor ille dicitur doctor, qui sermone inutili conscientiam percutit infirmorum. Ideo tenere vos et omnes fideles oportet eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut potens sit consolari in doctrina sancta, et contradicentes redarguere, et recte viventes atque rectam fidem tenentes consolidare. Illis ergo qui dicunt quod Filius in eo minor est, quia propheta inquit, verbum faciet Dominus breviatum universo orbi, ita respondendum [Col. 0074C] est divinis testimoniis.
[Col. 0073C] Verbum breviatum quod Dominus faciet super terram non minutionem deitatis in Filio Dei significat, sed dispensationem susceptae carnis annuntiat; in quali dispensatione non solum patre hominis filium, sed etiam angelis legimus, minoratum, Paulo attestante apostolo. Eum autem, inquit, modice minus ab angelis minoratum vidimus Jesum, propter passionem mortis gloria et honore coronatum. Et infra: Propter quam causam non confunditur fratres eos vocare, dicens: Annuntiabo «nomen tuum fratribus meis, in medio Ecclesiae laudabo te (Psal. XXI, 23) ,» et propheta inquit: «Minorasti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum (Hebr. II, 7) ,» et ut verbum Dei Patris [Col. 0073D] breviatum in Filio non esse doceamus, hanc Isaiae prophetae volumine approbamus sententiam. Nunquid abbreviatus factus est sermo meus, aut ita parvus, ut non possim redimere, aut non est in me virtus ad liberandum, dicit Dominus omnipotens, et iterum: Haec dicit Dominus omnipotens: Nunquid abbreviata est manus mea, ut salvare non possim? Aut non potest vivificare cor humilium et spiritum contritorum? Et ut brachium Patris quae manus est Filium [Col. 0074C] esse doceretur, intulit, dicens: «Paravit Dominus brachium sanctum suum in oculis omnium gentium, et videbunt omnes fines terrae salutare ejus (Isai. LII, 10) .» Nam et in novissimo tempore hic sensus non inaniter poterit coaptari, in quo tempore Dominus ex coelesti aula ac empireo domicilio pessimi daemonis jam ferre dedignans tyrannidem in creaturas suas crudelissime saevientem plasmati condolens, ac suae immensae charitatis thesaurum reserare volens, in castissimae virginis purissimum uterum omnis tori virilis nescium inenerrabili mysterio, pro redemptione nostra carnem suscipiens advenit, ut et illum qui habebat mortis imperium sua morte destrueret, et eos quos [Col. 0074D] in tenebris et umbra mortis captivos subegerat, virtutis suae potentia, in ipso parvo et exiguo temporis spatio, liberaret. De hoc etiam exiguo tempore discipulos instruebat, dum eos in lucem (cum adhuc tempus haberent) incedere praemonebat. «Pueri (inquit) novissima hora est (I Joan. II) ,» «dum lucem habetis, ambulate in lucem, ne vos tenebrae comprehendant (Joan. XII, 35) . Et in canonicis Apostolorum legitur epistolis: Filioli, novissima hora est, quia multi [Col. 0075A] pseudo-prophetae exierunt, in hunc mundum (I Joan. II, 18; IV, 1) .» Et Paulus apostolus: «Tempus enim breve est (I Cor. VII, 29) . Et iterum: Praeterit enim figura hujus mundi (Ibid., 31) :» Et iterum: Omnia ad correctionem nostram facta sunt, in quos fines saeculorum obvenerunt. Nam Dominus in ipsa oratione Dominica breviavit nobis sermonem, dum nos a multiloquio prohibens, pauca docuerit quae pertinent ad salutem. Cum oratis (inquit), «nolite multum loqui (Matth. VI, 7) .» Et infra: Vos autem cum oratis, dicite: «Pater noster qui es in coelis (Ibid., 9) ,» etc. Non enim propheta Filium Dei in hoc capitulo minoratum designavit in verbo, quoniam ipse in prophetis retro tempore loquebatur, qui etiam nunc per apostolos et apostolicos viros novissimo [Col. 0075B] tempore loquitur. Ego (inquit) qui loquebar [Col. 0076A] in servos meos prophetas, ecce adsum. Et alius propheta: «Sicut est ab initio usque in saeculum, neque adjectum est ei, neque minuetur illi (Eccli. XLII, 21) ,» quoniam ipse est Dominus creaturae suae. Ecce quale verbum breviatum fecit Dominus in orbe terrarum, non quia, ut illi putant, inferiorem Patri intimaret hominibus Filium, sed quia novissimum ejus annuntiaret adventum. Si ergo, ut praedictum est, Aaron filii presbyterorum figuram gestabant, et Aaron summi sacerdotis, id est episcopi, Moyses indubitanter Christi tenebat formam, quoniam fuit similitudo mediatoris Domini Dei, qui est inter Deum et hominem Jesus Christus, qui est verus dux populorum, et verus princeps sacerdotum, et Dominus pontificum, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. [Col. 0076B] Amen
[Col. 0075B] ANACLETUS servus Christi Jesu, in apostolica Sede a Domino constitutus, et a sancto Petro apostolorum principe presbyter ordinatus, omnibus episcopis ac reliquis Christi sacerdotibus salutem.
«Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in coelestibus in Christo. Sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate, praedestinans nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum, in ipsum secundum propositum voluntatis suae, in laudem gloriae, gratiae suae, in qua gratificatus est nobis in dilecto Filio suo, in quo habemus redemptionem per sanguinem ejus, remissionem [Col. 0075C] peccatorum secundum divitias gratiae ejus, quae abundavit in nobis, in omni sapientia, et prudentia, ut notum nobis faceret sacramentum voluntatis suae secundum beneplacitum ejus, quod proposuit in eo, in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quae in coelo, et quae in terra sunt in ipso. In quo etiam sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum ejus qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suae, ut simus in laudem gloriae ejus qui ante speravimus in Christo (Ephes. I, 3-12) .» De primatibus, charissimi, super quibus me quidam vestrum consuluerunt et apostolicae auctoritatis (qua licet indigni Domino dispensante fungimur) decretum postulaverunt, aut si esse deberent, aut non, quantum hactenus de his [Col. 0076B] a beato Petro apostolico, et a reliquis apostolicis, ac a beato Clemente nostro sancto praedecessore et martyre novimus statutum, denegare vobis minime possumus. Et quis est qui quaerentibus fratribus denegare possit dubitationes, vel necessitates eorum?
Sacerdotum, fratres, ordo bipertitus est, et sicut Dominus illum constituit, a nullo debet perturbari- Scitis autem a Domino apostolos esse electos et constitutos, et postea per diversas provincias ad praedicandum dispersos. Cum vero messis coepisset crescere, videns paucos esse operarios, ad eorum adjumentum septuaginta eligi, praecepit discipulos. Episcopi vero Domini apostolorum, presbyteri quoque [Col. 0076C] septuaginta discipulorum locum tenent. Episcopi autem non in castellis, aut modicis civitatibus debent constitui, sed presbyteri per castella, et modicas civitates atque villas debent ab episcopis ordinari et poni, singuli tamen per singulos titulos suos. Et episcopus non ab uno, sed a pluribus debet episcopis ordinari, et, ut dictum est, non ad modicam civitatem, ne vilescat nomen episcopi, aut alicubi, sed ad honorabilem 17 urbem titulandus et denominandus est. Presbyter vero ad quemcunque locum vel ecclesiam in eo constitutam est praeficiendus, atque in ea diebus vitae suae duraturus; amplius quam isti duo ordines sacerdotum, nec nobis a Deo collati sunt, nec apostoli docuerunt.
[Col. 0075D] Episcoporum vero unus est ordo, licet sint primates illi, qui primas civitates tenent, qui et in quibusdam locis patriarchae a nonnullis vocantur. Illi autem qui in metropoli a beato Petro apostolo, ordinante Domino, et a praedecessore nostro praedicto [Col. 0076D] sancto Clemente, seu a nobis constituti sunt, non omnes primates vel patriarchae esse possunt, sed illae urbes, quae praefatis et priscis temporibus primatum tenuere, episcoporum, patriarcharum aut primatum nomine fruantur, reliquae vero metropoles archiepiscoporum, [Col. 0077A] aut metropolitanorum, et non patriarcharum, aut primatum utantur nominibus, quia haec eadem et leges saeculi in suis continent principibus, aliae autem primae civitates quas vobis conscriptas in quodam tomo mittimus, a sanctis apostolis et a beato Clemente, sive a nobis, primates praedicatores acceperunt. Haec vero sacrosancta Romana et apostolica Ecclesia non ab apostolis, sed ab ipso Domino Salvatore nostro primatum obtinuit, et eminentiam potestatis super universas Ecclesias, ac totum Christiani populi gregem assecuta est, sicut ipse beato Petro apostolo dixit: «Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum. Et quaecunque ligaveris super terram, erunt [Col. 0077B] ligata et in coelo, et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVI, 18) .» Adhibita est etiam societas in eadem Romana urbe beatissimi apostoli Pauli vasis electionis, qui uno die, uno quoque tempore, gloriosa morte, cum beato Petro, sub principe Nerone agonizans coronatus est, et ambo sanctam Romanam Ecclesiam consecrarunt, aliisque omnibus urbibus, in universo mundo, eam sua praesentia atque venerando triumpho praetulerunt. Et, licet pro omnibus assidua apud Dominum omnium sanctorum fundatur oratio, his tamen verbis Paulus beatissimus apostolus Romanis proprio chirographo pollicetur, dicens: «Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio filii ejus, quod sine intermissione memoriam [Col. 0077C] vestri facio semper in orationibus meis (Rom. I, 9) .»
Prima ergo sedes est coelesti beneficio Romanae Ecclesiae, quam (ut memoratum est) beatissimi Petrus, et Paulus, suo martyrio consecrarunt. Sic Roma, quae prius erat cacodaemonis artificio omnium errorum mater et altrix, excussis tenebris, et vanis superstitionum ritibus abjectis, filiorum Dei, exorto sole justitiae, facta est copiosa propagatrix.
Secunda autem sedes apud Alexandriam beati Petri nomine a Marco ejus discipulo atque Evangelista consecrata est, quia ipse et in Aegypto primum [Col. 0077D] verbum veritatis directus a Petro praedicavit et gloriosum suscepit martyrium. Cui venerabilis successit Abilius.
Tertia autem sedes apud Antiochiam ejusdem, id est beati Petri apostoli habetur honorabilis, quia illic, priusquam Romam veniret, habitavit, et Ignatium episcopum constituit, et illic primum nomen Christianorum novellae gentis exortum est. Reliquas vero, ut praediximus, in quodam tomo, prolixitatem vitantes epistolae, vobis conscriptas direximus. Inde namque et beati Apostoli inter se statuerunt ut episcopi singularum scirent gentium, quis inter eos primus esset: quatenus ad eum potior eorum sollicitudo [Col. 0078A] pertineret. Nam et inter beatos apostolos quaedam fuit discretio. Et licet omnes essent apostoli, Petro tamen a Domino est concessum, et ipsi inter se idipsum voluerunt, ut reliquis omnibus praeesset apostolis, et Cephas, id est caput, et principium teneret apostolatus. Qui et eamdem formam suis successoribus et reliquis episcopis tenendam tradidit. Et non solum hoc in Novo Testamento est constitutum, sed etiam in Veteri fuit. Unde scriptum est: «Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus (Psal. XCVIII, 6) ,» id est primi inter eos fuerunt. Et quamvis ita ordinatum fuerit, nemo tamen quod suum est, quaerat, sed quod alterius, unde ait beatus apostolus Paulus: «Unusquisque placeat proximo suo in bonum ad aedificationem (Rom. XV, 2) .» Et [Col. 0078B] sicut ipse Salvator suis ait discipulis: «Qui major est vestrum, erit minister vester (Matth. XXIII, 11) ,» et reliqua. Et licet super his aliqua dicta fuerint, repetentes tamen saepius, admonemus ut semper in omnibus, et ab omnibus vitentur elationes mentis et corporis. Et quanto major unusquisque videtur esse, tanto sit humilior, sicut Dominus Salvator noster non venit ministrari, sed ministrare. Et, si frater aliquis praeoccupatus fuerit in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, instruite eum in spiritu lenitatis. Si quae vero aliae causae difficiliores inter vos ortae fuerint, ad hujus sanctae Sedis apicem eas quasi ad caput referte, ut apostolico terminentur judicio, quia sic Dominum velle ab eoque ita constitutum esse antedictis testimoniis declaratur. Haec vero [Col. 0078C] apostolica Sedes cardo et caput factum est a Domino, et non ab alio constituta, et sicut cardine ostium regitur. Sic hujus sanctae Sedis auctoritate omnes Ecclesiae, Domino disponente, reguntur.
Accusatores autem et testes esse non possunt, qui ante hesternum diem aut nudiustertius inimici fuerint, ne irati nocere cupiant, vel laesi ulcisci velint. Inoffensus igitur accusatorum et testium affectus quaerendus est, et non suspectus. Causam enim vestram alieno nolite committere judicio, valde enim iniquum est ut omissis suis, alii quilibet aliorum se causis immisceant, quoniam nullis in locis spiritualis cura deficit, sed se per omnia, qua nomen Domini praedicatur, extendit. Studendum est omnibus, [Col. 0078D] ne (ut sunt) aemulationes malae, sed piae sint inter vos dilectiones, quia in hoc vos omnes Domini discipulos esse veros noverint, si dilectionem habueritis adinvicem. Ex omni ergo genere plurimos Deus dignatur attrahere, quos exitus de potestate tenebrarum transferat in regnum filii charitatis suae, et de vasis irae faciat vasa misericordiae.
Unde nobis summopere studendum est, ut cooperatores simus gratiae Dei, quia ad hoc vocati sumus, ejusque familiari colloquio sociati, et sacerdotes sacrati, ut fructuosos illi manipulos reportemus, cooperante gratia ejus. Necesse est enim ut rectores a subditis timeantur, ab ipsisque corrigantur, ut [Col. 0079A] humana formidine peccare metuant, qui divina judicia non formidant: deteriores quippe sunt qui doctorum vitam, moresque corrumpunt, his qui substantias aliorum, praediaque diripiunt, ipsi autem ea quae extra nos, licet nostra sint, auferunt, nostri quoque detractores et morum corruptores nostrorum sive qui adversus nos armantur, proprie nosipsos decipiunt. Et ideo juste infames sunt, et merito ab Ecclesia extorres fiunt.
Pro meritis ergo plebis saepe pastores depravantur Ecclesiae, ut proclivius corruant qui sequuntur. Capite videlicet languescente, facilius reliqua membra corporis inficiuntur, ut scriptum est: «Omne caput languidum, et omne cor moerens, a planta pedis usque ad verticem capitis, non est in eo sanitas [Col. 0079B] (Isai. I, 5) .» Quapropter manifestum est diabolum (qui sicut leo rugiens circuit, quaerens quem possit devorare) cordibus plebium suadere, ut doctores atque pastores suos detractoribus irrogent vel accusent ut plebibus languescentibus, vel mala agentibus, non tenentibus pastoribus frena eorum lasciviant atque in ima ruant. Multum vero distant damna morum a damnis rerum temporalium, [Col. 0080A] cum ista extra nos sint, illa vero in nobis. Sententia quoque Cham filii Noe damnantur, qui suorum doctorum vel praepositorum culpam produnt, sicut Cham qui patris pudenda non operuit, sed magis deridenda monstravit. Doctor autem vel pastor Ecclesiae, si a fide exorbitaverit, erit a fidelibus corrigendus, sed pro reprobis moribus magis est tolerandus quam distringendus, quia rectores Ecclesiae a Deo judicandi sunt, sicut ait Propheta: «Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos dijudicat (Psal. LXXXI, 1) ;» unde oportet unumquemque fidelem, si viderit aut cognoverit plebes suas adversus pastorem suum tumescere, aut clerum detractoribus vacare, hoc vitium pro viribus exstirpare prudenterque corrigere satagat, nec eis in quibuscunque [Col. 0080B] negotiis misceri, si incorrigibiles apparuerint antequam suo reconcilientur doctori, praesumat, quoniam tam sacerdotes quam reliqui fideles omnes debent habere summam curam de his qui pereunt, quatenus eorum redargutione, aut corrigantur a peccatis, aut si incorrigibiles apparuerint, ab Ecclesia separentur.
[Col. 0079C] Ait ergo beatus princeps apostolorum Petrus de sancto praedecessore nostro Clemente plebibus praedicando, quando docebat eas qualiter ei obedire deberent, eumque observare inter caetera, ait: Si inimicus est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, cum illo nolite amici esse, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque communicatione obsecundare, et avertere vos ab eo, cui ipsum sentitis adversum, sed nec loqui his quibus ipse non loquitur: ut unusquisque qui hic in culpa est, dum cupit omnium virum amicitias ferre, festinet citius reconciliari ei qui omnibus praeest, et per hoc redeat ad salutem, cum obedire coeperit monitis praesidentis. Si vero quis amicus fuerit his quibus ipse amicus non est, et locutus fuerit his quibus [Col. 0079D] ipse non loquitur, unus est: et ipse ex illis qui exterminare Dei Ecclesiam volunt, et reliqua. His aliisque quamplurimis documentis facile unusquisque advertere potest, qualiter obedire, et obtemperare debet praepositis suis, et qualiter circa eos agendum sit, quibus ipsi aut amici sunt aut inimici. Si quis enim haec praecepta non observaverit, hostis est animae suae, et non tantum infamis, sed et excommunicatus atque alienus ab Ecclesia efficitur, quoniam necesse est ea vitia ferro abscindere quae aliis medicaminibus non sanantur. Parcat unusquisque a laceratione, vel detractione linguae suae, caveatque ne aut linguam, aut aures habeat prurientes, id est, ne aut aliis deroget, detrahatque quoscunque, aut alios audiat derogantes vel detrahentes, custodiatque quisque sermones suos, et sciat quia quicunque de aliis loquitur, sua sententia judicabitur. Caveat [Col. 0080C] etiam omnis fidelis, ne derogando quod in domo cujusquam agitur, alia domus per eum cognoscat, sed omnium Christianorum domos quasi proprias amet. Nemo enim invito auditori libenter refert, sitque uniuscujusque studium, non solum oculos castos servare, sed et linguam. Vos autem, charissimi, qui estis sub disciplina Domini constituti, sic vos exhibete, ut veri ministri et dispensatores mysteriorum ejus, ut non vituperetur ministerium vestrum, ne fiat in vobis sicut scriptum est: «Ecce sicut populus sic sacerdos (Isai. XXIV, 2) .» Sic enim vos vestrosque et cunctos corrigite, ut nemini noceatis, quatenus et ab hominibus bonam acquiratis famam 18 et a Deo mercedis praemium in aeterna beatitudine percipere mereamini. Et si quid adversi [Col. 0080D] de unitate Ecclesiae acciderit, radicitus amputetur, ut Dei Ecclesia fructusque servorum maneant inconcussa. «Propter quod, charissimi, exspectantes satagite immaculati ei inveniri in pace, et Domini nostri Jesu Christi longanimitatem salutem arbitremini (II Petr. III, 14) .» «Estote ergo prudentes, atque vigilate in orationibus, ante omnia autem mutuam in vobismetipsis charitatem continuam habentes, quia charitas operit multitudinem peccatorum, hospitales invicem sine murmuratione. Unusquisque, sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei; si quis loquitur quasi sermones Dei, si quis ministrat tanquam ex virtute quam administrat Deus, ut in omnibus honorificetur Deus, per Jesum Christum, cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen (I Petr. IV, 7) .»
[Col. 0081A] Dilectissimis fratribus universis Africae regionis episcopis EVARISTUS.
Consulentibus vobis, fratres charissimi, quid super his, quae in vestris continebantur scriptis visum esset, vel quid docilis ratio persuaderet, aut quid a beatis apostolis nobis traditum, aut custoditum remaneret, optantes (ut retulistis) nostris institui documentis. Si quidem dilectio vestra normam secuta prudentium ad sedem Apostolicam referre maluit, quasi ad caput, quid deberet de rebus dubiis custodire potius quam usurpatione praesumere.
Diaconi (qui quasi oculi videntur esse episcopi) in unaquaque civitate juxta apostolorum constituta septem debent esse, qui custodiant episcopum praedicantem, [Col. 0081B] ne aut ipse ab insidiatoribus quoquo modo infestetur, aut laedatur a suis, aut verba divina detrahendo aut insidiando polluantur, vel despiciantur, sed veritas spirituali redoleat fervore, pax praedicata labiis animi cum voluntate concordet.
Similiter custoditum et traditum habemus, ut uxor legitime viro jungatur. Aliter enim legitimum, ut a Patribus accepimus, et a sanctis apostolis, eorumque successoribus traditum, invenimus, non fit conjugium, nisi ab his qui super ipsam feminam dominationem videntur habere, et a quibus custoditur, uxor petatur, et a parentibus aut propinquioribus sponsetur, et legibus detur, et suo tempore sacerdotaliter, ut mos est, cum precibus et oblationibus a sacerdote [Col. 0081C] benedicatur, et a paranymphis, ut consuetudo docet, custodita et sociata a proximis tempore congruo petita legibus detur, et solemniter accipiatur, et biduo vel triduo orationibus vacent et castitatem custodiant, ut bonae soboles generentur, et Domino in actibus suis placeant. Taliter enim et Domino placebunt, et filios non spurios, sed legitimos, atque haereditabiles generabunt. Quapropter, filii charissimi, et merito illustres fide catholica suffragante, ita peracta legitima scitote esse conjugia. Aliter vero praesumpta non conjugia, sed aut adulteria, aut contubernia, aut stupra, vel fornicationes potius quam legitima conjugia esse non dubitate, nisi voluntas propria suffragata fuerit et vota succurrerint legitima. Nam fructus [Col. 0081D] divinus est praecepta divina custodire. Ea quoque deserere praesumptionem fieri nulli dubium est. Cur ergo indignum est unitatem Ecclesiae custodiri? idemque omnes pariter et sentiamus, et pronuntiemus. Si enim aliter praesumpta fuerint, perdunt profecto ipsi transgressores seipsos quia semetipsos decipiunt. [Col. 0082A] Haec cuncta recitanda per omnes Ecclesias Africanas scripta dirigite, et istis connectite, quas adjunximus litteras perfectorum, ut de his quae inique laudantur (si quid tale probari poterit) judicium fiat, et inhibita coerceantur, et praeterita mala, et illicita conjugia, si doceantur admissa, digna severitate corripiantur. De caetero vero caveantur talia per omnes Ecclesias, ne Ecclesiae sanctitas per nostram fatigata negligentiam, perdat privilegia quae est per viros venerabiles consecuta.
De his vero quibus ab insidiatoribus fatigamini, unde et nos consulere, et a nobis edoceri inter caetera voluistis, eo quod sint quidam qui arbitrantur de Patre solo dictum esse, quia ipse solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, ita [Col. 0082B] eos apostolicis percutite ferulis, et divinis redarguite praeceptis: Non enim solus Pater sine Filio lucem inaccessibilem habitat, quia ubi Pater est, ibi etiam Filium esse indubitabili fide credendum est; nam si solus Pater sine Filio (quod dicere nefas est) lucem habitat inaccessibilem, necesse est ut sequestratam Pater a Filio habeat mansionem; quod si ita est, quonam modo idem Filius ad dexteram Patris astans a beato martyre Stephano dicitur conspici, si Pater secundum eos solus dicitur sedibus lucis contineri. Absit hoc a sensu fidelium Christo in unitate fidei adhaerentium, quoniam sicut non obest Filio cum solus dicitur Pater lucem inaccessibilem habitare, ita non obest Patri cum sapientia, quae est Filius, dicitur gyrum coeli sola circuire; Pater itaque, cum [Col. 0082C] sit invisibilis et ingenitus in se, in Filio visus Apostoli testimonio comprobatur, et in Filio a se inenarrabiliter genito mansisse ac requievisse monstratur, ipso Filio in propheta loquente: «Qui me genuit, requievit in tabernaculo meo (Eccli. XXIV, 12) ;» et in Evangelio: «Pater in me manens facit opera haec (Joan. XIV, 10) ,» et, «Deum nemo vidit unquam, nisi unigenitus Filius qui est in sinu Patris (Joan. I, 18) ;» si enim in sinu Patris erat Filius ab initio, et ex corde Patris verbum bonum eructatum est, quomodo non in corde paterno consistens lucem cum eodem inaccessibilem habitasse credendus est? Nunquid Pater absque ulla luce in Filio potuit commanere, aut in tabernaculo Filii [Col. 0082D] sine eadem potuit requiescere, cum idem Filius candor sit aeternae lucis, et speculum sine macula deitatis, quam Salomon super salutem suam dilexisse se dicit, in cujus spem semper delectari gestivit: super salutem et spem (inquit) dilexi illam, et pro luce proposui habere eam, quoniam inexstinguibile est [Col. 0083A] lumen ejus Hanc ergo David propheta lucem desiderans anxius proclamat, dicens: «Emitte lucem tuam et veritatem tuam (Psal. XLII, 3) ,» et iterum: «In lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10) .» In hujus igitur luminis claritate Filius seipsum in monte tribus discipulis praeostendit, qui metu mortis perterriti, prostratique in faciem, sibi vitae finem adesse senserunt: hanc, inquam, lucem in se fuisse demonstrans Filius proclamabat, et ut in eadem incederent, discipulos praemonebat: «Dum lucem habetis (inquit), ambulate in lucem (Joan. XII, 35) ;» et iterum: «Ego sum lux mundi. Qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae aeternae (Joan. VIII, 12) ;» et evangelista: «Erat lux vera, ait, quae illuminat omnem hominem venientem [Col. 0083B] in hunc mundum (Joan. I, 9) .» Si haec lux, quae credentibus promittitur, in Filio esse probatur, et cum aeterno aeterna esse dicitur, quomodo a vobis inaccessibili luce Patris Filius separatur. Si enim Filius Deus verus et vita aeterna est, sine dubio in hac luce simul cum Patre habitare credendus est, quam nullus modo nostrum in hoc mortali corpore constitutus potest aliquatenus contueri. Sed dum apparuerit, tunc vere illum videbit sicuti est, qui ejus conspectibus fuerit dignus coaptari, et non sicut Moyses caeterique prophetae per aenigmata et figuram, sed ipsam veraciter in Filio, secundum Apostolum, contuebitur deitatis imaginem. Nam si hunc eumdemque, prophetae sub testimonio, subsequente sereno mentis intuitu, investigare [Col. 0083C] volueris, invenies Filium non posse ab hac luce Patris penitus separari, quoniam cum solum Filium dixerit in terra cum hominibus conversatum, Patrem ab illo non est credendum fieri alienum, [Col. 0084A] «Si testimonium enim hominum accipimus, testimonium Dei majus est: quoniam hoc est testimonium Dei quod majus est, quia testificatus est de Filio suo. Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se; qui non credit in Filium mendacem facit eum, quia non credit in testimonium quod testificatus est Deus de Filio suo. Et hoc testimonium est, quoniam vitam aeternam dedit nobis Deus, et haec vita est in Filio ejus: qui habet Filium, habet vitam aeternam, qui non habet Filium Dei, non habet vitam. Haec scribo vobis, ut sciatis quoniam vitam habetis aeternam, qui creditis in nomine Filii Dei. Et haec est fiducia quam habemus ad eum, quia quodcunque petierimus secundum voluntatem ejus audit nos, et scimus quia audit nos quidquid petierimus, [Col. 0084B] scimus quoniam habemus petitiones quas postulamus ab eo. Qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petat, et dabitur ei vita peccanti non ad mortem. Est peccatum ad mortem, non pro illo dico ut roget quis: Omnis iniquitas peccatum est, et est peccatum ad mortem. Scimus quia omnis qui natus est ex Deo non peccat, sed generatio Dei conservat eum, et malignus non tangit eum. Scimus quoniam ex Deo sumus et mundus totus in maligno positus est. Et scimus quoniam Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Filio ejus. Hic est verus Deus et vita aeterna (I Joan. V, 9-20) .» Haec vero, fratres, praedicate, haec omnibus nuntiate; vos vero invicem exhorta mini, perfecti estote, semperque gaudete, pacem autem [Col. 0084C] sectamini in omnes, et Deus pacis et dilectionis erit vobiscum; Deo autem et Patri nostro gloria in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0083C] EVARISTUS urbis Romae episcopus omnibus per Aegyptum conglutinatis fratribus in Domino salutem.
Unum nos, fratres, sentire oportet et agere, ut (sicut legimus) in nobis unum cor et una anima esse probetur. Scimus namque, sicut a Patribus accepimus, Christum esse caput, cujus et membra sumus. Ipse enim est sponsus, et Ecclesia sponsa, cujus filii nos sumus. Et ideo unum Patrem habemus in coelis Dominum. Sacerdotes vero vice Christi legatione funguntur in Ecclesia. Et sicut ei sua conjuncta est sponsa, id est Ecclesia, sic episcopis junguntur Ecclesiae unicuique pro portione sua. Et sicut vir non debet negligere uxorem suam, sed diligere et caste custodire, sic episcopus et multo magis [Col. 0083D] custodire, et amare, atque prudenter regere debet Ecclesiam. Et, velut uxor quae sub manu est viri, obedire debet viro suo, eumque diligere et amare, ita potius Ecclesia etiam episcopo suo in omnibus [Col. 0084C] obedire eumque diligere et amare, ut animam suam debet, quia illud fit carnaliter, istud spiritualiter; et, sicut vir non debet adulterare uxorem suam, ita nec episcopus Ecclesiam suam, id est, ut illam dimittat ad quam sacratus est, absque inevitabili necessitate, aut apostolica, vel regulari mutatione, et alteri se, ambitus causa, conjungat. Et sicut uxori non licet 19 dimittere virum suum, ut alteri se (vivente eo) matrimonio societ, aut eum adulteret, licet fornicatus sit vir ejus, sed juxta Apostolum, aut viro suo reconciliari debet, aut manere innupta: ita Ecclesiae non licet dimittere aut ab ea segregare episcopum suum, ut alterum (vivente eo) accipiat, sed aut ipsum habeat, aut innupta maneat, id est, [Col. 0084D] ne alterum episcopum, suo vivente, accipiat, ne fornicationis aut adulterii sui crimen incurrat. Nam, si adulterata fuerit, id est, si se alteri episcopo junxerit, aut super se alterum episcopum adduxerit, aut esse fecerit vel desideraverit, per acerrimam [Col. 0085A] poenitentiam, aut suo reconcilietur episcopo, aut innupta permaneat. Unde et Dominus loquitur in Evangelio, dicens: «Si quis viderit mulierem ad concupiscendum, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V, 28) .» Episcopum vero oportet opportune atque sine intermissione Ecclesiam suam docere, eamque prudenter regere et amare, ut a vitiis se abstineat et salutem consequi possit aeternam. Et illa cum tanta reverentia ejus doctrinam debet suscipere, eumque amare et diligere, ut legatum Dei et praeconem veritatis, quia, testante Veritate: «Quaecunque ligaverit super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecunque solverit super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVI, 19) .» Nimis timenda est, fratres, haec sententia, et praevidendum est [Col. 0085B] vobis ne offendatis eos qui tantam a Domino habent potestatem. Et ideo potius obediendi, diligendi, et summopere venerandi sunt, non detrahendi vel lacerandi aut ejiciendi, sed portandi et amandi, ipso dicente Domino: «Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) .» Ideo haec vobis et omnibus fidelibus scribimus, fratres, ut ab his vos caveatis, et posteris vestris non malum, sed bonum exemplum relinquatis, quoniam injuria episcoporum ad Christum pertinet, cujus vice funguntur. Audivimus enim quosdam a vobis infamatos et dilaceratos episcopos, ac e civitatibus propriis pulsos, quia alibi episcopi constitui non possunt, nisi in civitatibus non minimis, et alios in eis ipsis viventibus constitutos. Ideo haec vobis scribimus, ut sciatis [Col. 0085C] hoc fieri non licere, sed proprios revocari et integerrime restitui debere, illos vero qui adulterina feditate sponsas suas quas et uxores eorum praefixo tenore esse intelligimus, tenent, ejici ut adulteros atque infames fieri, eosque ab ecclesiasticis honoribus arceri jubemus. Si autem adversus eos aliquam querelam habueritis, his peractis, inquirendum erit et auctoritate hujus sanctae Sedis terminandum. Et, ne omnia nunc sigillatim dicam, omne bonum (si ipsa per se in vobis fuerit) charitas facere vos docebit, sicut econtrario eos qui a salute alieni sunt, omne malum facere, odium docet. Unde ut vos qui veri Dei estis discipuli, abjicite a cordibus vestris ante omnia discordias et aliorum dissensiones, ex quibus omne opus malum, procedit, et benignitatem [Col. 0085D] ac simplicitatem tota mente servate. Verumtamen scitote cuncti quod supra omnes vos laboret episcopus, quia unusquisque vestrum suum proprium fert laborem, ille vero et suum et singulorum. Et ideo sicut ille pro vobis omnibus, ita et vos omnes summopere laborare pro eo debetis, intantum ut si etiam necesse fuerit, animas vestras pro eo ponatis, sicut et ipse animam suam pro vobis, si necesse fuerit, ponere debet, ipso dicente Salvatore: «Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis (Joan. X, 11) ,» vos vero obedite eis, et vigilate pro eis, quia ipsi pro vobis vigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri, ut cum gaudio hoc faciant et non gementes.
[Col. 0086A] Non est itaque a plebe aut vulgaribus hominibus arguendus, vel accusandus episcopus, licet sit inordinatus, quia pro meritis subditorum disponitur a Deo vita rectorum, exemplo David peccantis ad comparationem principum qui ex merito plebis praevaricantur. Sacerdotes enim exquirere debent peccata populorum, et sagaci sollicitudine unumquemque probare, juxta testimonium Domini ad Jeremiam loquentis: «Probatorem (inquit) dedi te populo meo robustum, et scies et probabis viam eorum (Jer. VI, 27) .» Ideo ista dico, quia insidiator bona saepissime solet convertere in malum, et in electis ponit maculam. Unde si qui sunt vituperatores aut accusatores episcoporum, vel reliquorum sacerdotum, non oportet eos a judicibus Ecclesiae audiri, antequam [Col. 0086B] eorum discutiatur aestimationis suspicio vel opinio, qua intentione, qua fide, qua veritate, qua vita, qua conscientia, quove merito, si pro Deo, aut pro vana gloria, aut inimicitia, vel odio, aut cupiditate ista sumpserint necne. Haec omnia fideliter sunt perscrutanda et diligenter pertractanda. Nam sunt nonnulli qui praepositos suos perverse reprehendunt, si vel parum ipsis molesti exstiterint. Idcirco recto oculo primatibus Ecclesiarum providendum est, ne quisquam eorum innocens vexetur aut scandalizetur, intendentibus sententiae Domini qua ait: «Si quis scandalizaverit unum de pusillis istis, melius est illi ut suspendatur mola asinaria collo ejus, et demergatur in profundum maris (Matth. XVIII, 6) ,» et reliqua. Deus autem omnipotens, [Col. 0086C] ut nos a praecipitatae sententiae probatione compesceret (cum omnia nuda et aperta sint oculis ejus), mala tamen Sodomae noluit audita judicare priusquam manifeste agnosceret quae dicebantur, unde ipse ait: «Descendam et videbo utrum clamorem qui venit ad me, opere compleverint, an non est ita ut sciam (Gen. XVIII, 21) .» Deus omnipotens, cui nihil absconditum est, sed omnia ei manifesta sunt, etiam antequam fiant, non ob aliud haec et alia multa (quae hic prolixitatem vitantes non inseruimus) per se inquirere dignatus est, nisi ut nobis exemplum daret ne praecipites in discutiendis et judicandis negotiis essemus, et ne mala quorumdam prius quisquam praesumat credere quam probare. Cujus exemplo monemur, ne ad proferendam sententiam unquam [Col. 0086D] praecipites simus, aut temere, indiligenterque indiscussa quaeque quoquomodo judicemus, dicente Veritatis voce: «Nolite judicare ut non judicemini, in quo enim judicio judicaveritis judicabimini (Matth. VII, 1) ,» et reliqua. Nam mala audita nullum moveant, nec passim dicta absque certa probatione quisquam unquam credat; sed ante audita diligenter inquirat, ne praecipitando quidquam aliquis agat. Si enim Dominus omnium Sodomorum mala, quorum clamor ad coelum usque pervenerat, omnia sciens, prius credere nec judicare voluit quam ipse ea cum fidelibus testibus diligenter investigans, quae audierat et opere veraciter cognosceret: multo magis nos, humani et peccatores homines, quibus incognita [Col. 0087A] sunt occulta judicia Dei, et haec praecavere, et nullum ante veram justamque probationem judicare, aut damnare debemus, manifeste Apostolo dicente Paulo qui ait: «Tu quis es qui judicas servum alienum? suo enim Domino stabit aut cadet (Rom. XIV, 4) ;» unde et per prophetam David Dominus loquitur dicens: «Nolite exaltare in excelsum cornu vestrum (Psal. LXXIV, 6) » loquentes in cervice veteri, quia neque ab oriente, neque occidente, neque a solitudine montium, sed Dominus judex hunc humiliabit et exaltabit, quia calix in manu Domini ex vino meraco ad plenum mistus, et propinabit ex eo, verumtamen faeces ejus potabunt bibentes omnes impii terrae. Ego autem annuntiabo in sempiternum, psallam Deo Jacob. Et alibi idem ait Propheta: [Col. 0087B] «Ab increpatione tua Deus Jacob (Psal. LXXV, 7) ,» consopitus est et currus et equus. Tu terribilis es, et quis stabit adversum te? Ex tunc ira tua, de coelo autem fecisti judicium, terra timens, et tacebit cum surrexerit, ad judicandum Deus, ut salvos faceret omnes mites terrae. Et Apostolus ait: «Mihi vindictam, ego retribuam (Rom. XII, 19) .» Et alibi inquit idem apostolus: «Sufficit unicuique objurgatio quae fit a plurimis, ita ut magis donetis et consolemini, ne forte abundantiori tristitia absorbeatur is qui in angustia est. Propter quod obsecro vos ut confirmetis in illo charitatem (II Cor. II, 6 .» Et Dominus in Evangelio ait: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis, et proximum tuum sicut [Col. 0087C] teipsum (Luc. X, 27) .» Dilectio enim proximi malum non operatur. Propter quod juxta Apostolum inexcusabilis es, o homo omnis qui judicas; in quo enim judicas alterum teipsum condemnas, eadem agens quae judicas. Scimus enim quoniam judicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia agunt. Existimas autem hoc, o homo omnis qui judicas eos qui talia agunt et facis ea, quia tu effugies judicium Dei? An divitias bonitatis ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnis? Ignoras quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adduxit. Secundum autem duritiam tuam, et impoenitens cor thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei qui reddet unicuique secundum opera ejus. His quidem qui secundum patientiam boni operis gloriam et honorem [Col. 0087D] et incorruptionem, quaerentibus vitam aeternam. His autem qui ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum et Graeci. Gloria autem et honor et pax omni operanti bonum, et alibi idem apostolus: «Causati enim sumus omnes sub peccato esse, sicut scriptum est, quia non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum, omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum non est usque ad unum. Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum. Quorum os maledictione et amaritudine [Col. 0088A] plenum est, veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem, contritio et infelicitas in viis eorum et viam pacis non cognoverunt, non est timor Domini ante oculos eorum. Scimus autem quoniam quaecunque lex loquitur his qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur et subditus fiat omnis mundus Deo, quoniam ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo; per legem enim cognitio peccati. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est et testificata a lege et prophetis. Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi super omnes qui credunt. Non enim est distinctio. Omnes enim peccaverunt et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae in Christo Jesu, quem proposuit Deus propitiatorem [Col. 0088B] per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem justitiae suae, propter remissionem praecedentium delictorum, in sustentationem Dei, ad ostensionem justitiae ejus in hoc tempore, ut sit ipse justus et justificans eum qui ex fide est Jesu Christi (Rom. III, 3) .» Item idem: «Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat. Quis est qui condemnet? Christus Jesus qui mortuus est, imo et resurrexit, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis. Quis ergo nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? sicut scriptum est: Quia propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis, sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos. Certus sum [Col. 0088C] enim quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia, poterit nos separare a charitate Dei quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VIII, 33) .» Debemus autem nos, ut ait idem apostolus, firmiores, imbecillitates infirmorum sustinere, et non nobis placere, unusquisque vestrum proximo suo placeat in bonum ad aedificationem. Etenim Christus non sibi placuit, sed, sicut scriptum est: «Improperia improperantium tibi ceciderunt super me (Rom. XV, 1) .» «Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra, ut possimus [Col. 0088D] et ipsi consolari eos qui in omni pressura sunt, per exhortationem qua exhortamur ipsi a Deo, quoniam sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat consolatio nostra, sive autem tribulamur pro vestra exhortatione et salute, sive exhortamur pro vestra exhortatione quae operatur 20 in vobis tolerantiam earumdem passionum quas et nos patimur: et spes nostra firma est pro vobis, scientes quoniam sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationis (II Cor. I, 3) .» «Fidelis autem Deus qui non patietur vos tentari super id quod potestis, sed faciet cum tentatione etiam proventum ut possitis sustinere (I Cor. X, 13) .» Propter quod, charissimi, sectamini charitatem invicem, et [Col. 0089A] aemulamini meliora et spiritualia, et adjuvate vos invicem, ut Deo semper in omnibus placere valeatis. Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. [Col. 0090A] Amen. Data Kalend. Novembris, Gallio et Bradua CC.
[Col. 0089B] ALEXANDER episcopus omnibus orthodoxis per diversas provincias Christo Domino famulantibus.
Cogitantibus nobis metum divini judicii, fratres charissimi, et post vitam hanc unumquemque prout gesserit recepturum, quid veniat in querelam, tacere non licuit, sed nobis vobis loqui necessitas imperavit, dicente propheta: «Exalta ut tuba vocem tuam (Isa. LVIII, 1) ,» et cui omnium Ecclesiarum commissa est cura, si dissimulem, audiam, Domino dicente, rejecistis mandatum Dei, ut statuatis traditiones vestras. Quid enim aliud est rejicere mandatum Dei, quam privato consilio, judicio humano novis rebus constituendis liberius delectari? Unde et alibi scriptum est: «Ne transgrediaris terminos antiquos quos posuerunt patres tui (Prov. XXII, 28) .» Terminos indubitanter transgreditur qui statuta patrum [Col. 0089C] postponit atque confundit. Pervenit namque ad conscientiam apostolicae Sedis, quod nonnulli sunt tam stolidi qui Dominica praecepta et apostolorum eorumque successorum statuta minime observant, et eos de quibus Dominus ait: «Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) ,» non solum tangere minime dubitant, sed etiam persequi non formidant. Et licet nos persequantur, quia nec nos sine illis, nec illos sine nobis persequi possunt, quoniam illius sumus discipuli qui animas pro fratribus praecepit ponere, tamen eis pericula et perditiones eorum non sumus ausi celare, ne prophetica (quod absit) damnemur sententia, quae ait: «Si annuntiaveris iniquo iniquitatem suam (Ezech. III, 19) ,» animam tuam liberasti. Si autem non annuntiaveris ei, sanguinem ejus de manu tua requiram. Est etiam et hoc ad hanc sanctam Sedem perlatum (quod pudet dicere) et non solum sacerdotali, sed etiam omni Christiano nomini est inimicum, id est, quod nonnullos episcopos vel sacerdotes aut metu compellunt, aut vi extorquent, aut fraude decipiunt, aliquas confessionis suae in alteram partem quam debeant, aut pro suarum non requisitione rerum, aut, quod deterius est, pro alieni erroris secta scripturas facere et propriis manibus roborare, et coram populis recitare atque confiteri. Aliquos dicunt carceribus et ergastulis recludi, ut saltem his territi insidiis, devient Domini sacerdotes, et suis faveant voluntatibus. Relatum insuper est ad hujus sanctae et [Col. 0090B] apostolicae sedis apicem, cui summarum dispositiones causarum et omnium negotia Ecclesiarum ab ipso Domino tradita sunt, quasi ad caput, ipsodicente principi apostolorum Petro: «Tu es Petrus, et super hanc petram Ecclesiam meam aedificabo (Matth. XVI, 18) .» Quod quidam aemuli Christi, ejusque sanctae Ecclesiae insidiatores, sacerdotes Dei ad judices publicos accusare praesumant, cum magis apostolus Christianorum causas ad Ecclesias deferri et ibidem terminari praecipiat. Taliter praevaricantes praevaricati sunt in Dominum suum, et non obediunt praeceptis ejus, de quibus Dominus per prophetam Osee loquitur, dicens: «Quasi vaccae lascivientes declinaverunt (Osee IV, 16) ,» et dilexerunt afferre ignominiam protectoribus suis. Et idem: [Col. 0090C] «Vae eis quoniam recesserunt a me, vastabuntur quia praevaricati sunt in me, et ego redemi eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacia, et non clamaverunt ad me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis, super triticum et vinum ruminabant, et recesserunt a me. Ego erudivi et confortavi brachia eorum, et in me cogitaverunt malitiam. Reversi sunt ut essent absque jugo, facti sunt quasi arcus dolosus (Osee VII, 13) .» «Abjiciet eos Dominus (ait idem propheta), quia non audierunt eum, et erunt vagi in nationibus (Osee IX, 17) .» De his enim clericis vel laicis qui episcopos vel reliquos sacerdotes prius tam ad primates eorum quam ad reliquos accusant judices, quam auribus eorum a quibus se laesos aestimant, inculcent, ut ab eis aut jus suum aut justam recipiant apologiam. Item per eumdem [Col. 0090D] ait Dominus prophetam: «Audi, domus Israel, et domus regis, ausculta; et attendite, sacerdotes, quia vobiscum judicium est, quoniam laqueus facti estis speculationi et rete expansum super Thabor, victimasque declinastis in profundum (Osee V, 1) .» Et ego eruditor omnium vestrum. Et alibi: «Omnes calefacti estis quasi clibanus, quia devoratis judices vestros (Osee VII, 7) .» Ipsi autem declinant victimas Domini in profundum, qui eos devorant vel injuste lacerant, quia oculi Domini dicuntur. Nam si modo quisquam principis saecularis oculos laceraret aut amoveret, esset reus majestatis an non? Profecto aut morti traderetur aut perpetua notaretur infamia. Si pro saeculi potestatibus talia ab hominibus [Col. 0091A] fiunt, quid pro his fieri putatis, de quibus Dominus ait: «Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) .» Proculdubio hi qui eos persequuntur et amovere nituntur injuste contra apostolicam auctoritatem si a morte prohibentur, dicente Domino: «Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) ;» perpetua tamen notantur infamia, et exsilio digni judicantur finitimo, de quibus a temporibus apostolorum et infra ista tenemus atque decreta habemus quibus eorum accusandi episcopos vel testificandi in eos vocem obstruimus, quos non humanis, sed divinis actibus mortuos esse scimus; de quibus Dominus loquitur per eumdem prophetam: «Calumniam patiens Ephraim fractus est judicio, quoniam coepit abire post sordem, et ego [Col. 0091B] quasi tinea Ephraim, et quasi putredo domui Juda. Et vidit Ephraim languorem suum et Juda vinculum suum, et abiit Ephraim ad Assur, et misit ad regem ultorem, et ipse non poterit sanare vos nec solvere poterit a vobis vinculum (Osee V, 11) .» Qui enim sacrilega persequuntur persuasione et lacerare nituntur episcopos, vel eos qui Domino recte sacrificant, indubitanter eum persequuntur et dilaniant cujus vice funguntur, unde ait Dominus per Joel prophetam: «Nunquid ultionem reddidistis mihi? Et si ulciscimini vos contra me, cito, velociter reddam vicissitudinem vobis super caput vestrum (Joel III, 4) .» Et per Oseam prophetam Dominus inquit: «Quis sapiens, et intelliget ista, intelligens et sciet ea? Quia rectae viae Domini, et justi ambulabunt [Col. 0091C] in eis (Osee XIV, 10) ,» praevaricatores vero corruent in eis. Et ipsa per se Veritas ait: «Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit (Luc. X, 16) .» His et aliis fulti quamplurimis Dominicis praeceptis, vitantes hominum perditiones, cum omnibus hujus sanctae Sedis, quam Dominus caput totius Ecclesiae constituit, membris, talia fieri prohibemus, ne confundatur populus Domini in aeternum. Nam et a praedecessoribus nostris inhibitum legimus, ut nemo contristet doctores, neque accusationem adversus eos suscipiat. Ipse namque apostolorum princeps in ordinatione beati Clementis populum instruens, ait: Quicunque contristaverit doctorem veritatis peccat in Christum, et Patrem omnium exacerbat Deum, propter quod vita carebit; et doctor [Col. 0091D] gentium inquit: «Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, sustentate illum in spiritu lenitatis, considerans teipsum, ne et tu tenteris, alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Gal. VI, 1) .»
Has considerantes pietates, et pericula vitantes animarum, una cum omnibus Domini sacerdotibus qui nobiscum in hanc sacram convenerunt urbem, et cum omnibus hujus capitis membris, sicut a beatis apostolis, et a reliquis sanctis Patribus, et a successoribus eorum accepimus, statuentes decernimus omnes qui sanctos Patres persequuntur, aut amovere, vel dilacerare manifeste nituntur, infames esse et alienos a liminibus Ecclesiae usque ad satisfactionem [Col. 0092A] fieri, quia sic odit Deus eos qui adversus patres armantur ut patrum invasores vel destructores. Qui ideo infames efficiuntur, quia patres persequuntur. Quod si nec loqui eis licet, quibus doctores summi (quos episcopos vocamus) propter eorum scelera adversantur, quanto magis eis qui eos infestant, nec consentiendum est, nec loquendum, ne participes eorum inveniantur sceleribus; quia non solum qui faciunt, sed qui consentiunt facientibus rei sunt. Unde et beatus princeps apostolorum Petrus, in ordinatione sancti praedecessoris nostri Clementis, instruens clerum et populum ait: Si inimicus fuerit Clemens alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare ut ipse vobis dicat: Cum illo nolite amici esse, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque [Col. 0092B] communicatione obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum, sed nec loqui his quibus ipse non loquitur, ut unusquisque qui in culpa est, dum omnium vestrum cupit amicitias ferre, festinet citius reconciliari ei qui omnibus praeest, ut per hoc redeat ad salutem, cum obedire coeperit monitis praesidentis. Si vero quis amicus fuerit his quibus amicus non est, et locutus fuerit his quibus ipse non loquitur, unus est et ipse ex illis qui exterminare Ecclesiam Dei volunt; et cum corpore vobiscum esse videatur, mente et animo contra vos est, et est multo nequior hostis hic, quam illi qui foris sunt, et evidenter inimici sunt. Hic enim per amicitiarum speciem quae inimica sunt gerit, et Ecclesiam dispergit ac vastat. Similiter si hujusmodi personis [Col. 0092C] quaedam scripturae quoquomodo per metum, aut fraudem, aut per vim extortae fuerint, vel ut se liberare possint, quocunque modo ab eis conscriptae vel roboratae fuerint ingenio, ad nullum eis praejudicium aut nocumentum pervenire censemus, neque ullam ejus infamiam vel calumniam, aut a suis sequestrationem bonis unquam, auctore Domino, et sanctis apostolis eorumque successoribus sustinere permittimus. Confessio vero in talibus non compulsa, sed spontanea fieri debet, ipso attestante, qui ait: «Ex corde enim procedunt homicidia, adulteria, fornicationes, blasphemiae (Matth. XV, 19) » et caetera quae sunt ad haec pertinentia. Nec tantum attendenda sunt quae fiunt quantum quo animo fiant, quorum exempla, si omnia scribere coeperimus, ante dies [Col. 0092D] quam exempla deficient. Unde et illud est quod Dominus ad munera Abel respexit et non ad Cain, quia magis intendit ad offerentis animum quam ad ea quae offeruntur. Inde et Dominus per Prophetam inquit: «Dominus scit cogitationes hominum (Psal. XCIII, 11) .» Et per Osee ait: «In gutture tuo sit tuba quasi aquila super domum Domini (Osee VIII, 1) ,» et reliqua. Et Dominus inquit in Evangelio: «Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum, et clauso ostio ora Patrem tuum (Matth. VI, 6) .» Omnis enim confessio quae fit ex necessitate fides non est. Et Apostolus ait: «Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) .» Amplius autem respicit Deus ad cogitationes [Col. 0093A] et spontaneas voluntates, quam ad actus qui per simplicitatem aut per necessitatem fiunt. Confessio enim non extorqueri debet in talibus, sed potius sponte profiteri, pessimum est enim de suspicione aut extorta confessione quemquam judicare, cum magis inspector cordis 21 sit Dominus quam operis, et potius requirit Dominus cogitationes puras et voluntates bonas, quam labia mendacia. Unde et Dominus per prophetam loquens ait: «Populus iste labiis me honorat, cor eorum autem longe est a me (Isai. XXIX, 13) .» Pejus malum fore non aestimo, quam Christianos suis invidere sacerdotibus. Novit enim Dominus qui sunt ejus. Non potest autem humano condemnari examine, quem Deus suo reservavit judicio. Si omnia namque in hoc saeculo vindicata [Col. 0093B] essent, locum divina non haberent judicia. Quod autem ad alios judices prius non debeant, quam ad sacerdotes vel auditores Ecclesiae accusari, ita a tempore apostolorum et infra observatum et diffinitum invenimus. Si quis erga episcopum vel actores Ecclesiae quamlibet querelam aut actionem juste se habere crediderit, ipse Redemptoris sui (cujus actio nostra est institutio) viarum non immemor, sed sectator egregius, qui cum malediceretur non maledicebat, sed tanquam ovis coram tondente se obmutuit, ac pro suis persecutoribus in crucem pendens apud Patrem intercessit, non prius primates superiores aut alios judices adeat quam ipsos a quibus se laesum aestimat, conveniat familiariter, et non semel, sed saepissime, ut ab eis aut suam justitiam accipiat, [Col. 0093C] aut juste excusationem. Boni nempe et vere Christiani hominis est rem ipsam omnibus amicitiae ac pacis legibus prius tentare quam in judicio (ubi frequenter amarissimus animae rancor innascitur) suum jus pertinaciter experiri. Si quis enim cum Deo, qui pacis est auctor, habitare cupiat, ei necesse est ut pacem inquirat. Si ergo secus egerit, ab ipsis et ab aliis communione privetur tanquam apostolorum Patrumque aliorum contemptor. De quibus ait propheta: «Erunt quasi non sint, et peribunt viri qui contradicunt vobis (Isai. XLI, 11) .»
In sacramentorum quoque oblationibus, quae inter missarum solemnia Domino offeruntur, passio Domini miscenda est, ut ejus, cujus corpus et sanguis conficitur, passio celebretur, ita ut, repulsis opinionibus [Col. 0093D] superstitionum panis tantum et vinum aqua permistum in sacrificio offerantur. Non debet enim, ut a Patribus accepimus et ipsa ratio docet, in calice Domini, aut vinum solum, aut aqua sola offerri, sed utrumque permistum, quia utrumque ex latere ejus in passione sua profluxisse legitur; ipsa vero Veritas nos instruit calicem et panem in sacramento offerre, quando ait: «Accepit Jesus panem et benedixit, deditque discipulis suis, dicens: Accipite et manducate, hoc est enim corpus meum, quod pro vobis tradetur.» Similiter postquam coenavit, accepit calicem, deditque discipulis suis, dicens: «Accipite et bibite ex eo omnes, quia hic est calix sanguinis mei, qui pro vobis fundetur in remissionem peccatorum [Col. 0094A] (Matth. XXVI, 26) .» Crimina enim atque peccata, oblatis his Domino sacrificiis, delentur, idcirco et passio ejus in his commemoranda est, qua redempti sumus, et saepius recitanda, atque haec Domino offerenda, talibus hostiis delectabitur, et placabitur Dominus, et peccata dimittet ingentia. Nihil enim in sacrificiis majus esse potest quam corpus et sanguis Christi. Nec ulla oblatio hac potior est, sed haec omnes praecellit. Quae pura conscientia Domino offerenda est, et pura mente sumenda, atque ab omnibus veneranda. Et sicut potior est caeteris, ita potius excoli et venerari debet. Aquam enim sale conspersam populis benedicimus, ut ea cuncti aspersi sanctificentur ac purificentur, quod et omnibus sacerdotibus faciendum esse mandamus. Nam [Col. 0094B] si cinis vitulae aspersus sanguine populum sanctificabat atque mundabat, multo magis aqua sale aspersa divinisque precibus sacrata, populum sanctificat atque mundat. Et, si sale asperso per Elisaeum prophetam, sterilitas aquae sanata est, quanto magis divinis precibus sacratus, sterilitatem rerum aufert humanarum, et coinquinatos sanctificat, atque mundat, et expurgat, et caetera bona multiplicat, et insidias diaboli avertit, et a phantasmatis versutiis hominem defendit! Nam si tactu fimbriae vestimenti Salvatoris salvatos infirmos esse non dubitamus, quanto magis virtute sacrorum ejus verborum divinitus sacrantur elementa, quibus sanitatem corporis et animae humana percipit fragilitas! His ergo et aliis instructi documentis, vota singulorum [Col. 0094C] Domini sacerdotes respicite, et in virtute Spiritus sancti divinis precibus, per ministerium vobis divinitus collatum, perficere certate. Elementa quoque, tam ea quae praediximus quam caetera divinis apta usibus et humanis necessaria infirmitatibus sacrate, infirmos curate, et caetera quae ad vos pertinent diligenter perficite, ipse enim Salvator tribuendo nobis exemplum, discipulis suis ait: «In nomine meo daemonia ejicite, infirmos curate, aegros sanate, leprosos mundate, etc. Super infirmos etiam manus imponite, et bene habebunt (Marc. XVI, 17) .»
Fidem quoque sanctae Trinitatis sic docendam a Patribus accepimus, vobisque tradendam subditis destinamus. Isaias namque propheta ait: «Vidi Dominum Sabaoth sedentem super thronum excelsum, [Col. 0094D] et Seraphin stabant in circuitu ejus, sex alae uni, et sex alae alteri, duabus velabant faciem ejus, duabus volabant, et clamabant ad alterutrum, dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth (Isai. VI, 1) .» Si Trinitas non est, quare tertio sanctus dixerunt? aut si unitas non est, quare sub trina repetitione unum Deum ac Dominum intimaverunt? Si Trinitas non est, cur in Geneseos libro dicitur: Dixit Deus, fecit Deus et benedixit Deus? Si unitas non est, quare tertio dixit: Deus et deos plurali numero non commendavit? Si Trinitas non est, quare in Exodo dictum est tertio: Domine Domine, miserator et misericors? Si unitas non est, quare dum tertio, o Domine, diceret, postea singulariter [Col. 0095A] miserator dixit, et non miseratores, ut plures ostenderet, intimavit? Si Trinitas non est, cur Abraham ad ilicem Mambre sedens tribusque occurrens, uni, Domine, dixit, et non ut viderat tribus salutationis obsequium reddidit? Si unitas non est, cur cum Moysi Deus Abraham et Deus Isaac et Deus Jacob, tertio diceret, unitatem ostendens: hoc mihi nomen esse, dixit, et non, haec sunt nostra nomina, designavit? Si Trinitas non est, quare David tertio dixit: «Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus (Psal. LXVI, 8) ?» Si unitas non est, quare cum tertio Deum nominasset, benedicat dixit, et non benedicant, adjunxit? Si Trinitas non est, cur Isaias denuo dixit: «Dominus Deus Sabaoth, Deus Israel qui sedes super Cherubim (Isai. XXXVII, 18) ?» Si [Col. 0095B] unitas non est, cur qui sedes dixit et non qui sedetis astruxit? Si Trinitas non est, cur in libro Regnorum dicitur: «Domine, Deus omnipotens, Deus Israel, sermones tui fideles sunt?» Si unitas non est, cur tui dicitur et non vestri potius intimatur? Si Trinitas non est, cur in psalmo quinquagesimo octavo cantatur, «Domine Deus virtutum, Deus Israel, intende ad visitandas omnes gentes?» Si unitas non est, cur intende posuit et non intendite, ut praedicatus est intimavit? Si Trinitas non est, cur in Apocalypsi tertio dixit: «Sanctus Dominus Deus omnipotens, qui est, et qui erat?» Si unitas non est, quare qui est et non qui sunt pluraliter designatur? Si Trinitas non est, quare in Deuteronomio dictum est: «Dominus Deus tuus misericors [Col. 0095C] est et audiet vocem tuam?» Si unitas non est, quare posuit audiet, et non audient intimavit? Si Trinitas non est, quare in Jesu Nave dicitur libro: «Dominus Deus deorum est?» Si unitas non est, quare est dixit, et non sunt, more locutionis, induxit? Si Trinitas non est, quare Elias loquendo in oratione; «Domine, Domine Deus Israel ostende, quia tu es Deus meus dixit?» Si unitas non est, quare ostende posuit, et non ostendite? Si Trinitas non est, cur Mardochaeus orando: «Domine Domine, Deus omnipotens, omnia in potestate tua sunt dixit?» Si unitas non est, quare in tua posuit, et non in vestra signavit? Si Trinitas non est, cur etiam Judith orando dixit: «Domine, Domine, Deus omnium virtutum, respice in orationem meam?» Si unitas [Col. 0095D] non est, quare respice et non respicite designavit? Si Trinitas non est, quare in Jeremia dicitur: «Dominus Deus vester, Deus verax est?» Si unitas non est, quare verax est dixit, et non veraces potius intimavit? Si Trinitas non est, quare in Apocalypsi scriptum est: «Dominus Deus et spiritus prophetarum, misit angelum suum ostendere servis suis quae oportet fieri cito?» Si unitas non est, cur cum Patrem et Filium et Spiritum sanctum nominasset, misit dixit, et non miserunt sub praetaxato trium personarum et nominum numero introduxit. Si Trinitas non est, quare in Deuteronomio dicit: «Dominus Deus vester hic est.» Si unitas non est, quare hic est dixit, et non hi sunt plurali numero designavit? [Col. 0096A] Si Trinitas non est, quare in eodem dicitur libro: «Dominus Deus tuus, Deus magnus et potens est?» Si unitas non est, quare magnus et potens pluraliter non nominatur? Si Trinitas non est, cur Tobias cum filium suum in Rages civitatem cum Raphael archangelo mitteret, benedicens eos, ita dixisse docetur: «Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob ipse impleat benedictionem suam in vobis?» Si unitas non est, quare ipse impleat dixit, et non ipsi impleant intimavit? Postremo si Trinitas non est, quare Dominus discipulos suos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti universas gentes misit baptizare? Si unitas non est, quare in nomine dixit, et non in nominibus praecipiendo perdocuit. Si Trinitas non est, quare Paulus apostolus [Col. 0096B] ait: «Ex ipso, et per ipsum et in ipso sunt omnia?» Si unitas non est, quare ex ipso posuit et non ex ipsis astruxit? Si enim certo certius volueritis unitatem Trinitatis agnoscere, a saepe dicto doctore gentium Apostolo potestis universa condiscere est sequi catholicam fidem, et horum respuere pravitatem. Gratia Domini nostri Jesu Christi (inquit) et charitas Dei est communicatio sancti Spiritus ipsa et Patris et Filii, et Spiritus sancti gratia, et sic fidem sanctae Trinitatis et intelligere et docere, Domino adjuvante, pleniter potestis.
Idcirco igitur, charissimi, fidei regulas juxta hujus epistolae finem posuimus, ut in ejus confessione fideliter perseveremus, et, Domino auxiliante, bonam fidem habere mereamur. «Quicunque voluerit [Col. 0096C] esse amicus saeculi hujus, inimicus Dei constituitur. An putatis quia inaniter Scriptura dixit: ad invidiam concupiscit spiritus qui habitat in vobis? Majorem autem dat gratiam, propter quod dicitur: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Subditi igitur estote Deo, resistite autem diabolo et fugiet a vobis. Appropinquate Domino et appropinquabit vobis. Emundate vobis manus, peccatores, et purificate corda, duplices animo. Miseri estote et lugete et plorate, risus vester in luctum convertetur, et gaudium in moerorem, humiliamini in conspectu Domini, et exaltabit vos. Nolite detrahere vobis alterutrum, fratres mei, quia qui detrahit fratri aut qui judicat fratrem suum, detrahit legi et judicat legem. Si autem judicas legem, non es factor [Col. 0096D] legis, sed judex, unus enim est legislator et judex, qui potest perdere et liberare. Tu autem quis es qui judicas proximum tuum (Jac. IV, 4-13) . Agite nunc, divites, plorate ululantes in miseriis vestris quae advenient vobis. Divitiae vestrae putrefactae sunt et vestimenta vestra a tineis comesta sunt. Aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo eorum in testimonium vobis erit, et manducabit carnes vestras sicut ignis. Thesaurizatis vobis iram in novissimis diebus. Ecce merces operariorum, qui messuerunt regiones vestras, quae fraudata est a vobis, clamat, vindictam poscens retenti laboris, et clamor eorum in aures Domini Sabaoth introivit. Epulati estis super terram, et in luxuriis enutristis [Col. 0097A] corpora vestra. In die occisionis adduxistis, occidistis justum, et non restitit vobis (Jac. V, 1-6) . Vae, fratres, his qui tribulant vos, vos vero quanto amplius tribulamini, tanto purgatiores atque beatiores efficiemini, si tamen ipsa tribulatio patienter fuerit supportata. Unde ipsa Veritas per se dixit: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam [Col. 0098A] (Matth. V, 10) ,» et alibi: «Beati eritis cum vos oderint homines, et persecuti vos fuerint et ejecerint nomen vestrum tanquam malum. Gaudete in illa die et exsultate, quoniam merces vestra multa est in coelo (Matth. V, 11) .» Data IX Kalend. Augusti, Trajano et Heliano cc. consul.
[Col. 0097A] Dilectissimis fratribus omnibus episcopis per diversas constitutis regiones, ALEXANDER episcopus.
Nulli, fratres, dubium est, quia boni a malis semper persequuntur et tribulantur. Propter quod humiliemur sub potenti manu Dei, ut liberet nos in tempore tribulationis. Nam, sicut leo rugiens circuit quaerens quem devoret, sic diabolus non cessat circuire et quaerere quos ex fidelibus perdat, et maxime illos quos ardentiores in servitio Salvatoris, eique familiares invenerit, familiares dico eos quos [Col. 0097B] sibi sacrari et in ordine apostolatus constitui voluit. Ipsi enim pro populo interpellant, et populi peccata comedunt, quia precibus suis et oblationibus ea delent atque consumunt. Qui quanto digniores fuerint, tanto facilius pro necessitalibus quibus clamant exaudiuntur. «Multum enim (ut ait beatus Jacobus apostolus) valet deprecatio justi assidua (Jac. V, 16) .» Qui enim vos persequitur ipsum cujus legatione fungimini persequitur, quia sicut ipse Filius Dei mediator fuit Dei et hominum, ita et vos ejus vice in Ecclesia estis constituti, ut inter Dominum et homines legatione fungamini. Si quis autem legationem vestram impedit, non unius sed multorum profectum evertit. Et, sicut multis nocet, ita a multis arguendus est, et [Col. 0097C] bonorum societate arcendus. Et quia Dei causam impedit et statum conturbat Ecclesiae, ideoque ab ejus liminibus Ecclesiae arceatur. Ab hominibus quoque talis est cavendus et non in communione fidelium usque ad satisfactionem recipiendus. Est enim statutum olim, ut qui statum conturbat Ecclesiae, ab ejus liminibus arceatur, ne cum fidelibus communicet qui eorum bona avertit. Vos ergo, si dilectionem habueritis adinvicem et unanimes fueritis, facile tales superare poteritis. Si vero (quod absit) discordes fueritis, et canino dente vos derodere coeperitis, non solum eos non superabitis, sed et vobis ipsis nocebitis atque ab eis superabimini, et innocenter [Col. 0097D] forte peribitis. Qui autem ex vestro collegio fuerit et ab auxilio vestro se subtraxerit, magis schismaticus et non sacerdos esse probabitur. «Ecce, inquit propheta, quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) .» Illi vero in unum non habitant, qui a fratrum solatio se subtrahunt, aut, quod deterius est, fratribus insidias praeparant aut laqueos ponunt. De his enim et eorum similibus Dominus per Osee prophetam loquitur dicens: «Propter vos lugebit terra et infirmabitur [Col. 0098A] omnis qui habitat in ea in bestia agri et in volucre coeli, sed et pisces maris congregabuntur; verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir, populus enim tuus sicut hi qui contradicunt sacerdoti; et corrues hodie, et corruet etiam propheta tecum. Nocte feci tacere matrem tuam; conticuit populus meus eo quod non habuit scientiam, quia tu scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi. Et oblita es legis Dei tui, obliviscar filiorum tuorum et ego. Secundum multitudinem [Col. 0098B] eorum sic peccaverunt mihi, gloriam eorum ad ignominiam commutabo. Peccata populi mei comedent, et ad iniquitatem eorum sublevabunt animas eorum. Et erit sicut populus sic sacerdos, et visitabo super eum vias ejus, et cogitationes ejus reddam ei. Et comedent et non saturabuntur, fornicati sunt et non cessaverunt, quoniam Dominum dereliquerunt in non custodiendo (Osee. IV, 3) .» Haec cavete, fratres, et bona semper agere festinate, quia in hoc cognoscent omnes, dicit Dominus, quoniam mei estis discipuli si dilectionem habueritis adinvicem. Bonum est namque proculdubio, et omnibus timentibus Deum desiderabile, cohibere dissensiones et altercationes, fratribusque subvenire, [Col. 0098C] et invicem non invidere, sed adjuvare. Nos ergo qui discipuli Domini et dici et esse cupimus, portare crucem Christi et compati fratribus debemus, et non quascunque eis insidias aut foveas praeparare, quia talionem meretur qui fratribus foveam praeparat. Nolite errare, fratres, quia Deus non irridetur. Hujus rei gratia Dominus vobis commisit Ecclesiam suam, ut pro omnibus laboretis, et cunctis oppressis opem ferre non negligatis; unde Dominus per prophetam loquitur dicens: «Haec dixit Dominus: Judicate mane judicium et eruite vi oppressos de manu calumniantis, ne forte egrediatur quasi ignis indignatio mea, et succendatur et non sit qui exstinguat (Jer. XXI, 12) .» [Col. 0098D] Vos ergo qui in summo speculo a Domino constituti estis, attendere eos et opprimere oportet qui in fratres seditiones et scandala excitant, ne simul cum eis pereatis. Salutate omnes qui recte laborant in Evangelio Christi et juste gubernant navem ejus ne cohabitantes in ea demergantur aut suffocentur. Salutat vos omnis apostolica Ecclesia in Domino. Amen. Data VII Kalend. Novembris Trajano et Heliano, cc. consul.
[Col. 0099] ALEXANDER episcopus omnibus divino sacerdotio fungentibus pax et misericordia multiplicetur, et sapientia [Col. 0099A] atque bona voluntas in omnibus augeatur et fructificetur in Domino.
Gratia Dei sumus, fratres charissimi, id quod sumus. Idcirco nobis providendum est et oppido decertandum ne in ea vacui inveniamur, sed, eadem nobis cooperante gratia, fructum Domino plurimum reportemus. Quod aliter fieri non potest, nisi sapientiam sectando, ejusque praecepta lectionibus et hymnis meditando, atque eo adminiculante implendo, orando, vigilando, et voluntatem ejus (in quantum ipse largitus fuerit), perficere studeamus. Nec eamdem negligendam gratiam nobis Dominus dedit, sed fideliter exercendam tribuit. Dilectio enim sine simulatione in nobis esse, et apparere debet, quia omnis qui odit fratrem suum homicida est. Qui [Col. 0099B] vero diligit eum, in Deo manet, et Deus in eo, unde et Apostolus ait: «Nolite judicare, fratres, invicem, sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum;» et Dominus inquit: «Quod tibi non vis fieri, alteri ne facias;» et alibi. «In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem;» et Salomon ait: «Sacrificium salutare est attendere mandatis et discedere ab omni iniquitate.» Summa enim iniquitas est fratres detrahere, et accusare, unde scriptum est: «Omnis qui detrahit fratrem suum homicida est.» Et omnis homicida non habet partem aut haereditatem in regno Dei, et alibi: «Cavete vos, fratres charissimi, ne participes efficiamini (quod absit) malis eorum,» et non solum vos cavete a talibus, sed et [Col. 0099C] cavere alios ab eis, et avertere docete, de his enim Dominus ait per prophetam Michaeam: «Vae qui cogitatis inutile, et operamini malum in cubilibus vestris. In luce matutina facient illud quoniam contra Deum est manus eorum. Et concupierunt agros, et violenter tulerunt, et domos rabuerunt, et calumniabantur virum, et domum ejus, virum et haereditatem ejus. Idcirco dicit Dominus haec: Ecce ego cogito super familiam istam malum, unde non auferetis colla vestra, et non ambulabitis superbi, quoniam tempus pessimum est. In die illa sumetur super vos parabola, et cantabunt canticum cum suavitate, dicentium: Depopulatione vastati sumus, pars populi [Col. 0100] mei commutata est. Quomodo recedet a me cum revertatur, qui regiones vestras devorat? Propter [Col. 0100A] quod non erit tibi mittens funiculum sortis in coetu Domini, o Israel. Ne loquamini loquentes. Non stillabit super istos, non comprehendet confusio, dicit Dominus, Jacob: Numquid abbreviatus est spiritus Domini, aut tales sunt cogitationes ejus? Nonne verba mea bona sunt, cum eo qui recte graditur? Et econtra, populus meus in adversarium consurrexit, desuper tunicam pallium sustulistis et eos qui transibant simpliciter, convertistis ad bellum.» Et econtra: De his qui accusantur vel tribulantur per Nahum prophetam confortans eos sic loquitur Dominus, dicens: «Et confortans in die tribulationis, et sciens sperantes in se. Et in diluvio praetereunte consummationem faciet loci ejus, et inimicos ejus persequentur tenebrae. Quid cogitatis contra Dominum? [Col. 0100B] Confirmationem ipse faciet. Non consurget duplex tribulatio, quia sicut spinae se invicem complectuntur, sic convivium eorum pariter potantium, consumentur quasi stipula ariditate plena. Ex te exibit cogitans contra Dominum malitiam, mente pertractans praevaricationem. Haec dixit Dominus: Si perfecti fuerint, ita et plures, sic quoque attondentur et pertransibit. Afflixi te et non affligam te ultra.» Facile est, fratres, verbo fallere hominem, sed non Deum. Sapiens non est qui nocet, nec vir linguosus in malum se diriget in terra, nihil vero mali vult, qui fidelis est. Malo enim et pravo ingenio fides aliena est, ait enim Apostolus de infidelium ignorantia: «Si enim cognovissent nunquam Dominum gloriae crucifixissent.» Crucifigunt enim Dominum qui eum in [Col. 0100C] sacerdotibus suis persequuntur: quia crux a cruciatu dicitur. Magnum vero sacrum sustinet qui compatitur: sed, tamen beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Ecce ait Judas Apostolus: «Veniet Dominus in millibus suis facere judicium, et perdere omnes impios, et arguere omnem carnem, de omnibus impietatibus eorum.» Haec, fratres, valde timenda sunt et perpendenda, ne veniens unusquisque ad judicium poenam cum impiis recipiat, sed cum justis gloriam. Quod pius Dominus praestare dignetur, qui vivit et regnat per saecula cuncta. Data Kalend. Maii, Heliano et Vetere cc. consulibus.
[Col. 0099D] Omnibus in Deo Patre, et Domino nostro Jesu Christo dilectis fratribus in charitate Domini nostri Jesu Christi, SIXTUS Romanae Ecclesiae archiepiscopus salutem.
Charissimi, fideliter agite in omnibus, ut fideles et non infideles inveniamini. Nolite imitari malum, sed quod bonum est agite, quia qui ex Deo est bene facit, qui autem male, non ex Deo, sed ex diabolo [Col. 0100D] est. Fidem enim rectam vos tenere oportet, ut dissentientes ab apostolica non sitis doctrina. Unum enim verum Deum Patrem et Filium a prophetis et apostolis ostendimus praedicatum, a quibus etiam Spiritum sanctum credimus non esse discretum, Isaia propheta dicente: «Ego sum Deus et non est alius praeter me. Et per meipsum juro, quia exivit ex ore meo veritas; et sermo meus non avertitur, [Col. 0101A] quia mihi inclinabitur omne genu, et omnis lingua confitebitur per Dominum, dicens: Justitia et gloria ad eum veniet.» Et ut in hoc testimonio Patrem et Filium simul fuisse cognoscatis Paulum apostolum audite dicentem: «Ut in nomine, inquit, Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris omnipotentis.» Quod si secundum aliquos Filius est minor Patre suo, ergo minorata 23 est et gloria Patris in Filio. Et ubi est quod in Salomone Scriptura loquitur dicens: «Sicut enim in conspectu eorum, inquit, magnificatus es in nobis, ita in conspectu nostro magnificaberis in illis ut cognoscant te sicut et nos cognovimus, quoniam non est Deus praeter te, Domine?» Diligenter attende et [Col. 0101B] agnosce Filium esse qui magnificabitur in judicio, dum venerit vivos et mortuos judicare. Item Isaias: «Audite domus Jacob, et residui domus Israel, qui egredimini ex utero et erudimini a puero usque ad senectutem. Ab initio ego sum et quousque senescatis ego sum. Ego vos feci et ego sustineo, ego remittam, ego suscipiam, dicit Dominus.» Et iterum: «Ego sum Dominus Deus, praeter me non est alius Deus, annuntians novissima priusquam fiant, et statim consummata sunt.» Item alibi: «Audi me Jacob et Israel, quoniam ego feci. Ego sum Dominus Deus tuus, et non est alius praeter me.» Item ibi: «Ego sum Dominus Deus tuus primus et ego novissimus et in ea quae superventura sunt in novissimis ego sum. Ego sum Deus qui te creavi, qui te adjuvi, et communivi dextera mea.» Et unitatem Patris et [Col. 0101C] Filii assignans loquitur dicens: «Ego testis vester, dicit Dominus Deus, et puer meus tu quem ego elegi, ut sciatis et credatis, quia ego sum, et ante me non fuit alius Deus, et post me non erit.» Unum hi qui non sane sapiunt, eligant ex duobus aut fateantur Patrem et Filium Deum unum, aut si solum Patrem Deum esse contendunt, ergo illis Dominus noster Jesus Christus Dei Filius non erit Deus, quia scriptum est: «Ante me non fuit alius Deus et post me non erit.» Si secundum tales ita est, cur Apostolus talia praedicat et eumdem Filium Deum super omnes benedictum insinuat: «Quorum patres, inquit, ex quibus Christus secundum carnem qui est super omnia Deus benedictus in saecula.» Item Isaias ait: «Dominus Deus Israel qui liberavit eum de Aegypto. Ego [Col. 0101D] sum primus et ego post haec et praeter me non est Deus sicut ego sum qui stet et vocet, et praeparet mihi, ex quo hominem feci in saeculo.» Item alibi: «In te est Deus et nesciebamus et non est alius Deus praeter te. Tu es enim Deus et nesciebamus, Deus Israel Salvator.» Unus Deus non sunt Pater et Filius? Quis est hic Deus, in quo esse dicitur Deus Pater quem alium Deum non esse propheta saepenumero protestatur? Et Baruch: «Hic Deus noster, ait, et non applicabitur alter ad eum qui invenit omnem viam scientiae et dedit eam Jacob puero suo et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est et inter homines conversatus est.» Et in Salomone habetur: [Col. 0102A] «Miserere nobis Deus omnium et ostende nobis lumen miserationis, et immitte timorem tuum super gentes, qui non exquisierunt te, ut cognoscant quia non est alius Deus nisi tu.» Item alibi: «Domine Deus Israel, non est tibi similis in coelo sursum, neque in terra deorsum.» Et in psalmo septimo decimo: «Quoniam quis Deus praeter Dominum, aut quis Deus, praeter Deum nostrum.» Et in Genesi: «Et pluit Dominus a Domino ignem et sulphur super Sodomam et Gomorrham et evertit civitates illas.» Si solus Pater Deus est, quis pluit ignem et sulphur supra praedictas civitates, ut eas everteret? Quaeso, responde. Et in Deuteronomio: «Dominus solus deducebat eos et non fuit cum illis Deus alienus.» Et Paulus apostolus: «Unus Deus qui justificat circumcisionem [Col. 0102B] ex fide, et praeputium per fidem;» et ad Corinthios: «Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi;» et iterum: «Non est Deus nisi unus;» et ad Galatas: «Mediator autem unius non est, Deus autem unus est;» et unitatem Patris et Filii, et Spiritus sancti demonstrans, Ephesiis scribens, ita confirmat: «Sufferentes invicem in charitate, solliciti servate unitatem spiritus in vinculo pacis. Unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae, unus Deus, una fides, unum baptisma, unus Deus (Ephes. IV, 2) .» Si non sane sapientes unitatem fidei voluerint simplici corde recipere, ex hoc itaque testimonio in uno spiritu poterunt simul Patris et Filii unitatem condiscere. Patrem igitur, ut superius comprehensum est, in divinis litteris, ingenitum, proprie positum nec legere possunt penitus nec [Col. 0102C] probare. Sed quia id ipsum fides exigit christiana absque ulla dubitatione ingenitus creditur qui tamen secundum seriem Scripturarum in Filio a se genito unus esse monstratur.
De caetero placuit propter malorum hominum infestationes, ut in accusatione Domini ministrorum, primo persona, fides, vita, et conversatio blasphemantium enucleatim perscrutetur. Nam fides omnes actus hominis praecedere debet, quia dubius in fide infidelis est, nec eis omnino est credendum qui veritatis fidem ignorant, nec rectae conversationis vitam ducunt. Quoniam tales facile et indifferenter lacerant et criminantur recte et pie viventes, idcirco suspicio eorum discutienda primum, et corrigenda, neque accusatoribus suspectis vel de inimicorum domo prodeuntibus [Col. 0102D] est credendum. Erant enim quidam qui prius videbantur esse ex nobis, sed non erant ex nobis. Si vero essent ex nobis, mansissent utique nobiscum, et non conturbassent fratres. «Exacuerunt enim,» ut ait Propheta, «linguas suas sicut serpentes, venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. CXXXIX, 4) .» Quapropter hi respuendi sunt si incorrigibiles apparuerint, et vitandi ne Domino decipiant famulantes. State ergo, dilectissimi, super vias aspicientes et interrogantes de semitis Domini antiquis: et videte quae est via Domini bona et recta, et ambulate in ea, et invenietis requiem animabus vestris. Data decima sexta Kalen. Maii sub Adriano et Vero.
[Col. 0103A] SIXTUS universalis apostolicae Ecclesiae episcopus omnibus episcopis in Domino salutem.
Cognoscat vestra sapientia, charissimi fratres, quia in hac sancta sede apostolica a nobis et reliquis episcopis caeterisque Domini sacerdotibus statutum est, ut sacra vasa non ab aliis quam a sacratis Dominoque dicatis contrectentur hominibus. Indignum valde est ut sacra Domini vasa quaecunque sint humanis usibus serviant, aut ab aliis quam a Domino famulantibus eique dicatis tractentur viris. Ne pro talibus praesumptionibus iratus Dominus plagam imponat populo suo, et hi etiam qui non peccaverunt mala patiantur aut pereant, quia perit justus saepissime pro impio. Attendite, fratres, ne talia viris in Ecclesiis permittatis deinceps fieri, ne grex pretioso [Col. 0103B] sanguine Christi redemptus in praecipitium (quod absit) ruat; propter quod assumite armaturam Dei, ut possitis resistere his qui contradicunt veritati, et induite vos lorica justitiae, calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis. Si quis vero vestrum pulsatus fuerit in aliqua adversitate licenter hanc sanctam et apostolicam appellet Sedem, et ad eam quasi ad caput suffugium habeat, ne innocens damnetur, aut Ecclesia sua detrimentum patiatur. Si autem ei necesse fuerit eamque appellare minime ausus fuerit, et vocatus tamen ab hac sancta Sede fuerit, non renuat venire, sed confestim, ut ei nuntiatum fuerit, venire festinet, et causas pro quibus vocatus est prudenter disponat, atque si necesse aliquid corrigere fuerit, cum his quos hic primos invenerit, corrigat; [Col. 0103C] ad Ecclesiam tamen suam non prius revertatur quam litteris apostolicis vel formatis pleniter instructus atque purgatus, si fuerit unde. Et postquam domum reversus fuerit, cognoscant vicini sui qualiter hic sua aliorumque causa discussa fuerit, quatenus eam absque aliqua ambiguitate nuntiare et praedicare omnibus [Col. 0104A] possit. Ab hac enim sancta Sede, a sanctis apostolis tueri, defendi et liberari episcopi jussi sunt, ut sicut eorum dispositione ordinante Domino primitus sunt constituti, sic hujus sanctae Sedis, cujus dispositioni eorum causas et judicia servaverunt, protectione, futuris temporibus sint ab omnibus perversitatibus semper liberi. Unde culpantur hi qui aliter circa fratres egerint, quam hujus sedis rectoribus placere cognoverint. His taliter consideratis atque cum reliquis episcopis decretis tanquam omnium curam gerentes, propter sedis propriae apicem decernimus, ut nemo pontificum aliquem suis rebus exspoliatum episcopum aut a sede pulsum excommunicare, aut judicare praesumat, quia non est privilegium quo exspoliari possit jam nudatus. Si quis [Col. 0104B] autem aliter agere praesumpserit, sciat censuram hujus Sedis cum omnibus membris suis sibi venturam, et sicut egerit, ita recipiet. Si bene bene, grave grave. Si pessime pessime, quoniam dignus est operarius mercede sua. Nos, fratres, nullum perdere volumus, sed ipse perdit se qui pie considerata avertit, et qui Apostolorum et hujus sanctae Sedis decreta libenter violat. Sed nunc, fratres, commendamus vos omnes Domino, et verbo gratiae ejus, qui potest perficere et dare haereditatem cum omnibus sanctis; ipse autem Deus pacis et consolationis det vobis idipsum sapere in alterutrum, ut vobis invicem succurratis, et non sitis divisi, ut unanimes, uno ore et uno corde honorificemus eum in concordia et consolatione fratrum, qui potens est confirmare nos [Col. 0104C] secundum Evangelium ejus, juxta revelationem mysterii aeterni, temporibus scilicet perpetuis, quibus vobis munera futurorum gaudiorum largienda sunt. Data nono Kalen. Aprilis, Adriano et Vero cc. consul.
[Col. 0103C] Charissimis fratribus et dilectissimis episcopis [Col. 0103D] TELESPHORUS Romanae urbis archiepiscopus salutem in Domino.
Credimus sanctam fidem vestram in apostolorum eruditione fundatam, hanc tenere et hanc populis universis exponere, quae videlicet a constitutis apostolorum, eorumque successorum nulla ratione dissentit, per quos justum est caeteros erudiri. Quapropter cognoscite a nobis et a cunctis episcopis in hanc sanctam et apostolicam Sedem congregatis statutum esse, ut septem hebdomadas plenas ante sanctum [Col. 0104C] Pascha omnes clerici in sortem Domini vocati [Col. 0104D] a carne jejunent; quia sicut discreta debet esse vita clericorum a laicorum conversatione, ita et in jejunio debet fieri discretio, et sicut laici et saeculares homines nolunt eos recipere in accusationibus et infamationibus suis, ita nec clerici debent eos recipere in impulsationibus suis; quoniam in omnibus discreta debet semper esse, et segregata vita, et conversatio clericorum ac saecularium laicorum. Et, sicut hi amplius sunt applicati divinis cultibus, et familiares Domini dicuntur [Col. 0105A] Salvatoris, ita moribus et conversatione atque sanctitate debent esse distincti. Has ergo septem hebdomadas omnes clerici a carne et deliciis jejunent, et hymnis, et vigiliis, atque orationibus, Domino inhaerere die noctuque studeant. Nocte vero sancta nativitatis Domini Salvatoris missas celebrent, et hymnum angelicum in eis solemniter decantent, quoniam et in eadem nocte ab angelo pastoribus nuntiatus est, sicut ipsa Veritas testatur, dicens: «Pastores erant in regione eadem vigilantes et custodientes vigilias noctis supra gregem suum. Et ecce angelus Domini stetit juxta illos et timuerunt timore magno, et dixit illis angelus: Nolite timere, ecce enim evangelizo vobis gaudium magnum quod erit omni populo, quia natus est vobis hodie Salvator, qui est [Col. 0105B] Christus Dominus, in civitate David. Et hoc vobis signum: Invenietis infantem pannis involutum, et positum in praesepio; et subito facta est cum angelis multitudo militiae coelestis, laudantium Dominum et dicentium: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 8-14) .» Caeterum considerat impius justum, et quaerit ut occidat 24 eum. Dominus non derelinquet eum in manus ejus, et non condemnabit eum cum judicabitur illi. Exspecta Dominum et custodi viam ejus, et exaltabit te ut possideas terram, cum interibunt impii, videbis. Vidi impium robustum, et fortissimum, sicut indigenam virentem, et transivi et ecce non erat, et quaesivi eum, et non est inventus. Custodi simplicitatem et vide rectum, quia erit in [Col. 0105C] extremum viro pax; praevaricatores autem interibunt pariter, et novissimum impiorum peribit. Salus autem justorum a Domino, fortitudo eorum in tempore tribulationis, et auxiliabitur eis Dominus, et salvabit eos et eripiet eos ab impiis et salvabit eos, quia separaverunt in eum; et alibi: «Quid gloriaris in malitia potens? Misericordia Dei tota die. Insidias cogitavit lingua tua quasi novacula acuta faciens dolum. Dilexisti malitiam magis quam bonum, mendacium magis quam loqui justitiam. Dilexisti omnia verba ad devorandum, lingua dolosa, sed Deus destruet te in sempiternum, terrebit et evellet te de tabernaculo et eradicabit te de terra viventium, et videbunt justi et timebunt et super eum ridebunt. Ecce vir qui non posuit fortitudinem [Col. 0105D] suam Deum, sed speravit in multitudine divitiarum suarum, confortatus est in insidiis suis. Ego autem sicut oliva virens in domo Dei, speravi in misericordia Dei, in saeculum et in aeternum. Confitebor tibi in saeculum, quoniam fecisti et exspectabo nomen tuum, quoniam bonum est in conspectu misericordiarum tuarum.» Reliquis enim temporibus missarum celebrationes ante horam diei tertiam minime sunt celebrandae, quia et eadem hora Dominus crucifixus est, et super apostolos Spiritus sanctus descendisse legitur. Ab episcopis autem idem angelicus hymnus pro tempore et loco in missarum solemniis celebrandus est atque solemniter recitandus.
[Col. 0106A] Ipsi enim qui proprio ore corpus Domini conficiunt, ab omnibus sunt obediendi atque timendi, et non dilacerandi aut detrahendi, quia a quibus se Domini populus benedici, salvari et instrui cupit, nullatenus debet eos arguere, nec vulgus in eorum accusatione suscipi. Populus enim ab eis docendus est, et corripiendus non ipsi ab eo, quia non est discipulus super magistrum. Nullomodo igitur Domini pontifices et reliqui sacerdotes quibus Domini commissa est plebs, rite populum possunt corrigere, si deceptionis se cognoverint laqueo infestari. Unde justum est omnes in universo orbe doctores legis, ea quae legis sunt sapere et non sacerdotes Domini labiis suis, aut quibuslibet machinationibus maculare, dum ipsos disponunt aut cupiunt maculare, [Col. 0106B] potius seipsos maculant et vulnerant. Dei ergo accusat ordinationem qui eos qui ab eo constituuntur, sacerdotes accusat, et damnari cupit, a quibus se omnes fideles cavere debent, quia non solum qui faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus rei sunt.
Christus enim Dei Filius Dominus noster, humano generi salutem condonans plenam, de nobis ait: «Qui vos recipit, me recipit, et qui vos spernit, me spernit (Matth. X, 40; Luc. X, 16) .» Si ergo Dominus in eis recipitur, et rejicitur, proculdubio ipsius sunt qui in eis rejicitur, vel suscipitur. Et tu quis es, qui judicas servum alienum? Proculdubio transgressores legis Dei et apostolorum, atque prophetarum, et non solum harum, sed etiam legum humanarum. [Col. 0106C] Omnes enim leges tam divinae quam humanae alienum servum judicare prohibent. Quid putas erit de te, cum transgressores et conculcatores legis Dei damnabuntur? Profecto et tu damnaberis, quia postposuisti mandatum Dei, et tuam adimplesti voluntatem, quoniam sicut digni sunt vita qui mandatum Dei adimplent atque custodiunt, ita rei et perdigni sunt morte, qui ea postponunt et in vanum ducunt. Est enim in apostolicis scriptum institutis, alterius vitam nemo laceret, et de malo alieno os suum non coinquinet. Accusatores vero et accusationes, quas leges saeculi non admittunt, et nos submovemus, et accusatori omnino non credi decernimus, qui absente adversario causam suggerit ante utriusque partis justam discussionem. Nec hi qui [Col. 0106D] non sunt idonei suscipiantur ad accusationem, et omnes qui adversus patres armantur, infames esse censemus. Patres enim omnes venerandi sunt, non respuendi, aut insidiandi. Hi vero qui cum inimicis morantur, aut qui suspecti habentur, minime recipiantur, quia eorum aemulatio lacerat etiam innocentes. Hunc murum firmissimum statuerunt patres nostri, et nos cum eis contra persecutores nostros, ut hoc remedio eorum pellantur machinamenta, et vos securiores et sanctiores famulari mereamini vestro Salvatori. De talibus enim insidiatoribus et accusatoribus servorum suorum loquitur Dominus per prophetam dicens: «Os tuum misisti ad malitiam, et lingua tua concinnabat dolum, [Col. 0107A] sedens adversus fratrem tuum loquebaris, et in filium matris tuae fabricabas opprobrium. Haec fecisti et tacui, existimasti similem tui me futurum? arguam te, et proponam ante oculos tuos. Intelligite haec qui obliviscimini Dominum ne forte rapiat et non sit qui liberet.»
Languentes autem in isto conamine notandi sunt, et a talibus repellendi. Tales enim membra sunt diaboli, qui sursum atque deorsum pervolans quaerit quod possit occidere, quos possit separare, quos possit devorare. Propter quam rem vigilandum est, et armis coelestibus sumus muniendi, ne in ejus compedes incidamus aut ejus foveis illaqueemur. Decet enim in talibus causis hoc maxime provideri, ut sine strepitu concertationum et charitas custodiatur [Col. 0107B] et veritas defendatur, atque innocentes et Domini ministri illaesi liberentur. De bonis ergo et legem Domini custodientibus fratribusque adjuvantibus [Col. 0108A] et non nocentibus, sed supportantibus ait per Prophetam Dominus: «Non sedi cum viris vanitatis, et cum superbis non ingrediar. Odivi ecclesiam pessimorum et cum impiis non sedebo. Lavabo in innocentia palmas meas, et circuibo altare tuum, Domine, ut clara voce praedicem laudem tuam, et enarrem omnia mirabilia tua. Domine, dilexi habitaculum domus tuae, et locum tabernaculi gloriae tuae; ne ponas cum peccatoribus animam meam, et cum viris sanguinum vitam meam. In quorum manibus scelus, et dextera eorum repleta est muneribus, ego autem in simplicitate mea gradiar, redime me, et miserere mei; pes meus stetit in via, in Ecclesiis benedicam Domino.» Concordent igitur cum omnibus Dei sacerdotibus hae charitatis sententiae, in quibus [Col. 0108B] vos fixos et firmos exstitere judicamus. Deus vos incolumes custodiat, filii charissimi. Data XV Kalend. Martii, Antonio et Marco IV cc. consul.
[Col. 0107C] IGINIUS in Christi nomine almae urbis Romae episcopus, cunctis in apostolica fide et doctrina degentibus, salutem.
Charissimi, Deus Filium suum misit in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut justitia legis impleretur. Filius non secundum deitatem solam a Patre missus est, sed secundum carnem, quam clementer et pie pro nobis assumere non dedignatus est. Nam quod semetipsum, exinanita majestatis suae potentia, idem Filius miserit, Apostolus contestatur et dicit: «Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II, 7, 8) .» Et Isaias: «Non legatus, neque angelus, sed Deus ipse veniet, et salvabit [Col. 0107D] nos;» item ibi: «Palam apparui non quaerentibus me.» Et Jeremias: «Dereliqui domum meam, dimisi haereditatem meam, veni et factus sum illis in opprobrium.» Et in Michaea: «Ecce Dominus veniet, et commovebuntur sub eo montes;» et in Zacharia: «Gaude et exsulta filia Sion, quia ecce ego venio, et commorabor in medio tui, dicit Dominus;» et Apostolus ad Timotheum: «Humanus sermo et omni acceptione dignus, quoniam Jesus Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere;» et Malachias: «Ecce subito veniet in templo suo Dominus quem vos quaeritis, et angelus Testamenti quem vos vultis;» in Evangelio: «Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentiam.» Item ibi: «Quid nobis, et quid tibi Jesu, Filii Dei, venisti [Col. 0108C] ante tempus perdere nos? venit Filius hominis salvare et quaerere quod perierat.» Item ibi: «Ego veni ut vitam habeant, et abundantius habeant;» item ibi: «Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui est in coelo.» Nunquid in his tantis ac talibus testimoniis quibus se Filius Dei a semetipso venisse testatus est, poterit quis dicere ab alio et non a semetipso venisse? dum manifestum est, quod qui carnem nostram dignanter assumpsit, voluntarie et non ab alio missus advenerit; nam qui in Patre manens, ubique potentia sua consistit, ubi quo a Patre mitteretur omni modo non habuit, quoniam nulla pars coelorum ac terrae a conspectu Patris excipitur, ubi secundum vos a Patre Filius mitteretur? et Paulus: «Renovamini, [Col. 0108D] inquit, spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis.» Et ad Hebraeos: «In eo enim in quo passus est ipse et tentatus est, potens est eis qui tentantur auxiliari,» unde sanctae vocationis semper coelestis participes. Considerate Apostolum confessionis nostrae, et pontificem Jesum fidelem existentem qui vocavit eum. Et ad Colossenses: «Nunc autem deponite et vos universa, iram, indignationem, malitiam, blasphemiam, turpiaque verba ex ore vestro non procedant. Nolite mentiri invicem. Exspoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, induite novum eum qui renovatur in agnitionem secundum imaginem ejus qui creavit eum.» Nunquid is qui universam [Col. 0109A] creaturam, visibilia et invisibilia propriae virtute potestatis procreavit ac fecit, seipsum ante, aut postmodum (quod dicere nefas est) creavit vel facere potuit? Et Dominus in Evangelio ait: «Ego et Pater unum sumus;» et iterum: «Qui me videt, videt et Patrem;» et iterum: «Qui me odit, et Patrem meum odit;» et iterum: «Ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem;» et iterum: «Ut sint in nobis unum, sicut et nos unum sumus. Tu in me, et ego in eis;» et iterum: «Omnia mea tua sunt;» et iterum: «Ego in Patre, et Pater in me;» et iterum: «Pater in me manens facit opera haec.» Et Joannes evangelista ait: «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) ;» et iterum ipse ad Parthos: [Col. 0109B] «Tres sunt, inquit, qui testimonium perhibent in terra: aqua, sanguis et caro, tres in nobis sunt; et tres sunt qui testimonium perhibent in coelo: Pater, Verbum, et Spiritus, et hi tres unum sunt.» Nos itaque in natura divinitatis, quia unum sunt, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, nec Patrem aliquo tempore credimus praecessisse, ut major sit Filio, nec Filium postea natum esse ut divinitate Patris minoretur.
Caeterum, fratres, salvo in omnibus Romanae Ecclesiae privilegio, nullus metropolitanus absque caeterorum omnium comprovincialium episcoporum instantia aliquorum audiat causas eorum, quia irritae erunt aliter actae quam in conspectu eorum omnium ventilatae, et ipse, si fecerit, coerceatur a fratribus.
[Col. 0110A] Criminationes majorum natu per alios non fiant, nisi per ipsos qui crimina intendunt, si tamen ipsi digni et irreprehensibiles apparuerint, et actis publicis docuerint omni se suspicione carere et inimicitia 25, atque irreprehensibilem fidem ac conversationem ducere: necnon et peregrina negotia et judicia prohibemus, quia indignum est ut ab externis judicentur qui provinciales et a se electos debent habere judices. Nos quidem ex omni parte carpendo occasiones abscidimus. Nos supernae memores disciplinae, quibuscumque cadentibus dexteram porrigimus, et a ruinae praecipitio quos possumus relevamus et defensionis adminiculum totis viribus praebere cupimus. Certe si vel mens sit recti conscia, vindicta dignus est qui aliis existit causa periculi; [Col. 0110B] qui vero innocentem vel fratrem quocunque ingenio persequitur, ipse in se jugulum mortis impingit, ut ait divinus et beatus praeco: Noli detrahere, ne eradiceris, noli accusare, ne accuseris, noli judicare, ne judiceris, quia in quo judicio judicaveris, judicabitur de te. Nemo creditur nos odisse quorum relatione non laeditur, dicit enim Dominus: Omne regnum in se divisum non stabit, et omnis scientia aut regula adversum se divisa non stabit. Ideoque necesse est, ut concorditer salubres suscipiatis, hortans, nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes, divinis et apostolicis constitutionibus pareatis. Data XVII Kalend. Octobris. Magno et Camerino consulibus.
[Col. 0109C] Papa IGINIUS Atheniensibus salutem.
Multa mihi fiducia est apud vos, fratres, et multa gloriatio pro vobis. Repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. Tribulor enim quando de vobis audio quod non oportet. Consolor vero quoties ea inter vos fieri cognovero quae bonos christianos decet implere. «Nolite, fratres, jugum ducere cum infidelibus,» unde doctor gentium loquitur dicens: «Quae participatio justitiae cum iniquitate? quis autem consensus templo Dei cum idolis? vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Dominus. Quoniam inhabitabo in illis, et inambulabo, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus (II Cor. VI, 14, 16) .» Si enim Deus angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus inferni detractos [Col. 0109D] in tartarum tradidit, in judicio cruciandos reservari, et originali mundo non pepercit, sed octavum Noe justitiae praeconem custodivit, diluvium mundo impiorum inducens, et civitates Sodomorum et Gomorrhaeorum in cinerem redigens, eversione damnavit, exemplum eorum qui impie acturi sunt ponens, quid putatis iniquis et impiis perseverantibus in nequitia eorum erit? Justum vero Lot oppressum a nefandorum injuria conversatione eruit, aspectu enim et auditu justus erat, habitans apud eos [Col. 0110C] qui de die in diem animam justam iniquis operibus cruciabant. Novit Deus pios de tentatione eripere, iniquos vero in diem judicii cruciandos reservare, magis autem eos qui post carnem in concupiscentiam immunditiae ambulant, damnationemque contemnunt, audaces, sibi placentes sectas non metuunt facere, blasphemantes. Unde alieni erroris socium a sui propositi tramite non recedentem, aut apostolicae sedis jussionibus inobedientem suscipere non possumus, quia inter fideles credentes vel sanctorum Patrum jussionibus obtemperantes permittimus, quia inter fideles magna debet esse discretio et infideles. Si Deus, fratres, justis non pepercit, quid de nobis peccatoribus fieri putatis? Custodite vos ab omni inquinamento carnis et corporis, ut salvi sitis [Col. 0110D] in die adventus Domini, unum autem hoc non lateat vos, ut ait Apostolus: Charissimi, quia unus dies apud Dominum sicut mille anni, et mille anni, sicut unus dies. Non tardat Dominus promissis, sed patienter exspectat propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti. Adveniet autem dies Domini ut fur, in qua coeli magno impetu transient, clementa vero calore solventur. Cum haec ergo omnia dissolvenda sint, quales oportet vos esse in sanctis conversationibus et pietatibus, exspectantes et [Col. 0111A] properantes in adventum diei Dei, per quem coeli ardentes solventur, et elementa ignis calore tabescent. Nos vero coelos novos et terram novam et promissa ipsius exspectamus, in quibus justitia inhabitat. Deus autem omnis gratiae qui vocavit vos in aeternam [Col. 0112A] suam gloriam, in Christo Jesu modicum passos ipse perficiet, confirmabit, et consolidabit. Ipsi gloria et imperium in saecula saeculorum, Amen. Data X Kalend. Martii, Magno et Camerino consulibus.
[Col. 0111B] Omnibus Ecclesiis in eadem qua sumus fide et doctrina manentibus, PIUS apostolicae sedis archiepiscopus.
Gratias agimus, fratres, Deo, quoniam crescit fides vestra et abundat charitas uniuscujusque omnium vestrum invicem, ita ut nos ipsi in vobis gloriemur in Ecclesiis Dei. Videte, fratres, videte ut nemo vos seducat, volens in humilitate et religione angelorum, quae non vidit, ambulans frustra, inflatus sensu carnis suae, et non tenens caput, ex quo totum corpus per nexus et conjunctiones ministratum et constructum crescit in augmentum Domini; sed induite vos sicut electi Dei, sancti et dilecti, viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, modestiam, patientiam, supportantes invicem [Col. 0111C] et donantes vobismetipsis si quis habet querelam. Et sicut Christus donavit vobis, ita et vos.
Caeterum nosse vos volumus quod Pascha Domini, die Dominica annuis solemnitatibus sit celebrandum. Istis ergo temporibus Hermes doctor fidei et Scripturarum effulsit inter nos. Et licet nos idem Pascha praedicta die celebremus, et quidam inde dubitarent, ad corroborandas tamen animas eorum eidem Hermae angelus Domini in habitu pastoris apparuit et praecepit ei, ut Pascha die Dominico ab omnibus celebraretur tempore suo; unde et vos apostolica auctoritate instruimus omnes eadem servare debere, quia et nos eadem servamus, nec debetis a capite quoquomodo dissidere.
Cavete diligenter omnes, ne quis vos decipiat per [Col. 0111D] aliquam astrologiam vel philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum et traditionem rectam. «In Christo enim habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter ut sitis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis,» qui sine dubio qui contra mandata Dei agit peccat, et qui consensum praestat erranti. Hanc sanctam sedem apostolicam omnium Ecclesiarum caput esse praecepit, ipso dicente principi apostolorum Petro: «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum. Et quodcunque ligaveris super terram erit ligatum et in coelo, et quodcunque erit solutum super terram erit solutum et in coelo (Matth. XVI, 18) .» Quid enim prodest illi suo errore non pollui qui [Col. 0112B] consensum praestat erranti. Oves enim pastorem suum non reprehendant, plebs vero episcopum non accuset, nec vulgus eum arguat, quoniam non est discipulus super magistrum, neque servus supra Dominum. Episcopi autem a Deo sunt judicandi, qui eos sibi oculos elegit; nam a subditis aut pravae vitae hominibus non sunt arguendi vel accusandi, aut lacerandi, ipso Domino exemplum dante, quando per seipsum, et non per alium vendentes sacerdotes, et ementes ejecit de templo, et mensas nummulariorum proprio evertit flagello, et ejecit de templo; et sicut alibi per prophetam loquitur dicens: Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos discernit. Si quis vero a suo proposito retrorsum exorbitaverit, et jussum apostolicae sedis libenter transgressus fuerit, infamis efficitur. Reprobari ergo [Col. 0112C] oportet eorum redargutiones qui in recta fide suspecti sunt. Fides autem et conversatio primum scrutanda est, et denuo qui irreprehensibiles apparuerint sunt recipiendi, et non prius, quia «bonus homo,» testante Veritatis voce, «ex bono thesauro cordis sui profert bona, malus homo ex malo thesauro cordis sui profert mala. Ex abundantia enim cordis os loquitur,» ideo persona et opinio ac vita uniuscujusque in initio rimanda est, quia boni semper infestantur a malis. Boni enim cum malis, licet misti sint in Ecclesia, vix concordare inveniuntur, quoniam dissimilis est eorum cogitatio, voluntas et actus. Nihil enim prodest homini jejunare et orare, et alia religionis bona agere, nisi mens ab iniquitate revocetur, [Col. 0112D] et ab obtrectationibus lingua cohibeatur, unde ait propheta: «Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum, diverte a malo et fac bonum.» Nemo enim bonum faciens alteri verbo aut facto nocere vult, quanto minus in suspicionem debet venire fidelis homo ut dicat aut faciat ea quae pati non vult! Quia omnis suspicio potius repellenda est quam approbanda vel recipienda. «Charitas enim non quaerit quae sua sunt,» sed quae aliorum, quia unius causa multorum non est praeferenda. «Sectamini charitatem, aemulamini spiritualia. Charitas enim patiens est, benigna est. Charitas enim non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate; congaudet autem veritati, omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. Charitas nunquam [Col. 0113A] excidit.» Semper rogo vos, ut deteriora rejiciatis, et meliora perficiatis, quia nos non spiritum mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus [Col. 0114A] quae a Deo donata sunt nobis, et ea sectemini indifferenter. Data VII Idus Aprilis Claro et Severo consulibus.
[Col. 0113A] PIUS Romanae urbis archiepiscopus, Italicis fratribus salutem in Domino.
Scitis, fratres, quia Dei agricultura sumus, ideo ejus adjutores esse debemus, secundum gratiam quam ipse dedit nobis; si hoc autem esse neglexerimus, nulli dubium est quod damnabimur. Si vero in ejus servitio pro viribus laboraverimus, verique ejus adjutores fuerimus, ejusque voluntatem implere studuerimus, profecto ab illo ditabimur, quia uniuscujusque [Col. 0113B] opus quale sit, ut ait Apostolus, dies Domini declarabit, et ignis probabit. Ad sedem autem apostolicam perlatum est quod sint inter vos contentiones et aemulationes, et praedia divinis usibus tradita, quidam humanis applicant usibus, et Domino Deo cui tradita sunt ea subtrahunt ut suis usibus inserviant. Quapropter ab omnibus illius usurpationis contumelia depellenda est, ne praedia sibi secretorum coelestium dicata a quibusdam irruentibus vexentur. Quod si quisquam praesumpserit, sacrilegus habeatur, et sicut sacrilegus judicetur. Ipsos autem qui hoc agunt, cleros et Domini sacerdotes persequi, eosque infamare audivimus, ut malum super malum addant, et deteriores fiant; non intelligentes quod Ecclesia Domini in sacerdotibus consistit et [Col. 0113C] crescit in templum Dei. Et sicut qui Ecclesiam Dei vastat et ejus praedia et donaria exspoliat et invadit fit sacrilegus, sic et ille qui ejus sacerdotes insequitur sacrilegii reus existit, et sacrilegus judicatur. Aemulamini, fratres, charismata meliora, et nolite talia agere, nec eis commisceri aut consentire qui talia agunt, quoniam non solum qui talia agunt sunt hujus criminis rei, sed qui facientibus 26 consentiunt. Non ergo gravius peccatum est fornicatio quam sacrilegium, sed sicut majus est peccatum quod in Deum committitur quam quod in hominem, sic gravius est sacrilegium agere, quam fornicari; de talibus enim ait Apostolus: «Et vos inflati estis, et non magis luctum habuistis ut tollatur de medio vestrum, qui hoc opus fecit. Ego quidem [Col. 0113D] absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi ut praesens eum qui sic operatus est in nomine Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu in virtute Domini nostri Jesu Christi hujusmodi tradere Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi. Non est bona gloriatio vestra. Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit? Expurgate, inquit Apostolus, vetus fermentum ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi. Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus. Itaque epulemur, [Col. 0114A] non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis. Scripsi vobis in epistola, ait idem ipse Apostolus, ne commisceamini fornicariis, non utique fornicariis hujus mundi, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus. Alioquin debueratis de hoc mundo exisse. Nunc autem scripsi vobis non commisceri. Si quis autem frater nominatus est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, [Col. 0114B] aut rapax, cum hujusmodi nec cibum sumere. Quid enim mihi de his qui foris sunt judicare? Nonne de his qui intus sunt vos judicatis? Nam eos qui foris sunt Deus judicabit. Auferte malum ex vobis ipsis. Audet aliquis vestrum, habens negotium adversus alterum, judicari apud iniquos et non apud sanctos? An nescitis quoniam sancti Dei de mundo judicabunt? Et si in vobis judicabitur mundus, indigni estis quidem ut de minimis judicetis, nescitis quoniam angelos judicabimus? quanto magis saecularia! Saecularia igitur judicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in Ecclesia illos constituite ad judicandum. Ad verecundiam vestram dico, sic non est inter vos sapiens quisquam qui possit judicare fratrem suum, sed frater cum fratre judicio [Col. 0114C] contendit, et hoc apud infideles. Jam quidem omnino delictum est in vobis quod judicia habetis inter vos. Quare non magis injuriam accipitis? Quare non magis fraudem patimini? Sed vos injuriam facitis et fraudatis, et hoc fratribus. An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare. Neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt. Et haec quidem fuistis, sed abluti estis et sanctificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri (I Cor. V, 2-13; VI, 1-11) .» De caetero salva in omnibus apostolica auctoritate quaecumque sunt ad religionis [Col. 0114D] observantiam pertinentia, locis suis et a suae dioeceseos synodis audiantur. Et si quis sacerdotum vel reliquorum clericorum suo episcopo inobediens fuerit, aut insidias ei paraverit, aut contumeliam, aut calumniam, et convinci potuerit, mox curiae tradatur. Qui autem facit injuriam, recipiat hoc quod inique gessit. «Corrumpunt enim mores bonos colloquia mala. Evigilate justi et nolite peccare (I Cor. XV, 33, 34) .» Data Idus Martii, Claro et Severo IV cc. consul.
[Col. 0115A] ANITIUS universis Ecclesiis per Galliae provincias constitutis, in Domino salutem.
Bonorum operum et spiritualium studiorum Deum auctorem esse non dubium est, qui bonorum hominum incitat mentes et adjuvat actiones; quod nobis evidenter apparuit, cum inter longinqua spatia regionum unum corda vestra senserunt consilium, et quae desiderabatis responsa, non unius, sed plurimorum epistolae intimarunt. De ordinationibus vero episcoporum super quibus nos consulere voluistis, olim in sancti praedecessoris nostri Anacleti ordinationibus quaedam jam decreta reperimus. Scimus enim beatissimum Jacobum qui dicebatur justus, qui etiam secundum carnem frater Domini nuncupatus est, a Petro, Jacobo et Joanne apostolis, Hierosolymorum [Col. 0115B] episcopum esse ordinatum. Si autem non minus quam a tribus apostolis tantus vir fuit ordinatus episcopus, patet profecto eos formam instituente Domino tradidisse, non a minus quam a tribus episcopis episcopum ordinari debere. Sed crescente numero episcoporum, nisi necessitas intervenerit, debent etiam plures augeri. Id est si archiepiscopus diem obierit, et alter ordinandus archiepiscopus electus fuerit, omnes ejusdem provinciae episcopi ad sedem metropoleos conveniant, ut ab omnibus ipse ordinetur. Oportet autem ut ipse qui illis omnibus praeesse debet, ab omnibus illis eligatur et ordinetur. Reliqui vero provinciales episcopi, si necesse fuerit, caeteris consentientibus, a tribus jussu archiepiscopi consecrari possunt episcopis. [Col. 0115C] Sed melius, est si ipse cum omnibus, eum qui dignus est elegerit et cuncti pariter sacraverint pontificem. Et licet istud necessitate cogente concessum sit, illud tamen quod de archiepiscopi consecratione praedictum est atque praeceptum, id est, ut omnes suffraganei eum ordinent, nullatenus immutari licet; quia qui illis praeest, ab omnibus episcopis quibus praeest debet constitui. Sin aliter praesumptum fuerit, viribus carere non dubium est, quia irrita erit ejus secus acta ordinatio; ipse autem archiepiscopus nihil de eorum causis, aut de aliis communibus juxta statuta apostolorum absque cunctorum illorum agat consilio; nec illi, nisi quantum ad proprias parochias pertinet sine suo, quoniam tali gaudet concordia Altissimus et gloriatur in [Col. 0115D] membris suis. Nulli archiepiscopi primates vocentur, nisi illi qui primas tenent civitates, quarum episcopos apostoli et successores apostolorum regulariter patriarchas et primates esse constituerunt, nisi aliqua [Col. 0116A] gens deinceps ad fidem convertatur, cui necesse sit propter multitudinem eorum primatem constitui. Reliqui vero qui alias metropolitanas sedes adepti sunt, non primates, sed metropolitani nominentur. Si autem aliquis metropolitanorum inflatus fuerit, et sine omnium comprovincialium praesentia ve consilio episcoporum, aut eorum, aut alias causas, nisi eas tantum quae ad propriam suam parochiam pertinent, agere, aut eos gravare voluerit, ab omnibus districte corrigatur, ne talia deinceps praesumere audeat. Si vero incorrigibilis, eisque inobediens apparuerit, ad hanc apostolicam sedem, cui omnia episcoporum judicia terminare praecepta sunt, ejus contumacia referatur, ut vindicta de eo fiat, et caeteri timorem habeant. Si autem propter nimiam [Col. 0116B] longinquitatem, aut temporis incommoditatem, vel itineris asperitatem, grave ad hanc sedem ejus causam deferre fuerit, tunc ad ejus primatem causa deferatur, et penes ipsum hujus sanctae sedis auctoritate judicetur. Similiter si aliquis episcoporum metropolitanum suspectum habuerit, apud primatem dioeceseos, aut apud hanc apostolicam sedem audiatur. Qui major est vestrum, secundum Dominicam jussionem, sit vester minister, et quanto major es in omnibus, humilia te ipsum. Charissimi, nolite inter vos contendere, nec quaerat aliquis major esse, sed, juxta Apostolum, Diligite vos invicem, «quia charitas ex Deo est, et omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognoscit Dominum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est. Pascite,» [Col. 0116C] inquit princeps apostolorum, «qui in vobis est gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum, neque turpis lucri gratia, sed voluntarie. Neque ut dominantes in cleris, sed forma facti gregi ex animo. Et cum apparuerit princeps pastorum, percipietis immarcescibilem gloriae coronam (I Petr. V, 24) .» Et juxta alium apostolum: «Fratres, memores estote verborum quae praedicta sunt ab apostolis Jesu Christi qui dicebant vobis, quoniam in novissimo tempore venient illusores secundum desideria ambulantes impietatum. Hi sunt qui segregant semetipsos animales, spiritum non habentes. Vos autem, charissimi, superaedificantes vosmetipsos sanctissimae vestrae fidei, in Spiritu sancto orantes, ipsos vos in [Col. 0116D] dilectione Dei servate, exspectantes misericordiam Domini nostri Jesu Christi in vitam aeternam. Et hos quidem arguite judicantes, illos vero servate de igne recipientes. Aliis autem miseremini in timore, [Col. 0117A] odientes eam quae carnalis est maculatam tunicam (Jud., 17-23) .» Prohibete, fratres, per universas regionum vestrarum Ecclesias, ut clerici, qui laicis et simplicibus, virtutis, honestatis, pudicitiae et gravitatis exemplar esse debent ac seipsos tanquam signum purioris vitae rudioribus ad imitationem prudenter exhibere, juxta Apostolum, comam non nutriant, sed desuper caput in modum spherae radant, quia sicut discreti debent esse in conversatione, [Col. 0118A] ita et in tonsura et omni habitu discreti debent apparere. Haec vobis, fratres, ut petistis custodienda mittimus, et custodire praecipimus, «ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris,» cui honor et imperium per aeterna saecula. Data octavo Kalend. Junii, Galliano et Rufino consulibus.
[Col. 0117B] SOTHER apostolicae sedis archiepiscopus, Campanis omnibus salutem in Domino.
Gaudere vos oportet, fratres, quod divina largiente gratia familiares Domini vocamini, ejusque sacerdotii dignitate fungimini. Nunc autem rogo vos ut circa plebes vobis commissas laborare dignemini, et fructuosos manipulos Domino reportare nitamini. Paulus enim apostolus de fide ita loquitur, dicens: «Quod ante promiserat, ait, per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo qui factus est ei ex semine David, secundum carnem (Rom. I, 2) .» Item ipse ad Galatas: «Postquam autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum ex muliere factum sub lege (Galat. IV, 4) .» Et ad Philippenses: «In similitudinem hominum factus et habitu [Col. 0117C] inventus ut homo (Philipp. II, 7) .» Et in psalmo tricesimo: «Infirmata est in paupertate virtus mea, et ossa mea conturbata sunt, et super inimicos meos factus sum opprobrium (Psal. XXX, 11) .» Item ibi: «Oblivioni datus sum tanquam mortuus a corde. Factus sum tanquam vas perditum (Ibid., 13) .» Et in septuagesimo: «Tanquam prodigium factus sum multis, et tu adjutor fortis (Psal. LXX, 7) .» Et in septuagesimo secundo: «Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum (Psal. LXXII, 22) .» Et in octogesimo sexto: «Mater Sion dicet: Homo, et homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXVI, 5) .» Et in septuagesimo septimo: «Factus sum sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber (Psal. LXXVII, 5) .» [Col. 0117D] Et in centesimo octavo: «Et factus sum illis opprobrium, viderunt me, et moverunt capita sua (Psal. CVIII, 15) .» Et in centesimo primo: «Vigilavi et factus sum sicut passer solitarius in tecto (Psal. CI, 5) .» Et in Evangelio: «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) .» Filius igitur secundum carnem dicitur factus. Nam secundum divinitatem a Patre nusquam dicitur factus, sed genitus; dum enim Pater loquitur, Filius loquitur, et cum Filius loquitur Patrem in illo esse loquentem documentis coelestibus comprobatur, Paulo apostolo attestante, qui ait: Multis partibus multisque modis olim 27 Deus locutus est Patribus in prophetis, novissime autem locutus est nobis in Filio. Et ut eumdem [Col. 0118B] Filium, excepto Patris praecepto, doceam fuisse locutum, ex Isaiae prophetae volumine proferimus documentum. «Haec dicit Dominus: In illa die sciet populus meus, quoniam ego ipse qui loquebar in servis meis prophetis, evangelizans auditum pacis, et ecce adsum. «Item ibi:» Ego sum dominus qui loquor justitiam, et annuntio veritatem. «Item ibi:» Cogitavi, et locutus sum, et adduxi, et creavi et feci. «Et Apostolus: «An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII, 3) .» Et in psalmo centesimo decimo octavo: «Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar (Psal. CXVIII, 46) .» Et ipse Dominus in Evangelio caeco a se illuminato dicit: «Et vidisti eum et quia loquitur tecum ipse est (Joan. IX, 36) .» Et Samaritanae mulieri [Col. 0118C] ait: «Ego sum qui loquor tecum (Joan. IV, 26) .» Et ad discipulos: «Verba quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 64) .» Et ad Patrem: Ego ad te venio, et haec loquor in mundo. Et iterum Judaeis dixit: Loquor vobis, et non auditis. Si autem venerit alius, illum audietis. Et iterum: Haec locutus est Dominus in gazophylacio docens in templo. Et nemo apprehendit eum, quia nondum venerat hora ejus. Ecce in his omnibus, quae superius dicta sunt, non docetur Filius praecepto Patris fuisse locutus, sed magis proprium exercuisse in loquendo sermonem. Isaias quoque propheta ait: Haec dicit Dominus: Ego feci terram sensu meo, et hominem super eam, ego solidavi coelum manu mea, ego omnibus sideribus mandavi ut lucerent in coelo. [Col. 0118D] Item ibi: Ego omne consilium meum statui, et omnia quaecunque cogitavi ego feci, Item ibi: Sic dicit Dominus, qui constituit coelum et terram, et fecit eam et fundavit eam. Item ibi: Ego primus, et ego in aeternum, manus mea fundavit terram. Dextera mea solidavit coelum. Et in Jeremia: Ego feci terram in fortitudine mea magna, et in brachio meo excelso. Item ibi: Dominus fecit terram in virtute sua magna, et erexit orbem terrae in sapientia, et prudentia sua extendit coelum et posuit sonum aquae in coelo. Defendite, charissimi, ego rogo vos, contra malivolos homines inconcussum Ecclesiae statum, ut vos Christi dextera defendat in aevum. Data Nonas Maii, Rustico et Aquilino IV consulibus.
[Col. 0119A] Dilectissimis fratribus per Italiae provincias sanctis constitutis episcopis, SOTHER papa.
Divinis praeceptis et apostolicis monitis informamur, ut pro omnium Ecclesiarum statu impigro vigilemus affectu, at si quid usquam reprehensioni invenitur obnoxium, celeri sollicitudine ab ignorantiae imperitia et praesumptionis usurpatione revocemus. Sacratas Deo feminas vel monachas, sacra vasa vel sacratas pallas penes vos contingere et incensum circa altaria deferre perlatum est ad apostolicam sedem, quae omnia reprehensione et vituperatione plena esse, nulli recte sapientium dubium est. Quapropter hujus sanctae sedis auctoritate, haec omnia vobis resecare funditus, quanto citius poteritis, censemus, et ne pestis haec latius divulgetur per [Col. 0119B] omnes provincias, abstergi citissime mandamus, ait enim Apostolus: «Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2) .» Illa est enim virgo Ecclesia, sponsa unius viri Christi, quae nullo se patitur errore vel inhonesta reprehensione vitiari, ut per totum mundum una sit nobis unius castae communionis integritas. Unde consurgite, charissimi, cum Domino, et assistite ei induentes arma spiritus adversus malignantes contra fidem ejus, et probetur spiritus sapientiae, id est, verba illorum si ex Deo sunt. Scriptum est enim in Jeremia: «Probatorem dedi te in populum meum robustum, et scies, et facies, et probabis viam illorum (Jerem. VI, 27) .» Multum namque nobis necessaria [Col. 0120A] est vigilantia tanti sacramenti sapientiae discretionis, quae occulta tenebrarum revelat, ad requisitionem hujusmodi rei et scrutationem, quoniam latet quodammodo et absconditur, vixque comprehenditur dolosa existens malitia pro eo quod sibi pietatem callide blandiatur, ut valeat scrutantium mentem latere. Quod utique sciens beatus Apostolus, ait: «Nam hujusmodi pseudoapostoli, operarii subdoli, transfigurant se in apostolos Christi (II Cor. XI, 13) .» Sed non mirum quando ipse Satanas transfigurat se in angelum lucis, si ministri ejus transfigurantur velut ministri justitiae, quorum finis secundum opera eorum. Sed et Dominus in hoc praemuniens nos, ait: «Attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt [Col. 0120B] lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 15, 16) .» Ergo in idipsum ex toto corde vestro referentes, ante omnia, super tali quaestione deprecationem, et dicentes cum David: «Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua; lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis (Psal. CXVIII, 18, 105) .» Quoniam, ut ait beatus Daniel propheta, «sapientia et fortitudo ejus sunt (Dan. II, 20) ,» dat sapientiam sapientibus, et scientiam intelligentibus et disciplinam; ipse revelat profunda et abscondita, et novit in tenebris constituta, et lux cum eo est. Quia sapientiam et fortitudinem dedisti mihi et ostendisti mihi quae rogavi te. Data X Kalend. Junii, Cetico et Clero IV consulibus.
[Col. 0119C] ELEUTHERIUS episcopus, universis Ecclesiis per Galliae provincias Domino militantibus, in Domino salutem.
Magno munere misericordiae Dei totius Ecclesiae catholicae multiplicata sunt gaudia, cum multos populos ad Domini servitium festinare cognovimus. Qua de re necessarium judicavimus vos instruere, ut escas quas vitare vos audivimus irrationabiliter non respuatis. Scitis, fratres, legislatorem docuisse, omnia quae creavit Deus erant valde bona, et ipsa per se Veritas ait: «Non quod intrat in os coinquinat hominem, sed quod exit de ore (Matth. XV, 11) .» Unde constat non debere refutare escas communes quas Deus ad cibos tribuit fidelibus suis. Et in Actibus apostolorum, de mundis escis legitur ita: [Col. 0119D] «Postera autem die iter tribus facientibus domesticis cum Petro, et appropinquantibus civitati, ascendit Petrus in superiora, ut oraret circa horam sextam, et cum esuriret, voluit gustare. Parantibus autem eis cecidit super eum mentis excessus: et vidit coelum apertum et descendens vas quoddam, [Col. 0120C] velut linteum magnum, quatuor initiis submitti de coelo in terram, in quo erant omnia quadrupedia et serpentia terrae, et volatilia coeli. Et facta est vox ad eum: Surge, Petre, occide et manduca. Ait autem Petrus: Absit, Domine, quia nunquam manducavi omne commune et immundum. Et vox iterum secundo ad eum: Quae Dominus purificavit, tu commune ne dixeris. Hoc autem factum est per ter, et statim vas receptum est in coelum (Act. X, 9, 16) .»
De accusationibus ergo clericorum, super quibus consulti sumus, quia omnes eorum accusationes difficile est ad sedem apostolicam deferre, finitiva episcoporum tantum judicia huc deferantur, et hujus sanctae sedis auctoritate finiantur, sicut ab apostolis eorumque successoribus multorum consensu episcoporum [Col. 0120D] jam definitum est. Nec in eorum Ecclesiis alii aut praeponantur, aut ordinentur antequam hic eorum juste terminentur negotia, quoniam quamvis liceat apud provinciales et metropolitanos atque primates eorum ventilare accusationes vel criminationes, non tamen licet diffinire secus quam praedictum [Col. 0121A] est. Reliquorum vero clericorum causas apud provinciales et metropolitanos ac primates et ventilare et juste diffinire licet, judicantem tamen oportet cuncta rimari, et ordinem rerum plena inquisitione discutere, interrogandi ac proponendi, adjiciendique praebita patientia ab eo, ut ibi actio ambarum partium limitata sit pleniter. Nec litigantibus judex prius sua velit sententia obviare nisi quando ipsi jam peractis omnibus nihil habeant in quaestione quod proponant, et tandiu actio ventiletur, quousque rei veritas inveniatur. Frequenter interrogare oportet, ne aliquid praetermissum forte remaneat quod annecti conveniat; induciae enim non modicae ad inquirendum dandae sunt, ne aliquid praepropere agi a quacunque parte videatur, quia per subreptionem [Col. 0121B] multa proveniunt. Nihil tamen absque legitimo et idoneo accusatore fiat. Nam et Dominus noster Jesus Christus Judam furem esse sciebat, sed quia non est accusatus, ideo non est ejectus. Et quidquid inter apostolos egit, pro dignitate ministerii ratum mansit. Nam si leges saeculi accusatores requirunt, quanto magis ecclesiasticae regulae! docent enim terrestria et humana quae sint ecclesiastica atque coelestia. De accusationibus vero comprovincialibus ita legitur esse statutum: Si quis super quibuslibet criminibus quemlibet clericum pulsandum crediderit in provincia in qua consistit ille qui pulsatur suas exerceat actiones, nec aestimet eum alibi aut longius ad judicium protrahendum. Illi vero qui pulsatus fuerit, si judicem suspectum habuerit, liceat [Col. 0121C] appellare. Caveant etiam judices Ecclesiae ne absente eo cujus causa ventilatur, sententiam proferant, quia irrita erit, imo etiam causam pro facto dabunt.
Proditoris vero nec calumnia nec vox audiatur. Nemo enim debitorem amplius potest cognoscere quam ille qui injuriam, ejusque sustinuit nequitiam. [Col. 0122A] Oppressis namque ab omnibus in cunctis subveniatur causis. Haec omnia summopere sunt attendenda. Nec criminatio minorum, quanto magis episcoporum facile est recipienda, dicente Domino: «Non sequeris turbas ad faciendum malum (Exod. XXIII, 2) .» Et alibi: «Non suscipias vocem mendacii (Ibid. 1) .» Et in Paralipomenon legitur: «Omnia corda scrutatur Dominus (I Psal. XXVIII, 9) ,» et omnem cogitationem novit; homo vero videt in facie, Deus autem in corde. Et alibi scriptum est: Non potest humano condemnari examine quem Deus suo reservavit judicio. Igitur omne pondus et circumstantia adversariorum documenta per patientiam, fratres, comprimere satagite, scientes quia subversi sunt hujusmodi et delinquunt proprio ore damnati, quia [Col. 0122B] qui fratres accusant vel infestant, non eos diligunt, sed magis negligunt et peccant, dicente Apostolo: «Dilectio proximi malum non operatur (Rom. XIII, 10) .» Et alibi: «Qui non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere?» Nos enim humiles corde, ad ea quae recta sunt, adjutore Domino sapienter vinculo charitatis vobiscum sumus constricti, religionem catholicam in omnibus fortiter defensantes, improbis probe resistere non negligimus, unde dictum est: Negligere enim, cum possis deturbare perversos, nihil aliud est quam fovere, nec caret scrupulo societatis occultae, qui manifesto facinori desinit obviare. Hujus rei gratia universalis vobis a Christo Jesu commissa est Ecclesia, ut pro omnibus laboretis, et cunctis opem [Col. 0122C] ferre non negligatis; frater autem fratrem adjuvans exaltabitur, et illudens dissipabitur. Quapropter relevate semper oppressos, corripite inquietos, ut zizania Dominicam messem non possit suffocare. Data V Idus Julii, Paterno et Bardua consulibus.
[Col. 0121C] VICTOR Romanae ac universalis Ecclesiae archiepiscopus Theophilo episcopo et cunctis fratribus in Alexandria Domino famulantibus in Domino salutem.
[Col. 0121D] Multa mihi gratulatio, dilectissimi fratres, quod manifestato sicut optamus per gratiam Dei lumine evangelicae claritatis et ab Ecclesia jam magna ex parte perniciosi erroris nocte depulsa, creditae nobis dispensationis fructus crescit, et augmentatur in Domino. Celebritatem sancti Paschae die Dominica agi debere praedecessores nostri jam statuerunt, et nos illud eadem die celebrari solemniter mandamus, quia non decet ut membra a capite [Col. 0122C] discrepent, nec contraria gerant. A quarta decima vero luna primi mensis usque ad vicesimum primum ejusdem mensis diem eadem celebretur festivitas. Eodem vero tempore baptismus celebrandus est catholicus, [Col. 0122D] sed tamen si necesse fuerit, aut mortis periculum ingruerit gentiles ad fidem venientes quocunque loco, vel momento, ubicunque evenerit, sive in flumine, sive in mari, sive in fontibus, tamen, Christianae confessione credulitatis clarificata, baptizentur. Ipsis quoque quod in baptismo polliciti sunt summopere est attendendum, ne infideles, sed fideles inveniantur. Ipsi vero qui infidelitatis nota asperguntur, infames efficiuntur, atque inter fideles [Col. 0123A] minime reputantur. Haec vero statuta nulla debent improbitate convelli, nulla novitate mutari, quia alia ratio est causarum saecularium, alia est divinarum.
Audivimus namque apud vos vestrosque diversa judicia fieri, et incerta judicari. Incerta, charissimi, nullatenus judicemus, quoadusque veniat Dominus, qui latentia producet in lucem, et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium, quia quamvis vera sint, non tamen credenda, nisi quae manifestis judiciis comprobantur, nisi quae manifesto judicio convincuntur, nisi quae judiciario ordine publicantur. Similiter ea vos judicare ad apostolicam delatum est sedem, quae praeter nostram vobis definire non licet auctoritatem episcoporum causas, unde ita constitutum liquet a tempore apostolorum [Col. 0123B] et deinceps placuit ut accusatus vel judicatus a comprovincialibus in aliquam causam episcopus licenter appellet et adeat apostolicae sedis pontificem, qui aut per se, aut per vicarios suos ejus retractari negotium procuret; et dum iterato judicio pontifex causam suam agat, nullus alius in ejus loco ponatur aut ordinetur episcopus, quoniam, quanquam comprovincialibus episcopis accusati causam pontificis scrutari liceat, non tamen diffinire inconsulto Romano pontifice permissum est, cum beato Petro apostolo non ab alio quam ab ipso dictum sit Domino: Quaecumque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelo. Et alibi in institutis legitur apostolicis: Si quis putaverit se a proprio metropolitano [Col. 0123C] gravari, apud patriarcham vel primatem dioeceseos, aut penes universalis apostolicae Ecclesiae judicetur sedem. Nihil aliud est, fratres, talis praesumptio, nisi apostolorum suorumque successorum terminos transgredi, eorumque decreta violare. Culpantur enim, ut scriptum est, fratres, quia aliter circa episcopos judicare praesumunt quam apostolicae sedis papae fieri placuerit. Et quis est qui judicat eum quem Dominus sibi et huic sanctae sedi reservari voluit judicandum? Ait namque Dominus per prophetam Isaiam: «Domine Deus auxiliator meus, ideo non sum confusus, ideo posui faciem meam ut petram durissimam, et scio quia non confundar, juxta est qui justificat me. Quis contradicit [Col. 0124A] mihi? stemus simul. Quis est adversarius meus? accedat ad me, ecce Dominus Deus meus, auxiliator meus. Quis est qui condemnet me? Ecce omnes quasi vestimentum conterentur, tinea comedet eos. Quis ex vobis timens Dominum, audiens vocem servi sui? Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? Speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum. Ecce vos omnes accendentes ignem, accincti flammis, ambulate in lumine ignis vestri, et in flammis quas succendistis. De manu mea factum est hoc vobis, in doloribus dormietis. Audite me qui sequimini quod justum est, et quaeritis Dominum, attendite ad petram, unde excisi estis, et ad cavernam laci, de qua praecisi estis. Attendite ad Abraham patrem vestrum, et ad Saram quae peperit vos, quia unum [Col. 0124B] vocavi eum, et benedixi ei, et multiplicavi eum. Consolabitur ergo Dominus Sion, et consolabitur omnes ruinas ejus. Et ponet desertum ejus quasi delicias, et solitudinem ejus quasi hortum Domini; gaudium et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio et vox laudis. Attendite ad me, populus meus, et tribus mea, me audite. Quia lex a me exiet et judicium meum in lucem populorum requiescet; prope est justus meus, egressus est salvator meus, et brachium meum populos judicabit; me insulae exspectabunt et brachium meum sustinebunt. Levate in coelum oculos vestros, et videte sub terra deorsum, quia coeli sicut fumus liquescent, et terra sicut vestimentum atteretur, et habitatores ejus sicut haec interibunt. Salus autem mea in sempiternum [Col. 0124C] erit, et justitia mea non deficiet. Audite me qui scitis justum, populus meus, lex mea in corde eorum. Nolite timere opprobrium hominum et blasphemias eorum; sicut enim vestimentum, sic comedet eos vermis, et sicut lanam, sic devorabit eos tinea. Salus autem mea in sempiternum erit, et justitia mea in generatione et generationem (Isa. L, 7, 21; LI, 1, 2) .» Multis mundi hujus illecebris, multis vanitatibus resistendum est, ut verae charitatis et continentiae obtineatur integritas. Dominus enim nullum vult perire, sed omnes salvos fieri. Certus autem sum vos ad haec emendanda vel defendenda Domino auxiliante proficere. Data XIII Kal. Augusti, Commodo et Gratiano IV consulibus.
[Col. 0123D] VICTOR Romanae Ecclesiae urbis archiepiscopus, universis episcopis per Africam constitutis in Domino salutem.
Semper enim in aeterno consilio Dei mansit humani generis incommutabiliter praeordinata reparatio, sed ordo rerum per Dominum nostrum Jesum Christum temporaliter gerendarum dispositione verbi divini sumpsit exordium. Quapropter oportet vos, fratres, unanimes esse, et adminiculum vicissim ferre: in recta ergo fide et in sacramentis divinis [Col. 0124D] non discrepare, sed concordes esse, quia licet pauci sitis malorum comparatione, si tamen concordes fueritis, facile, auxiliante Domino, vestros insidiatores superabitis. Si vero discordes, quod absit, fueritis, non superabitis, sed superabimini. Perlatum est enim ad sedem apostolicam aliquos vestrum nocere fratres velle, et ut cadant, decertare, similiter in sacramentis discrepare, et ob id contentiones et aemulationes inter vos fieri; a quibus dissensionibus vos avertere, et in his omnibus concordare, et opem ferre vicissim [Col. 0125A] mandamus. Nam si hoc agere cito neglexeritis, et vicissim reconciliari non studueritis, ab apostolicae sedis et totius Ecclesiae communione vos pelli non dubitetis, nec attenditis, charissimi, qualiter Dominus per Isaiam prophetam talibus comminatus est, dicens: «Dominus eis locutus est verbum hoc, luxit et defluxit terra, et infirmata est, defluxit orbis, et infirmata est altitudo populi terrae, et terra interfecta est ab habitatoribus suis, quia transgressi sunt leges, mutaverunt jus, dissipaverunt foedus sempiternum. Propter hoc maledictio vorabit terram, et peccabunt habitatores ejus, ideoque insanient cultores ejus, et relinquentur homines pauci, luxit vindemia, infirmata est vitis; ingemuerunt omnes qui laetabantur corde; cessavit gaudium tympanorum, [Col. 0125B] quievit sonitus laetantium, conticuit dulcedo citharae; cum cantico non bibent vinum, amara erit potio bibentibus illam; attrita est civitas vanitatis, clausa est omnis domus nullo introeunte. Clamor erit super vino in plateis, deserta est omnis laetitia; translatum est gaudium terrae, relicta [Col. 0126A] est in urbe solitudo, et calamitas opprimet portas. Quia haec erunt in medio terrae, et in medio populorum, quomodo si paucae olivae quae remanserunt, excutiantur ex olea, et racemi, cum fuerit finitima vindemia. Hi levabunt vocem suam atque laudabunt: cum glorificatus fuerit Dominus, hinnient de mari. Propter hoc in doctrinis glorificate Dominum, et in insulis maris nomen Domini Dei Israel (Isa. XXIV, 3, 15) .» Et Dominus, in oratione quam discipulos suos docuit orare, ait: «Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum.» In bonis et justis hominibus sanctificatur nomen Domini, et in malis blasphematur, et ipsa per se Veritas ait: «Si offers munus tuum ad altare, et recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque [Col. 0126B] ibi munus tuum ad altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et postea offeres munus tuum.» Nulli vero liceat doctrinam evangelicam deserere, et sacerdotali honore gaudere. Data Kal. Septembris, Laterano et Ruffino IV cc. consulibus
[Col. 0125C] Romanae urbis archiepiscopus ZEPHERINUS omnibus per Siciliam constitutis episcopis in Domino salutem.
Divinae circa nos gratiae memores esse debemus quae nos per dignationis suae misericordiam ob hoc ad fastigium sacerdotale provexit, ut mandatis ipsius inhaerentes, et in quadam sacerdotum ejus speculatione constituti, prohibeamus illicita et sequenda doceamus. Sicut stellas coeli non exstinguit nox, sic mentes fidelium firmamento inhaerentes sanctae Scripturae non obscurat mundana iniquitas. Idcirco meditari vos oportet et Scripturas, et praecepta divina, quae in Scripturis continentur, diligenter attendere, ne transgressores legis Dei, sed impletores appareatis. Patriarchae vero vel primates [Col. 0125D] accusatum discutientes episcopum, non ante sententiam proferant finitivam, quam apostolica fulti auctoritate, ac reum seipsum confiteatur, aut per innocentes et regulariter examinatos convincatur testes. Qui minori non sint numero quam illi discipuli fuerunt, quos Dominus ad adjumentum apostolorum eligere praecepit, id est septuaginta duo. Detractores quoque divina auctoritate eradicandi sunt, et auctores inimicorum ab episcopali submovemus accusatione vel testimonio, nec summorum quispiam minorum accusationibus impetatur aut dispereat, neque in re dubia certa judicetur sententia, nec ullum judicium, nisi ordinabiliter habitum teneatur. Absens vero nemo judicetur, quia et divinae et humanae hoc prohibent leges. Accusatores autem eorum omni careant suspicione, quia columnas suas Dominus firmiter [Col. 0126C] stare voluit, non a quibuslibet agitari. Nullum autem eorum sententia a non suo judice dicta constringat, quia et leges saeculi id ipsum fieri praecipiunt. Duodecim enim judices quilibet episcopus accusatus, si necesse fuerit, eligat, a quibus ejus causa juste judicetur, nec prius audiatur, aut excommunicetur, vel judicetur, quam ipsi per se eligantur, et regulariter vocatus ad suorum primo conventum episcoporum, per eos ejus causa juste audiatur et rationabiliter discernatur. Finis vero ejus causae ad sedem apostolicam deferatur, ut ibidem terminetur. Nec antea finiatur, sicut ab apostolis vel successoribus eorum olim statutum est, quam ejus auctoritate fulciatur; ad eam quoque ab omnibus (maxime tamen ab oppressis) appellandum est et concurrendum [Col. 0126D] quasi ad matrem, ut ejus uberibus nutriantur, auctoritate defendantur, et a suis oppressionibus releventur, quia non potest, nec debet mater oblivisci filium suum.
29 Judicia enim episcoporum, majoresque Ecclesiae causae a sede apostolica et non ab alia, sicut apostoli et sancti successores eorum statuerunt, cum aliis episcopis sunt terminandae; quia licet in alios transferant episcopos, beato tamen apostolo Petro dictum est: Quaecunque ligaveris super terram erunt ligata et in coelis, et quaecumque solveris super terram erunt soluta et in coelis. Et reliqua privilegia quae soli huic sanctae sedi concessa sunt, et in constitutis apostolorum, eorumque successorum, aliis quamplurimis cum eis concinentibus, habentur inserta. Septuaginta enim apostoli sententias praefixerunt cum aliis quamplurimis [Col. 0127A] episcopis, et servandas censuerunt. De occultis enim alieni cordis temere judicare peccatum est, et eum cujus non videntur opera nisi bona, iniquum est ex suspicione reprehendere, cum eorum quae hominibus sunt incognita solus Deus judex sit; ipse vero novit abscondita cordis, et non alius; injusta enim judicia ab omnibus cavenda sunt, maxime tamen a servis Domini. Servum autem Dei non oportet litigare, nec quemquam damnare. Episcopi namque a plebibus, et clero, et Domini a servis ferendi sunt, ut sub exercitatione tolerantiae sustineantur temporalia, sperentur aeterna. Auget enim merita virtutis quod propositum non violat religionis. Satagendum est nobis ne aliquis fratrum nostrorum graviter laceretur vel pereat. Succurrere ergo vos [Col. 0127B] oportet oppressis, et liberare eos de manu persequentium, ut cum beato Job dicatis: «Benedictio [Col. 0128A] perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum, justitia indutus sum, et vestivi me vestimento et diademate, judicio meo; oculus fui caeco, et pes claudo; pater eram pauperum, et causam quam nesciebam diligentissime investigabam. Conterebam molas iniqui, et de dentibus illius auferebam praedam (Job. XXIX, 13) ,» et reliqua. Vos ergo, qui in specula a Domino estis positi, comprimere et repellere eos summopere debetis qui fratribus insidias praeparant, aut in eos seditiones et scandala excitant. Facile est enim verbo fallere hominem, non tamen Deum. Ideo hos repellere, et ab his vos cavere oportet, quatenus exstincta funditus hujus modi caligine, lucifer eis resplendeat, et laetitia oriatur, sanctissimi fratres. Data XII Kalendas Octobris, [Col. 0128B] Saturnino et Gallicano IV cc. consul.
[Col. 0127B] Charissimis fratribus per Aegyptum Domino militantibus ZEPHERINUS Romanae urbis archiepiscopus.
Tantam a Domino hujus sanctae sedis, et apostolicae Ecclesiae fundatore, et beato Petro principe apostolorum, accepimus fiduciam, ut pro universali Christi sanguine redempta Ecclesia, impigro laboremus affectu, et omnibus Domino famulantibus succurramus, et cunctis pie viventibus apostolica auctoritate opem feramus. Omnes qui in Christo volunt pie vivere, necesse est, ut ab impiis et dissimilibus patiantur opprobria, et despiciantur tanquam stulti et insani, ut meliores et purgatiores efficiantur. Qui bona temporalia perdunt ut percipiant aeterna. Eorum vero despectio et irrisio in ipsos retorquebitur qui [Col. 0127C] eos affligunt et contumeliis afficiunt, cum et abundantia eorum in egestatem, et superbia transierit in confusionem. Nuntiatum est enim sedi apostolicae per apocrisiarios nostros quosdam fratrum nostrorum episcoporum videlicet ab Ecclesiis et sedibus propriis pelli, suaque eis auferri supellectilia, et sic nudos et exspoliatos ad judicia vocari, quod omni ratione caret, cum constituta apostolorum eorumque successorum, et praecepta imperatorum, ac constitutiones legum idipsum prohibeant, et apostolicae sedis auctoritas idipsum fieri vetet. Praeceptum est ergo, in antiquis statutis, episcopos ejectos atque suis rebus exspoliatos in Ecclesiis propriis recipi, et primo sua omnia eis reddi, et demum quos eos juste accusare voluerit aequo periculo facere. Judices esse [Col. 0127D] decernentes, episcopos recta sapientes, et in Ecclesia convenientes ubi testes essent singulorum qui oppressi videbantur. Nec prius eos respondere debere quam omnia sua eis et Ecclesiis eorum legibus integerrime restituantur. Nec mirum, fratres, si vos persequuntur cum caput verum Christum Dominum nostrum usque ad mortem sunt persecuti. Ipsae tamen persecutiones patienter portandae sunt, ut ejus discipuli esse cognoscamini, pro quo et patimini, [Col. 0128B] unde et ipse ait: «Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V, 10) ;» his fulti suffragiis non multum debemus timere opprobrium hominum, neque eorum exprobrationibus vinci, quoniam hoc nobis Dominus jubet per Isaiam prophetam dicens: Audite me qui scitis judicium, populus meus in quorum cordibus lex mea est. Nolite timere opprobrium hominum, et blasphemias eorum ne timeatis, considerantes quod in psalmo scriptum est: «Nonne Deus requirit ista, ipse enim novit abscondita cordis (Psal. XLIII, 22) ,» et cogitationes talium hominum quoniam vanae sunt; «Vana autem locuti sunt unusquisque ad proximum suum, labia dolosa in corde et corde locuti sunt mala. Sed disperdet [Col. 0128C] Deus universa labia dolosa et linguam magniloquam. Qui dixerunt labia nostra a nobis sunt, quis noster Dominus est (Psal. XI, 3 5) ?» Nam si haec in memoria retinerent, minime ad tantam prosilirent iniquitatem. Non enim probabili et paterna doctrina hoc faciunt, sed ut suam exerceant in servos Dei vindictam. Scriptum namque est: «Via stulti recta in oculis ejus (Prov. XII, 15) .» Et: «Sunt viae quae videntur homini justae, novissima autem earum deducunt ad mortem (Prov. XIV, 12) .» Nos enim qui haec patimur, judicio Dei haec reservare debemus, qui reddet unicuique secundum opera ejus. Qui etiam per ministros suos intonuit dicens: «Mihi vindictam, ego retribuam (Rom. XII, 19) .» Vos enim in recta fide et opere ac bona voluntate succurrite vicissim, [Col. 0128D] nec aliquis a supplemento fratris subtrahat manum, quoniam in hoc ait Dominus: «Cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII, 35) ;» unde et ipse per Prophetam loquitur, dicens: «Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) .» Spiritali dico habitaculo et concordia quae in Deo est et unitate fidei, hujus delectabilis secundum veritatem habitaculi quae videlicet in [Col. 0129A] Aaron magis decorabatur, atque sacerdotibus induentes dignitatem sicut unguentum super caput principalem intellectum irrigans, et usque ad ipsam extremam scientiam deducens. In hoc enim habitaculo benedictionem et aeternam vitam promisit Dominus. Hujus igitur propheticae vaticinationis meritum amplectentes, praesentem fraternam syllabam exposuimus, nostra propter charitatem minime quaerentes, aut quaesituri. Non enim detrahentibus bonum est detrahere, aut palo secundum vulgarem fabulam excutere palum. Absit; non enim sunt ista nostra. Haec enim avertat Divinitas. Justo judicio Dei datur plerumque peccatoribus potestas, qua sanctos ipsius persequantur, ut qui spiritu Dei juvantur et aguntur, fiant per laborum exercitia clariores, ipsis [Col. 0129B] tamen qui eos persequuntur et exprobrant atque detrahunt, erit proculdubio vae. Vae, vae illis qui de trahunt servis Dei, quia detractio eorum ad eum pertinet, cujus ministerium agunt, et vice funguntur. Oramus autem, ostium circumstantiae (qui neminem perire aut labiis suis pollui volumus) eorum moribus imponi, et verbum minime nocivum concipere, [Col. 0130A] aut ore proferre unde, et Dominus per prophetam loquitur, dicens: «Dixi: Custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea (Psal. XXXVIII, 2) .» Dominus omnipotens et ejus unigenitus Filius, et Salvator noster Jesus Christus hoc vobis tribuat incitamentum, ut omnibus fratribus, quibuscunque tribulationum molestiis laborantibus, viribus quibus potestis, succurratis, et eorum, ut dignum est, injurias vestras aestimetis, maximum adminiculum eis verbis et factis praebeatis, ut ejus discipuli inveniamini veri qui fratres ut se omnibus diligere praecepit. Ordinationes vero presbyterorum et levitarum tempore congruo et multis coram astantibus solemniter agite, et probabiles ac doctos viros ad hoc opus provehite, ut de eorum societate et adjumento [Col. 0130B] plurimum gaudeatis. Ponite indesinenter corda vestra in virtute Dei et enarrate haec et caeteta divina verba in progenies alteras, quoniam hic est Deus noster in aeternum, et ipse reget nos in saecula. Data VII Idus Novembris, Saturnino et Gallicano consulibus.
[Col. 0129C] CALIXTUS archiepiscopus Ecclesiae catholicae urbis Romae BENEDICTO, fratri et coepiscopo, salutem in Domino.
Fraternitatis amore constringimur, et apostolico moderamine cogimur, ut consultis fratrum prout Dominus dederit, respondeamus, eosque apostolicae sedis auctoritate instruamus. Jejunium quod ter in anno apud nos celebrare didicistis, convenientius nunc per quatuor tempora fieri decernimus, ut sicut annus per quatuor volvitur tempora, sic et nos quaternum solemne agamus jejunium, per anni quatuor tempora, et sicut replemur frumento, vino et oleo ad alenda corpora, sic repleamur jejunio ad alendas animas, juxta prophetae Zachariae vocem, qui ait: «Factum est verbum Domini ad me dicens: Haec [Col. 0129D] dicit Dominus exercituum. Sicut cogitavi ut affligerem vos cum ad iracundiam provocassent me patres vestri, et non sum misertus, sic conversus cogitavi in diebus istis ut benefaciam Jerusalem et domui Juda. Nolite timere, haec sunt verba quae facietis. Loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, veritatem et judicium pacis judicate in portis vestris, et unusquisque malum contra amicum suum ne cogitetis in cordibus vestris, et juramentum mendax ne diligatis. Omnia enim haec sunt quae odivi, dixit Dominus exercituum. Et factum est verbum Domini exercituum ad me dicens: Haec dicit Dominus exercitum: Jejunium quarti, et jejunium quinti, [Col. 0130C] et jejunium septimi, et jejunium decimi erit domui Judae in gaudium et laetitiam, et in solemnitates praeclaras; veritatem tantum et pacem diligite, dixit Dominus exercituum.» In hoc ergo omnes nos unanimes oportet esse, ut secundum apostolicam doctrinam idipsum dicamus omnes, et non sint in nobis schismata. Simus autem perfecti in eodem sensu, et in eadem scientia, in cujus operis devotione gratulamur dilectionem tuam esse consortem. Non decet enim a capite membra dissidere, sed juxta sacrae Scripturae testimonium omnia membra caput sequantur. Nulli vero dubium est, quod apostolica Ecclesia mater sit omnium Ecclesiarum a cujus vos regulis nullatenus convenit deviare. Et sicut Filius venit facere voluntatem Patris, sic et vos voluntatem [Col. 0130D] vestrae impleatis matris, quae est Ecclesia, cujus caput, ut praedictum est, Romana existit Ecclesia. Quidquid ergo sine discretione justitiae contra hujus disciplinam actum fuerit, ratum haberi ratio nulla permittit.
Criminationes vero contra doctorem nemo suscipiat, quia non oportet filios reprehendere patres, nec servos dominos lacerare. Filii ergo sunt doctorum omnes quos instruunt. Et sicut filii patres carnales, sic et hi patres debent diligere spirituales. Non enim bene vivit, qui non recte credit, aut patres reprehendit, vel detrahit suos; doctores ergo qui et patres vocantur magis portandi quam reprehendendi sunt, nisi in recta fide erraverint. Nullus [Col. 0131A] ergo doctorem per scripta accuset, nec nisi fideli et legitimo qui etiam irreprehensibilem vitam ac conversationem ducat accusatori, respondeat, quia indignum est ut doctor stulto et indocto atque reprehensibiliter viventi respondeat juxta stultitiam suam, dicente Scriptura: «Non respondeas stulto juxta stultitiam suam (Prov. XXVI, 4) ;» non bene vivit qui non recte credit. Nihil mali vult qui fidelis est. Si quis fidelis est, videat ne falsa loquatur, aut cuiquam insidias ponat. Fidelis homo semper fideliter agit, 30 et infidelis callide insidiatur, atque fideles et pie ac juste viventes perdere nititur, quia similis similem sibi quaerit. Infidelis homo mortuus est in corpore vivente. Et contra sermones fidelis hominis vitam custodiunt auditorum. Doctorem enim catholicum, [Col. 0131B] et praecipue domini sacerdotem, sicut nullo errore implicari, ita nulla oportet machinatione, aut cupiditate violari, dicente quippe Scriptura sancta: «Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere (Eccli. XVIII, 30) ;» multis hujus mundi illecebris, multis vanitatibus resistendum est ut verae continentiae obtineatur integritas. Cujus prima est labes superbia, initium transgressionis, et origo peccati, quoniam mens sponte avida nec abstinere novit nec pietati adhibere consensus. Nullus bonorum inimicum habet nisi malum. Qui ideo esse permittitur, ut aut corrigatur, aut per ipsum bonus exerceatur. Quidquid ergo irreprehensibile est catholica [Col. 0132A] defendit Ecclesia. Nulli imperatori vel cuiquam pietatem custodienti, licet aliquid contra mandata divina praesumere. Injustum ergo judicium, et diffinitio injusta regio metu aut jussu, aut cujuscunque episcopi aut potentis a judicibus ordinata vel acta non valeat, homini religioso parum esse debet inimicitias aliorum non exercere, vel non augere male loquendo, nisi etiam eas exstinguere bene loquendo studuerit. Melior est in malis factis humilis confessio quam in bonis superba gloriatio. Omnes vero qui amant vitam beatam, malunt eam tranquillitatis suae et justitiae statu currere quam nostrorum peccatorum poenis ultricibus interpolari. Memor enim sum me sub illius nomine Ecclesiae praesidere, cujus a Domino Jesu Christo est glorificata confessio, et cujus [Col. 0132B] fides omnes semper destruit errores. Et intelligo aliter mihi non licere quam ut omnes conatus meos ei causae in qua universalis Ecclesiae salus infestatur, impendam. Spero autem adfuturam misericordiam Dei quod cooperante ejus clementia omnis pestifer morbus ipso pellente auferatur. Et quidquid ipso inspirante atque auxiliante poterit salubriter fieri, cum tuae fidei et devotionis laude peragatur, quoniam res omnes aliter tutae esse non possunt, nisi quae ad divini muneris famulatum pertinent, sacerdotalis defendat auctoritas. Data XI Kalen. Decembris, Antonio et Alexandro consulibus.
[Col. 0131C] Dilectissimis fratribus per Gallias constitutis, universis episcopis CALIXTUS.
Plurimorum relatu comperimus, dilectionem vestram fervore Spiritus sancti ita Ecclesiae gubernacula firmiter contra impetus tenere et regere, ut naufragia aut naufragiorum detrimenta Deo auctore non sentiat. Talibus igitur gloriantes indiciis, rogamus ne in illis partibus contra statuta apostolica quidquam fieri sinatis; sed nostra fulti auctoritate nociva compescite, illicita prohibete. Conspirationum vero crimina vestris in partibus vigere audivimus, et plebes contra episcopos suos conspirare nobis mandatum est. Cujus criminis astutia non solum inter Christianos abominabilis est, sed etiam inter ethnicos, et ab exteris legibus prohibita. Et idcirco hujus criminis reos non solum ecclesiasticae, sed etiam saeculi [Col. 0131D] damnant leges, et non solum conspirantes, sed etiam consentientes eis. Antecessores vero nostri cum plurima turba episcoporum, quicunque eorum in sacerdotali honore sunt positi, aut existunt clerici, honore quo utuntur cadere praeceperunt. Caeteros vero communione privari, et ab Ecclesia extorres fieri jusserunt, omnesque simul utriusque ordinis viros infames esse censuerunt, et non solum facientes, sed et eis consentientes. Justum est enim, ut qui divina contemnunt mandata, et inobedientes patrum [Col. 0132C] existunt jussionibus, severioribus corrigantur vindictis, quatenus caeteri timorem habeant talia committere, et Deus gaudeat fraternitate ac concordia, et cuncti sumant severitatis atque bonitatis exemplum. Nam, si, quod absit, ecclesiasticam sollicitudinem vigoremque negligimus, perdit desidia disciplinam, et animabus fidelium profecto nocebitur. Hi vero in nullius accusationem sunt recipiendi, nec eorum vel anathematizatorum vox ulli nocere vel accusare potest.
Excommunicatos quoque a sacerdotibus nullus recipiat ante utriusque partis justam examinationem, nec cum eis in oratione, aut cibo, aut potu, aut osculo communicet, nec ave eis dicat. Quia quicunque in his vel in aliis prohibitis scienter excommunicatis communicaverit, juxta apostolorum institutionem [Col. 0132D] et ipse simili excommunicationi subjacebit. Ab his ergo clerici et laici se abstineant qui eadem pati noluerint. Infidelibus quoque nolite conjungi, nec cum eis ullam participationem habere. Talia vero agentes non fideles, sed infideles judicantur, unde ait Apostolus: «Quae pars fideli cum infideli, (II Cor. VI, 15) ,» aut quae participatio justitiae cum iniquitate. Nemo quoque alterius terminos usurpet, nec alterius parochianum judicare, aut excommunicare praesumpserit, quia talis judicatio, aut excommunicatio, [Col. 0133A] vel damnatio, nec rata erit, nec vires ullas habebit, quoniam nullus alterius judicis nisi sui sententia tenebitur, aut damnabitur, unde et Dominus loquitur, dicens: «Ne transgrediaris terminos antiquos quos posuerunt patres tui (Prov. XXII, 28) .» Nullus autem primas vel metropolitanus dioecesani Ecclesiam vel parochiam aut aliquem de ejus parochia praesumat excommunicare, vel judicare, vel aliquid agere absque ejus consilio vel judicio; sed hoc observet, quod ab apostolis ac patribus et praedecessoribus nostris est statutum et a nobis confirmatum, id est si quis metropolitanus episcopus, nisi quod ad suam solummodo propriam pertinet parochiam sine consilio ac voluntate omnium comprovincialium episcoporum extra aliquid [Col. 0133B] agere tentaverit, gradus sui periculo subjacebit, et quod egerit, irritum habeatur et vacuum. Sed quidquid de provincialium coepiscoporum causis eorumque ecclesiarum et clericorum, atque saecularium necessitatibus agere, aut disponere, necesse fuerit, hoc cum omnium consensu provincialium agatur pontificum, nec aliquo dominationis fastu, sed humillima et concordi administratione, sicut Dominus ait: Non veni ministrari, sed ministrare; et alibi: Qui majorem virtutem, erit minister vester, et reliqua. Similiter ipsi comprovinciales episcopi cum eis consilio (nisi quantum ad proprias pertinet parochias) agant juxta sanctorum constituta patrum, qui quamvis aliquo temporum intervallo nos antecesserint, ab uno tamen eodemque puritatis fonte veritatis [Col. 0133C] et fidei lumen hauserunt, et eodem illustratore et directore spiritu, Ecclesiae Dei stabilimentum et omnium Christianorum communem quaesierunt utilitatem, ut uno animo, uno ore concorditer sancta glorificetur Trinitas in saecula.
Nullus primas, nullus metropolitanus, nullusque reliquorum episcoporum alterius adeat civitatem, aut ad possessionem accedat quae ad eum non pertinet, et alterius episcopi est parochiae super cujusquam dispositione, nisi vocatus ab eo cujus juris esse dignoscitur, quidquid ibi disponat, vel ordinet, aut judicet, si sui gradus honore potiri voluerit. Si aliter praesumpserit, damnabitur. Et non solum ille, sed cooperatores atque consentientes, quia sicut ordinatio, ita eis et judicatio, et aliarum rerum dispositio prohibetur. [Col. 0133D] Nam qui ordinare non poterit, qualiter judicabit? Nullatenus proculdubio judicabit aut judicare poterit, quoniam sicut alterius uxor, nec adulterari ab aliquo, vel judicari, aut disponi, nisi a proprio viro eo vivente permittitur, sic nec uxor episcopi quae ejus Ecclesia vel parochia indubitanter intelligitur, eo vivente absque ejus judicio et voluntate alteri judicari vel disponi, aut ejus concubitu frui, id est ordinatione, nullatenus conceditur, unde ait Apostolus: Alligata est uxor legi quandiu vir ejus vivit, eo vero defuncto, soluta est a lege viri. Similiter et sponsa episcopi (quia sponsa uxor ejus dicitur Ecclesia) illo vivente ei est alligata. Eo vero defuncto, soluta est, cui voluerit nubat tantum in Domino, id est [Col. 0134A] regulariter. Si enim eo vivente, alteri nupserit, adultera judicabitur. Similiter et ille, si alteram sponte duxerit, adulter aestimabitur et communione privabitur. Si autem persecutus fuerit in Ecclesia, fugiendum illi est ad alteram eique associandus, dicente Domino: Si persecuti vos fuerint in una civitate, fugite in aliam. Si autem utilitatis causa fuerit mutandus non per se hoc agat, sed fratribus invitantibus et auctoritate hujus sanctae sedis faciat, non ambitus causa, sed utilitatis.
Conjunctiones autem consanguineorum fieri prohibetae, quando has et divinae et saeculi prohibent leges. Leges ergo divinae haec agentes, et eos qui ex eis, prodeunt, non solum ejiciunt, sed et maledictos appellant. Leges ergo saeculi infames tales vocant, [Col. 0134B] et ab haereditate repellunt. Nos vero sequentes patres nostros, et eorum vestigiis inhaerentes, infamia eos notamus, et infames esse censemus, quia infamiae maculis sunt aspersi. Nec eos viros vel accusatores quos leges saeculi rejiciunt suscipere debemus. Quis enim dubitat leges humanas rationi et honestati non repugnantes esse amplectendas? praesertim ubi vel publicae consulunt utilitati, vel ecclesiasticae dignitatis auctoritatem defendunt, ac pro adminiculo tuentur? Eos autem consanguineos diximus, quos et divinae imperatorum, ac Romanorum, atque Graecorum leges consanguineos appellant, et in haereditate suscipiunt, nec repellere possunt. Talium enim conjunctiones, nec legitimae sunt, nec manere possunt, sed sunt repellendae, et si quae ausu temerario tentatae [Col. 0134C] sint, auctoritate apostolica rescindendae veniunt. Quisquis ergo qui non est legitime conjunctus, vel absque dotali titulo, ac benedictione sacerdotis constat copulatus, sacerdotes vel legitime conjunctos criminari, vel in eos testificari minime potest, quoniam omnis incesti macula pollutus infamis est, et accusare supradictos non permittitur; non solum ergo hi rejiciendi sunt, et infames efficiuntur, sed etiam omnes eis consentientes. Similiter de raptoribus, vel eis qui seniores impetunt fieri censemus. Hos ergo saeculi leges interficiunt, sed nos misercordia praeeunte sub infamiae nota ad poenitentiam recipimus, ipsam quoque infamiam qua sunt aspersi, delere non possumus, sed animas eorum per poenitentiam publicam, et Ecclesiae satisfactionem sanare cupimus, quia manifesta [Col. 0134D] peccata non sunt occulta correctione purganda. Omnes ergo qui in recta fide suspecti sunt, in accusatione sacerdotum et eorum super quorum fide non haesitatur, minime recipiantur, et in testimonio humano dubii habeantur. Infirmari ergo oportet eorum vocem de quorum fide dubitatur, nec eis omnino esse credendum qui rectam fidem ignorant. Quaerendum est ergo in judicio, cujus sit conversationis et fidei is qui accusat, et is qui accusatur, quoniam hi qui non sunt rectae conversationis ac fidei, et quorum vita est accusabilis non permittuntur majores natu accusare, nec quorum fides, vita et libertas nescitur, neque viles personae in eorum recipiuntur accusationem. Rimandae vero sunt enucleatim [Col. 0135A] personae accusatorum, quae sine scripto difficile, per scriptum autem nunquam recipiantur, quia per scripturam nullus accusare vel accusari potest, sed propria voce et praesente eo quem accusare voluerit, suam quisque agat accusationem, nec absente eo quem accusare voluerit, quicunque accusator credatur. Similiter testes per quamcunque scripturam testimonium non proferant, sed praesentes de his quae viderunt et noverunt, veraciter testimonium dicant. Nec de aliis causis vel negotiis dicant testimonium, nisi de his quae sub praesentia eorum acta esse noscuntur. Accusatores vero consanguinei adversus extraneos testimonium non dicant, nec familiares vel de domo prodeuntes, sed si voluerint, et invicem consenserint, inter se parentes tantummodo [Col. 0135B] testificentur, et non in alios. Nec accusatores 31 vel testes suspecti recipiantur, quia propinquitatis et familiaritatis, ac dominationis affectio veritatem impedire solet, amor carnalis et timor atque avaritia plerumque sensus hebetant humanos, et pervertunt opiniones, ut quaestum pietatem putent, et pecuniam quasi mercedem prudentiae. Nemo enim in dolo loquatur ad proximum suum, fovea alta est os malevoli, innocens dum credit facile, cito labitur. Sed iste lapsus surgit, et tergiversator suis artibus praecipitatur, unde nunquam exsiliat atque evadat. Ponderet ergo unusquisque sermones suos, et quod sibi loqui non vult, alteri non loquatur, unde bene sacra ait Scriptura: «Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris.» Nos enim tempore [Col. 0135C] indigemus, ut aliquid maturius agamus, nec praecipitemus consilia et opera nostra, neque ordinem corrumpamus. Sed si aliquis lapsus quocunque modo fuerit non perdamus eum, sed fraterno corripiamus affectu, sicut ait beatus Apostolus: «Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos, qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis, considerans teipsum ne et tu tenteris, alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi, (Gal. VI, 1, 2.) » Porro sanctus David de criminibus mortiferis egit poenitentiam, et tamen in honore permansit. Beatus quoque Petrus amarissimas lacrymas fudit quando Dominum negasse poenituit, sed tamen apostolus permansit. Et Dominus per prophetam peccantibus pollicetur dicens: Peccator in [Col. 0135D] quacunque die conversus ingemuerit, omnium iniquitatum illius non recordabor amplius.
Errant enim qui putant sacerdotes post lapsum, si condignam egerint poenitentiam, Domino ministrare non posse et suis honoribus frui, si bonam deinceps vitam duxerint, et suum sacerdotium condigne custodierint. Et ipsi qui hoc putant non solum errant, sed etiam contra traditas Ecclesiae claves disputare et agere videntur, de quibus dictum est: «Quaecunque solveritis in terra, erunt soluta et in coelo (Matth. XVIII, 18) ,» alioquin haec sententia aut Domini non est, aut vera. Nos vero indubitanter tam domini sacerdotes quam reliquos fideles post dignam satisfactionem posse redire ad honores [Col. 0136A] credimus, testante Domino per prophetam: «Nunquid qui cadit non adjiciet ut resurgat, et qui aversus est, non revertetur? (Jer. VIII, 4.) » Et alibi: Nolo, inquit Dominus, mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat. Et propheta David poenitentiam agens, dixit: «Redde mihi laetitiam salutaris tui, et spiritu principali confirma me (Psal. L, 14) .» Ipse namque post poenitentiam et alios docuit, et sacrificium Deo obtulit, dans exemplum doctoribus sanctae Ecclesiae, si lapsi fuerint et condignam poenitentiam Deo gesserint, utrumque facere posse. Docuit enim quando dixit: «Docebo iniquos vias tuas, et impii ad te convertentur (Ibid., 15) .» Et sacrificium Deo pro se obtulit dum dicebat: «Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Ibid., 19) .» Videns enim propheta scelera [Col. 0136B] sua mundata per poenitentiam, non dubitavit praedicando, et Domino libando curare aliena. Lacrymarum ergo effusio movet animi passionem. Satisfactione autem impleta avertitur animus ab ira; qui enim non ignoscit alteri, quomodo sibi putat subveniri? Superabundant ergo peccata, superabundet et misericordia. Quoniam apud Dominum misericordia, et copiosa apud eum redemptio; penes enim Dominum omnium abundantia est, quia Dominus virtutum ipse est rex gloriae; ait enim Apostolus: «Omnes peccaverunt et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu, quem proposuit Deus propitiatorem, per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem justitiae suae propter remissionem praecedentium delictorum, [Col. 0136C] in sustentationem Dei, ad ostensionem justitiae ejus in hoc tempore, ut sit ipse justus et justificans eum qui ex fide est Jesu Christi (Rom. III, 21 et seq.) » David enim dicit: «Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata.» Mundatur ergo homo a peccato, et resurgit gratia Dei lapsus, et in pristino manet officio juxta praedictas auctoritates, videat ne amplius peccet ut sententia Evangelii maneat in eo, vade et amplius noli peccare; unde ait Apostolus: «Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis ejus; sed neque exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato, sed exhibete vos tanquam ex mortuis viventes et membra vestra arma justitiae Deo. Peccatum enim vobis non damnabitur; [Col. 0136D] non enim sub lege estis, sed sub gratia. Quid ergo peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit. Nescitis quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus cui obeditis, sive peccati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam? Gratias autem Deo quod fuistis servi peccati, obedistis autem ex corde in eam formam doctrinae in qua traditi estis. Liberati autem a peccato, servi autem facti estis justitiae, humanum dico (Rom. VI, 12 et seq.) » Majus enim peccatum est judicantis quam ejus qui judicatur. «Existimas, inquit Apostolus, o homo, omnis qui judicas eos qui talia agunt et facis ea, quia tu effugies judicium Dei? An divitias bonitatis ejus et patientiae et longanimitatis contemnis? [Col. 0137A] Ignoras quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adduxit? Secundum duritiam autem tuam et impoenitens cor, thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus. His quidem qui secundum patientiam boni operis gloriam et honorem, et incorruptionem quaerentibus vitam aeternam; his autem qui ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio; tribulatio et angustia in omnem animam hominis [Col. 0138A] operantis malum, Judaei primum et Graeci. Gloria autem et honor, et pax omni operanti bonum (Rom. II, 3 et seq.) » Sententiam, fratres, quae misericordiam vetat, non solum tenere, sed et audire refugite, quia potior est misericordia omnibus holocaustomatibus et sacrificiis. Consultis vestris breviter respondimus, quia oppressos nimis et praeoccupatos aliis judiciis litterae nos invenere vestrae. Data VIII Idus Octobris, Antonio et Alexandro consulibus.
[Col. 0137B] URBANUS episcopus omnibus Christianis in sanctificationem spiritus, in obedientiam et aspersionem sanguinis Domini nostri Jesu Christi salutem.
Decet omnes Christianos, charissimi, ut eum imitentur cujus nomen sortiti sunt: «Quid prodest, fratres mei, apostolus Jacobus ait, si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat? (Jac. II, 14.) » Nolite plures magistri fieri, fratres mei, scientes quoniam majus judicium sumitis; in multis enim offendimus omnes. Qui sapiens et disciplinatus inter vos, ostendat ex bona conversatione operam suam in mansuetudine sapientiae. Scimus vos non ignorare, quia hactenus vita communis inter bonos Christianos viguit, et adhuc gratia Dei viget, et [Col. 0137C] maxime inter eos qui in sorte Domini sunt electi, id est clericos sicut in Actibus legitur apostolorum: «Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una; nec quisquam eorum quae possidebat aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia. Et virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi; et gratia magna erat in omnibus illis. Neque enim quisquam egens erat inter illos, quotquot enim possessores agrorum aut domorum erant vendentes afferebant pretia eorum quae vendebant et ponebant ante pedes apostolorum. Dividebantur autem singulis prout cuique opus erat. Joseph autem qui cognominatus est Barnabas ab apostolis, quod est interpretatum filius consolationis, levites et cyprius genere, cum [Col. 0137D] haberet agrum, vendidit illum et attulit pretium ante pedes apostolorum (Act. IV, 32) ,» et reliqua.
Videntes ergo sacerdotes summi et alii atque levitae, et reliqui fideles plus utilitatis posse afferre, si haereditates et agros quos ante vendebant, ecclesiis quibus praesidebant episcopi traderent, eo quod ex sumptibus eorum tam praesentibus quam futuris temporibus plurima et elegantiora possent ministrare fidelibus communem vitam ducentibus quam [Col. 0138B] ex pretio eorum, coeperunt predia et agros quos vendere solebant, matricibus ecclesiis tradere, et ex sumptibus eorum vivere. Ipsae vero res in ditione singularum parochiarum, episcoporum qui locum tenent apostolorum erant, et sunt usque adhuc, et futuris semper debent esse temporibus. Et quibus episcopi et fideles dispensatores eorum omnibus communem vitam degere volentibus ministrare cuncta necessaria debent, prout melius potuerint, ut nemo in eis egens inveniatur. Ipsae enim res fidelium oblationes appellantur, quia Domino offeruntur. Non ergo debent in aliis usibus quam ecclesiasticis et praedictorum Christianorum fratrum vel indigentium converti, quia vota sunt fidelium, et pretia peccatorum, ac patrimonia pauperum, atque ad praedictum [Col. 0138C] opus explendum Domino traditae. Si quis autem, quod absit, secus egerit, videat ne damnationem Ananiae et Saphirae percipiat, et reus sacrilegii efficiatur sicut illi effecti sunt qui pretia praedictarum rerum fraudaverunt, de quibus legitur in praedictis apostolorum Actibus: «Vir erat quidam nomine Ananias, cum Saphira uxore sua, vendidit agrum, et fraudavit de pretio agri, conscia uxore sua; et afferens partem quamdam, ad pedes apostolorum posuit. Dixit autem Petrus Ananiae: Cur tentavit Satanas cor tuum mentiri te Spiritui sancto, et fraudare de pretio agri? Nonne manens tibi manebat et venundatum erat in tua potestate? Quare posuisti in corde tuo hanc rem? Non es hominibus mentitus, sed Domino. Audiens autem Ananias haec [Col. 0138D] verba, cecidit et expiravit. Et factus est timor magnus in omnes qui audierant. Surgentes autem juvenes amoverunt eum, et efferentes sepelierunt. Factum est autem quasi horarum trium spatium, et uxor ipsius nesciens quod factum fuerat introivit. Respondens autem Petrus ei dixit: Dic mihi si tanti agrum vendidistis? At illa dixit. Etiam tanti. Petrus autem ad eam: Quid utique convenit vobis tentare Spiritum Domini? Ecce pedes eorum qui sepelierunt virum tuum ad ostium, et efferent te. [Col. 0139A] Confestim cecidit ad pedes ejus, et expiravit. Intrantes autem juvenes invenerunt illam mortuam, et extulerunt et sepelierunt ad virum suum. Et factus est timor magnus in universam Ecclesiam et in omnes qui audierant haec (Act. V, 1 et seq) .» Haec, fratres, valde cavenda sunt et timenda, quia res ecclesiae non quasi propriae, sed ut communes et Domino oblatae, cum summo timore non in alios quam in praefatos usus sunt fideliter dispensandae, ne sacrilegii reatum incurrant qui eas inde abstrahunt ubi traditae sunt, ne poenam et mortem Ananiae et Saphirae incurrant, et (quod pejus est) anathema maranatha fiant. Et si non corpore, ut Ananias et Saphira, mortui ceciderunt, anima tamen, quae potior est corpore, mortua et alienata a consortio [Col. 0139B] fidelium cadat, et in profundum barathri labatur. Unde attendendum est omnibus et fideliter custodiendum, et illius usurpationis contumelia depellenda, ne praedia usibus decretorum coelestium dedicata a quibusdam irruentibus vexentur. Quod si quis fecerit, post debitae ultionis acrimoniam quae erga sacrilegos jure promenda est, perpetua damnetur infamia, et carceri tradatur aut exsilio perpetuae deportationis utatur, quoniam juxta Apostolum tradere oportet hujusmodi hominem Satanae, ut spiritus salvus sit in die Domini. Memoratis ergo augmentationibus ac cultibus intantum ecclesiae quibus episcopi praesident, Domino adminiculante, creverunt, et tantis maxima pars earum abundant rebus, ut nullus sit in eis communem eligens vitam indigens, [Col. 0139C] sed omnia necessaria ab episcopo suisque ministris percipit. Ideo si aliquis exstiterit modernis aut futuris temporibus qui hoc avellere 32 nitatur, jam dicta damnatione feriatur.
Quod autem sedes in episcoporum ecclesiis excelsae constitutae et praeparatae inveniuntur ut thronus, speculationem et potestatem judicandi et solvendi atque ligandi a Domino sibi datam materiam docet, unde ipse Salvator in Evangelio ait: «Quaecunque ligaveritis super terram erunt ligata et in coelo; et quaecunque solveritis super terram erunt soluta et in coelo (Matth. XVIII, 18) .» Et alibi: «Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta sunt (Joan. XX, 23) .» Ideo ista praetulimus, charissimi, [Col. 0139D] ut intelligatis potestatem episcoporum vestrorum, in eisque Dominum veneremini, et eos ut animas vestras diligatis, et quibus illi non communicant non communicetis, et quod ejecerint non recipiatis. Valde enim timenda est sententia episcopi, licet injuste liget aliquem, quod tamen summopere praevidere debet. Vos autem hortantes monemus omnes qui Christianitatem suscepistis, et a Christo vocabulum Christiani sumpsistis, ne in aliquo Christianitatem vestram irritam [Col. 0140A] faciatis, sed sponsionem quam Domino in baptismo fecistis, firmiter teneatis, ne reprobi, sed condigni coram eo inveniamini. Et quicunque vestram communem vitam susceptam habet, et vovit se nihil proprium habere, videat ne pollicitationem suam irritam faciat, sed hoc quod Domino est pollicitus, fideliter custodiat ne damnationem, sed praemium sibi acquirat, quoniam satius est non vovere quam votum, prout melius potest, non perficere. Gravius enim puniuntur qui votum fecerunt, et votum non perfecerunt, aut fidem perceperunt, et in malis vitam finierunt, quam illi qui vitam sine voto finierunt, aut sine fide mortui sunt, et tamen bona egerunt opera. Ad hoc enim sensum rationabilem naturae munere et secundae nativitatis reparationem suscepimus, [Col. 0140B] ut secundum Apostolum «magis quae sursum sunt sapiamus, non quae super terram, quia sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum.» Quid autem suadet, charissimi, sapientia hujus saeculi, nisi nocitura quaerere, et amare peritura, negligere salutaria, pro nihilo reputare perpetua? Cupiditatem commendat, de qua dicit: «Radix omnium malorum est cupiditas.» Quae in primis hoc malum habet, quod dum ingerit transitoria, abscondit aeterna; et dum a foris posita conspicit intra se latentia non introspicit, et dum aliena quaerit, sectatori suo semetipsum alienum facit. Ecce quod suadet saeculi sapientia, vivere in deliciis, unde dicitur: «Anima quae in deliciis est vivens, mortua est.» Suadet ergo mollissimis suavitatibus, peccatis et vitiis et flammis [Col. 0140C] nutrire carnem, cibi et vini intemperantia animam premere, ac vitam spiritus intercludere, et contra se hosti suo de se gladium ministrare Ecce quod suadet saeculi sapientia, ut qui boni facti sunt, mali esse malint, et per errorem mentis fieri etiam studeant peccatores, et non cogitent illam terribilem Dei vocem, cum exurentur peccatores sicut fenum.
Omnes enim fideles per manus impositionem episcoporum Spiritum sanctum post baptismum accipere debent, ut plene Christiani inveniantur; quia, cum Spiritus sanctus infunditur, cor fidele ad prudentiam et constantiam dilatatur. De Spiritu sancto accipimus, ut efficiamur spirituales, quia animalis homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei. De Spiritu sancto [Col. 0140D] accipimus, ut sapiamus inter bonum malumque discernere, justa diligere, injusta respuere, ut malitiae ac superbiae repugnemus, ut luxuriae ac diversis illecebris et fedis indignisque cupiditatibus resistamus. De Spiritu sancto accipimus ut amore vitae et gloriae ardore succensi, erigere a terrenis mentem ad superna et divina valeamus. Data Nonas Septembris, id est quinta die ejusdem mensis, Antonio et Alexandro IV cc. consul.
[Col. 0141A] PONTIANUS episcopus FELICI succriboni salutem.
Oppido cor nostrum charitati vestrae congaudet, quod studium sanctae religionis summopere adimplere studetis, et fratres moerentes, ac destitutos in fide et religione confortatis. Unde Redemptoris nostri misericordiam exoramus, ut sua nobis in omnibus gratia suffragetur, et effectu implere tribuat quod velle concessit. In hoc itaque bono, tanto commoda retributionis accrescunt, quanto et studium laboris augetur. Et quia in his omnibus divinae gratiae adjutorio opus est, omnipotentis Dei assiduis precibus clementiam exoramus, quatenus haec vobis semper operanda bona et velle tribuat et posse concedat, atque in ea vos via, cum fructu boni operis, quam se Pastor pastorum esse testatus est dirigat, [Col. 0141B] ut sine quo nihil agi potest, per ipsum implere bona quae coepistis valeatis. De sacerdotibus autem Domini quos vos audivimus contra pravorum hominum insidias adjuvare, eorumque causas portare, scitote vos in eo valde Deo placere, qui sibi eos ad serviendum ascivit, et familiares intantum sibi esse voluit, ut etiam aliorum hostias per eos acceptaret, atque eorum peccata donaret sibique reconciliaret, ipsi quoque proprio ore corpus Domini conficiunt et populis tradunt. De illis enim dictum est: «Qui vos contristabit me contristabit, et qui vobis facit injuriam, recipiet id quod inique gessit.» Et alibi: «Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum qui me misit (Luc. X, 16) .» Hi enim non sunt infestandi, sed honorandi. [Col. 0141C] In eis quoque Dominus honoratur, cujus legatione funguntur. Hi ergo, si forte ceciderint a fidelibus, sunt sublevandi et portandi. Accusandi autem non sunt ab infamibus, aut sceleratis, vel inimicis, aut alterius sectae hominibus vel religionis; si peccaverint, a reliquis arguantur sacerdotibus, sed et a summis pontificibus constringantur, et non a saecularibus aut malae vitae hominibus arguantur vel arceantur. Quod ergo de fratris vestri transitu vos [Col. 0142A] contristari audivimus, non modico compulsi sumus moerore. Unde omnipotentem Deum rogamus, ut suae vos gratiae aspiratione consoletur, vosque et a malignis spiritibus et a perversis hominibus coelesti protectione custodiat. Nam et si quos post illius obitum tumultus quorumdam adversantium sustinetis, nolite mirari si vos qui frui bonis in terra vestra, id est in terra viventium, quaeritis, mala hominum in terra aliena portatis. Peregrinatio quippe est vita poenitens, et qui suspirat ad patriam ei tormentum est peregrinationis locus, etiam si blandus esse videatur, vobis autem qui patriam quaeritis inter suspiria quae habetis, etiam gemitus audio humanae oppressionis exsurgere. Quod mira omnipotentis Dei dispositione agitur, ut dum veritas per amorem vocat, [Col. 0142B] mundus poenitens a se ipso animam vestram per tribulationes quas ingerit, rejiciat. Tantoque facilius ab amore hujus saeculi mens exeat, quanto et impellitur dum vocatur. Itaque quod coepistis, hospitalitatis curam impendite, in oratione et lacrymis instantissime laborate. Eleemosynis quas semper amastis jam nunc largius atque uberius date operam, ut tanto post crescat vobis in retributione fructus muneris, quanto hic excreverit studium laboris. Praeterea salutantes paterna dulcedine bonitatem vestram, petimus ut in bonis quae coepistis ne deficiatis. Neque ullus vos ab eis avertere possit, sed in cunctis affectum vestrae charitatis, clerici et servi Dei ac cuncti Christiani qui in illis partibus commorantur, amore Christi et sancti Petri pleniter inveniant, [Col. 0142C] et favoris vestri solatiis quocunque modo necesse fuerit potiantur, quatenus vestra cuncti ope defensi atque adjuti, et nos vobis gratiarum possimus existere debitores, et Christus Dominus noster atque beatus Petrus apostolorum princeps in quorum vos causis impenditis, Jesus Christus aeternam gloriam compenset, et beatus apostolus Petrus ipsius gloriae januam aperiat. Data X Kalendas Februarii, Severo et Quintiano IV cc. consul.
[Col. 0141D] PONTIANUS sanctae et universalis Ecclesiae episcopis omnibus recte Dominum colentibus et divinum cultum amantibus, salutem.
Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Haec verba, charissimi, non hominum sunt, sed angelorum, et non humano sensu excogitata, sed ab angelis in ortu Salvatoris annuntiata, quibus indubitanter ab omnibus intelligi potest, quod non malae voluntatis, sed hominibus bonae, pax sit a Domino data, unde et Dominus per prophetam [Col. 0142D] loquitur dicens: «Quam bonus Israel Deus his qui recto sunt corde, mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei quia aemulatus sum contra iniquos pacem impiorum videns (Psal. LXXII et seqq.) .» De bonis vero ipsa per se Veritas ait: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) .» Mundi enim non sunt corde qui mala cogitant, aut nociva adversus fratres suos, quia nihil mali vult qui fidelis est. Fidelis ergo homo magis diligit audire quae oportet quam dicere quae [Col. 0143A] non oportet. Et si quis fidelis est, videat ne mala loquatur, aut cuiquam insidias ponat. In hoc ergo discernuntur filii Dei et filii diaboli. Filii namque Dei semper cogitant et agere contendunt quae Dei sunt, et fratres indesinenter adjuvant, et nulli nocere volunt. Filii autem diaboli econtra mala et nociva semper meditantur, quia opera eorum mala sunt. De quibus loquitur Dominus per Jeremiam prophetam, dicens: «Loquar judicia mea cum eis super omni malitia eorum (Jer. 1, 16) . Propterea judicio contendam adhuc vobiscum, ait Dominus, et cum filiis vestris disceptabo (Jer. II, 9) . Ecce ego fingam contra vos malum et cogito contra vos cogitationem (Jer. XVIII, 11) .» Haec, fratres, valde sunt timenda et ab omnibus cavenda, quoniam super quem judicium [Col. 0143B] Dei ceciderit, non exiet impunitus. Et ideo unusquisque praevideat ne hoc machinetur aut agat in fratrem quod ipse pati noluerit. Et nec in suspicionem veniat homo fidelis, ut dicat aut faciat ea quae pati non vult, unde suspectos et inimicos, aut facile litigantes, et eos qui non sunt bonae conversationis, aut quorum vita est accusabilis, qui rectam non tenent aut docent fidem, accusatores antecessores nostri apostolica repulerunt auctoritate, et nos submovemus atque futuris temporibus excludimus ne libenter labi possint quos nos tenere et salvare debemus, ne, quod absit, praedictum Dei judicium super utrosque veniat, et nos eorum vitio, quod Deus avertat, pereamus. Scriptum est enim: «Rectorem te posuerunt? curam illorum habe, ut laeteris propter [Col. 0143C] illos, et ornamentum gratiae accipias, et coronam et dignationem consequaris cum rogatione (Eccli. XXXII, 1 et seqq.) » Verbum enim nequam immutavit cor ex quo quatuor partes oriuntur. Bonum et malum, vita et mors, et dominatrix est eorum assidua lingua. Pro talibus praedicti vitandi admodum sunt, et priusquam praedictae enucleatim examinentur opiniones, et ab illis alieni inveniantur non sunt suscipiendi, quoniam sacrificium salutare est attendere mandatis et discedere ab omni iniquitate. Beneplacitum est Domino recedere ab iniquitate, et laudatio recedere ab injustitia. Quoniam scriptum est: «Dilige proximum tuum et conjungere fide cum illo; quoniam si denudaveris absconsa illius, non persequeris post eum. Sicut enim homo qui perdit amicum suum, sic [Col. 0143D] qui perdit amicitiam proximi sui. Et sicut qui dimittit avem de manu sua, sic qui dereliquisti proximum tuum, et non eum capies. Non illum sequaris quoniam longe abest: effugit enim quasi caprea de laqueo, quia vulnerata est anima ejus; ultra eum non poteris colligare, et maledicti est concordatio: denudare enim amici mysteria, desperatio est animae infidelis. Annuens oculo fabricat iniqua, et nemo eum 33 abjiciet. In conspectu oculorum tuorum conculcabit os suum, et super sermones tuos admirabitur. Novissime autem pervertet os suum, et in verbis tuis dabit scandalum. Multa odivi et non coaequavi ei, et Dominus odiet illum. Qui in altum lapidem mittit, super ejus caput cadet, et plaga dolosi [Col. 0144A] dividet vulnera. Quoniam qui fodit foveam, incidet in illam, et qui statuit lapidem proximo, offendet in eo, et qui laqueum alii ponit, peribit in illo. Facienti nequissimum consilium, super eum devolvetur, et non cognoscet unde adveniet illi. Illusio et improperium superborum et vindicta sicut leo insidiabitur illi. Laqueo peribunt qui oblectantur casu justorum, dolor autem consumet illos antequam moriantur, ira et furor utraque exsecrabilia, et vir peccator continens erit illorum. Qui vindicari vult, a Deo inveniet vindictam, et peccata illius servans servabit. Relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata solventur. Homo homini servat iram, et a Deo quaerit medelam? In hominem similem sibi non habet misericordiam, et de peccatis suis deprecatur [Col. 0144B] Altissimum? Ipse dum caro sit, servat iram et propitiationem petit a Deo? Quis exorabit pro delictis illius? Memento novissimorum et desine inimicari, tabitudo enim et mors imminent mandatis. Memorare timorem Dei altissimi, et non irascaris proximo tuo. Memorare testamenti Altissimi, et despice ignorantiam proximi. Abstine te a lite, et minues peccata. Homo enim iracundus incendit litem, et vir peccator turbabit amicos, et in medio pacem habentium immittet inimicitias. Secundum enim ligna silvae, sic ignis exardescit, et secundum virtutem hominis iracundia illius erit, et secundum substantiam suam exaltabit iram suam. Certamen festinatum incendet ignem, et lis festinans effundet sanguinem, et lingua testificans adducet mortem, si sufflaveris [Col. 0144C] quasi ignis ardebit, et si exspueris super illam, exstinguetur, et utraque ex ore proficiscuntur. Susurro et bilinguis, maledictus, multos enim turbavit pacem habentes, lingua tertia multos commovit, et dispersit illos de gente in gentem. Civitates divitum munitas destruxit, et domos magnatum effodit; virtutes populorum concidit, et gentes fortes dissolvit. Lingua tertia mulieres viratas ejecit, et privavit illas de laboribus suis. Qui respicit illam, non habebit requiem, nec habitabit cum requie; flagelli plaga livorem facit, plaga autem linguae comminuit ossa. Multi ceciderunt in ore gladii, sed nec sic quod qui interierunt per linguam suam. Beatus qui tectus est a lingua nequam, et qui in iracundiam illius non transivit et qui non attraxit jugum ejus et vinculis [Col. 0144D] illius non est ligatus. Jugum enim illius jugum ferreum est, et vinculum illius vinculum aereum est. Mors illius mors nequissima est, et utilis potius infernus quam illa. Perseverantia illius non permanebit, sed obtinebit vias injustorum et flamma sua non comburet justos. Qui derelinquunt Deum incidant in illam, et exardescet in illis et non exstinguetur, et immittetur in eos quasi leo et quasi pardus laedet eos. Sepi aures tuas spinis et noli audire linguam nequam, et ori tuo facito ostia, et seras auribus tuis. Aurum tuum et argentum confla, et verbis tuis facito stateram, et frenos ori tuo rectos, et attende ne forte labaris in lingua tua, et cadas in conspectu inimicorum insidiantium tibi, et sit casus tuus insanabilis [Col. 0145A] ad mortem (Eccli. XXVII, 18 et seq.; XXVIII, 1 et seq.) » «Ne tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem. Subito enim veniet ira illius, et in tempore vindictae disperdet te. Noli anxius esse in divitiis injustis, nihil enim proderunt tibi in die obductionis et vindictae. Non ventiles te in omnem ventum, et non eas in omni via. Sic enim peccator probatur duplici lingua. Esto firmus in via Domini, et in veritate sensus tui et scientia, et prosequatur te verbum pacis et justitiae. Esto mansuetus ad audiendum verbum ut intelligas, et cum sapientia fer responsum verum. Si est tibi intellectus responde proximo, sin autem, sit manus tua super os tuum ne capiaris in verbo indisciplinato et confundaris, honor et gloria in sermone sensati, lingua imprudentis [Col. 0145B] subversio ipsius. Non appelleris susurro, et in lingua tua ne capiaris et confundaris. Super furem enim est confusio et poenitentia, denotatio pessima super bilinguem. Susurratori autem odium est, inimicitia et contumelia. Justifica pusillum et magnum similiter. [Col. 0146A] Noli fieri pro amico inimicus proximo. Improperium enim et contumeliam malus haereditabit, et omnis peccator invidus et bilinguis. Non te extollas in cogitatione animae tuae velut taurus, ne forte elidatur virtus tua super stultitiam, et folia tua comedat et fructus tuos perdat, et relinquaris velut lignum aridum in eremo. Anima enim nequam disperdit qui se habet, et in gaudium inimicis dat illum, et deducet in sortem impiorum (Eccli. V, VI) .» Charissimi, oppressos erigere studete, et necesse habentes semper adjuvate, quoniam qui fratrem afflictum relevat apprehensum eripit, moerentem consolatur, ab illo sibi retribui cui totum impendit non dubitet qui ait: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis.» Taliter enim bona indesinenter agere [Col. 0146B] studete, ut fructum boni operis et hic consequamini, et in futuro gratia Dei perfruamini, quatenus coelestis regni aulam introire postea mereamini. Data quinto Kalen. Maii, Severo et Quintanio IV cc. consulibus.
[Col. 0145B] Charissimis fratribus per Baeticae atque Toletanae provincias episcopis constitutis, ANTERUS episcopus in Domino salutem.
Optavi, fratres charissimi, semper dilectionis et [Col. 0145C] pacis vestrae sinceritatis gaudia audire, ita ut vicissim discurrentibus litteris sospitatis indicia juvarentur, si quietos nos ab incursione sua vacare hostis antiquus sineret. Qui ab initio mendax, inimicus veritatis, aemulus hominis, quem ut deciperet se ante decepit, pudicitiae adversarius, luxuriae magister, crudelitatibus pascitur, abstinentia punitur. Odit jejunia ministris suis praedicantibus, dum dicit esse superflua, spem non habens de futuris, apostoli sententia repercussus dicentis: «Manducemus et bibamus, cras enim moriemur (I Cor. XV, 32) .» O infelix audacia, o desperatae mentis astutia. Ipse enim hortatur odia et fugat concordiam; et quia facile ad deteriorem partem mens humana transducitur, volens magis per spatiosam viam ambulare, quam arctae [Col. 0145D] viae iter cum labore transire, qua de re, fratres dilectissimi, sectamini meliora, et semper relinquite deteriora. Bona agite, mala vitate, ut vere discipuli Domini esse invenianimi. De mutatione ergo episcoporum unde sanctam sedem apostolicam consulere voluistis, scitote eam communi utilitate atque necessitate fieri licere, sed non libitu cujusquam aut dominatione. Petrus, sanctus magister noster, et princeps apostolorum, de Antiochia utilitatis causa translatus est Romam, ut ibidem potius proficere posset. Eusebius quoque de quadam parva civitate apostolica auctoritate mutatus est Alexandriam. Similiter Felix de civitate qua ordinatus erat electione civium [Col. 0146B] propter doctrinam et bonam vitam quam habebat, communi episcoporum et reliquorum sacerdotum ac populorum consilio translatus est Ephesum. Non enim transit de civitate ad civitatem qui non suo [Col. 0146C] libitu aut ambitu hoc facit, sed utilitate quadam aut necessitate aliorum, hortatu et consilio potiorum transfertur. Non transfertur de minori civitate ad majorem qui non ambitu, nec propria voluntate facit, sed aut vi a propria sede pulsus, aut necessitate coactus, aut utilitate loci, aut populi, non superbe, sed cum humilitate ab aliis translatus et intronizatus est, quia homo videt in facie, Deus autem in corde. Et Dominus per prophetam loquitur dicens: «Dominus scit cogitationes hominum quoniam vanae sunt (Psal. XCIII, 11) .» Non ergo mutat sedem qui non mutat mentem; nec mutat civitatem qui non sua sponte, sed consilio et electione aliorum mutatur. Non ergo migrat de civitate ad civitatem, qui non avaritiae causa, nec sponte dimittit [Col. 0146D] suam, sed ut jam dictum est, aut pulsus a sua, aut necessitate coactus aut electione et exhortatione sacerdotum et populorum translatus est ad alteram civitatem. Nam sicut episcopi habent potestatem ordinare regulariter episcopos et reliquos sacerdotes, sic quoties utilitas aut necessitas expoposcerit supradicto modo et mutare et intronizare potestatem habent: haec, ut petistis, licet vobis ignota non sint tenenda mandamus, ne ignorantia quorumdam meliora et utiliora vitentur, et inutiliora sumantur, sicut in sancto legitur Evangelio: «Vae vobis, hypocritae, quia decimatis mentham et anethum et cuminum, et reliquistis quae graviora sunt legis, judicium [Col. 0147A] et misericordiam et fidem, haec oportuit facere et illa non omittere; duces caeci, excolantes culicem, camelum autem glutientes.» Quod licet non licet, et quod non licet licet. Quemadmodum Jannes et Mambres restiterunt veritati, sic et illi mente reprobi, amantes voluptatem magis quam Deum. Quod licet docent non licere, id est episcopos migrare de civitate ad civitatem praetaxato modo. Et quod non licet docent licere, id est misericordiam non agere circa patientes necessitatem, hoc est eis qui episcopum non habent et sacro episcopali indigent ministerio, episcopum de alia civitate causa utilitatis vel necessitatis tribui, et episcopis persecutionem aut necessitatem patientibus, aliam cathedram dari negant. Contradicunt enim sacrae Scripturae, quae testatur malle Deum misericordiam [Col. 0147B] quam judicium. Quae precor major charitas aut efficacius pietatis patrocinium potest a quoquam alicui impendi quam si ignorantiae tenebras et imperitiae caliginem ab eo repellat, demum verae fidei doctrinae pabulo, non ad quaestum, non ad ambitionem, sed eruditionem et aedificationem reficiat? Tanquam enim mutilo fit manus, claudo pes, oculus caeco qui ignorantiae tenebris obvoluto sapientiae et scientiae thesaurum reserat et candorem lucis viasque Domini benigniter aperit. Utrisque autem, id est et famem verbi Dei patientibus et episcopis necessitatem, quando intronizantur propter communem utilitatem in aliis civitatibus non modica exhibetur misericordia. Negantes autem haec, ut speciem habeant pietatis, virtutem tamen ejus abnegant. [Col. 0147C] Nam in tali negotio prosapiam non agnosco, si quis tamen sapientium quos insipientibus tempestatis hujus procella aliis sociavit auctoribus, facinorum participatione maculatur, splendor sapientis, et si communionem criminum incurrit, nescit tamen ducem se praebere peccantibus. Alia quoque est causa utilitatis et necessitatis, et alia avaritiae et praesumptionis aut propriae voluntatis. Avaritiae quoque causa vel praesumptionis aut propriae voluntatis non sunt episcopi mutandi de civitate ad civitatem, sed utilitatis et necessitatis. Quod nemo negat nisi hi de quibus dictum est: «Erraverunt in ebrietate, nescierunt videntem, ignoraverunt judicium (Isa. XXVIII, 7) ;» nam si enarrando cogerer aperire transacta, ostenderem vobis nullum evenire solatium de comparatione [Col. 0147D] factorum.
Caeterum state, charissimi, super vias, aspicientes et interrogantes de semitis Domini antiquis, et videte quae est via bona et recta, et ambulate in ea, et invenietis requiem animabus vestris. Et ut juxta Sapientiae vocem dicamus: «Diligite justitiam qui judicatis terram. Sentite de Domino in bonitate, et in simplicitate cordis quaerite illum; quoniam invenitur ab his qui non tentant illum; apparet autem eis, qui fidem habent in illum. Perversae enim cogitationes separant a Domino, probata autem virtus corripit insipientes, quoniam in malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Spiritus enim sanctus disciplinae [Col. 0148A] effugiet fictum et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu, et corripietur a superveniente iniquitate. Benignus est enim Spiritus sapientiae, et non liberabit maledictum a labiis suis, quoniam renum illius testis est Deus, et cordis ejus scrutator est verus, et linguae illius auditor, quoniam Spiritus Domini replevit orbem 34 terrarum, et hoc quod continet omnia, scientiam habet vocis. Propter hoc qui loquitur iniqua non potest latere, nec praeteriet illum corripiens judicium. In cogitationibus enim impii interrogatio erit; sermonum autem illius auditio ad Dominum veniet, et ad correptionem iniquitatum illius, quoniam auris zeli audit omnia, et tumultus murmurationum non abscondetur. Custodite ergo vos a murmuratione [Col. 0148B] quae nihil prodest; et a detractione parcite linguae, quoniam sermo obscurus in vacuum non ibit; os quod mentitur, occidit animam. Nolite zelare mortem in errore vitae vestrae, neque acquiratis perditionem in operibus manuum vestrarum, quoniam Deus mortem non fecit, nec laetatur in perditione vivorum. Creavit enim ut essent omnia et sanabiles esse voluit nationes orbis terrarum. Non est in illis medicamentum exterminii, nec inferorum regnum in terra viventium. Justitia perpetua est et immortalis, injustitia autem mortis est acquisitio; impii autem manibus et verbis accersierunt illam, et aestimantes eam amicam, defluxerunt et sponsiones posuerunt ad illam, quoniam morte digni sunt ex parte illius. Dixerunt enim apud se cogitantes [Col. 0148C] non recte: Exiguum est, et cum taedio tempus vitae nostrae, et non est refrigerium in fine hominis, et non est qui agnitus sit reversus ab inferis, quoniam ex nihilo facti sumus, et post hoc erimus tanquam si non fuerimus, quoniam fumus afflatus est in naribus nostris, et sermo scintilla ad commovendum cor nostrum, qua exstincta, cinis erit corpus nostrum, et spiritus diffundetur tanquam mollis aer, Et transibit vita nostra tanquam vestigium nubis, et sicut nebula dissolvetur quae fugata est a radiis solis et a calore illius aggravata. Et nomen nostrum oblivionem accipiet per tempus, et nemo memoriam habebit operum nostrorum; umbrae enim transitus est tempus nostrum, et non est reversio finis nostri, quoniam consignata est, et nemo revertetur (Sap. I, II) .» Propterea unicuique providendum est, ut summopere se custodiat, et utiliter se provideat, ut cum dies extrema finisque vitae advenerit non transeat ad perpetuam mortem, sed ad vitam aeternam.
Facta enim subditorum judicantur a nobis, nostra vero judicat Deus. Ex merito vero plebis nonnunquam episcopi depravantur, quatenus proclivius cadant qui sequuntur. Capite languescente caetera corporis membra inficiuntur. Deteriores sunt qui vitam moresque bonorum corrumpunt, his qui substantias aliorum praediaque diripiunt. Caveat unusquisque ne aut linguam, aut aures habeat prurientes id est ne aut ipse aliis detrabat, aut [Col. 0149A] alios audiat detrahentes. Sedens, inquit, adversus fratrem tuum loquebaris detrahendo, et adversus filium matris tuae ponebas scandalum, etc: Parcant singuli detractioni linguae, custodiant quae atque sermones suos, et sciant, quia cuncta quae de aliis loquuntur sua sententia judicabuntur. Nemo invito auditori libenter refert. Officii singulorum sit, dilectissimi, non solum oculos castos servare, sed et linguam. Nec quid in cujusquam domo agatur, alia domus per vos unquam noverit. Habeant omnes simplicitatem columbae ne cuiquam machinentur dolos et serpentis astutiam, ne aliorum supplantentur insidiis. Non est humilitatis meae neque mensurae judicare de caeteris et de ministris ecclesiarum sinistrum quippiam dicere. Absit ut quicquam sinistrum [Col. 0149B] de his loquar, qui apostolico gradui succedentes, Christi corpus sacro ore conficiunt, per quos nos etiam Christiani sumus, qui claves regni coelorum habentes ante judicii diem judicant. Veteri quidem lege habetur, quicunque sacerdotibus non obtemperasset, aut extra castra positus lapidabatur a populo, aut gladio cervice subjecta contemptum expiabat cruore. Nunc vero inobediens spirituali animadversione truncatur, et ejectus ab Ecclesia, rabido daemonum ore decerpitur. Oportet enim, ut qui Deum haereditate possident, absque ullo impedimento saeculi Deo serviant, ut dicere possint: Dominus pars haereditatis meae; o quam bonus et suavis est spiritus tuus, Domine, in omnibus. Parcis autem omnibus quoniam tua sunt, Domine, qui animas [Col. 0149C] amas. Ideoque hos qui exerrant partibus corripis, et de quibus peccant admones et alloqueris, ut relicta malitia credant in te, Domine. Tu autem, Deus noster, suavis et verus es patiens et in misericordia disponens omnia. Etenim, si peccaverimus, tui sumus scientes magnitudinem tuam. Et si non peccaverimus, scimus quoniam apud te sumus computati. Spiritus timentium Dominum quaeritur ab eo, et in respectu illius benedicentur. Quapropter, fratres charissimi, «omnis sermo malus ex ore vestro non procedat, sed si quis bonus est ad aedificationem opportunitatis ut det gratiam audientibus; et nolite contristare Spiritum sanctum Dei in quo signati estis in diem redemptionis. Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur [Col. 0149D] a vobis cum omni malitia. Estote autem invicem benigni, misericordes, donantes invicem sicut et Deus in Christo donavit vobis. Estote ergo imitatores Dei sicut filii charissimi, et ambulate in dilectione sicut et Christus dilexit nos et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis; fornicatio autem et omnis immunditia aut avaritia non nominetur in vobis, sicut decet sanctos, aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas quae ad rem non pertinet, sed magis gratiarum actio. Hoc enim scitote intelligentes quod omnis fornicator aut immundus aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in [Col. 0150A] regno Christi et Dei. Nemo vos seducat inanibus verbis propter enim venit ira Dei in filios diffidentiae, nolite ergo effici participes eorum. Eratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino, ut filii lucis ambulate. Fructus enim lucis est in omni bonitate, et justitia et veritate, probantes quid sit beneplacitum Deo. Et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguite. Quae enim in occulto fiunt ab ipsis turpe est dicere. Omnia autem quae arguuntur a lumine manifestantur; omne enim quod manifestatur lumen est; propter quod dicit: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus. Videte itaque, fratres, quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, scilicet ut sapientes, redimentes tempus, [Col. 0150B] quoniam dies mali sunt. Propterea nolite fieri imprudentes, sed intelligentes quae sit voluntas Dei, et nolite inebriari vino, in quo est luxuria, sed implemini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis, hymnis et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris, Domino; Domino gratias agentes semper pro omnibus, in nomine Domini nostri Jesu Christi Deo et Patri subjecti invicem in timore Christi (Ephes. IV, 29-32 V, 1-21) .»
State itaque fratres, et tenete traditiones apostolorum et apostolicae sedis, ut Dominus noster Jesus Christus, et Pater noster, qui dilexit nos, et dedit consolationem aeternam, et spem bonam in gratia, exhortetur corda vestra, et confirmet in omni opere et in sermone bono. De caetero, fratres, orate [Col. 0150C] pro nobis ut sermo Domini currat et clarificetur sicut et apud vos, et ut liberemur ab importunis et malis hominibus. Non enim omnium est fides. Fidelis autem Deus est qui confirmabit vos, et custodiet a malo. Quapropter ponite indesinenter corda vestra in virtute Dei, et resistite semper malis et enarrate haec juxta vocem prophetae in progenies alteras, quoniam hic est Deus Deus noster in aeternum, et ipse reget nos in saecula.
Unde vos, qui in specula a Domino estis constituti, comprimere et repellere eos summopere debetis, qui fratribus insidias praeparant, aut in eos seditiones, et scandala excitant; facile est enim hominem verbo fallere, sed non Dominum. Ideo hos reprehendere, et ab his vos avertere oportet, quatenus [Col. 0150D] exstincta funditus hujusmodi caligine, lucifer eis resplendeat, et laetitia oriatur in cordibus eorum. Confidimus autem de vobis, fratres, in Domino, quoniam quae praecepimus et facitis, et facietis. Quanto enim beneficia vestra his amplius exhibetis, tanto majorem vicissitudinem ab omnipotenti Deo cui serviunt exspectatis. Omnipotens Deus sua vos protectione custodiat honoremque et praeceptum servare concedat, et gloria honorque Deo Patri omnipotenti, ejusque unigenito Filio Salvatori nostro cum Spiritu sancto sit in saecula saeculorum, Amen.
[Col. 0151A] Dilectissimis ubique catholicae Ecclesiae comministris Fabianus, salutem in Domino. Divinis praeceptis et apostolicis monemur institutis ut pro cunctarum Ecclesiarum statu impigro vigilemus affectu, unde consequens est debere vos scire, quae apud Romanam in sacro aguntur ritu Ecclesiam, ut ejus sequentes exempla, ejus veri filii inveniamini, quae vestra est mater vocata. Septem ergo diaconos in urbe Roma per septem regiones civitatis, sicut a patribus accepimus, habemus, qui per singulas hebdomadas et Dominicos dies atque festivitatum solemnia cum subdiaconibus et acolytis, ac sequentium ordinum ministris, injuncta sibi observant ministeria et parati omni hora sunt ad divinum officium et quidquid eis injungitur peragendum. [Col. 0151B] Similiter et vobis, prout opportunum fuerit, per singulas civitates est faciendum, ut divinum absque ulla mora et negligentia studiose ac solemniter agatur officium. Denique septem similiter subdiaconos ordinavimus qui septem notariis imminerent et gesta martyrum veraciter in integro colligerent nobisque rimanda manifestarent, quod etiam vos omnes agere monemus, ne in posterum aliqua ex his dubitatio fiat, quaestioque oriatur, «quoniam omnia quae scripta sunt ad nostram doctrinam scripta sunt.» Et quae nostris temporibus veraciter scribuntur ad futurorum doctrinam diriguntur. Et ideo fidelissimis haec negotia committi praecipimus, ne aliqua in eis illusio inveniatur ex qua fidelibus scandalum, quod absit, oriatur, unde et charitatem [Col. 0151C] vestram paterna dulcedine petimus ut in cunctis affectum vestrae charitatis sancta modo Ecclesia inveniat et favoris vestri solatiis quocunque necesse fuerit, potiatur. Et sicut bonitas studii vestri de se nobis certitudinem praebet, ut in nullo diffidere debeamus de ea, sed magis ut sapientibus filiis Ecclesiae nostrae, haec fiducialiter commendemus, ita post positas opportunitatis occasiones vestra efficacia elaborare enixius debet, atque in modis quibus possibile fuerit omni studio abigere contumelias. Hortamur etiam vos, juxta dictum Apostoli, stabiles esse et immobiles, abundantes in opere Domini semper, scientes quod labor vester non est inanis in Domino, et alibi: «Vigilate et orate et state in fide, viriliter agite et confortamini, omnia [Col. 0151D] vestra in charitate fiant (I Cor. XVI, 13, 14) .»
Insuper et illud vos scire desideramus, quia nostris temporibus praepedientibus quidem nostris peccatis, suadente antiquo hoste qui semper, «ut leo rugiens, circuit quaerens quem devoret.» Supervenit Novatus ex Africa, et separavit de Ecclesia Christi Novatianum et quosdam alios Christi confessores, [Col. 0152A] et convertit in pravam doctrinam. A quibus vos, fratres, avertite et cavete ab omnibus qui alteram fidem et doctrinam tenent quam apostoli et successores eorum tenuerunt et docuerunt, ne, quod absit, post eum abeuntes, in laqueum satanae cadatis et compedibus ejus teneamini. Unde fraternitatis vestrae charitatem intimis obsecramus precibus, ut nostrae parvitatis in vestris sacris orationibus memores esse dignemini, orantes ac deprecantes Dominum coeli, ut tam nos quam sancta mater Ecclesia Christi pretioso sanguine redempta, a laqueis venantis satanae et ab importunis et malis hominibus liberemur, et sermo Dei currat et clarificetur, et prava eorum et omnium perversa docentium corruat doctrina atque deficiat. Precamur [Col. 0152B] etiam ut pietatis vestrae precibus impetrare studeatis, ut Deus et Dominus noster Jesus Christus 35 qui vult omnes homines salvos fieri et neminem perire sua ingenti omnipotentia reverti faciat corda eorum ad sanam doctrinam et catholicam fidem, quatenus resipiscant a diaboli laqueis quibus capti tenentur, et aggregentur filiis matris Ecclesiae; reminiscentes quoque fratrum vestrorum, miseremini illorum quibus potestis bonis studiis vestris ne perdantur, sed et precibus et aliis bonitatis vestrae studiis Domino salventur. Ita ergo in his agite, ut obedientes filii et fideles sanctae Dei Ecclesiae appareatis, et ut mercedis praemia percipiatis.
Hi et omnes qui rectam non docent doctrinam [Col. 0152C] vel rectam non tenent fidem, accusatores neminem recte credentium accusare possunt, quia infamia sunt notati, et a sinu sanctae matris Ecclesiae apostolico mucrone usque ad rectam conversationem et reversionem eorum abscisi; unde apostolica auctoritate cum omnibus ejusdem apostolicae atque universalis Ecclesiae filiis statuentes sancimus, ut omnes qui in catholica fide suspecti sunt in accusatione recte credentium non suscipiantur, quia suspiciones semper sunt amovendae. Merito ergo eorum reprobatur accusatio, qui in recta fide suspecti sunt, nec eis omnino est credendum qui Trinitatis fidem ignorant. Similiter omnes quos sanctorum Patrum statuta tam praeteritis quam futuris temporibus anathematizant submovemus, et ab omni accusatione [Col. 0152D] fidelium alienamus. Discreti ergo semper debent esse fideles ab infidelibus, et justi ab injustis, quoniam infideles et malivoli modis quibus possunt semper infestant fideles et perdere nituntur, et ideo non sunt suscipiendi, sed repellendi et procul abjiciendi, ne perdere fideles aut infamare possint. Quapropter, charissimi, cavete talium foveam in [Col. 0153A] quam multos cecidisse cognovimus; cavete talium jacula et antiqui hostis tentamenta, per quae etiam proprios propinquos coram nobis vulneratos cadere vidimus. Attendite laqueos insidiantium quibus notos et commilitones strangulare solent; nolite tales sequi, sed procul repellite eos. Estote, juxta Veritatis vocem, prudentes ut serpentes, et simplices ut columbae. Videte ne in vacuum quoque curratis aut laboretis, sed alterutrum fulti precibus et orationibus voluntatem Dei facere contendite, et a memoratis, si incorrigibiles apparuerint, vos in omnibus separate. Similiter et ab omnibus quos Apostolus commemorat dicens, cum eis nec cibum sumere, quia et illi sicut et isti sunt repellendi et ante satisfactionem Ecclesiae non sunt suscipiendi, quoniam illi cum quibus [Col. 0153B] cibum sumere non licet, manifeste apparent sequestrati usque ad satisfactionem a reliquis fratribus; quamobrem non debent nec possunt in accusationem fidelium suscipi, sed etiam ab eorum consortio usque ad jam dictam satisfactionem repelli, ne similes eis efficiantur, aut eorum excommunicationi subjaceant, quoniam sic apostoli statuerunt dicentes: Cum excommunicatis non est communicandum, et si quis cum excommunicatis avertendo regulas scienter psallat in domo, aut simul locutus fuerit, aut oraverit, ille communione privetur. Tales ergo in omnibus sunt cavendi et non suscipiendi, quia juxta Apostolum non solum qui faciunt damnantur, sed qui consentiunt facientibus. Unde et beatus apostolorum princeps Petrus, in ordinatione Clementis alloquens [Col. 0153C] populum, inter caetera ait: Si inimicus est iste Clemens alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, cum illo nolite amici esse, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque communicatione obsecundare et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum, sed nec loqui his quibus ipse non loquitur, ut unusquisque qui in culpa est, dum cupit omnium vestrum amicitias ferre, festinet citius reconciliari ei qui omnibus praeest, et per hoc redeat ad salutem cum obedire coeperit monitis praesidentis. Si vero quis amicus fuerit his quibus ipse non loquitur, unus est et ipse ex illis qui exterminare [Col. 0154A] Dei Ecclesiam volunt, et cum corpore vobiscum esse videatur mente et animo contra vos est, et est multo nequior hostis hic quam illi qui foris sunt, et evidenter inimici sunt; hic enim per amicitiarum speciem quae sunt inimica gerit, et ecclesiam dispergit ac vastat.
Ideoque, charissimi, his apostolicis institutis vos monentes instruimus, ut effecta certior charitas vestra sollicitius deinceps agere studeat et cautius, ne perversi et infideles homines laedendi fideles ac benevolos habeant facultatem, quoniam spes talium et omnium impiorum tanquam lanugo est quae a vento tollitur, et tanquam spuma gracilis quae a procella dispergitur, et tanquam fumus qui a vento diffusus est, et tanquam memoria hospitis unius diei praetereuntis. [Col. 0154B] Summopere, charissimi, tales cavendi sunt et avertendi atque rejiciendi si nocentes apparuerint, quia non solum ecclesiasticae, sed etiam saeculi leges, si nocentes, non suscipiunt, sed repellunt. Unde scriptum est, os impiorum devorat iniquitatem, et Dominus per prophetam loquitur dicens: «Cum sancto sanctus eris, et cum perverso perverteris, et cum electo electus eris, et cum viro nocenti nocens eris (Psal. XVII, 26 et seq.) ;» et Apostolus inquit: «Perverterunt bonos mores colloquia mala (I Cor. XV, 33) .» Idcirco, ut praelibatum est, jam mali sunt semper cavendi, et bonis atque benevolis est inhaerendum, ut periculum desidiae quantum possumus declinemus. Et ne pestis haec latius divulgetur, severitate qua possumus abscindamus, [Col. 0154C] quoniam non temeritas intervenit praesumptionis ubi est diligentia pietatis. Agat semper unusquisque vestrum hac informatione apostolica fultus juxta vires suas, et fraterna dilectione et sancta religione mores proprios conservare et in commune alterutrum adjuvare et in charitate permanere, et in Dei voluntate indesinenter studeat inhaerere, ut simul laudantes Dominum indefessas semper illi gratias agamus. Valete in Domino, charissimi, et praedicta, ut melius potestis, Domino opem ferente, adimplere studete. Data Kalen. Julii, Maximio et Aphrico IV consulibus.
[Col. 0153D] FABIANUS episcopus urbis Romae omnibus Orientalibus episcopis, et cunctis fidelibus in Domino salutem.
Exigit dilectio vestra sedis apostolicae consulta, quae vobis denegare non possumus, nec debemus, hoc autem et praedecessores nostros multarum regionum episcopis egisse liquet, et nos qui in eadem sede Domino largiente collocati sumus, agere debere fraterna charitas et obedientiae debitum compellit. Cura est ergo vestrae sollicitudini adhibenda, ut ea quae sunt ab apostolis eorumque successoribus ordinata, et instigante sancto Spiritu instituta, nec dissimulatio negligere, nec aliqua praesumptio valeat perturbare. [Col. 0154D] Sed sicut hoc quod rationis exigebat utilitas oportuit definire, ita quod definitum est non debet violari. Litteris vestris vero inter caetera insertum invenimus quosdam regionis vestrae episcopos a vestro nostroque ordine discrepare, et non per singulos annos in coena Domini chrisma conficere, sed duos aut tres annos confectionem sancti chrismatis semel actam conservare. Dicunt enim, ut in memoratis apicibus reperimus. nec balsamum per singulos annos posse reperire, nec necesse fore per singulos annos chrisma conficere, sed dum una confectio chrismatis abundat, aliam fieri necesse non habere. Errant enim qui talia excogitant, et mente [Col. 0155A] vesana potius quam recta sentientes, haec dicunt. In illa enim die Dominus Jesus, postquam coenavit cum discipulis suis, et lavit eorum pedes, sicut a sanctis apostolis praedecessores nostri acceperunt nobisque reliquerunt, chrisma conficere docuit; ipsa enim lavatio pedum nostrorum significat baptismum, quando sancti chrismatis unctione perficitur atque confirmatur. Nam sicut ipsius diei solemnitas per singulos annos est celebranda, ita ipsius sancti chrismatis confectio per singulos annos est agenda, et de anno in annum renovanda et fidelibus tradenda, quia novum sacratum est per singulos annos, et jam dicto die innovandum, et vetus in sanctis Ecclesiis cremandum. Ista a sanctis apostolis et successoribus eorum accepimus, vobisque tenenda [Col. 0155B] mandamus. Haec sancta Romana Ecclesia et Antiochena a tempore apostolorum custodit; haec Hierosolymorum et Ephesianorum tenet, in quibus apostoli praesidentes haec docuerunt, et vetus chrisma incendi, et non amplius quam uno anno uti permiserunt, atque deinceps novo frui, et non veteri, jubentes docuerunt. Si quis ergo his obviare tentaverit, omnem sibi per vos et per omnes recte intelligentes, indulgentiae aditum intelligat obseratum, quia pravissimarum mentium perversa doctrina, dum indulgentius frenis utitur, in praevaricationem praesumptionis delabitur. Et nullatenus eruitur, nisi prudentium sustentatione et correctione liberetur. Illa autem quae circa divina mysteria et erga baptizandos in universo mundo sancta Ecclesia uniformiter agit, [Col. 0155C] non otioso contemplanda sunt intuitu, ne locum supervacuis intentionibus et superstitionibus faciamus. Rudes ergo fidelium mentes ad talia non debemus inducere, quia docendi potius sunt quam illudendi. Ad nostram enim laetitiam bene facta perveniunt, et moeroris aculeis nos quae fuerint male facta compungunt. Hic vero inter manus latronum et dentes luporum furentium utcunque versamur, et contumaces sunt subditi atque oves. Nam latratu canum baculoque pastoris luporum rabies deterrenda est; illa vero quae fomentis non sanantur vulnera ferro abscindi necesse est. Nec silere possumus ut cum hic ab illicitis revocemus aliquos, officii nostri provocemur instinctu, in speculis a Domino constituti, ut vigilantiae nostrae diligentiam [Col. 0155D] comprobantes, et quae coercenda sunt resecemus, et quae observanda sunt censeamus.
Consulere etiam nos, ut in praedictis litteris vestris invenimus, super accusatione sacerdotum voluistis, quae oppido apud vos, ut in eisdem apicibus reperimus, crebrescit. Significastis insuper plerosque attendere, multos in ipsis honoribus ecclesiasticis non congruenter vivere sermonibus et sacramentis quae per eos populis ministrantur. O miseros homines, qui hos intuendo Christum obliviscuntur, qui et multo ante praedixit, ut legi Dei potius obtemperetur quam imitandi videantur illi qui ea quae dicunt non faciunt et traditorem suum tolerans usque in finem ad evangelizandum cum caeteris misit. [Col. 0156A] Nam apostoli talem consuetudinem non habuerunt, nec habendam docuerunt; similiter et successores eorum, quanquam multa de talibus, praevidentes Spiritu Dei futura, statuerunt. Porro, ut legitis in Actibus apostolorum, erat eo tempore inter fideles cor unum et anima una, neque aliquis eorum aliquid suum proprium dicebat, sed erant illis omnia communia. Nulla enim inter eos accusatio nisi familiaris erat, nec unquam inter imitatores eorum aut fideles fieri debet, dicente Domino: «Quod tibi non vis fieri, alteri ne facias.» Et idem: «Diliges proximum tuum sicut teipsum, et dilectio proximi malum non operatur.» Ipsi ergo apostoli et successores eorum olim statuerunt eos ad accusationem non recipi qui sunt suspecti vel qui heri aut nudiustertius [Col. 0156B] vel dudum fuerunt inimici, quoniam suspecti facti sunt, et qui non sunt bonae conversationis, vel quorum vita est accusabilis, aut dubii in recta fide. Similiter quorum fides, vita et libertas nescitur, vel qui infamiae maculis sunt aspersi, aut sceleribus irretiti; neque eos sacerdotes debere vel posse aut clericos accusare qui rite sacerdotes fieri non possunt, nec sui sunt ordinis. Quoniam sicut sacerdotes vel reliqui clerici a saecularium laicorum excluduntur accusatione, ita illi ab istorum sunt excluduendi et alienandi criminatione; et sicut isti ab illis, ita et illi ab istis non recipiantur, quoniam sicut Domini sacerdotum segregata debet esse conversatio ab eorum, ita et litigatio, quia servum Dei non oportet litigare.
[Col. 0156C] Tales, charissimi fratres, accusationes et injustas aut nocivas aemulationes pro viribus prohibete, quia contentio summopere est vitanda: septies enim cadit justus in die et resurgit, impii autem corruent in malum: «Cum ceciderit inimicus tuus, ait Salomon, ne gaudeas, et in ruina 36 ejus non exultet cor tuum, ne forte videat Dominus et displiceat ei, et auferat ab eo iram suam. Ne contendas cum pessimis, nec aemuleris impios, quoniam non habent futurorum spem mali, et lucerna impiorum exstinguetur, nec aemuleris viros malos, nec desideres esse cum eis, quia rapinam meditatur mens eorum et fraudes labia eorum loquuntur,» haec cavete, charissimi.
Haec meditamini et fratribus in omnibus solatium [Col. 0156D] praestate, quia in hoc cognoscent omnes, ut ipsa per se Veritas ait, quoniam mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem. Si enim in rebus saecularibus suum cujusque jus et proprius ordo servandus est, quanto magis in ecclesiasticis disputationibus nulla debet induci confusio! Quod ista observatione observabitur si nihil potestati, sed totum aequitati retribuitur.
Unde constat episcopos locorum singulorum omnium qui sub eorum degunt moderamine curam habere sollicitam, et causas utilitatesque eorum cum Dei timore disponere. Valde ergo iniquum est, ut alii quilibet, omissis suis, se illorum causis admisceant, sed illi eorum vitam et judicium competenti [Col. 0157A] regularique debeant moderamine disponere, qui eos in sacerdotium ordinant, et a quibus jam ordinati sunt, quoniam, ut lex loquitur, maledictus omnis est qui transfert terminos proximi sui; et dixit omnis populus: Amen. Deus ergo, fratres, ad hoc praeordinavit vos, ut omnes qui summo sacerdotio funguntur, ut injustitias removeatis, et praesumptiones abscindatis, et in sacerdotio laborantibus succurratis, et opprobriis et calamitatibus eorum locum non praebeatis, sed ei qui calumniam et opprobrium patitur adjutorium feratis; illum vero qui calumniam vel opprobrium facit, abscindatis et Domino in suis sacerdotibus opem feratis.
Sacerdotes quoque Dominus sibi elegit ut sacrificent ei et offerant oblationes Domino; levitas [Col. 0157B] quoque sub eis esse jussit in ministeriis eorum, unde ad Moysen loquitur dicens: «Princeps autem principum levitarum Eleazar filius Aaron sacerdotis erit super excubitores ecclesiae sanctuarii:» de his enim locutus est Dominus ad Moysen. «Tolle levitas pro primogenitis filiorum Israel, et pecora levitarum pro pecoribus eorum, eruntque levitae mei, ego Dominus (Num. III, 34, 44, 45) .» Si levitas suos esse Dominus voluit, quanto magis sacerdotes sibi ascivit? De quibus ait, si quis externorum accesserit morietur. Omnia vero quae Domini sunt caute tractanda sunt et non leviter praecipitanda, quoniam et inter homines pro fidelibus habentur qui dominorum suorum causas bene custodiunt, et fideliter tractant atque praecepta dominorum suorum bene custodiunt [Col. 0157C] et non transgrediuntur. Pro infidelibus vero reputantur hi qui dominorum suorum causas incaute et negligenter tractant et praecepta eorum despiciunt, et non, ut debent, custodiunt. Ideo haec praemisimus ut cognoscatur ab his quibus incognitum est quod et sacerdotes (quos sibi Dominus de omnibus ascivit, et suos esse voluit) non sunt leviter tractandi nec lacerandi nec temere accusandi, aut reprehendendi nisi a magistris suis, quoniam eorum causas sibi Dominus reservare voluit, et suo judicio vindicari. Nam in his et in aliis praeceptis Domini et fideles cognoscuntur et infideles reprobantur; tolerandi enim hi sunt potius a fidelibus quam exprobrandi, veluti palea cum tritico usque ad ultimum ventilabrum, sicut pisces mali cum bonis usque ad [Col. 0157D] segregationem quae futura est in littore, hoc est in fine saeculi. Nullatenus ergo potest condemnari humano examine quem Deus suo judicio reservavit, ut propositum Dei quo decrevit salvare quod perierat fiat immobile. Et ideo, quia voluntas ejus non immutatur, nullus praesumat ea quae sibi non sunt concessa; unde est illud quod Apostolus loquitur dicens: «Jam quidem omnino delictum est, quia judicia habetis vobiscum, quare non magis iniquitatem patimini? quare non potius fraudamini? (I Cor. VI, 7.) » Ad illud redeatur quod Dominus ait: «Si quis voluerit tunicam tuam tollere, et in judicio tecum contendere, dimitte ei et pallium (Matth. V, 40) » Et alio loco: «Qui aufert quae tua [Col. 0158A] sunt, ne repetas (Luc. VI, 30) .» Sunt autem quaedam quae levissima putarentur nisi in Scripturis demonstrarentur opinione graviora. Quis unquam dicenti fratri suo fatue reum gehennae putaret nisi ipsa Veritas diceret?
Illi vero qui illa peccata perpetrant de quibus Apostolus ait, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur, valde cavendi sunt et ad emendationem, si voluntarie noluerint, compellendi, quia infamiae maculis sunt aspersi, et in barathrum delabuntur nisi eis sacerdotali auctoritate subventum fuerit; similiter, et illi de quibus ipse ait, cum hujusmodi hominibus nec cibum sumere, quia infamia sunt notati, antequam sacerdotali auctoritate sanentur, et in gremio sanctae matris Ecclesiae [Col. 0158B] redintegrentur; quia qui extra nos sunt, nobiscum communicare non possunt. Manifestum est enim quod hi extra nos sunt et a nobis discreti esse debent, cum quibus nos nec edere, nec cibum sumere licet; similiter et omnes personae quibuslibet turpitudinibus ac scurrilitatibus subjectae infames sunt effectae, et omnes qui adversus patres armantur, infames cfficiuntur.
Arenam vero et salem et massam ferri facilius est portare quam hominem imprudentem et fatuum, atque impium; quoniam qui minoratur corde cogitat inania, et vir imprudens et errans cogitat stulta; multos enim supplantavit suspicio illorum, et in vanitate detinuit sensus illorum. Cor durum male habebit in novissimo, et qui amat periculum in ipso peribit, [Col. 0158C] cor ingrediens duas vias non habebit requiem, et pravi cordis in illis scandalizabitur; cor nequam gravabitur in doloribus, et peccator adjiciet ad peccandum.
Talia cogitantes sancti apostoli, eorumque successores Spiritu Dei repleti, malos homines praevidentes et simplices considerantes, difficilem aut nunquam voluerunt esse accusationem sacerdotum, ne a malis potuissent everti aut submoveri, quia si hoc facile concederetur saecularibus et malis hominibus, aut nullus aut vix perpauci remanerent, quoniam semper fuit et est, et, quod pejus est, nimis viget, ut mali bonos persequantur, et carnales spirituales infestent; idcirco, ut praedictum est, statuerunt ne accusarentur, aut si aliter fieri non possit, perdifficilis [Col. 0158D] eorum fieret accusatio, et a quibus, supradictum est, non praesumeretur, neque a propriis sedibus aut Ecclesiis episcopi ejicerentur; quod si quomodo praesumptum fuerit, antequam et proprius locus et sua omnia eis legibus redintegrarentur, nullatenus a quoquam accusarentur, aut criminarentur, et nisi sponte elegerint, cuiquam pro talibus non reprehenderent, sed postquam, ut praefixum est, restituti fuerint, et sua omnia eis legibus redintegrata, dispositis ordinatisque suis magnum spatium tractandi causa eis concederetur. Et postea, si necesse fuerit, regulariter vocati venirent ad causam, et si justum visum fuerit, accusantium propositionibus sustentationem fratrum reprehenderent. Nulla enim permittit [Col. 0159A] ratio, dum ad tempus eorum bona, vel Ecclesiae, atque res ab aemulis aut a quibuscunque detinentur, ut aliquid illis objici debeat, nec quisquam potest eis quoquo modo quidlibet majorum vel minorum objicere dum Ecclesiis, rebus aut potestatibus carent suis.
Similiter statutum est, et nos eadem statuta firmantes, statuimus ut si aliquis clericorum suis episcopis infestus aut insidiator fuerit, eosque criminari voluerit, aut conspirator fuerit, ut mox ante examinatum judicium submotus a clero curiae tradatur, cui diebus vitae suae deserviat, et infamis absque ulla restitutionis spe permaneat.
Nec ullus unquam praesumat accusator simul esse et judex vel testis, quoniam in omni judicio quatuor [Col. 0159B] personas necesse est semper adesse, id est judices electos et accusatores, ac defensores, atque testes. Similiter statuentes apostolica auctoritate jubemus, ne pastorem suum oves quae ei commissae fuerant, nisi in fide erraverit, reprehendere audeant, quia facta praepositorum oris gladio ferienda non sunt, neque potest esse discipulus super magistrum, dicente Veritatis voce: «Non est discipulus super magistrum nec servus super dominum suum.» Odibilis autem coram Deo et hominibus est superbia, et exsecrabilis omnis iniquitas; perdit Deus memoriam superborum, et relinquit memoriam humilium sensu. Semen hominum honorabitur hoc quod timet Deum. Semen autem hoc exhonorabitur hominum, quod praeterit mandata Domini. In medio fratrum [Col. 0159C] rector illorum in honore, et qui timent Dominum erunt in oculis ejus. «Fili, ait Salomon, in mansuetudine serva animam tuam, et da illi honorem cui honor competit. Priusquam interroges ne vituperes quemquam, et cum interrogaveris, corripe juste. Priusquam audias ne respondeas verbum, et in medio seniorum ne adjicias loqui.» Exemplo Cham filii Noe damnantur, qui patrum suorum culpas in [Col. 0160A] publicum produnt, aut eos accusare vel detrahere praesumunt, veluti Cham qui patris sui Noe pudenda non operuit, sed deridenda monstravit. Similiter et illi exemplo Sem et Japhet justificantur, qui reverenter operiunt, et non produnt ea quae patres suos excessisse cognoscunt. Si enim a fide deviaverit episcopus, erit corrigendus prius secrete a subditis suis; quod si incorrigibilis, quod absit, apparuerit, tunc erit accusandus ad primates suos aut ad sedem apostolicam.
Pro aliis vero actibus suis magis est tolerandus ab ovibus et subditis suis quam accusandus, aut publice derogandus, quia cum in eis a subditis delinquitur, ejus ordinationi obviat qui eos ei praetulit dicente Apostolo: «Dei ordinationi resistit qui [Col. 0160B] potestati resistit (Rom. XIII, 2) .» Qui vero omnipotentem Deum metuit, nec contra Evangelium, nec contra apostolos, nec contra prophetas, vel sanctorum patrum instituta aliquid ullo modo agere consentit; sacerdotes ergo honorandi sunt, non lacerandi vel exprobrandi sunt; legitur in Ecclesiaste: «In tota anima tua time Deum, et sacerdotes illius sanctifica; in omni virtute tua dilige eum qui te fecit, et ministros ejus non derelinquas. Honora Deum ex tota anima tua, et honorifica sacerdotes, et propurga te cum brachiis; da illis partem, sicut mandatum est tibi, primitiarum et purgationis, et de negligentia purga te cum paucis. Datum brachiorum tuorum et sacrificium sanctificationis offerens Domino, et initia sanctorum; et pauperi porrige manum [Col. 0160C] tuam, ut perficiatur propitiatio et benedictio tua (Eccli. VII, 31 et seq.) .» Haec non tantummodo vobis, sed omnibus fratribus per vos nota fieri volumus, ut unanimes, unum sentientes, permaneamus in Christo, nihil per contentionem nobis, neque per inanem gloriam vindicantes, non hominibus, sed Deo Salvatori nostro placentes, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0159C] Dilectissimo fratri HILARIO episcopo FABIANUS.
Divinae circa nos gratiae memores esse debemus, [Col. 0159D] qui nos per dignationis suae misericordiam ob hoc ad fastigium sacerdotale provexit, ut mandatis ipsius inhaerentes, et in quadam sacerdotum ejus specula constituti prohibeamus illicita, et sequenda doceamus. Intantum enim in occiduis partibus quibus moraris audivimus astutiam diaboli saevire in populum Christianum, atque in multiplici deceptione prorumpere, ut non solum laicos saeculares, sed ipsos quoque Domini sacerdotes premat atque vexet. Unde in grandi moerore positi dissimulare non possumus quod corrigere atrociter debemus, quapropter competens adhibenda est talibus medela vulneribus, ne immatura curandi facilitas mortifera capitis peste nihil possit, sed segnius tracta pernicies reatu non legitimae curationis [Col. 0160C] involvat pariter sauciatos et medentes. Ob id ergo statuentes decernimus, ut hi qui non sunt [Col. 0160D] 37 bonae conversationis, aut quorum vita est accusabilis, aut quorum fides, vita et libertas nescitur, non possint Domini sacerdotes accusare, ne viles personae ad accusationem eorum admittantur. Similiter qui in aliquibus criminibus irretiti sunt, vel qui sunt suspiciosi, vocem adversum majores natu non habeant accusandi, quia suspiciosa vox et inimica veritatem solet opprimere. Peregrina vero judicia salva in omnibus apostolica auctoritate generali sanctione prohibemus, quia indignum est ab externis ut judicetur, qui provinciales et a se electos debet habere judices, nisi fuerit appellatum. Unde oportet, si aliquis episcoporum super certis accusetur criminibus, ut ab omnibus audiatur, qui sunt in provincia episcopis, quia non oportet accusatum alicubi [Col. 0161A] quam in foro suo audiri. Si quis vero judicem adversum sibi senserit, vocem appellationis exhibeat, appellantem aut non debet afflictio ulla aut detentionis injuriari custodia. Sed liceat appellatori vitiatam causam appellationis remedio sublevare. Liceat etiam in causis criminalibus appellare, nec vox appellandi denegetur ei quem supplicio sententia destinarit. Pulsatus ante suum judicem causam dicat, et non ante suum judicem pulsatus si voluerit taceat, et ut pulsatis quoties appellaverint induciae dentur. Si quis ergo iratus crimen aliquod cuilibet temere objecerit, convicium non est pro accusatione habendum, sed permisso tractandi spatio, id quod iratus dixit per Scripturam se probaturum esse fateatur, ut si fortasse resipiscens quae pro iracundia [Col. 0161B] dixit iterare aut scribere noluerit, non ut reus criminis teneatur. Omnis ergo qui crimen objicit scribat se probaturum. Revera semper ibi causa agatur, ubi crimen admittitur. Et qui non probaverit quod objecit, poenam quam intulerit ipse patiatur. Placuit etiam ut si episcopus accusatus appellaverit ad apostolicam sedem, id statuendum quod ejusdem sedis pontifex censuerit; haec tamen omnino in sacerdotum causa forma servetur, ne quemquam sententia non a suo judice dicta constringat.
Occurrere quoque quisque fidelium ruinis debet oppressorum et miserorum subsidio, quo valeant ex relevatione alienae vindictae a se Dei removere vindictam. Libat enim Domino prospera qui ab afflictis [Col. 0161C] pellit adversa, unde scriptum est: «Frater fratrem adjuvans exaltabitur.» Ecclesia enim Dei sine macula et ruga debet existere, et ideo non oportet eam a quibusdam conculcari aut maculari, quia scriptum est, «Una est columba mea perfecta mea (Cant. VI, 8) .» Hinc iterum Dominus ad Moysem ait: «Est locus penes me, et stabis super petra (Exod. XXXIII, 21) .» Quis est locus qui non sit Domini dum cuncta in ipso per quem creata sunt continentur. Est tamen locus apud eum, videlicet sanctae Ecclesiae unitas, in qua supra petram statur, dum confessionis soliditas humiliter tenetur, Te, frater, et omnes fratres nostros Ecclesiam Christi sanguine redemptam regentes monemus, ut omnes a praecipitio in quo fratres et Domini pastoribus detrahendo [Col. 0161D] et persequendo verbis et factis labuntur, laqueis quibus potestis retentetis, et lacerari eos in hamo irae non permittatis, quia scriptum est: «Ira enim viri justitiam Dei non operatur (Jac., I, 20) .» Hinc rursum dicitur. «Sit omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, et tardus ad iram (Jac., I, 19) .» Haec autem vos auctore Deo omnia servare non ambigo, sed occasione admonitionis exorta bonis vestris desideriis, et operibus me furtive subjungo, ut quod non admoniti facitis, quando vobis etiam admonens, additur, jam non soli faciatis. Quapropter fratres oportet vos et omnes fideles diligere invicem, et non detrahere aut accusare alterutrum. Scriptum est enim: «Dilige proximum et conjungere [Col. 0162A] fide cum illo. Quod si denudaveris absconsa illius non persequeris post eum. Sicut enim homo qui perdit amicum suum, sic, qui perdit amicitiam proximi sui. Et sicut qui dimittit avem de manu sua, sic dereliquisti proximum tuum et non eum capies. Non illum sequeris, quoniam longe abest, effugit enim quasi capraea de laqueo, quoniam vulnerata est anima ejus. Ultra eum non poteris colligare, et maledicti est concordatio. Denudare autem amici mysteria desperatio est animae infidelis. Annuens oculo fabricat iniqua, et nemo eum abjiciet; in conspectu oculorum tuorum conculcabit os suum, et super sermones tuos admirabitur: Novissime autem pervertet os suum, et in verbis tuis dabit scandalum. Multa audivi et non coaequavi [Col. 0162B] ei, et Dominus odiet illum. Qui in altum mittit lapidem, super caput ejus cadit, et plaga dolosa dolosi dividet vulnera; qui fodit foveam decidet in illam, et qui statuit lapidem proximo offendet in eo, et qui laqueum alii ponit peribit in illo. Facienti consilium nequissimum super ipsum devolvetur, et non agnoscet unde adveniet illi. Illusio et improperium superborum et vindicta sicut leo insidiabitur illis. Laqueo peribunt qui oblectantur casu justorum: dolor autem consumet illos antequam moriantur. Ira et furor utraque exsecrabilia, et vir peccator continens erit illorum. Qui vindicari vult a Deo inveniet vindictam, et peccata illius servans servabit. Relinque proximo tuo nocenti tibi, et tunc deprecanti tibi peccata solventur. Homo homini servat iram et [Col. 0162C] a Deo quaerit medelam. In hominem sibi similem non habet misericordiam, et de peccatis suis deprecatur Altissimum. Ipse dum caro sit servat iram et propitiationem petit a Deo? Quis exorabit pro delictis suis? Memento novissimorum tuorum et desine inimicari. Tabitudo enim et mors imminent in mandatis. Memorare timorem Domini et non irascaris proximo. Memorare testamenti Altissimi, et despice ignorantiam proximi. Abstine te a lite et minues peccata: homo enim iracundus incendit litem, et ut peccator turbabit amicos, et in medio pacem habentium immittet inimicitiam. Secundum enim ligna silvae, sic ignis exardescet, et secundum virtutem hominis iracundia illius erit, et secundum substantiam suam, sic exaltabit iram suam. Certamen [Col. 0162D] festinatum incendet ignem, et lis festinans effundet sanguinem: et lingua testificans adducet mortem. Si sufflaveris, in scintillam quasi ignis exardebit, et si exspueris super illam, exstinguetur et utraque ex ore proficiscuntur. Susurro et bilinguis maledictus, multos enim turbavit pacem habentes. Lingua tertia multos commovit, et dispersit illos a gente in gentem. Civitates muratas divitum destruxit, et domos magnatorum effodit: virtutes populorum concidit et gentes fortes dissolvit. Lingua tertia mulieres veridicas ejecit et privavit illas de laboribus suis. Qui respicit illam non habebit requiem, nec habitabit in requie. Flagelli plaga livorem facit, plaga autem linguae comminuit ossa. Multi ceciderunt in [Col. 0163A] ore gladii, sed non sic quomodo qui interierunt per linguam suam. Beatus est qui tectus est a lingua nequam, et qui in iracundiam illius non transivit, et qui non attraxit jugum ejus, et vinculis ejus non est ligatus.
Jugum enim illius jugum ferreum est, et vinculum illius vinculum aereum est; mors illius mors nequissima, et utilis potius infernus quam illa. Perseverantia illius non permanebit, sed obtinebit vias injustorum, et flamma sua non comburet justos. Qui derelinquunt Deum incidunt in illam, et exardescet in illis et non exstinguetur et immittetur in illos quasi leo, et quasi pardus laedet illos. Sepi aures tuas spinis et noli audire linguam nequam, et ori tuo facito ostia et seras auribus tuis. Aurum [Col. 0163B] tuum et argentum confla, et verbis tuis facito stateram, et frenos ori tuo rectos. Attende ne forte labaris in lingua tua et cadas in conspectu inimicorum insidiantium tibi, et sit casus tuus insanabilis in mortem (Eccli. XXVII, XXVIII) .» Ista caveant omnes et cohibeant linguas suas a malo, et labia eorum ne loquantur dolum.
De caetero, charissimi confortamini, in Domino et [Col. 0164A] in potentia virtutis ejus, induite vos arma Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli, quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus, propterea accipite armaturam Dei ut possitis resistere in die malo et in omnibus perfecti stare. State ergo succincti lumbos vestros in veritate et induti lorica justitiae et calceati pedes in praeparatione evangelii pacis, in omnibus sumentes scutum fidei in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere. Et galeam salutis assumite, et gladium Spiritus sancti quod est verbum Dei. Haec frater quae tibi scripsimus generaliter omnibus nota fieri volumus, ut quae [Col. 0164B] caeteros tangunt, omnibus nota fiant. Omnipotens Deus te, frater, et reliquos fratres nostros ubique consistentes, protegat usque in finem, qui cunctum mundum dignatus est redimere Jesus Christus Dominus noster qui est benedictus in saecula, Amen. Data XVII Kalend. Novemb. Africano et Decio IV cc. consul.
[Col. 0163C] Charissimis atque dilectissimis fratribus sanctae Dei Ecclesiae filiis et omnibus Domino recta fide famulantibus, CORNELIUS episcopus.
Videns charitatis vestrae benevolentiam quia apostolorum amatores estis, eorumque fidem et doctrinam tenetis, decrevi vobis scribere Domino auctore quaedam ex his quae nunc temporis necessaria sunt sciri, et quae apud nos in Ecclesia auxiliante Domino Romana meritis apostolorum nuper acta sunt sive geruntur, quoniam patrocinante charitate credo vos paterna gratia scripta sedis apostolicae libenter suscipere et mandata ejus peragere, atque de ejus profectibus gratulari, quia quisque se in radice charitatis inserit, nec a viriditate deficit, nec a fructibus manescit, nec amore fecunditatis opus efficax [Col. 0163D] amittit. Ipsa enim charitas exercet corda fidelium, sensus corroborat, ut nihil grave, nihil difficile, sed fiat totum dulce quod agitur, dum ejus proprium sit nutrire concordiam, servare mandata, atque dissociata conjungere, prava dirigere, et caeteras virtutes perfectionis suae munimine solidare. Quapropter rogo vos nobis congratulari, quia rogatu cujusdam devotae feminae atque nobilissimae matronae Lucinae levata sunt corpora apostolorum Petri et Pauli de Catacumbis; et primo quidem beati Pauli corpus levatum silentio ac positum est in [Col. 0164C] praedium praedictae matronae, via Ostiensi, ad latus ubi decollatus est. Postea vero beati apostolorum principis Petri accepimus corpus, et condecenter posuimus illud juxta locum ubi crucifixus est inter corpora sanctorum episcoporum, in templo Apollinis, in monte Aureo in Vaticano palatii Neronis tertio Kalendarum Juliarum die, orantes Deum et Dominum nostrum Jesum Christum, ut intercedentibus suis sanctis apostolis maculas vestrorum purget peccatorum, et in sua vos conservet voluntate diebus vitae vestrae, et in fructu boni operis vos perseverabiles reddat. Vos vero his congaudete quia et ipsi sancti apostoli de vestro congratulantur gaudio. Vos semper Deum laudate et ipse glorificetur in vobis; scriptum est enim: «Quid retribuam [Col. 0164D] Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam et nomen Domini invocabo (Psal. CXV, 12, 13) .» Tantum enim a nobis exigitur quantum possumus famulatus nostri obsequio commodare; unde quidem tanto nos necesse est importunis praedicationibus insistere, quanto nobis perfectae negotiationis creditur duplicata talentorum assignatio, atque Dominicae vocis ad suscipiendam ejus requiem suadet assertio.
Haec invidens antiquus hostis suscitavit nobis adversarium Novatum, rectae fidei et sanctae doctrinae [Col. 0165A] aemulum, qui extra Ecclesiam ordinavit Novatianum, et in Africa Nicostratum, utrosque haereticos sicut ille erat. Hi vero conatibus, quibus potuerunt, multos a recta et catholica fide suadentes recedere fecerunt, et post se in perversam et Deo odibilem doctrinam corruere persuaserunt. Sed sicut istorum tergiversationibus nimis sumus contristati et de eorum perditione contriti, sic de aliorum conversatione Domino auxiliante sumus laetificati. Deus autem omnipotens qui tristibus miscet laeta, oppido nos laetificavit, quo quidam confessores qui dudum fuerant fideles, a nobis et a recta fide diabolo instigante se separantes, cum Maximo presbytero ad Ecclesiam Catholicam et fidem rectam sunt reversi, et denuo sicut prius facti sunt confessores [Col. 0165B] fideles. Quapropter, charissimi, hortamur vos et deprecamur per Dominum nostrum Jesum Christum, ut et praedictos haereticos, et omnes quos a recta fide et doctrina apostatare cognoveritis, exhortationibus et bonis studiis vestris ad catholicam fidem et rectam doctrinam 38 convertere contendite, et in Dei voluntate persistere suadete. Et non solum hos, sed omnes qui nondum fidem rectam perceperunt, ad catholicam fidem perducere festinate, «quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia (magistro gentium docente) poterit nos separare a charitate Domini nostri Jesu Christi, et quae in ipso est [Col. 0165C] «recta fide (Rom. VIII, 38, 39) .» Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem (Hebr. X, 35) .» Patientia enim nobis necessaria est ad colluctationes adversariorum, quatenus fidem intemeratam usque in finem conservantes repromissionem percipiamus quam repromisit his qui legitime certare properant. «Adhuc enim modicum aliquantulum, qui venturus est, [Col. 0166A] veniet et non tardabit (Ibid., 37) .» Ecce enim judex ante januam assistit, coronas hilariter promittens his qui pro eo passionibus submittuntur. Quod si subtraxerit se quis, non placebit animae meae, sed cadet de promissione propter negationem. Nos autem non sumus subtractionis filii in perditionem, sed fidei in acquisitionem animae. Propter quod assumite arma Dei, ut possitis resistere in die malo adversus omnes inimicos sanctae Ecclesiae et vestros, et induite vos lorica justitiae, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus assumentes scutum fidei, in quo possitis omnia jacula nequissimi ignita exstinguere. Et galeam salutis assumite, et gladium Spiritus, quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem radicati et fundati in [Col. 0166B] solatio fratrum pro Christo Jesu Domino nostro. Sed et nunc, fratres, commendamus vos Domino et omnes verbo gratiae ejus, qui potest perficere et dare haereditatem nobis cum omnibus sanctis. Ipse autem Deus pacis et consolationis det vobis idipsum sapere in alterutrum, ut vobis invicem succurratis et non sitis divisi, ut unanimes, uno ore et uno corde honorificetis eum in concordiam et consolationem fratrum, qui potest confirmare vos secundum Evangelium ejus, juxta revelationem aeterni mysterii, temporibus scilicet perpetuis, quibus vobis futurorum gaudiorum largienda sunt munera. Summopere considerare etiam debetis quod illi qui fratribus invident eosque damnare atque perdere cupiunt, per se sua dogmata destruunt. Dicit [Col. 0166C] enim Dominus: «Omne regnum in se divisum non stabit (Matth. XII, 25) ,» et omnis scientia et lex adversum se divisa non stabit. Ideoque necesse est ut concorditer salubres suscipiatis hortatus, et nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes divinis et apostolicis constitutionibus pareatis. Data VII Idus Septembris, Decio et Maximo IIII CC.
[Col. 0165D] CORNELIUS episcopus RUFO coepiscopo in Domino salutem.
Exigit dilectio tua, frater charissime, ut ex auctoritate sedis apostolicae tuis deberemus consultibus respondere. Quod licet non prolixe, sed succincte agere festinaremus propter quasdam importunitates quae nostris praepedientibus peccatis in nos supervenere, tuis tamen per reliqua sanctorum patrum instituta studiis perquirere latius, et investigare permittimus. Non enim potest mens attrita et oneribus atque importunitatibus gravata tantum boni peragere, quantum delectata et oppressionibus soluta. Non ergo ista ob id praetulimus, ut haec et alia quae necessaria fore cognoverimus tuae Sanctitati velimus denegare, sed quod hic minus invenitur, latius perquiratur. Sacramentum autem hactenus [Col. 0166D] a summis sacerdotibus vel reliquis exigi, nisi pro fide recta minime cognovimus, nec spontaneos jurasse reperimus. Summopere ergo sanctus Jacobus apostolus prohibens sacramentum loquitur dicens: «Ante omnia, fratres mei, nolite jurare, neque per coelum, neque per terram, neque aliud quodcunque juramentum. Sit autem sermo vester, est est, non non, ut non sub judicio decidatis (Jac. V, 12) .» Et Dominus in Evangelio ait: «Audistis quia dictum est antiquis, non perjurabis, reddes autem Domino juramenta tua. Ego autem dico vobis, non jurare omnino; neque per coelum, quia thronus Dei est, neque per terram quia scabellum est pedum ejus, neque per Hierosolymam, quia civitas magni regis est, neque per caput tuum juraveris, quia non potes unum capillum album facere aut nigrum. Sit autem [Col. 0167A] sermo vester, est est, non non. Quod autem his abundantius est, a malo est (Matth. V, 33-37) ,» id est ab exigente et a jurante. Haec, frater charissime, ipse Dominus prohibet, id est non debere jurare, haec apostoli maxime omnes, haec sancti viri praedecessores nostri qui huic sanctae universali apostolicae Ecclesiae praefuerunt ante nos, haec prophetae et reliqui sancti doctores per universum mundum dispersi ad praedicandum, juramenta fieri vetant. Quorum nos exempla si coeperimus enumerare, aut in schedula hac inserere, ante deficeret hora diei quam eorum exempla de hac causa prohibita. Quae nos sanctorum sequentes apostolorum eorumque successorum jura firmamus, et sacramenta incauta fieri prohibemus. Unde et ipse Dominus in tabulis [Col. 0167B] lapideis quas Moysi dedit, propria manu scripsit, dicens. «Vide ne assumas nomen Dei tui in vanum (Exod. XX, 7) ,» et reliqua. Nos autem (ut paulo superius praelibavimus) sacramentum episcopis nescimus oblatum, nec unquam fieri debet, quoniam (ut supra memoratum est) praeceptum est nobis a Domino non jurandum, neque per coelum, quia thronus Dei est, neque per terram, quia scabellum est pedum ejus, neque per caput suum, quia nullus potest unum capillum creare. Unusquisque enim sicut ante altare stans Dei timorem habet prae oculis et propriam conscientiam mundam servat Deo, quod in memoriam retinet, nullatenus habet intermittere, quoniam os quod mentitur occidit animam. Et Apostolus ait: «Loquimini veritatem unusquisque [Col. 0167C] cum proximo suo, quoniam sumus invicem membra (Ephes. IV, 25) .» Et alibi: «Nolite mentiri invicem (Col. III, 9) .» Haec sunt praecepta Salvatoris, haec prophetarum, haec sanctorum Patrum instituta. Quae si quis in vanum duxerit, hostis est animae suae, quia nemo contra prophetas, nemo contra apostolum, nemo contra Evangelium facit aliquid absque periculo. Et summopere praevidendum est, ne pastorem suum oves quae ei commissae fuerant reprehendere (nisi a fide exorbitaverit) neque accusare praesumant, quoniam tales accusationes vim non habent, neque eis nocere possunt. «Unum vero, charissimi,» ut ait beatus apostolus Petrus, «non lateat vos, quia unus dies apud Dominum, sicut mille anni, et mille anni sicut unus dies. Non [Col. 0167D] tardat Dominus promissis, sed patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti. Adveniet autem dies Domini ut fur, in qua coeli magno impetu transient, elementa vero calore solventur. Cum haec igitur omnia dissolvenda sunt, ex his potestis considerare quales [Col. 0168A] oportet vos esse in sanctis conversationibus et pietatibus, exspectantes et properantes in adventum diei per quem coeli ardentes solventur, et elementa ignis ardore tabescent (II Petr. III, 8-12) .» Vos autem, charissimi, dixit Judas apostolus, memores estote verborum quae praedicta sunt ab apostolis Domini nostri Jesu Christi, qui dicebant vobis, quoniam in novissimo tempore venient illusores secundum sua desideria ambulantes impietatum. Hi sunt qui segregant semetipsos, animales, spiritum non habentes. Vos autem, charissimi, superaedificantes vosmetipsos sanctissimae vestrae fidei in Spiritu sancto orantes ipsos vos in dilectione Dei servate, exspectantes misericordiam Domini nostri Jesu Christi in vitam aeternam. Et hos quidem [Col. 0168B] arguite judicatos, illos vero salvate de igne rapientes. Aliis autem miseremini in timore, odientes eam quae carnalis est maculatam tunicam. Nullus enim sacerdotum causam suam alieno committat judicio, nisi ad sedem apostolicam fuerit appellatum, sed unusquisque comprovinciales judices et notos habeat, nisi aliquam vim temerariae multitudinis illic timuerit, aut infestos, aut suspectos inibi judices habuerit, pro quibus causis ad majoris auctoritatis judices, et ad alias provincias appellare et venire concessum est. Omnia ergo quae adversus absentes in omni negotio aut loco aguntur aut judicantur omnino vacuentur, quoniam absentem nullus addicit, nec ulla lex damnat, facile ergo homo hominem fallere potest, non tamen Deum, [Col. 0168C] cujus oculis omnia nuda sunt et aperta. Unde ait propheta: «Dominus novit cogitationes hominum quoniam vanae sunt (I Cor. III, 20) .» Sapiens ergo non est qui nocet, nec quidquam mali vult qui fidelis est, aut cuiquam insidias machinatur.
Hortamur, frater, et monemus tuam dilectionem, ut omnes semper, prout melius potueris, adjuves, confortes et consoleris, et sacramenta super quibus hanc sanctam Romanam ac universalem Ecclesiam consulere voluisti, fieri prohibeas et neminem unquam infestes, aut noceas. Haec, frater ad reliquorum fratrum notitiam tua faciat sanctitas pervenire, ut omnes haec mala caveant, et sicut generaliter tam ab ipso Domino quam a sanctis et reliquis apostolicis viris, et caeteris patribus sunt prohibita, [Col. 0168D] ita generaliter ab omnibus custodiantur. Bene valere beatitudinem tuam semper optamus, et sacris virtutibus proficere te desideramus, frater charissime atque amantissime. Data XI Kalendas Junii, Maximo et Decio IV consulibus.
[Col. 0167D] Dilectissimis fratribus omnibus episcopis in partibus occidentalibus tam Gallis quam et Hispanis consistentibus, LUCIUS episcopus in Domino salutem.
[Col. 0168D] Litteras dilectionis vestrae quas ad beati Petri apostoli sedem pro vestri causa negotii misistis, libenter suscepimus, sed de vestris afflictionibus [Col. 0169A] non modice contristati sumus. Significastis enim vos tam a quibusdam non rectam fidem tenentibus, sed erroribus implicitis, quam et ab aliis eos imitantibus vos persequi et infamari, atque vestras ecclesias suis dotibus, et fidelium oblationibus exspoliari, vestrosque ministros nimis vexari, et ideo multos a vobis et a recta fide discedere, quoniam eis non potestis defensionem impendere nec ea quae necessaria sunt ministrare. Nolite mirari, fratres, si vos malevoli et impii persequuntur, cum ipsum Christum caput nostrum sint persecuti, unde et consolatricem ipsam habetis Veritatem, quae ait: «Si patremfamilias Belzebuth vocaverunt, quanto magis domesticos ejus (Matth. X, 25) !» Ipsa iterum consolans nos, loquitur dicens. «Si de hoc mundo [Col. 0169B] fuissetis, mundus quod suum erat diligeret, sed quia non estis de hoc mundo, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus (Joan. XV, 19) .» Propter tales, fratres, hortamur vos sicut et in hac sancta Ecclesia constitutum habemus, ut semper testes vobiscum sacerdotes et diaconos habeatis, et licet conscientiam sufficere possit propria, tamen propter malevolos, juxta apostolum etiam testimonium vos oportet habere bonum ab his qui foris sunt. Quoniam in hac sancta sede constitutum habemus, ut duo presbyteri, vel tres diaconi in omni loco episcopum non deserant propter testimonium ecclesiasticum. Episcopi ergo non sunt leviter accusandi vel detrahendi, quia injuria eorum ad Christum pertinet, cujus vice et legatione funguntur in Ecclesia. Unde vobis [Col. 0169C] omnibus et qui vobiscum sunt in nostro solatio, sicut et olim factum invenimus, constitui placuit, ut criminationes majorum natu per alios non fiant, nisi per ipsos qui crimina intendunt, si tamen ipsi et digni et irreprehensibiles apparuerint, et actis docuerint publicis, omni se carere suspicione atque inimicitia, et irreprehensibilem fidem ac conversationem 39 ducere. Unde placuit ut a quibuscunque judicibus ecclesiasticis ad alios judices ecclesiasticos, ubi est major auctoritas (si fuerit provocatum), audientia non negetur. Item constituimus sicut et a sanctis apostolis, eorumque successoribus decretum reperimus: si quis metropolitanus episcopus nisi quod solummodo ad propriam pertinet parochiam sine consilio et voluntate omnium comprovincialium [Col. 0169D] episcoporum extra aliquid agere tentaverit, gradus sui periculo subjacebit, et quod egerit irritum habeatur et vacuum. Sed quidquid de comprovincialium coepiscoporum causis eorumque ecclesiarum et clericorum atque saecularium necessitatibus, aut de quibuscunque communibus causis agere aut disponere necesse fuerit, hoc cum omnium consensu conprovincialium agatur pontificum, non aliquo dominationis fastu, sed concordi et humillima administratione, sicut Dominus ait: «Non veni ministrari, sed ministrare (Marc. X, 45) » Et alibi: «Qui major est vestrum, erit minister vester (Matth. XXIII, 11) ,» et reliqua. Similiter et ipsi comprovinciales episcopi cuncta cum ejus consilio, [Col. 0170A] nisi quantum ad proprias pertinet parochias, agant juxta sanctorum constituta patrum, ut uno animo, uno ore concorditer sancta glorificetur Trinitas in saecula. Similiter auctoritate fulti apostolica, praecipimus, ut nullus metropolitanus episcopus absque caeterorum omnium comprovincialium episcoporum instantia aliquorum audiat causas eorum, quia irrita erunt, et ipse causam pro facto dabit. Episcopi vero per singulas provincias observent ne posteriores se prioribus suis praeferant, nec eis inconsultis, nisi quantum ad propriam pertinet parochiam, aliquid agant, sed omnes de communibus eorum causis consonam sententiam proferant et determinent, quoniam aliter acta nullas vires habebunt, nec ecclesiastica reputabuntur.
[Col. 0170B] Bonum esset, fratres, et valde Deum timentibus, et pie vivere volentibus necessarium, si intra catholicam Ecclesiam nullius mali aut infestationis alicujus erga Domini sacerdotes aut juste et pie volentes vivere germen exsurgeret. Sed quia praevalente invidia, quod deterius est, surgit et crescit atque nimis se in omnes partes extendit, idcirco necesse est illud ecclesiastico et apostolico abscindi mucrone, ne servos Dei ac Domini sacerdotibus valeat nocere aut perdere. «Exhonoravit enim Dominus, ut in Ecclesiastico legitur libro,» conventus malorum, et destruxit Deus eos usque in finem. Sedes ducum superborum destruxit Deus, et sedere fecit mites pro eis. Radices gentium superbarum arefecit Deus, et plantavit humiles ex ipsis gentibus. [Col. 0170C] Terras gentium evertit Dominus, et perdidit eas usque ad fundamentum. Arefecit ex ipsis et disperdidit eos, et cessare fecit memoriam eorum de terra. Perdidit Deus memoriam superborum, et reliquit memoriam humilium sensu. Non est creata hominibus superbia neque iracundia nationi mulierum. Semen hominum honorabitur hoc quod timet Deum, semen autem hoc exhonorabitur hominum quod praeterit mandata Domini. In medio fratrum rector illorum in honore, et qui timent Dominum, erunt in oculis ejus. Gloria divitum honoratorum et pauperum timor Dei est: noli despicere hominem justum pauperem, et noli magnificare virum peccatorem divitem. Magnus est Judex, et potens est honore, et non est major illo qui timet [Col. 0170D] Deum. Servo sensato liberi serviunt, et vir prudens et disciplinatus non murmurabit correptus, et inscius non honorabitur. Noli te extollere in faciendo opera tua, et noli cunctari in tempore angustiae. Melior est qui operatur et abundat in omnibus quam qui gloriatur et eget pane. Fili, in mansuetudine serva animam tuam et da illi honorem secundum meritum suum. Peccantem in animam suam quis justificabit? et quis honorificabit exhonorantem animam suam? Pauper gloriatur per disciplinam et timorem suum, et est homo qui honorificatur propter substantiam suam. Qui gloriatur in paupertate, quanto magis in substantia? et qui gloriatur in substantia, paupertatem vereatur. [Col. 0171A] Sapientia humiliati exaltabit caput ejus, et in medio magnatorum considere illum faciet. Non laudes virum in specie sua, neque spernas hominem in visu suo. Brevis in volatilibus est apis, et initium dulcoris habet fructus illius. In vestitu ne glorieris unquam, nec in die honoris tui extollaris, quoniam mirabilia opera Altissimi solius, et gloriosa et absconsa et invisa opera illius. Multi tyranni sederunt in throno, et insuspicabilis portavit diadema. Multi potentes oppressi sunt valide, et gloriosi traditi sunt in manus alterorum. Priusquam interroges, ne vituperes quemquam, et cum interrogaveris, corripe juste. Priusquam audias, ne respondeas verbum, et in medio seniorum ne adjicias loqui. De ea re quae te non molestat ne certaris, et in judicio [Col. 0171B] peccantium ne consistas. Fili mi, ne in multis sint actus tui, et si dives fueris non eris immunis a delicto. Si enim secutus fueris non apprehendes, et non effugies si praecucurreris. Est homo laborans et festinans et dolens impius, et tanto magis non abundat. Est homo marcidus, egens recuperatione, plus deficiens virtute, et abundans paupertate: et oculus Dei respexit illum in bono, et erexit illum ab humilitate ipsius et exaltabit caput ejus, et mirati sunt in illo multi et honoraverunt Deum. Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas a Deo sunt. Datio Dei permanet justis, et profectus illius successus habebunt in aeternum. Est qui locupletatur parce agendo, et haec pars mercedis illius in eo quod dicit: «Inveni requiem mihi, et non [Col. 0171C] manducabo de bonis meis solus (Luc. XII, 19) ;» et nescit quod tempus praetereat illum, et relinquet omnia aliis et morietur. Sta in testamento tuo, et in illo colloquere et in opera mandatorum tuorum veterasce. Ne manseris in operibus peccatorum. Confide autem in Deo, et mane in loco tuo; facile est enim in oculis Dei subito honestare pauperem. Benedictio Dei in mercedem justi festinat, et in honore veloci processus illius justificat. Ne dicas: Quid est mihi opus et quae erunt mihi ex hoc bona? Ne dicas: Sufficiens mihi sum et quid ex hoc pessimabor? In die bonorum ne immemor sis malorum, et in die malorum ne immemor sis bonorum, quoniam facile est coram Deo in die obitus retribuere unicuique secundum vias suas. Malitia horae oblivionem [Col. 0171D] facit luxuriae magnae, et in fine hominis denudatio operum illius. Ante mortem ne laudes hominem quemquam, quoniam in filiis suis agnoscitur vir. Non omnem hominem inducas in domum tuam, multae enim insidiae sunt dolosi. Sicut enim eructant praecordia foetentium et sicut perdix inducitur in caveam, et ut caprea in laqueum, sic et cor superborum, et sicut prospector videns casum proximi sui. Bona in malum convertit insidiator, et in electis imponit maculam. A scintilla una augetur ignis, et ab uno doloso augetur sanguis. Homo vero peccator sanguini insidiatur. Attende tibi a pestifero, fabricat enim mala ne forte inducat super te subsannationem in perpetuum. Admitte ad te [Col. 0172A] alienigenam, et subvertet te in turbine, et abalienabit te a tuis propriis (Eccli. X, XI) .»
«Tales, charissimi, valde sunt cavendi usque dum aut convertantur, aut abscindantur verbo divino Beatus autem est ille qui non est lapsus in verbo ex ore suo, et non est stimulatus in tristitia delicti. Felix qui non habet animi sui tristitiam, et non abscedit ab spe sua (Eccli. XIV, 1-3) .» Scriptum est enim: «Melior est unus timens Deum quam mille impii (Eccli. XVI, 3) .» Sapiens vero non est omnis qui nocet. Res quoque ecclesiarum vestrarum et oblationes fidelium quas significastis a quibusdam irruentibus vexari, vobisque et ecclesiis vestris auferri, indubitanter maximum est peccatum, testante ipsa Scriptura, quae ait: Qui abstulerit [Col. 0172B] aliquid patri vel matri, et dicit hoc non esse peccatum, homicidae particeps est. Pater ergo noster sine dubio Deus est, qui nos creavit, et mater nostra Ecclesia quae nos in baptismo spiritualiter generavit. Et ideo qui Christi pecunias et Ecclesiae aufert, fraudat et rapit, homicida in conspectu justi judicis esse deputabitur, unde scriptum est: Qui rapit pecuniam proximi sui iniquitatem facit, qui autem pecunias vel res Ecclesiae abstulerit, sacrilegium facit. Unde et Judas qui pecuniam fraudavit, quae usibus Ecclesiae, id est pauperibus quos Ecclesia pascere debet, distribuebatur jussu Salvatoris, cujus vicem episcopi tenent, non solum fur, sed fur et sacrilegus factus est. De talibus enim, id est, qui facultates Ecclesiae rapiunt, fraudant, vel [Col. 0172C] auferunt, Dominus comminans omnibus, per prophetam loquitur, dicens: «Deus, ne taceas tibi, ne sileas et non quiescas, Deus, quia ecce inimici tui tumultuati sunt, et qui oderunt te levaverunt caput. Contra populum tuum nequiter tractaverunt, et inierunt consilium adversus arcanum tuum, dixerunt, venite et conteramus eos de gente, et non sit memoria nominis Israel ultra. Quoniam tacuerunt corde, pariter contra foedus pepigerunt tabernacula Idumaeae et Ismaelitarum, Moab, et Agareni, Gebal, et Ammon, et Amalech, Palestina cum habitatoribus Tyri. Sed et Assur junxit se cum eis, facti sunt brachium filiorum Loth. Fac illis sicut Madian, sicut Sisare, sicut Jabin in torrente Cison. Contriti sunt in Endor, fuerunt quasi sterquilinium terrae. Pone [Col. 0172D] duces eorum sicut Oreb et Zeb, sicut Zebee, et Salmana. Omnes principes eorum qui dixerunt, possideamus nobis pulchritudinem Dei. Deus meus, pone illos ut rotam, quasi stipulam ante faciem venti. Quomodo ignis comburit silvam et sicut flamma devorat montes, sic persequeris eos in tempestate tua et in turbine turbabis eos. Imple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, Domine. Confundantur et conturbentur usque in aeternum, et erubescant, et pereant, et sciant quia nomen tuum Dominus, solus tu excelsus super omnem terram. Haec fieri prophetae, haec apostoli, haec successores eorum et omnium catholicorum Patrum vetant decreta, et tales praesumptiones sacrilegium esse [Col. 0173A] dijudicant. Quorum nos sequentes exempla omnes tales praesumptores et Ecclesiae raptores, atque suarum facultatum alienatores, una nobiscum a liminibus sanctae matris Ecclesiae anathematizatos apostolica auctoritate pellimus et damnamus, atque sacrilegos esse judicamus, et non solum eos, sed omnes consentientes eis, quia non solum qui faciunt rei judicantur, sed etiam qui consentiunt facientibus, par enim poena et agentes et consentientes comprehendit. Vos ergo, fratres, vigilate et orate, viriliter agite et confortamini in Domino, et omnia vestra juxta Apostolum, in charitate fiant. A recta ergo fide et apostolico tramite propter ullam perturbationem nolite recedere, scientes quia juxta Salvatoris sententiam, beati sunt qui persecutionem [Col. 0173B] patiuntur propter justitiam (Matth. V, 10) . Haec est apostolorum viva traditio, haec vera charitas quae praedicanda est, et praecipue diligenda ac fovenda atque fiducialiter ab omnibus tenenda. Haec sancta et apostolica mater omnium Ecclesiarum Christi Ecclesia quae per Dei omnipotentis gratiam a tramite apostolicae traditionis nunquam errasse probatur, nec haereticis novitatibus depravanda succubuit, sed ut in exordio normam fidei apostolicae percepit ab auctoribus suis, apostolorum Christi principibus illibata finetenus manet secundum ipsius Domini Salvatoris divinam pollicitationem, qui discipulorum suorum principi in suis fatus est Evangeliis: «Petre, inquiens, ecce Satan expetivit, ut cribraret vos sicut qui cribrat triticum, ego autem [Col. 0173C] pro te rogavi, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 38, 32) .»
Consideret itaque vestra excellens prudentia quam bonum sit persistere in dispensatione vobis credita, [Col. 0174A] et in fide recta, atque haereticis et aemulis Christi repugnare, et nunquam a veritatis tramite declinare, quoniam Dominus et Salvator omnium cujus fides est, qui pro nobis mori non dubitavit, et proprio nos suo redemit sanguine, qui fidem beati Petri non defecturam promisit, et confirmare eum fratres suos admonuit, quod apostolicos pontifices meae exiguitatis praedecessores confidenter fecisse semper cunctis est cognitum. Quorum et pusillitas mea, licet impar et minima, pro suscepto tamen divina dignatione ministerio pedissequa cupit existere. Vae enim erit nobis qui hujus ministerii onus susceptum habemus, si veritatem Salvatoris nostri Jesu Christi quam apostoli praedicaverunt, praedicare neglexerimus, vae erit nobis si silentio veritatem [Col. 0174B] oppresserimus, quam erogare nummulariis jubemur, id est, christianos populos imbuere et docere. Quid in ipsius Christi futuro dicturi 40 sumus examine si sermonum ejus veritatem confundimur praedicare? Quid erit de nobis cum de commissis nobis animabus, et de officio suscepto rationem justus judex Christus Dominus noster districtam exegerit? Ideo, fratres, hortor dilectionem vestram, obtestor et moneo, ut qua debetis et potestis sollicitudine vigiletis ad investigandos haereticos et inimicos sanctae Dei Ecclesiae, et a sanis mentibus ne pestis haec latius divulgetur, severitate, qua potestis pro viribus extirpetis. Quoniam ut habebit a Deo dignae remunerationis praemium qui diligentius quod ad salutem commissae sibi plebis proficiat, fuerit exsecutus, [Col. 0174C] ita ante tribunal Domini de reatu negligentiae se non poterit excusare quicunque plebem suam contra sacrilegae persuasionis auctores noluerit custodire. Data Kalen. Aprilis Gallio et Volusiano IV cc. consul.
[Col. 0173C] Dilectissimo fratri atque familiari amico HILARIO STEPHANUS episcopus intimae charitatis salutem.
Quanquam sperem dilectionem tuam ad omne opus bonum esse devotam, tamen pro familiaritate qua [Col. 0173D] nobis conjunctus esse cognosceris, ut tua efficacior fiat industria, congruum nobis visum est, has fraternitatis litteras tuae dilectioni debere dirigere. Monemus te, charissime, semper in bonis manere, et a malis cavere. Cum bonis et rectae fidei ac sanctae conversationis hominibus assidue esse, et a perversis ac fratrum insidiatoribus nisi ut eos convertas, et ad concordiam reducas, separari. «Quoniam, ut ait Apostolus, corrumpunt mores bonos colloquia mala (I Cor. XV, 33) .» Et ipsa per se Veritas dicit: Si oculus tuus scandalizaverit te, erue eum et projice abs te. Et si manus tua scandalizaverit te, abscinde [Col. 0174C] eam, et projice abs te. Similiter et de pede agendum est, quia melius est tibi luscum aut claudum intrare in regnum coelorum quam duos oculos, aut duas manus, aut duos pedes habentem mitti in [Col. 0174D] gehennam ignis (Matth. V, 29) . Et in Ecclesiastico invenietur libro: «In bonis viri inimici illius, in tristitia vero et in malitia illius, amicus agnitus est. In labiis suis indulcat inimicus, et in corde suo insidiatur, ut subvertat te in foveam. Et qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea. Et qui communicaverit superbo induetur superbia, pondus super se tollit qui honestiori se communicat, ditiori te ne fueris socius. Quid communicabit cacabus ad ollam? Quando se colliserint, confringetur. Dives injuste aget et fremet, pauper autem laesus tacebit. Si largitus ei fueris, assumet te, et si non habueris, derelinquet te. [Col. 0175A] Si habes, convivet tecum, et evacuabit te, et ipse non dolebit super te. Si necessarius illi fueris, supplantabit te, et subridens spem dabit, narrans tibi bona, et dicet: Quid opus est tibi? Et confundet te in cibis suis, donec te exinaniat bis et ter, et in novissimo deridebit te. Postea videns derelinquet te, et caput suum movebit ad te. Humiliare Deo, et exspecta manus ejus. Attende ne seductus in stultitia humilieris. Noli esse humilis in sapientia tua, ne humiliatus in stultitiam seducaris. Advocatus a potentiore discede, ex hoc enim magis te advocabit. Ne improbus sis, ne impingaris, et ne longe sis ab eo, et eas in oblivionem. Ne retineas ex aequo loqui cum illo, et ne credas multis verbis illius: ex multa enim loquela tentabit, et subridens interrogabit te [Col. 0175B] de absconditis tuis. Immitis animus illius conservabit verba tua, et non parcet de malitia, et de vinculis. Cave tibi, et attende diligenter auditui tuo, quoniam in subversione tua ambulas. Audiens vero illa quasi in somnis, vide et vigilabis. Omni vita tua dilige Deum, et invoca eum in salute tua. Omne animal diligit simile sibi, sic et omnis homo, proximum sibi. Omnis caro ad similem sibi conjungitur, et omnis homo simili sibi sociatur. Si communicabit lupus agno aliquando, sic peccator justo. Quae communicatio sancto homini ad canem? aut quae pax bona diviti ad pauperem? venatio leonis onager in eremo, sic pascua divitum sunt pauperes. Et sicut abominatio est superbo humilitas, sic exsecratio diviti pauper. Dives commotus confirmatur ab amicis, [Col. 0175C] humilis autem cum ceciderit, expelletur et a notis. Diviti decepto multi recuperatores, locutus est superba, et justificaverit illum, humilis deceptus est, et insuper arguitur, locutus est sensate, et non est datus ei locus. Dives locutus est, et omnes tacuerunt, et verbum illius usque ad nubes perducent. Pauper locutus est et dicunt: Quis est hic? Et si offenderit, subvertunt illum. Bona est substantia, cui non est peccatum in conscientia, et nequissima paupertas in ore impii. Cor hominis immutat faciem illius, sive in bona, sive in mala. Vestigium boni cordis, et faciem bonam difficile invenies et cum labore (Eccli. XII, 9-15; XIII, 1-32) .»
Haec, frater, cave tibi, et post concupiscentias tuas non vadas. Quid vero consuluisti sedem apostolicam? [Col. 0175D] qui sunt infames, aut qui ad gradus Ecclesiasticos non sunt admittendi, et nosse te credimus, et pro auctoritate sedis apostolicae te informare non denegamus. Infames autem esse eas personas dicimus quae pro aliqua culpa notantur infamia, id est omnes qui Christianae legis normam abjiciunt, et statuta Ecclesiastica contemnunt, similiter fures, sacrilegos, et omnes capitalibus criminibus irretitos. Sepulcrorum quoque violatores, et apostolorum, atque successorum eorum, reliquorumque Patrum statuta libenter violantes, et omnes qui adversus Patres armantur, qui in omni mundo infamia notantur. Similiter incestuosos, homicidas, perjuros, raptores, maleficos, veneficos, adulteros, de bellis [Col. 0176A] fugientes. Et qui indigna sibi petunt loca tenere, aut facultates Ecclesiae abstrahunt injuste, et qui fratres calumniantur, aut accusant, et non probant. vel qui contra innocentes principum animos ad iracundiam provocant, et omnes anathematizatos, vel pro suis sceleribus ab Ecclesia pulsos, et omnes quos ecclesiasticae vel saeculi leges infames pronuntiant. Hos vero non ad sacros ordines licet promovere, nec servos ante ligitimam libertatem, nec poenitentes, nec bigamos, nec eos qui curiae deserviunt, vel qui non sunt integri corpore, aut sanam non habent mentem, vel intellectum, aut inobedientes sanctorum decretis existunt, aut furiosi manifestantur. Hi omnes nec ad sacros gradus debent provehi, nec isti, nec liberti, neque suspecti, nec rectam [Col. 0176B] fidem vel dignam conversationem non habentes, summos sacerdotes possunt accusare. Sed et qualiter obedientia vel reverentia sit praepositis exhibenda, ex tuis quoque subjectis ipse non ambigis; in qua re valde est utile, si id quod disciplinae vigor imponit, nullo cogente humilitas laudanda servaverit. Omnipotens Deus in cujus manu sunt omnia, de quo scriptum est: «Non est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum (Prov. XXI, 30) ;» ipse te, tuosque et divina, et apostolicae sedis instituta illibata servare, et ad potiora semper conscendere, et de die in diem deteriora cavere, et meliora ac Deo placita sectari atque perficere concedat.
Vestimenta vero ecclesiastica quibus Domino ministratur, [Col. 0176C] cultusque divinus omni cum honorificentia et honestate a sacerdotibus reliquisque Ecclesiae ministris celebratur, sacrata debent esse, et honesta. Quibus aliis in usibus, cum Deo ejusque servitio consecrata et dedicata sint, nemo debet frui quam ecclesiasticis et dignis officiis. Quae nec ab aliis debent contingi, aut ferri, nisi a sacratis hominibus, ne ultio quae Balthasar percussit super haec transgredientibus et talia praesumentibus veniat divina, et corruere eos faciat divinae ultionis justum flagellum ad ima. Haec illis partibus quibus moraris et in omnibus quibus potueris cunctis nota facito, et observare apostolica mandato auctoritate, quia et nostri nobisque commissi in sancta apostolica et universali Ecclesia omnes [Col. 0176D] haec observare, nunc et futuris temporibus professi sunt. His breviter tuis frater magnifice respondi litteris. Quibus tua dilectio ita societur, ut nihil in his quae ad universalis Ecclesiae statum pertinent, aut dubie agatur, aut segniter. Et cum tali moderatione agantur cuncta, ut nec benevolentiae partes, nec justitiae negligantur, sed absque personarum acceptione divinum in omnibus judicium cogitetur. Quod ut recta observantia valeat custodiri catholicae primitus servetur fidei integritas. Et quia per omnia angusta et arcta via est quae ducit ad vitam, neque in sinistram, neque in dextram ab ejus tramite devietur. Data quinto Nonas Maii Valeriano et Gallicano IV consulibus.
[Col. 0177A] STEPHANUS sanctae apostolicae et universalis Romanae Ecclesiae episcopus, omnibus per diversas provincias constitutis episcopis, in Domino salutem.
Plurimum gaudemus in Domino, et in dono gratiae ipsius gloriamur, quod fides vestra per bona opera crescit magnifice, et dilatatur amplissime. Sed nimis affligimur et tribulamur de vestra oppressione super qua crebrior commeantium usque ad nos fratrum sermo perlatus est. Non oportuerat quidem ab illis a quibus sustentari, et portari, et honorari debueratis, tantis vos oppressionibus concuti. Quapropter necessarium est, ut remotis talium tergiversationibus, quibus venenosa malitia revelari, atque obscurari bonitas et veritas solet, adminiculum non modicum vobis a fidelibus impendatur, atque ab hac [Col. 0177B] apostolica sede suffragetur, quos per divinam gratiam Christi auxilio dignum est adjuvari, ne in totius Ecclesiae perturbationem imprudens procedat intentio, et ea quae a sanctis praedecessoribus nostris, et reliquis sanctis Patribus dudum fuerant prohibita, denuo reviviscant. Loci namque nostri consideratione compellimur ea quae ad notitiam nostram emendanda pervenerunt, propter Dominum non derelinquere, sed digna emendatione corrigere. Et si saecularibus officiis ordo suus et tradita a majoribus disciplina servanda est, quis ferat ecclesiasticos ordines temeraria praesumptione confundi, audita negligere, et emendanda non opem ferendo postponere? Audivimus enim vos a quibusdam accusari non tam pro vestra culpa, quam pro eorum libitu; [Col. 0177C] ut vestra rapere possint, et ideo vos nimis affligi et concuti intantum, ut etiam a sedibus propriis pellamini, et tali occasione Ecclesiae facultatesque vestrae vastentur ac depraedentur. Ista, charissimi, non oportet fieri, nec denuo replicari. Tamen necesse est quae toties usurpantur, saepius replicentur et prohibeantur. Nam quidquid in sacratis Deo rebus et episcopis injuste agitur pro sacrilegio reputabitur, quia sacra sunt, et violari a quoquam non debent.
Nullus enim episcoporum, dum suis fuerit rebus exspoliatus, aut a sede propria qualibet occasione pulsus, debet accusari, aut a quoquam ei potest crimen objici, priusquam integerrime restauretur, et omnia quae illi ablata quocunque ingenio fuerant, [Col. 0177D] legibus redintegrentur, et ipse propriae sedi et pristino statui regulariter reddatur, ita ut omnes possessiones, et cuncta sibi injuste ablata, atque fructus omnes ante coeptam accusationem primates et synodus episcopo de quo agitur funditus restituant, quia hoc non solum ecclesiasticae, sed etiam saeculi leges fieri prohibent. Neque aliquis eorum aut Ecclesiarum actorum vel defensorum ad aliquos prius accusari debet quam ipsi charitative bis, et ter ab eis qui se laesos aestimant, vel eos pro aliquibus erratibus corripere cupiunt, conveniantur, ut ab eis aut familiarem 41 emendationem, aut justam percipiant excusationem. Quod qui praesumpserit, liminibus arceatur [Col. 0178A] ecclesiae usque ad condignam satisfactionem. Accusatores vero et accusationes quas saeculi leges non recipiunt, et antecessores nostri prohibuerunt, et nos submovemus. Nullus enim alienigena aut accusator eorum fiat aut judex. Unde et de Lot scriptum est: «Ingressus es ut advena, nunquid ut judices (Genes. XIX, 9) ?» Accusator autem vestrorum nullus sit servus aut libertus, nullaque suspecta persona aut infamis. Repellantur etiam cohabitantes inimicis et omnes laici, quia infestationem blasphemiae affectio amicitiae incitare solet. Nec illi in vestra sunt suscipiendi accusatione, qui vos in sua volunt recipere infamatione. Nullus enim anathema suscipiatur, nec a quoquam credantur quae ab eis vel dicuntur vel conscribuntur. Eos quoque dico anathematizatos [Col. 0178B] esse, quos episcopi suis scriptis anathematizaverunt, aut eorum statuta anathematizant. Per scripta enim nullius accusatio suscipiatur, sed propria voce, si legitima et condigna accusatoris persona fuerit, praesente videlicet eo quem accusare desiderat, quia nullus absens aut accusari potest aut accusare. Nullus tamen praefati ordinis vir accusari potest, aut respondere suis accusatoribus debet, priusquam regulariter a suo primate vocatus sit, locumque defendendi et inquirendi accipiat ad abluenda crimina.
Nulli enim metropolitani aut alii episcopi appellantur primates, nisi qui primas sedes tenent, et quorum civitates antiqui primates esse censuerunt. Reliqui vero qui caeteras metropolitanas civitates [Col. 0178C] adepti sunt, non primates, sed aut archiepiscopi, aut metropolitani vocentur. Urbes enim et loca quibus primates praesidere debent, non modernis, sed etiam multis ante adventum Christi sunt statutae temporibus, quarum primates etiam gentiles pro majoribus etiam negotiis appellabant. In ipsis vero urbibus post Christi adventum apostoli et successores eorum patriarchas vel primates posuerunt. Ad quos episcoporum negotia, salva in omnibus apostolica auctoritate, et majores causae post apostolicam sedem sunt referendae. Et licet, Apostolo prohibente, inter Christianos non debeant accusationes exerceri, sed si prohiberi non potuerunt, accusationes episcoporum ad memoratos primates debent ab accusatoribus [Col. 0178D] deferri. Studendum est tamen episcopis, ut dissidentes fratres magis ad pacem quam ad judicium coerceantur. Episcopus autem aliter non debet audiri aut judicari, nisi in praesentia omnium comprovincialium, et ab omnibus comprovincialibus episcopis, quia ipsis absentibus, nec debet, nec potest. Quae vero personae ad accusationem eorum non sunt admittendae, et superius ex parte dictum est, et latius tam hi quam et infames personae, in epistola quam dudum Hilario misimus, sunt adnumeratae. Ultra provinciae vero terminos accusandi licentiam non progrediatur, sed omnis accusatio intra provinciam audiatur, et a comprovincialibus terminetur, nisi [Col. 0179A] ad apostolicam sedem fuerit tantum appellatum. Et neganda est accusatis licentia criminandi priusquam se crimine quo premuntur exuerint, quia non est credendum contra alios eorum confessioni qui criminibus implicati sunt, nisi se prius probaverint innocentes quoniam periculosa est, et admitti non debetur rei adversus quemcunque professio. Familiares vero et sponte confessi atque sceleribus irretiti non debent admitti, nec hi qui hesterna die, aut pridie, aut ante fuerunt inimici. Clericus ergo qui episcopum suum accusaverit, aut ei insidiator exstiterit, non est recipiendus, quia infamis effectus est, et a gradu debet recedere, aut curiae tradi serviturus. Laicis quoque, quamvis religiosi sint, nulli tamen de ecclesiasticis facultatibus aliquid disponendi [Col. 0179B] legitur unquam attributa facultas. Scimus, dilectissimi, quia semper carnales spirituales solent persequi, et malevoli benevolos infamare et lacerare. Ideoque apostoli et successores eorum ac reliqui sancti Patres noluerunt fieri facilem episcoporum accusationem, quoniam si facilis esset, aut nullus, aut vix aliquis modo inveniretur. Throni enim Dei vocantur, ideo non debent moveri, aut affligi, vel perturbari. De ipsis ergo ait propheta: «Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum (Psal. XVIII, 3) .» Hi vero qui non sunt bonae conversationis, et quorum vita est accusabilis, aut quorum fides, vita et libertas nescitur, non possunt eos accusare. Primo semper accusatorum personae, fides, vita, et conversatio est enucleatim [Col. 0179C] inquirenda, et postea quae objiciunt fideliter sunt pertractanda, quia nihil prius fieri debet, quam impetitorum personae fidesque vita et conversatio diligenter discutiantur, ne alicujus invidia, aut inimicitia vel intentione mala quisquam vexetur.
Criminationes adversus doctorem nemo suscipiat, quia magis sunt doctores portandi quam laedendi aut infamandi. Unde ait Apostolus: «Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Galat. VI, 2) .» Charitas autem non est ambitiosa, non aemulatur, non inflatur, non quaerit quae sua sunt, sed quae Jesu Christi. Qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo. Et qui in Deo manet, nulli vult nocere, sed omnes desiderat adjuvare et sustentare, sicut ipse Dominus omnes venit salvare, [Col. 0179D] et animam suam dare in redemptionem pro nobis. Eorum autem accusandi sacerdotes vel testificandi in eos vocem obstruimus, quos humanis et divinis vocibus damnatos vel mortuos esse agnoscimus. Praevidere ergo summopere debent omnes qui sacerdotes Domini persequuntur tam occulte quam manifeste, ne subjectis Domini damnentur praeceptis. Per Jeremiam autem prophetam talibus comminando Dominus loquitur dicens: «Iniquitates nostrae declinaverunt omnia, et peccata nostra amoverunt bona a nobis, quia inventi sunt in populo meo impii, et loquentes vana. Statuerunt ad disperdendos viros, et comprehenderunt, ut laqueus venantis plenus volatilibus, sic domus eorum plena [Col. 0180A] dolo (Jerem. V, 25-27) .» Et per David ait: «Qui cogitaverunt malitias in corde tota die versati sunt in praeliis. Exacuerunt linguas suas sicut serpentes, venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. CXXXIX, 3, 4) .» Et paulo post: «Cadent super eos carbones in igne, dejicies eos in foveas, ut non consurgant. Vir linguosus non dirigetur in terra, virum injustum mala capient in interitu. Scio quia faciet Dominus causam inopis, judicia pauperum Psal. V, 12, 13) .» Item idem: «Muta fiant labia dolosa (Psal. XXX, 19) .» Et iterum per Jeremiam inquit: «Omnes in sanguine judicantur; unusquisque proximum suum tribulat: omnes in malum manus suas praeparant (Mich. VII, 2) .» Hos Dominus praevidens apostolis praecepit, ne facile servi [Col. 0180B] sui lacerarentur, ne forte perderentur, aut in talem tentationem inciderent, quam ferre minime possent. Idcirco sancti apostoli et successores eorum decretorum normas statuerunt, ne talium vox (quae magis perdere nititur innocentes et simplices quam salvare) facile reciperetur, sed ipsi his jaculis pellerentur procul, et Domini discipulos juxta voluntates et versutias eorum minime perdere possent. Unde et ipse Dominus ait: «Excutite pulverem de pedibus vestris in testimonium illis (Luc. IX, 5) .» Et alibi ipsa per se Veritas de talibus dicit: «Melius est illi, ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris, quam scandalizet unum de pusillis istis (Matth. XVIII, 6) .» Et Jacobus apostolus inquit: judicium sine misericordia [Col. 0180C] fiet illi, qui non fecerit misericordiam (Jac. II, 13) .» Qua enim fronte quis peccatorum suorum veniam sperat a Deo se impetraturum, qui delinquenti fratri nihil per pietatis et clementiae officium vult condonare? Profecto necesse est ut aestimet se talem in judicio Deum experturum, cum ante justi judicis tribunal fuerit constitutus, qualem se fratri suo exhibuerit: «Nam qua mensura mensi fuerimus, eadem remetietur nobis (Marc. IV, 24) .» Et Joannes apostolus et evangelista ait: «Qui odit fratrem suum homicida est. Et scitis quia omnis homicida non habet vitam aeternam in se manentem (I Joan. III, 15) .»
Vos tamen, filii charissimi, hortamur ut patienter mala vobis illata Domini adminiculo portetis, et [Col. 0180D] his apostolicis praeceptis tales procul pellite, ne more canino vos lacerare, aut mordere valeant. Mementote etiam quia juxta psalmographi vocem homo sicut foenum dies ejus, et ut flos agri ita foret. Et Apostolus ait: «Totus mundus in maligno positus est (I Joan. V, 19) .» Unde precamur ne tales multum timeatis, quia infames sunt et non multum vobis nocere possunt, quia eorum vox exstincta est, quoniam sic odit Deus eos, qui adversus patres armantur, ut patrum invasores, qui in omni mundo infamia sunt notati. Armamini ergo his apostolicis adminiculis contra eos, et spiritu principali roborate corda vestra, ut Deus qui vos pastores in populo suo vocari voluit, non negligentes aut [Col. 0181A] tepidos, lupis supervenientibus fugientes inveniat, sed exemplo boni pastoris agnos pariter cum matribus et filiis ac filiabus viriliter defensantes, atque ad sanctam matrem Ecclesiam fideliter reportantes semper inveniat. Et quanquam dies mali sint, vos tamen nolite esse imprudentes, sed intelligentes quae sit voluntas Dei. Quamobrem confortamini, et state in fide, viriliter agentes, ac omnia vestra in charitate fiant, et secundum sanctum Evangelium: «In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) .» Recordamini quoque sanctorum apostolorum et prophetarum, et quia multum laboraverunt in Domino, ideo adepti sunt praemia sempiterna. Scitote etiam quoniam juxta Psalmistae vocem: «Multae tribulationes justorum et de omnibus his liberabit [Col. 0181B] eos Dominus (Psal. VII, 20) .» Quapropter, filii charissimi, hortamur vos et deprecamur, ut crebris orationum vestrarum precibus Deum exoretis ut liberemur nos et vos juxta dictum Apostoli ab importunis et malis hominibus quia, non omnium est fides. Flagitate etiam, ut Deus et Dominus noster qui est refugium pauperum, et spes humilium, sanctam suam Ecclesiam pretioso videlicet sanguine suo redemptam, et nos qui eamdem sanctam Ecclesiam docere, regere, portare, et tueri debemus, de praedictis oppressionibus, et tentationibus hujus saeculi nequam, atque de omnibus necessitatibus nostris misericorditer eruat, ut sermo Dei currat, et glorificetur gloriosum Evangelium Domini nostri Jesu Christi, et gratia ejus in nobis vacua non fiat, [Col. 0181C] ne sine fructu Evangelii, quod absit, steriles in conspectu Dei appareamus, et vacui filiorum filiarumque numero revertamur, nec de abscondito talento Domino veniente rei esse judicemur; ista enim [Col. 0182A] semper invidet Satanas. Et idcirco tales adversum nos suscitat, qui nos premant, et suffocent, ut Domini oves absque nobis rapiat, et in ima, non existentibus pastoribus qui nos custodiant, et defendant, ruere faciat. Vos igitur pro viribus laborate et orate atque vigilate, ne haec fiant, scientes nos semper paratos esse in omnibus quibuscunque Dominus posse dederit modis, vobis opem ferre, licet nos ab ipsis aemulis sanctae Dei Ecclesiae et nostris, non simus excepti, et tribulationes cordis nostri, pro nostra et vestra tribulatione sive ovium nobis commissarum admodum sint dilatatae. Vos quoque obsecramus, ut injunctum vobis a Domino famulatum non negligatis, et omnes oppressos, et cunctos Dei servos atque generaliter omnes Christianos, [Col. 0182B] prout Dominus posse dederit, adjuvare studeatis, ut ante tribunal Christi mercedem habeatis perpetuam. Et scitote quod memoria vestri coram Deo est assidue. Nam quemadmodum dolentes cognoscimus, vos ab iniquis, et scelestis hominibus obturbari, ita continuo vobis compatimur, Deum orantes pro liberatione ac sublevatione vestrae afflictionis, quae vobis (unde graviter angimur) ab iniquis in dies irrogatur, et ante corpora apostolorum pro vobis preces fiunt quotidie, ut et vos liberemini ab importunis et malis hominibus Domini auxilio, et oves vobis commissae ad pascua aeternae vitae una vobiscum perveniant sempiterna. Unitatem et conjunctionem dilectionis vestrae valentem atque proficientem in salutem omnium populorum creator omnium [Col. 0182C] Dominus omnipotens memorem nostri aeternaliter custodiat, amen. Data Nonas Aprilis Valeriano et Gallicano IV cc. consul.
[Col. 0181C] Episcopus SIXTUS GRATO coepiscopo salutem.
Laetari et gaudere me plurimum in Christo Jesu [Col. 0181D] Domino nostro dilectionis tuae scripta fecerunt, quibus evidenter ostenditur quantum catholicam diligis fidem, et quantum pravorum hominum detestaris errorem, omnis enim haeresis nimis est impia, et Evangelicae veritatis inimica, quae non portionem aliquam laedere, sed ipsa Christianae religionis conatur fundamenta convellere. Memor enim sum me sub illius nomine Ecclesiae praesidere, cujus a Domino Jesu Christo est glorificata confessio, et cujus fides nullum unquam fallit, sed omnes quidem haereses destruit. Intelligo autem mihi aliter non licere quam ut omnes conatus meos ei causae in qua universalis Ecclesiae salus infestatur impendam. Agnosce, fili charissime, non ex tempore neque post tempora Filium Dei natum, sed ante omnia tempora de paterno utero inenarrabiliter [Col. 0182C] generatum, ipso Deo Patre per prophetam dicente: «In splendoribus sanctorum ex utero ante [Col. 0182D] luciferum genui te (Psal. CIX. 3) .» Quam sententiam et Isaias propheta dubiis atque incredulis evidenter expressit, dum non aliunde Filium quam de Patre natum ineffabiliter ostendit: «In humilitate, inquit, judicium ejus sublatum est, nativitatem ejus quis enarrabit?» (Isai. LIII, 8.) Et in libro Job: «Sapientiam Dei, ait, unde invenies? Latet enim ab oculis hominum, et a volucribus coeli absconsa est (Job XXVIII, 12) .» Expergiscere paululum, et si lumen scientiae in teipsum aliquantum habes, invenies, cujus nativitas a propheta non potuit enarrari ex tempore vel ut astruere ipse conaris, non potuit generari. «In principio, inquit Joannes Evangelista, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta [Col. 0183A] sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1-3) .» Et iterum: «Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Ibid., 9) .» In isto igitur quod dicitur erat, si tempus quaerere volueris, non invenies, quoniam ex quo Pater, ex illo et Filius, et quod Pater est, id est etiam Filius, Salomone dicente: «Ego ex ore Altissimi prodii, primogenita ante omnem creaturam. Ego feci ut in coelo oriretur lumen indeficiens et sicut nebula texi omnem terram. Ego in altissimis habito, et thronus meus in columna nubis. Gyrum coeli circuivi sola, et profundum abyssi penetravi. In omnem terram steti, et populo primatum habui (Eccli. XXIV, 7-10) . «Item ibi:» Cum pararet coelum aderam illi: et cum sedem suam secerneret. Quando super ventos fortes faciebat in summo nubes, et cum [Col. 0183B] certos ponebat fontes sub coelo, cum fortia faciebat fundamenta terrae, ego eram cum illo componens, et ego eram cui adgaudebat cum laetaretur orbe perfecto (Proverb. VIII, 27-30) .» Et in psalmo centesimo primo: «Tu, Domine, in principio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli. Ipsi peribunt, tu autem permanes, et sicut opertorium mutabis eos et mutabuntur; tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 26, 29) .» Non enim erat aetas, aut aliquod tempus antequam de Patre Filius nasceretur, quoniam qui tempora universa propria potestate constituit, ex tempore vel post tempora nasci non potuit. His paucis sententiis breviter consultis tuis respondi, frater charissime.
De caetero tuam moneo dilectionem, ut cunctos quos errare cognoveris, ad catholicam fidem et ad [Col. 0183C] unitatem recte credentium convertere studeas, et tu nunquam ab apostolico tramite recedas. Si autem te non audierint et errantes, quod absit, permanserint, nobis eos manifestare quam citius poteris non tardes, ut apostolica auctoritate aut cito ad Ecclesiam convertantur, aut ab Ecclesia separentur. Audivimus etiam quod quidam erronei et consentientes eis te et reliquos infestent episcopos, et episcopos aliquos comprovinciales ad vestram infamationem atque damnationem secum trahant; quapropter in hac sancta sede dudum a multis episcopis constitutum erat, et modo ad vestrum et caeterorum fratrum auxilium est denuo roboratum, ut omnes episcopi qui in quibusdam gravioribus pulsantur, vel criminantur causis, quoties necesse fuerit, libere apostolicam appellent [Col. 0183D] sedem, atque ad eam quasi ad matrem confugiant, ut ab ea, sicut semper fuit, pie fulciantur, defendantur et liberentur. Cujus dispositioni omnes majores ecclesiasticas [Col. 0184A] causas et episcoporum judicia antiqua apostolorum eorumque successorum atque canonum auctoritas reservavit, quoniam culpantur episcopi, qui aliter erga fratres egerint quam ejusdem sedis papae fieri placuerit. Unde placuit ut accusatus vel judicatus a comprovincialibus in aliqua causa episcopus licenter appellet et adeat apostolicae sedis pontificem, qui aut per se aut per vicarios suos ejus tractari negotium procuret; et dum iterato judicio pontifex causam suam agit, nullus alius in ejus loco ponatur, aut ordinetur episcopus, quoniam quanquam a comprovincialibus episcopis accusati causam pontificis scrutari liceat, non tamen diffiniri, inconsulto Romano pontifice, permissum est, cum beato Petro apostolo non ab alio quam ab ipso dictum sit a Domino: «Quaecunque [Col. 0184B] ligaveris super terram, erunt ligata et in coelo. Et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVIII, 10) .» Et si quis putaverit se a proprio metropolitano gravari, apud primatem dioeceseos aut penes universalis apostolicae Ecclesiae papam judicetur. Ait enim Jacobus apostolus: «Judicium sine misericordia illi fiet qui non fecit misericordiam. Superextollit autem misericordiam judicio (Jac. II, 13) .» In omnibus ergo, fili dilectissime, cor custodi, sicut scriptum est: «Omni custodia custodi cor tuum, quia ex ipso vita procedit (Prov. IV, 23) .» Haec breviter pro commemoratione rescripsi, sed peto ut pro me orare debeas, quatenus omnipotens Deus et a malignis me spiritibus et a perversis hominibus custodire dignetur, quia in hac vitae meae peregrinatone [Col. 0184C] mala me simul et multa circumdant, ita ut cum Psalmista jure dicam: «In me transierunt irae tuae, et terrores tui conturbaverunt me. Circumdederunt me sicut aquae tota die, circumdederunt me simul (Psal. LXXXVII, 17, 18) .» Coelestis gratia et nos in urbibus, et vos ubique protegat, quia antiquus hostis terrarum locis a tentatione non excluditur, quia si in paradiso hominem stravit, quis locus extra paradisum esse potest in quo mentes hominum penetrare non valeat? Antiqui enim hostis cujus invidia mors introivit in orbem terrarum) sunt semper oculi vigiles ad animas hominum illaqueandum, multosque sua pravitate secum in perditionem trahere cupit qui suapte malitia a gloria lapsus est in miseriam. In sola ergo Creatoris nostri protectione fidendum est, cui ex intimo corde clamemus: [Col. 0184D] Esto mihi in Deum pretectorem, et in locum munitum, ut salvum me facias. Data Kalend. Septembris Valeriano et Decimo IV cc. consul.
[Col. 0183D] Dilectissimis fratribus per Hispaniarum provincias constitutis SIXTUS episcopus in Domino salutem.
Magno munere misericordiae Dei totius Ecclesiae catholicae multiplicata sunt gaudia, cum Ecclesiarum status eo viget ordine quo Apostoli eorumque successores illum statuerunt. Et cum antiqui hostis astutia eum turbari cognoscimus, non modico contristamur moerore. Quam ob causam, fratres, hortamur [Col. 0184D] vos, monemus et flagitamus, ut a tramite apostolicae institutionis nequaquam recedatis, nec a capite dissideatis, sed fidem et ordinem quem apostoli et apostolici viri statuerunt absque haesitatione teneatis. Nam si columnae alicujus magnae domus corruerint, ipsa postea domus minime stabit. Sic et vos qui columnae Ecclesiae estis, si labefactari coeperitis, sancta Ecclesia (quae per vos regitur) tabescet et labetur; haec, [Col. 0185A] fratres, quae dico valde timenda sunt, et summo moderamine pensanda, atque ne fiant cavenda; ipsa enim Veritas per se dixit: «Vos estis sal terrae. Quod si sal evanuerit, in quo salietur? (Matth. V, 13) etc. Ideo vos, charissimi, moneo, quia vobis debitor sum, et valde vos diligo. Et quando bona audio de vobis, congratulor satis, et econtra quando adversa, nimis conturbor. Ego vero quamvis a vobis per longa terrarum intervalla disjunctus sim, sum tamen omnino vobiscum corde conjunctus. Ideoque de vestra beatitudine erga me modis omnibus confido, quia cum me vicissim diligitis a me longe non estis, unde magis gratias referimus illi grano sinapis quod ex modici despicabilisque seminis specie, ita ramis ex eadem radice surgentibus atque se distendentibus usque [Col. 0185B] quaque diffusum est, ut in eis volatilia coeli cuncta nidificent. Gratiaque sit fermento illi quod tribus farinae satis totius humani generis massam in unitate conspersit, atque parvo lapidi qui abscissus de monte sine manibus, occupavit universam faciem orbis terrae: qui ad hoc naturam nostrae carnis, et status servilis formam assumens, humiliter usquequaque distendit, ut omni humano genere in unitatem redacto, totius corpus unitum perficeret Ecclesiae, atque ita ad totius compaginis pertineret commodum membrorum partialis ista distinctio. Unde nos quoque a vobis longe non sumus, quia in illo qui ubique est unum sumus. Agamus ergo ei gratias qui solutis inimicitiis in carne sua, fecit ut in omni orbe terrarum unus esset grex, et unum ovile sub uno [Col. 0185C] pastore, semper memores quod vos veritatis Praedicator admoneat, dicens: «Solliciti servate unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 3) ;» vinculum enim pacis nemo servat dum alium infestat, aut verbis, aut factis persequitur.
Ideo, fratres, ista praetulimus, quia audivimus inter vos accusationes exerceri, et pulsos a sedibus episcopos, aut suis rebus exspoliatos judicari. Quapropter statutum est, ut si quis contra episcopum vel actores Ecclesiae se proprium crediderit habere negotium, non prius adeat judices quam ad eos recurrat charitatis studio ut familiari colloquio commoniti, ea sanare debeant, quae in querimoniam deducuntur. Quod si aliter egerit communione privetur. Nemo pontificum deinceps aliquem episcopum suis [Col. 0185D] exspoliatum rebus, aut a sede pulsum excommunicare aut judicare praesumat, quia non est privilegium quo exspoliari possit jam nudatus. Nullus episcopus alterius parochianum praesumat retinere aut ordinare absque ejus voluntate vel judicare, quia sicut irrita ejus erit ordinatio, ita et dijudicatio, quoniam censemus nullum alterius judicis, nisi sui, sententia teneri. Nam qui eum ordinare non potuit, nec judicare ullatenus poterit. Ista enim vobis deinceps tenenda, et fratres vicissim adjuvare mandamus. Fratres vero quos timore terreno injuste damnastis, scitote a nobis juste esse restitutos. Quibus ex auctoritate sancti Petri et apostolica auctoritate omnia quae eis ablata sunt integerrime reddi praecipimus, si non vultis vos, et principes vestri a collegio nostro et membris Ecclesiae separari. [Col. 0186A] Justo enim judicio Dei datur plerumque peccatoribus potestas qua sanctos ipsius persequantur, ut qui Spiritu Dei juvantur et aguntur fiant per laborum exercitia clariores. Illi tamen qui hoc agunt nullatenus evadant poenam, quia, ut ait Dominus: «Vae illi per quem scandalum venit (Matth. XVIII, 7) .» Et quanquam juxta Salvatoris sententiam necesse sit venire scandala, vae tamen per quem veniunt. De occultis enim cordis alieni temere judicare peccatum est, et eum cujus non videntur opera nisi bona, iniquum est ex suspicione reprehendere, cum eorum quae homini sunt incognita, solus Deus judex sit justus, qui inspector est verus. Unde scriptum est: Incerta non judicemus quoad 43 usque veniat Dominus qui illuminabit abscondita [Col. 0186B] tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5.) Et quamvis vera sint, non tamen credenda sunt, nisi certis indiciis comprobentur, nisi quae manifesto judicio convincuntur, nisi quae judiciario ordine publicantur. Nullus ergo potest ex humano condemnari examine quem Deus suo judicio reservavit. Haec omnia summopere sunt praecavenda ne praesumptores esse videamur. Et accusatio episcoporum non est facile recipienda, dicente Domino: «Non suscipias vocem mendacii (Exod. XXIII, 1) .» Et Apostolus inquit adversus presbyterum inscriptionem non recipiendam absque duobus vel tribus idoneis testibus. Si haec de presbyteris vel caeteris fidelibus sunt praecavenda, quanto magis de episcopis? Quibus cognitis, magis vos damnari velle manifestum [Col. 0186C] est quam consulere fratribus, aut sustentare eos, quia honor inflat superbiam, et quod provisum est ad concordiam tendit ad noxam. Decuerat namque juxta praefatas regulas, ut si aliquid egissent contra suum ordinem mandare nobis, et exspectare quid ad vestra consulta rescriberemus, intantum ut si etiam quidquid grave intolerandumque committerent, nostra praestolaretur censura, ut nihil prius aut aliquid aliud decerneretis quam quod nobis placere cognoveritis et a regulis praestitutis nulla aut negligentia aut praesumptione recederetis. Cesset hujusmodi pressa nostra auctoritate praesumptio, vitentur hujusmodi nocumenta, quia nequaquam talia patienter ferre possumus machinamenta, quoniam convenit nobis paternarum sanctionum diligentes esse custodes. Merito namque [Col. 0186D] causa nos respicit si silentio faveamus errori. Est insuper a sanctis praedecessoribus nostris plerumque jam statutum, ut nemo anathema in nostra suscipiatur accusatione, nec illi qui nos in sua nolunt recipere querela vel accusatione, cum nos super illos sciamus a Domino constitutos, non illos super nos. Et sicut major non potest a minore judicari, ita nec colligari, quia rarum est omne quod magnum est. Portemus onera omnium qui gravantur, quinimo haec portat in nobis beatus apostolus Petrus, cujus vice fungimur legatione, et cujus regula informamur quatenus ejus fulti auxilio ab omnibus nunc et in perpetuum tueamur adversis. Data XVII Kalen. Augusti, Valeriano et Decio IV cc. consul.
[Col. 0187A] DIONYSIUS episcopis URBANO praefecto salutem.
Summum bonum est amare amantes se. Et econtra, pejus malum non est quam ut cives civibus invideant. Gratias siquidem agimus tuae charitati quod fideles sancti Petri bene suscipis et adjuvas, unde scias te et a nobis nostrisque diligi, et tui tuorumque non modicum curam habere. Quapropter tuam hortamur dilectionem, ut bonum quod coepisti semper implere non differas, quia non laudatur initium, sed finis. Sapientiam etiam te hortamur diligere, et scrutari, ut rationabiliter et sapienter disponas et judices ea quae tibi commissa sunt, dicente Domino per prophetam. «Erudimini qui judicatis terram (Psal. II, 10) .» Time ergo Deum et mandata ejus serva, et dilige eum totis visceribus, et proximum tuum sicut teipsum. [Col. 0187B] Deus altissimus creavit sapientiam in Spiritu sancto. Et vidit et dinumeravit et mensus est, et effudit illam super omnia opera sua, et super omnem carnem. Secundum datum suum praebuit illam diligentibus se. Timor Domini gloria et gloriatio, et laetitia, et corona exsultationis. Timor Domini delectabit cor, et dabit laetitiam et gaudium in longitudine dierum. Timenti Deum bene erit in extremis, et in die defunctionis suae benedicetur, dilectio Dei honorabilis sapientia. Quibus autem apparuerit in visu diligunt eum in visione, et in agnitione magnalium suorum. Initium sapientiae timor Domini. Et cum fidelibus in vulva concreatus est, et cum electis feminis graditur, et cum justis fidelibus agnoscitur. Timor Domini scientiae religiositas, religiositas [Col. 0187C] custodiet et justificabit cor, jucunditatem atque gaudium dabit. Timenti Deum bene erit. Et in diebus consummationis illius benedicetur. Plenitudo sapientiae est timere Deum, et plenitudo a fructibus illius. Omnem domum illius implevit a generationibus, et receptacula a thesauris illius. Corona sapientiae timor Domini, replens pacem et salutis fructum, et vidit et dinumeravit eam. Utraque autem sunt dona Dei, scientia et intellectus. Sapientia compartietur prudentiae et gloriam tenentium se exaltat. Radix sapientiae est timere Deum, rami enim illius longaevi, in thesauris sapientiae, intellectus et scientiae, religiositas, exsecratio autem peccatoribus sapientia. Timor Domini repellet peccatum, nam qui sine timore est, non poterit justificari. Iracundia enim animositatis [Col. 0187D] illius subversio illius est. Usque in tempus sustinebit patiens, et postea redditio jucunditatis. Bonus sensus usque ad tempus abscondet verba illius, et labia multorum enarrabunt sensum illius, In thesauris [Col. 0188A] sapientiae significatio disciplinae, exsecratio autem peccatori cultura Dei. Fili, concupiscens sapientiam, conserva justitiam, et Deus praebebit illam tibi. Sapientia enim et disciplina timor Domini. Et quod beneplacitum est illi, fides et mansuetudo, et adimplebit thesauros ejus. Contumax non sis et incredibilis timori Domini, et ne accesseris ad eum duplici corde. Ne fueris hypocrita in conspectu hominum, et non scandalizeris labiis tuis. Attende in illis ne forte cadas, et ponas scandalum animae tuae, et adducas inhonorationem tibi, et revelet Deus absconsa tua. Pro fide frater et justitia ac pro salute animae tuae certa semper, et pro adjutorio fratrum viriliter age, ut a Domino recipias remunerationem. Scriptum est enim: «Fili, conserva tempus, et devita [Col. 0188B] a malo, pro anima tua non confundaris dicere verum (Eccli. IV, 23, 24) .» Est enim confusio adducens peccatum, et est confusio adducens gloriam et gratiam. Ne accipias faciem adversus faciem tuam, nec adversus animam tuam mendacium. Non reverearis proximum tuum in casu suo, nec retineas verbum in tempore salutis. Non abscondas sapientiam tuam in decore ejus. In lingua enim agnoscitur sapientia, et sensus, et scientia, et doctrina in verbis veritatis, et firmamentum in operibus justitiae. Non contradicas veritati ullo modo, et de mendacio ineruditionis tuae confundere. Non confundaris confiteri peccata tua, et ne subjicias te homini pro peccato. Noli resistere contra faciem potentis, nec coneris contra ictum fluvii. Pro justitia agonizare pro anima tua, et usque [Col. 0188C] ad mortem certa pro justitia, et Deus expugnabit pro te inimicos tuos, et eos evertet viriliter, noli citatus esse in lingua tua et inutilis et remissus in operibus tuis. Noli esse sicut leo in domo tua, evertens domesticos tuos et opprimens subjectos tibi. Non sit porrecta manus tua ad accipiendum et ad dandum collecta. (Ibid., 25 et seqq.) His fultus Scripturarum auctoritatibus semper, sta rectus et a via veritatis ne avertaris, ut gratiam Dei semper acquiras, et bonorum hominum amicitia semper fruaris, tantoque tua facilius ab amore hujus saeculi mens exeat, quanto et impellitur dum vocatur. Nam vos et praesentes videre cupimus et absentibus colloqui saltem per epistolam desideramus. Unde optamus ut vos beatus Petrus apostolorum princeps ad sua limina feliciter perducat, quatenus [Col. 0188D] in omnipotentis gratia perfrui vestra poenitentia mereamur. Data IV Nonas Februarii Aureliano et Basso IV cc. consul.
[Col. 0187D] DIONYSIUS episcopus SEVERO episcopo salutem.
Olim et ab initio tantam percepimus a beato Petro [Col. 0188D] apostolorum principe fiduciam, ut habeamus auctoritatem universali Ecclesiae auxiliante Domino subvenire [Col. 0189A] et quidquid noxium est auctoritate apostolica corrigere et emendare. Ad hoc enim divinae dispensationis provisio gradus et diversos constituit ordines esse distinctos, ut dum reverentiam minores potioribus exhiberent, et potiores minoribus dilectionem impenderent, una concordiae fieret ex diversitate contextio, et recte officiorum generaretur administratio singulorum. Neque enim universitas alia poterat ratione subsistere, nisi hujusmodi magnus eam differentiae ordo servaret. Quia vero creatura in una eademque aequalitate gubernari vel vivere non potest, coelestium militiarum exemplar nos instruit, quia dum sint angeli, sint archangeli liquet quia non aequales sunt, sed in potestate et ordine sicut nosti differt alter ab altero. Si ergo inter eos qui sine peccato [Col. 0189B] sunt ista constat esse distinctio, quis hominum abnuat huic se libenter dispositioni submittere? Hinc etenim pax et charitas mutua se vice complectuntur, et manet firma concordiae in alterna et Deo placita dilectione sinceritas. Quia igitur unumquodque tunc salubriter completur officium, cum fuerit unus ad quem possit recurrere praepositus. De ecclesiis ergo parochianis unde apostolicam sedem consulere voluisti, qualiter sint custodiendae per Cordubensem provinciam ac dividendae sacerdotibus, nihil tuae charitati melius nobis videtur intimare, quam ut sequaris quod nos in Romana Ecclesia nuper egisse cognoscitur. Ecclesias vero singulas singulis presbyteris dedimus, parochias et coemeteria eis divisimus, sed unicuique jus proprium habere statuimus, ita [Col. 0189C] videlicet ut nullus alterius parochiae terminos aut jus invadat, sed unusquisque suis terminis sit contentus, et taliter ecclesiam et plebem sibi commissam custodiat, ut ante tribunal aeterni judicis ex omnibus sibi commissis rationem reddat et non judicium, sed gloriam pro suis actibus accipiat. Hanc quoque normam, charissime, te et omnes episcopos sequi convenit, et quod tibi scribitur, omnibus quibuscunque potueris notum facias, ut non specialis, sed generalis fiat ista praeceptio. Crimina vero quae episcopis impingere dicis, per alios non sinas ullo modo fieri nisi per ipsos qui crimina intendunt. Si [Col. 0190A] tamen ipsi digni et irreprehensibiles apparuerint, et actis docuerint publicis omni se carere suspicione et inimicitia, et irreprehensibilem fidem conversationemque ducere. Nemini enim de se confesso credi potest super crimen alienum, quoniam omnis ejusque rei confessio periculosa est, et admitti non debet. Similiter alieni erroris socium vel a sui voluntarie propositi tramite recedentem, aut sacris patrum regulis et constitutionibus inobedientem, suscipere non possumus, nec debemus, nec impetere recte credentes vel sanctorum Patrum sanctionibus obtemperantes permittimus, quia infames omnes esse censemus, qui suam aut Christianam praevaricantur legem, aut apostolicam vel regularem libenter postponunt auctoritatem. Haec itaque, frater charissime, [Col. 0190B] quae pro affectu sacerdotalis nominis et honoris impendimus, tibi tuisque subditis et omnibus tenenda et aliis nuntianda atque praedicanda mandamus, quibus et pietas ad utilitatem, et sit ad fructum dilectio. Unde objurgando, hortando, suadendo, blandiendo, consolando, prodesse quibus possumus festinemus. Lingua nostra bonis fomentum sit, pravis aculeus. Tumidos retundat, iratos mitiget, pigros exacuet, desides hortando succendat, refugientibus suadeat, asperis blandiatur, desperatos consoletur, ut quia doctores dicimur, viam salutis gradientibus ostendamus. Simus in custodia vigilantes, aditum contra hostis insidias solliciti muniamus. Et si quando perditam ovem de commissis gregibus error abduxerit, toto illam annisu ad caulas dominicas [Col. 0190C] revocare contendamus, ut de pastoris nomine quod habemus, non supplicium sed praemium 44 consequamur. Quia ergo in his omnibus divinae gratiae adjutorium opus est, omnipotentis Dei assiduis precibus clementiam exoremus, quatenus ad haec nobis operanda et velle tribuat et posse concedat, atque in ea nos via cum fructu boni operis quam se pastor pastorum esse testatus est dirigat, ut sine quo nihil agere possumus, per ipsum implere omnia valeamus. Data V Idus Septembris, Claudio et Paterno IV cc. consul.
[Col. 0189D] Charissimo atque dilectissimo PATERNO coepiscopo FELIX episcopus in Domino salutem.
Gaudere me plurimum et exsultare in Domino dilectionis tuae scripta fecerunt, quibus evidenter ostenditur quantum catholicam diligis fidem, et quantum haereticum detestaris errorem. Haeresis quippe est nimis impia et Evangelicae veritatis inimica, quae non portionem aliquam laedere, sed ipsa Christianae religionis conatur fundamenta convellere. [Col. 0190D] Quoscunque enim rapit ad se, non solum in hoc vitium, sed in multa alia vitia ruere facit, et ipso suadente antiquo hoste non solum persecutores Ecclesiae, sed etiam sacerdotum ejus fiunt. Una igitur mente corrigere curemus et insequamur tales, et ab hoste suo Ecclesiam, ejusque fideles et sacerdotes Domini nitamur liberare. Praestabit vires omnipotens redemptor noster charitati atque justitiae. Praestabit nobis longe a se positis unitatem [Col. 0191A] spiritus sui ipse cujus artificio quasi in arcae modum quatuor mundi constructa lateribus atque imputribilium lignorum compage, et bitumine charitatis astricta, ut nullius adversitate spiritus, nullius venientis extrinsecus tumore fluctus perturbetur Ecclesia. Sed quemadmodum illius gubernante gratia petendum est, ut nulla nos superveniens exterius unda conturbet, ita ex totis orandum est visceribus, frater charissime, ut suae providentiae dextera cumulum sentinae nobis interioris exhauriat. Adversarius quippe diabolus qui contra humiles saeviens sicut leo rugiens circuit quaerens quem devoret, non jam ut cernimus caulas circuivit, sed ita valide in quibusdam ecclesiae necessariis membris dentem figit, ut nulli sit dubium, quia nisi unanimiter favente Domino [Col. 0191B] cunctorum provida pastorum turba concurrat, omne (quod absit) citius ovile dilaniet. Quapropter detractores qui divina auctoritate eradicandi sunt, et fautores inimicorum ab episcopali submovemus accusatione. Similiter ne summorum quispiam minorum accusationibus impetatur, aut dispereat, neque in re dubia certa judicetur sententia, nec ullum judicium, nisi ordinabiliter habitum, teneatur. Si quis super quibuslibet criminibus clericum pulsandum crediderit, in provincia in qua consistit ille qui pulsatur suas exerceat actiones, nec aestimet eum accusator alibi aut longius pertrahendum ad judicium. Illi vero qui pulsatus fuerit, si judices suspectos habuerit, liceat appellare primates. Primates quoque accusatum discutientes episcopum non ante [Col. 0191C] sententiam proferant damnationis quam apostolica freti auctoritate aut reum se ipse confiteatur, aut per innocentes et canonice examinatos regulariter testes convincatur; aliter irritam esse censemus et injustam episcoporum damnationem, et idcirco a synodo retractandam, ita ut oppressis ab omnibus in cunctis subveniatur causis. Caveant judices Ecclesiae ne absente eo cujus causa ventilatur, sententiam proferant, quia irrita erit qui etiam rationem pro actione fratrum in praesentia dabunt. Proditorum vero nec calumnia, nec vox audiatur. Nemo enim debitorem amplius potest cognoscere, quam ille qui injuriam ejusque sustinuit nequitiam. Omnes ergo qui in Christo volunt pie vivere, necesse est ut ab impiis et dissimilibus patiantur opprobria, et despiciantur tanquam stulti et [Col. 0191D] insani, qui praesentia bona perdunt, ut invisibilia et futura acquirant. Despectio tamen et irrisio talium in ipsos retorquebitur qui ipsos infestant, quia et abundantia eorum in egestatem, et superbia transibit in confusionem. Et quidquid justis adversitatum vel malorum irrogatur, non est poena criminis, sed virtutis examen. Et sicut aurum, quanto plus excoquitur, tanto melius efficitur, sic justus, quanto plus tribulatur (si ipsam tribulationem patienter portaverit) multo purior et clarior Deo redditur. Unde ipsa per se Veritas dicit: «Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 10) .» De talibus Dominus per Isaiam loquitur, dicens: «Audite [Col. 0192A] verbum Domini qui tremitis ad verbum ejus. Dixerunt fratres vestri odientes vos et abjicientes propter nomen meum. Glorificetur Dominus et videbimus in laetitia vestra, ipsi autem confundentur. Vox populi de civitate, vox de templo, vox Domini reddentis retributionem inimicis suis. Antequam parturiret, peperit, antequam veniret partus ejus, peperit masculum. Quis audivit unquam tale, et quis vidit huic similiter? Nunquid parturiet terra in die una, aut parturietur gens simul quia parturivit et peperit Sion filios suos? Nunquid ego qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus? Si ego qui generationem caeteris tribuo, sterilis ero, ait Dominus Deus tuus? Laetamini cum Jerusalem et exsultate in ea omnes qui diligitis eam, gaudete [Col. 0192B] cum ea gaudio universi, qui lugetis super eam, ut surgatis et repleamini ab ubere consolationis ejus, ut mulgeatis, et deliciis affluatis ab omnimoda gloria ejus. Quia haec dicit Dominus: Ecce ego declinabo super eam quasi fluvium pacis, et quasi torrentem inundantem gloriam gentium quam sugetis. Ad ubera portabimini, et super genua blandientur vobis. Quomodo si cui mater blandiatur, ita ego consolabor vos, et in Israel consolabimini; videbitis et gaudebit cor vestrum, et ossa vestra sicut herba germinabunt: et cognoscetur manus Domini servis et indignabitur inimicis suis, quia ecce Dominus in igne veniet et quasi turbo quadriga ejus: reddere in indignatione furorem suum et increpationem suam in flamma ignis. Quia in igne Dominus dijudicat, [Col. 0192C] et in gladio suo ad omnem carnem, et multiplicabuntur interfecti a Domino. Qui sanctificabantur et mundos se putabant in ortis post januam intrinsecus, qui comedebant carnem suillam, et abominationem et murem, simul consumentur, dicit Dominus. Ego autem opera eorum et cogitationes eorum, venio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis, et venient et videbunt gloriam meam, et ponam in eis signum. Et mittam ex eis qui salvati fuerint ad gentes, in mari, in Africa et Lydia, tenentes sagittam in Italiam et Graeciam, ad insulas longe, ad eos qui non audierunt de me et non viderunt gloriam meam, et annuntiabunt gloriam meam gentibus, et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino, in equis et in quadrigis, [Col. 0192D] et in lecticis, et in mulis, et in carrucis, ad montem sanctum meum Jerusalem, dicit Dominus, quomodo si inferant filii Israel munus in vase mundo in domum Domini, et assumam ex eis in sacerdotes et in levitas, dicit Dominus: Quia sicut coeli novi, et terra nova quae ego facio stare coram me, dicit Dominus, sic stabit semen vestrum et nomen vestrum. Et erit mensis ex mense, et Sabbatum ex Sabbato, et veniet omnis caro ut adoret coram facie mea, dicit Dominus. Et egredientur et videbunt cadavera virorum qui praevaricati sunt in me, vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur, et erunt usque ad satietatem visionis omni carni.» (Isa. LXVI, 5-24.) Quid aliud detrahentes faciunt, [Col. 0193A] nisi in pulverem flant, atque in oculos suos terram excitant? Ei unde plus detractionis perflant inde magis nihil veritatis vident? Tales tamen, frater charissime, portandi sunt et corrigendi, quia caeci sunt et duces caecorum. His charissime respondi breviter consultis tuis quae te et omnes episcopos regulariter tenere mandamus. Tuam tamen, frater, [Col. 0194A] monemus prudentiam, ut pro statu Ecclesiae et sacerdotum ejus pro viribus elaborare studeas, et ordinem sanctae Romane et apostolicae Ecclesiae per omnia teneas et violari sanctorum decreta non permittas, sed omnes quoscunque potueris instruas, ut fructuosos manipulos Domino repraesentes. Vale. Data IX Junii, Claudio et Aureliano IV, cc. cons.
[Col. 0193A] FELIX episcopus universis episcopis per Galliae provincias constitutis in Domino salutem.
Bonorum operum et spiritualium studiorum Deum [Col. 0193B] auctorem esse non dubium est, qui eorum incitat mentes et adjuvat actiones. Unde laetari me fecerunt scripta vestra ex bono studio et ex integritate fidei devotionis vitae, sed ex afflictione et contritione vestra magna ex parte tristavere. Tristis enim tristes legi litteras vestras, et scripta moesta moerore debito percucurri, quia sicut nos ecclesiarum pax sacerdotumque ejus concordia et tranquillitas plebis audire facit gaudium coeleste, ita nos affligit et dejicit fraterna afflictio. Vos tamen nolite multum tristari, quia sicut ipsa per se Veritas ait: «Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat diligeret, sed quia de hoc mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus (Joan. XV, 19) ,» id est mundi amatores. Quidquid tamen hi loquantur [Col. 0193C] aut adversum vos agant, vos tamen semper integram servate fidem, et puram habetote conscientiam, ut integer spiritus et anima servetur in die Domini. Nos vero ad supplementum vestrum, fratres, et coepiscopos nostros vocavimus amplius quam septuaginta cum quibus haec quae subter habentur inserta, regulariter tractando decrevimus. Vestris enim epistolis in omnium audientia perlectis, quae multas (ut nostis) querimonias et oppressiones in se continebant vestras, decretisque quae sunt de accusationibus episcoporum sancta synodus dixit. Haec sunt quae deinceps propter malorum hominum insidias qui in Ecclesiam et in ecclesiasticos saeviunt viros indifferenter conservare firmissime volumus in saecula. Si quis episcopus ab illis accusatoribus [Col. 0193D] qui recipiendi sunt fuerit accusatus, postquam ipse ab eis charitative conventus fuerit, ut ipsam causam emendare debeat, et eam corrigere noluerit, non olim, sed tunc ad summos primates causa ejus canonice deferatur, qui in congruo loco infra ipsam provinciam tempore congruo, id est autumnali vel aestivo concilium regulariter convocare debebunt, ita ut ab omnibus ejusdem provinciae episcopis inibi audiatur. Quo et ipse regulariter convocatus si eum aut infirmitas, aut alia gravis necessitas non detinuerit adesse debebit, quia ultra provinciae terminos accusandi ante licentia non est, quam audientia rogetur. Nam si suis fuerit aut Ecclesiae sibi commissae rebus exspoliatus, aut (quod absit) quod alienum ab omnibus esse debet fidelibus a sede propria [Col. 0194A] ejectus, aut in detentione aliqua a suis ovibus fuerit sequestratus, tunc canonice antequam in pristino restituatur cum omni privilegio suo honore [Col. 0194B] et sua omnia quae insidiis inimicorum suorum ei ablata fuerunt legibus redintegrentur, nec convocari, nec judicari poterit, nisi ipse pro sua necessitate (minime tamen judicandus) advenire sponte elegerit. Nullatenus ergo a quoquam respondere rogetur antequam integerrime omnia quae per suggestiones inimicorum suorum amiserat potestati ejus ab honorabili concilio legali ordine redintegrentur; praesul vero cum omni honore statui pristino reddatur, et ipse dispositis ordinatisque libere atque secure diu suis tunc regulariter, infra quatuor vel quinque aut septem menses, juxta quod possibilitas ei fuerit, et non ante convocatus ad tempus concilio in legitimo et canonico veniat ad eam, et si ita juste videtur accusantium propositionibus respondeat. [Col. 0194C] Nam hoc summopere providendum est, ne antequam haec omnia fiant coactus respondeat, quia contentio semper vitanda est. Adimi namque episcopo episcopatum antequam causae ejus exitus appareat nulli Christiani videri jure potest, quia talis 45 praesumptio sacrilegium est, et auctor talium sacrilegus. Quod si aegrotans fuerit episcopus, aut aliqua eum gravis necessitas detinuerit, pro se legatum ad synodum mittat, nec a communione suspendatur cui crimen intenditur, nisi ad causam suam dicendam electorum judicium die statuta litteris evocatus minime occurrerit, hoc est, nisi alia praeoccupatione necessitatis infra spatium praedictorum mensium et eo amplius, prout causam dictaverit. Quod si ex utraque parte ad causam dicendam venerint, quia [Col. 0194D] unus absque altero audiri non debet, quaerendum est in judicio cujus sint conversationis et fidei atque suspicionis accusatores, aut qua intentione hoc faciant; quia ad hoc admitti non debent, nisi bonae conversationis et rectae fidei viri, hi videlicet qui omni suspicione careant, et bona vita clareant, neque infames existant. Quod si accusatorum personae in judicio episcoporum culpabiles apparuerint, ad arguendum non admittantur, nisi proprias causas asserere, non tamen criminales vel ecclesiasticas voluerint. Infamis enim persona nec procurator potest esse nec cognitor. Absente vero adversario non audiatur accusator; nec sententia, absente parte alia, a judice dicta ullam obtinebit firmitatem; neque absens per alium accusari aut accusare potest, nec [Col. 0195A] affinis testis admittatur. Neminem ergo exhiberi de provincia ad provinciam vel ad comitatum oportet, nisi ad relationem judicis ad quem fuerit appellatum, id est, ut actor semper rei forum sequatur. Si quis autem judicem adversum sibi senserit vocem appellationis exhibeat, quoniam nulli oportet negari. Peregrina vero judicia generali sanctione prohibemus, quia indignum est ut ab externis judicetur, qui comprovinciales et a se electos debet habere judices.
Haec, fratres, ad vestram et omnium coepiscoporum opem et defensionem in synodo unanimiter sunt decreta, ut si forte aliqui stultorum vos accusare (qui diabolicae deceptionis errore decepti sunt) voluerint, dum ista legerint vel audierint resipiscant, et ad [Col. 0195B] unitatis concordiam revertantur, et quod prius erat in ultionem transibit in gloriam. Nam, procul dubio multi sunt qui secundum Apostoli vocem, «prurientes auribus a veritate quidem auditum avertunt, ad fabulas autem convertentur (II Tim. IV, 3, 4) ,» et ad nocumenta bonorum transeunt. Ait autem idem Apostolus de infidelium ignorantia: «Si cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) .» Similiter si hi Dominum perfecte agnovissent et amassent, nunquam servos ejus perturbassent, nec verbis aut factis persecuti essent. Quod vero idem Apostolus dicit: «Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus (Rom. V, 10) ,» cur insequimur, fratres, cur perturbamus statum Ecclesiae Dei, et eos qui ei servire [Col. 0195C] debent affligimus? Martyres enim passi sunt, non tamen animae eorum occisae sunt in corporis passione, ore Veritatis attestante. «Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. X, 28) .» Ubi agnosci oportet quippe si animae martyrum corpore perempto suppliciis exstingui non possunt, nec animae praedicatorum et doctorum persequi debuissent aut perturbari et a Dei famulatu averti, quia cum corporibus non deficiunt. Tales autem perturbatores Ecclesiae non solum praedicta agunt mala, sed et memorias martyrum exsecrantur. Quapropter in praefata constituimus synodo, vobisque et omnibus Ecclesiis tenendum et agendum mandamus, ut super memorias martyrum missae celebrentur, ne memoriae eorum a talibus exstingui [Col. 0195D] aut veneratio possit prohiberi. Vos vero, fratres, nolite multum turbari, nolite vexari, sed confortamini in Domino, et in potentia claritatis ejus. Habetote interim ista ad suffragium vestrum apostolica auctoritate decreta, et scitote nos semper paratos habere, etiam (si necesse fuerit) usque ad mortem ad quaecunque vobis necessaria fuerint (Domino opem ferente) perficienda. Illi tamen, auctore Deo, peribunt, et vos stabitis, si tamen labor vester non fuerit inanis sed plenus fide et charitate. «Vae, inquit propheta, [Col. 0196A] qui potum dat amico suo mittens fel suum (Habac. II, 15) .» Et iterum sapientissimus Salomon ait: «Qui loquitur iniqua, non potest latere, nec praeteriet illum corripiens judicium. In cogitationibus enim impii interrogatio erit: Sermonum autem illius auditio ad Dominum veniet, et ad correptionem iniquitatum illius, quoniam auris zeli audit omnia, et tumultus murmurationum non abscondetur (Sap. I, 8-10) .» Haec enim si amplecti voluissent proprio et sano sensu, ad reprobum sensum minime laberentur, sed per Dei timorem sermonum suorum praecaventes custodiam, piam sanctorum Patrum diffinitionem sine quadam nocumenti praesumptione utique conservassent, quoniam dicit sacrum eloquium, consilium bonum conservabit te, et mens bona custodiet [Col. 0196B] te. Non enim de fontibus salutiferis spiritualiter ad acquisitionem aeternae vitae procedunt tales accusationes et detractiones, atque ideo competenter nos beatus Paulus apostolus praemuniens ait: «Non debere plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII, 3) ,» in definitione pietatis perdurantes. Qui enim hanc praetereunt, non tamen laesi sunt decidentes a corroboratione sua, sed insipientiae suae dereliquerunt domibus memoriam, ut in his in quibus peccaverunt minime latere potuissent. Gloria enim et contumelia in loquela et in loquela linguae hominis casus illius est. Ideoque conveniens est hanc quidem ostensionem reprehensionum illorum nostris actibus inseri, ne ulterius jam talia patiamini seminantibus eis zizania et scandala, sed laetari [Col. 0196C] in officiis et dogmatibus vestris mereamini. Igitur erubescant, ac talia et hujusmodi blasphemiam subtrahere festinent, si noluerint a sacerdotali nostro collegio segregari, et a totius Christiani populi societate divelli. Licet namque de his plura et pernecessaria quae in decretis sedis apostolicae, et ab apostolis eorumque successoribus nostris videlicet praedecessoribus statuta inveniuntur dicere et conscribere potuissemus, tamen melius nobis visum est ut epistolam oratione claudamus. Deus omnipotens et hujus unigenitus filius, et salvator noster Christus Jesus hoc vobis tribuat incitamentum, ut omnibus fratribus et coepiscopis nostris quibuscunque tribulationibus laborantibus totis succurratis viribus, et cum eis compatientes crucem ejusdem Domini salvatoris [Col. 0196D] portetis ut veri ipsius discipuli coram omnibus appareatis, ut et vos et qui vobiscum sunt hic et in futuro meliora possideatis quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quae praeparavit Deus diligentibus se. Per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem, et cum quo omnipotenti Deo gloria in saecula saeculorum. Amen. Valere vos opto, charissimi fratres. Data V Idus Augusti Claudio et Paterno IV cc. consulibus.
[Col. 0195D] Dilectissimo fratri BENIGNO episcopo, FELIX episcopus in Domino salutem.
[Col. 0196D] Suscipientes fraternitatis tuae epistolas quibus me super fidei documentis quae ab aliis habebatur aliter [Col. 0197A] quam recte fidei contineant sacramenta, prout Dominus dedit, pro fraternitatis amore respondere non resultavimus. Semper enim dubia et majora negotia terminum ab hac sancta sede a tempore apostolorum qui eam suis documentis instruxerunt, accipere consueverunt, et ideo tu recte fecisti quod hujus sanctae sedis consultis te caeterosque firmari et instrui voluisti. Continebant enim litterae tuae fratrumque tuorum quod quidam dicunt Filium non posse proprie videre Patrem, quia scriptum est: «Deum enim nemo vidit unquam (I Joan. IV, 12) ,» et alii fingunt. Ideo minor est Patre Filius quoniam Pater illi perhibet testimonium. Quidam autem garriunt quod ideo Patre minor est, quia invisibilis ipse dicitur, Filius vero visibilis comprobatur.
[Col. 0197B] Hi enim ignorantes divinarum Scripturarum et apostolorum jura, ex proprio aut adulterino sensu talia fabricant, et seducere corda fidelium quaerunt. Nos vero ad ipsius fontis originem redeamus, ex quo Filium Patrem semper videre potuisse vel posse evidentioribus testimoniis de veteris et novi instrumenti litteris doceamus, Salomone dicente: «Est tecum sapientia quae novit opera tua, et affuit tunc cum orbem terrarum faceres, et sciebat quod esset placitum coram oculis tuis (Sap. IX, 9) .» Et Dominus in Evangelio: «Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27) .» Et iterum: «Nemo Deum vidit unquam, nisi unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse narravit (Joan. I. 18) .» Et iterum Judaeis [Col. 0197C] dixit: «Vos non nostis eum, ego autem novi eum. Quod si dixero quia non novi eum, ero similis vobis mendax (Joan. VIII, 55) .» Item ibi: «Qui ex Deo est, hic novit eum.» Et iterum. «Ego scio eum quia ab ipso sum (Joan. VII, 29) .»
Ecce docuimus, quia videt semper Filius Patrem. Quomodo astruunt eum Patrem non posse videre, in cujus sinu noscitur permanere. Si sereno sensu divinas recenseas Scripturas, invenies non solum Patrem Filio testimonium perhibentem, sed totam simul inseparabilem Trinitatem ipso Domino protestante, qui ait: «Ego sum qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me, Pater (Joan. VIII, 18) .» Et iterum: «Si Ego testimonium perhibeo de meipso, testimonium meum [Col. 0197D] verum est, quia scio unde venio et quo vado (Joan. VIII, 14) .» Et de Spiritu sancto: «Dum venerit paracletus Spiritus veritatis ille testimonium perhibebit de me (Joan. XV, 26) ;» intende, quaeso, intende quoniam in quibus una testificationis virtus ostenditur, nullus ab alio neque potior neque inferior judicatur. Saepius ista jam diximus, quia secundum hominis formam Filius visibilis dicitur, secundum vero Deitatis substantiam invisibilis praedicatur Paulo attestante apostolo: «O altitudo, inquit, divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et investigabiles viae ejus (Rom. XI, 33) .» Et in Isaia: Cui similem aestimatis eum cum sit ipse invisibilis. Et item Apostolus: «Mihi [Col. 0198A] omnium sanctorum minimo data est gratia haec in gentibus evangelizare investigabiles divitias Christi, et illuminare omnes quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in quibus omnia creavit (Ephes. III, 8, 9) .» Item ipse: «Qui est, ait, imago Dei invisibilis (Coloss. I, 15) .» Et ad Colossenses: «Ego Paulus minister qui nunc gaudeo in passionibus meis pro vobis et suppleo quae desunt tribulationum Christi in carne mea pro corpore ejus, quod est Ecclesia, cujus factus sum ego minister secundum dispensationem Dei in ministerium Christi, quod absconditum fuit a saeculis et a generationibus (Colos. I, 23-26) .» Item ibi ut consolentur corda eorum in charitate, in omnes divitias adimpletionis intellectus in agnitionem mysterii quod est Christus, in quo [Col. 0198B] sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi, et in psalmo septuagesimo sexto: «In mari est via tua, et semitae tuae in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur (Psal. LXXVI, 20) .» Et in Salomone: «Sapientiam Dei praecedentem omnia quis investigabit? (Eccli. I, 3.) » Item ibi: «Radix sapientiae cui revelata est, et astutias illius quis agnovit?» (Ibid., 6.) Item ibi: «Disciplina sapientiae cui manifestata est, et multiplicationem ingressus illius quis intellexit?» (Ibid., 7.) Item ibi: «Quoniam mirabilia sunt opera Altissimi solius, et gloriosa et absconsa, et invisa opera illius (Ibid., XI, 4) .» Ecce sicut Pater invisibilis est, ita et jam et Filius invenitur. Quomodo ergo ab illis qui hoc dicunt quod mandastis in eo quod nobis carnaliter se videri dignatus [Col. 0198C] est Patre inferior judicatur? Talibus nolite credere vos et alios ab eorum sensu avertere docete: Vos ergo servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore. Apprehendite disciplinam ne pereatis de via justa.
Haec vero apostolorum est viva traditio, haec vera charitas quae praedicanda est, et veraciter diligenda, ac fovenda, atque fiducialiter ab omnibus tenenda. Haec sancta et apostolica mater omnium Ecclesiarum Christi Ecclesia quae per Dei omnipotentis gratiam a tramite apostolicae traditionis nunquam errasse probatur, nec ab haereticis novitatibus depravanda succubuit: sed, ut in exordio normam fidei Christianae percepit ab auctoribus suis apostolorum Christi principibus illibata, fine tenus manet, secundum [Col. 0198D] ipsius Domini Salvatoris divinam pollicitationem qui suorum 46 discipulorum principi in suis fatus est evangeliis: «Petre, inquiens, ecce satanas expetivit ut cribraret vos sicut qui cribrat triticum. Ego autem rogavi pro te ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 31, 32) .» Consideret itaque vestra excellens prudentia quam bonum sit persistere in dispensatione nobis credita et in fide recta, atque haereticis et aemulis Christi repugnare, et nunquam a veritatis tramite declinare: quoniam Dominus et Salvator omnium cujus fides est qui pro nobis mori non dubitavit, et proprio nos suo redemit sanguine, qui fidem beati Petri non defecturam promisit, et confirmare eum fratres suos admonuit [Col. 0199A] quod apostolicos pontifices meae exiguitatis praedecessores confidenter fecisse semper cunctis est cognitum. Quorum et pusillitas mea, licet impar et minima, pro suscepto tamen divina dignatione ministerio pedissequa cupit existere: Vae enim nobis erit, qui hujus ministerii onus susceptum habemus, si veritatem Salvatoris nostri Jesu Christi, quam apostoli praedicaverunt praedicare neglexerimus. Vae erit nobis, si silentio veritatem oppresserimus, quam erogare nummulariis jubemur, id est, Christianos populos juvare et docere. Quid in ipsius futuro Christi dicturi sumus examine si sermonum ejus veritatem confundimur praedicare? Quid erit de nobis cum de commissis nobis animabus et de officio [Col. 0200A] suscepto rationem justus judex Christus Deus noster districtam exegerit? Ideo, fratres, hortor dilectionem vestram, obtestor et moneo, ut qua potestis et debetis sollicitudine vigiletis ad investigandos haereticos et inimicos sanctae Dei Ecclesiae, et a sanis mentibus, ne pestis haec latius divulgetur, severitate quam potestis pro viribus extirpetis; quoniam ut habebit a Deo digne remunerationis praemium qui diligentius quod ad salutem commissae sibi plebis perficiat fuerit exsecutus, ita ante tribunal Domini de reatu negligentiae se non poterit excusare quicunque plebem suam contra sacrilegae persuasionis auctores noluerit custodire. Data Nonas Februarii, Claudio et Paterno IV cc. consul
[Col. 0199B] Charissimis fratribus JOANNI et omnibus per Beticam provinciam constitutis episcopis, EUTICIANUS episcopus in Domino salutem.
Hortatur nos aequitas postulationis desiderio fraternitatis tuae gratanter annuere, et consultis tuis breviter respondere. Et quamvis dilectionem tuam sciam ad omne opus omne bonum esse devotam ut tamen efficacior fiat ad illos qui sane non sapiunt qualiter eos de Incarnatione Salvatoris nostri informare debeas, mandamus.
Unum igitur hoc immobile fundamentum, una haec felix fidei petra Petri ore confessa. Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi, tanta in se argumenta sustinens veritatis quantae perversitatis quaestiones et infidelitatis calumniae movebuntur. Jam in caeteris [Col. 0199C] dispensatio voluntatis paternae sit. Ergo pectus et corpus, postquam crux, mors inferni, salus nostra est.
Humani enim generis causa Dei Filius natus ex Virgine est, et Spiritu sancto ipso sibi in hac operatione famulante, et sua (Dei videlicet) inumbrante virtute, corporis sibi initia consevit et exordia carnis instituit, ut homo factus ex Virgine naturam in se carnis acciperet, per quam hujus admistionis societatem sanctificatum in eo universi humani generis corpus existeret. Et, quemadmodum omnes in ipso per id quod corporeum se esse voluit conderentur, ita rursum in omnes ipse, per id quod ejus est, invisibile referretur. Dei igitur imago invisibilis pudorem humani exordii non recusavit, et per conceptionem [Col. 0199D] patrum vagitum et cunas, omnesque nostrae naturae contumelias transcurrit. Quid tandem dignum a nobis tantae dignationis affectu rependetur? Inenarrabilis ergo a Deo originis unus unigenitus Deus in corporis humani formam sanctae Virginis utero insertus accrescit, qui omnia continet, intra quem et per quem cuncta sunt humani profectus, lege [Col. 0200B] profertur. Ad cujus vocem archangeli atque angeli tremunt, coelum et terra et omnia hujus mundi resolvunt elementa, vagitus infantiae auditur. Qui invisibilis et incomprehensibilis est, non visu, sensu, tactuque moderandus, cunis est obvolutus; haec si quis indigna Deo recolit, tanto se majoris beneficii obnoxium confitetur, quanto minus haec Dei convenerunt majestati. Non ille eguit homo effici per quem homo factus est, sed nos eguimus ut Deus caro fieret, et habitaret in nobis, id est, assumptione carnis unus interna universae carnis incoleret: humilitas ejus nostra nobilitas est, contumelia ejus honor noster est. Quod ille Deus in carne consistens, hoc nos vicissim in Deum ex carne renovati. Plane vitam suam nescit qui Christum Jesum ut verum [Col. 0200C] Deum, ita et verum ignorat hominem, et ejusdem periculi res est Jesum Christum vel Spiritum sanctum Deum non credere, vel carnem nostri corporis denegare. «Omnis ergo qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo qui in coelis est. Qui autem negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo qui in coelis est (Matth. X, 32, 33) .» Haec verbum caro factum loquebatur et homo Jesus Christus Dominus majestatis docebat, mediator ipse in se ad salutem Ecclesiae constitutus, et ipso illo inter Deum et homines mediatoris sacramento utrumque unus existens dum ipse ex unitis in idipsum naturis, naturae utriusque res eadem est, ita tamen ut neutro careret in utroque, ne forte Deus esse homo [Col. 0200D] nascendo desineret, et homo rursum Deus manendo non esset. Haec itaque humanae beatitudinis fides vera est, Deum et hominem praedicare, verbum et carnem confiteri, neque Deum nescire quod homo sit, neque carnem ignorare quod Verbum sit. Natus igitur unigenitus Deus ex Virgine homo, et secundum plenitudinem temporum in semetipso profuturus in [Col. 0201A] Deum hominem hunc per omnia evangelici sermonis modum tenuit, ut se Dei Filium credi doceret, et hominis filium praedicaret, et admoneret loquens et gerens, homo universa quae Dei sunt loquens et gerens, deinde Deus universa quae hominis sunt, ita tamen ut in ipso illo utriusque generis sermone nunquam nisi cum significatione hominis locutus, et Dei sit. Haec itaque fallendi simplices atque ignorantes haereticis occasio est, ut quae ab eo secundum hominem dicta sunt, dicta esse secundum divinae naturae infirmitatem mentiantur. Et quia unus atque idem est, loquens omnia quae loquitur de semetipso, omnia eum de divinitate locutum esse contendant. Nec sane negamus totum illum qui ei manet naturae suae esse sermonem. Sed si Jesus Christus et homo [Col. 0201B] et Deus, et nequam cum homo sit, tum primum Deus, neque tum cum et homo sit et Deus, tum non etiam et Deus, neque post hominem in Deo non totus homo, totus Deus, unum atque idem necesse est, dicatur ejus esse sacramentum quod generis. Et cum in eo secundum tempus discernis hominem a Deo, Dei tunc atque hominis discerne sermonem. Et cum Deum atque hominem in tempore confiteris, Dei tunc atque hominis in tempore dicta dijudica. Cum vero ex homine et Deo rursum totius hominis, totius jam Dei tempus intelligis, si quidem illud ad demonstrationem temporis dictum est, tempori coaptatio quae dicta sunt, ut cum aliud sit ante hominem Deus, aliud sit homo: et Deus, aliud sit post homiminem et Deum, totus homo et totus Deus, non confundas [Col. 0201C] temporibus et generibus dispensationis sacramentum, cum pro qualitate generum ac naturarum aliud cum sacramento hominis necesse est sermonem fuisse non nato, aliud adhuc morituro, aliud etiam aeterno. Nostri igitur causa haec omnia Jesus Christus gerens et corporis nostri homo natus secundum consuetudinem naturae nostrae locutus est, non tamen omittens naturae suae esse quod Deus est. Nam tametsi in partu, et passione, et morte naturae nostrae rem peregerit, res tamen ipsas omnes virtute naturae suae gessit. Vides ne ita Deum et hominem praedicari ut mors homini, Deo vero carnis excitatio deputetur, non tamen alius sit qui mortuus est, et alius sit per quem mortuus resurgit. Spoliata enim carne Christus est mortuus, et rursum Christum a mortuis [Col. 0201D] excitans, idem Christus est carne se exspolians. Naturam Dei in virtute resurrectionis intellige, dispensationem hominis in morte agnosce. Et cum sint utraque suis gesta naturis, unum tamen Christum Jesum, eum memento esse qui utrumque est. Haec igitur demonstranda a me paucis fuerunt, ut utriusque naturae formam tractari in Domino nostro Jesu Christo meminissemus, quia qui manens in forma Dei, formam servi suscepit, ipse divinitatem nequaquam amisit.
Caeterum, fratres, hortamur vos, ut moneatis eos converti ad Deum. Unde scriptum est: «Fili, ne tardes converti ad Deum, ne differas de die in diem. Subito enim veniet ira illius, et in tempore vindictae [Col. 0202A] disperdet te. Noli anxius esse in divitiis injustis, nihil proderunt tibi in die obductionis et vindictae. Non ventiles te in omnem ventum, et non eas in omni via. Sic enim omnis peccator probatur duplici lingua. Esto firmus in via Dei, et in veritate sensus tui, et scientia, et prosequatur te verbum pacis et justitiae. Esto mansuetus ad audiendum verbum, ut intelligas, et cum sapientia fer responsum. Si est tibi intellectus, responde proximo; sin autem sit manus tua super os tuum ne capiaris in verbo indisciplinato, et confundaris. Honor et gloria in sermone sensati, lingua vero imprudentis subversio illius. Non appelleris susurro, et lingua tua ne capiaris, et confundaris. Super furem enim est confusio, et poenitentia, et denotatio pessima super bilinguem: susurratori [Col. 0202B] autem odium, et inimicitia, et contumelia, justifica pusillum et magnum similiter. Noli fieri pro amico inimicus proximo. Improperium enim et contumeliam malus haereditabit, et omnis peccator invidus et bilinguis. Non te extollas in cogitatione animae tuae velut taurus, ne forte elidatur virtus tua per stultitiam, et folia tua comedat, et fructus tuos perdat, et relinquaris velut lignum aridum in eremo. Anima enim nequam disperdit quae se habet, et in gaudium inimici dat illum, et deducit in sortem impiorum (Eccli. V, 8-18; VI, 1-4) .» Talibus vos exhortationibus, fratres, vicissim monetote, et bona semper sectamini, malaque vitate. Magis enim studiis secundum beatum Apostolum praecavendum est, ne fides et disciplina Domini blasphementur. [Col. 0202C] Et si illa nonnunquam sinenda sunt, quae (si caeterorum constet integritas) sola nocere non valeant, illa tamen sunt magnopere praecavenda quae recipi sine manifesta decoloratione non possunt, ac si ea ipsa quae nullo detrimento aliquoties intelligenda credentur, vel rerum temporumque cogit intuitus, vel acceleratae provisionis respectus accusat, quanto magis illa sunt nullatenus mutilanda quae nec ulla necessitas, nec ecclesiastica prorsus extorquet utilitas? Idcirco, fratres, ista praetulimus ut hae species quas non licet offerri super altare juxta constitutionem apostolorum, eorumque successorum ad domum sacerdotum deferantur, et a sacerdotibus benedicantur, et per simplicem benedictionem benedicta demum a populis sumantur, fabae [Col. 0202D] tantum et uvae, et caetera quae apostoli constituerunt super altare offerantur.
Optamus igitur, fratres charissimi, et totis omnipotentem Dominum precibus exoramus ut dilectionem vestram in amoris sui constantiam faciat magis magisque fervescere, atque in pace Ecclesiae in una vos concedat manere concordia. Admonemus etiam fraternitatem vestram, ut in commissis vobis animabus solerter invigiletis, animarumque magis lucris quam commodis vitae praesentis intendatis. In continendis vero ac disponendis rebus ecclesiasticis diligentes custodes existatis, ut ex omni parte susceptum vos condigne gessisse pastoris officium, venturus judex, cum ad judicandum venerit, debeat approbare. [Col. 0203A] Omnipotens autem Deus sua vos protectione custodiat honoremque a Deo vobis collatum moribus servare concedat, atque cum multiplici fructu animas vobis commissas ad pascua aeterna adducere [Col. 0204A] sibique condigne repraesentare adjuvet, vosque inter sanctos et electos suos collocare dignetur. Data II Idus Aprilis Aureliano, et Marcello IV cc. consul.
[Col. 0203A] 47 Dilectissimis fratribus universis episcopis per Siciliam constitutis EUTICIANUS.
Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in coelestibus in Christo, sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate, praedestinans nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipsum, secundum propositum voluntatis suae in laudem gloriae gratiae suae, in qua gratificatus est nobis in dilecto Filio suo in quo habemus redemptionem per sanguinem ejus remissionem peccatorum, secundum divitias gratiae ejus quae abundavit in nobis, in omni sapientia et prudentia, [Col. 0203B] ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suae secundum beneplacitum ejus, quod proposuit in eo in dispensatione plenitudinis temporum instaurare omnia in Christo, quae in coelis et quae in terra sunt in ipso: in quo etiam sorte vocati sumus praedestinati secundum propositum ejus, qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suae, ut simus in laudem et gloriam ejus qui ante speravimus in Christo, in quo et vos cum audissetis verbum veritatis Evangelium salutis vestrae in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto, qui est pignus haereditatis nostrae in redemptionem acquisitionis in laudem gloriae ipsius. Propterea et ego audiens fidem vestram in Domino Jesu Christo et dilectionem in omnes sanctos, non cesso gratias [Col. 0203C] agens pro vobis, memoriam vestri faciens in orationibus meis, ut Deus Domini nostri Jesu Christi Pater gloriae det vobis spiritum sapientiae et revelationis in agnitionem ejus illuminatos oculos cordi vestri, ut sciatis quae sit spes vocationis ejus, et quae divitiae gloriae haereditatis ejus in sanctis, et quae sit supereminens magnitudo virtutis ejus in nos, qui credidimus secundum operationem potentiae virtutis ejus quam operatus est in Christo suscitans illum a mortuis, et constituens ad dexteram suam in coelestibus super omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen quod nominatur non solum in hoc saeculo sed in futuro. Et omnia subjecit sub pedibus ejus, et ipsum dedit caput super omnem quae est corpus ejus et plenitudo [Col. 0203D] ejus qui omnia in omnibus adimpletur. Et vos cum essetis mortui delictis et peccatis vestris, in quibus aliquando ambulastis secundum saeculum mundi hujus, secundum principem potestatis aeris hujus, spiritus qui nunc operatur in filiis diffidentiae, in quibus et nos aliquando conversati sumus in desideriis carnis nostrae, facientes voluntatem carnis et [Col. 0204A] cogitationum, et eramus natura filii irae sicut et caeteri. Modo, fratres, quia ex filiis irae sua gratia et gratuita miseratione fecit nos Deus filios suos, et nos, qui digni servi non eramus nullis meritis praecedentibus, sed sua, ut diximus, gratia facti sumus filii ejus, in quo clamamus: abba pater, sequentes ejus exempla, simus filii misericordiae et justitiae, atque dilectionis, ut veri filii Dei et dici et esse ipso auxiliante valeamus. «Deponentes igitur, juxta apostolum, omnem malitiam, et omnem dolum, et simulationes, et invidias, et omnes detractiones, etc. (I Petr. II, 1) .» Hi vero qui talia agunt non filii Dei sed potius filii nequam esse comprobantur, sicut idem ait Apostolus: «Manifesta sunt opera carnis quae sunt [Col. 0204B] fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non consequentur (Gal. V, 19-21) .» Grave, fratres, verbum et horrendum nimis, quod ait, quoniam qui talia agunt regnum Dei non consequentur. Et ipsa per se Veritas dicit: «Quid prodest homini universum mundum lucrari, animae vero suae detrimentum patiatur?» (Marc. VIII, 36.) Gravia sunt nimis quae praetulimus et pervalde cavenda. Quibus enim regnum Dei excluditur procul dubio et Ecclesia denegatur, de quibus Dominus in Evangelio potestatem apostolorum eorumque successorum [Col. 0204C] annuntians, ait: Quorum dimiseritis peccata dimittuntur eis, et quorum alligaveritis alligata erunt, id est, quibus ecclesiam interdixeritis nisi reconciliati per satisfactionem fuerint ipsis et janua regni coelestis clausa erit.
Unde ista praecaventes et stultorum animos praevidentes, cura pastorali, cum omnibus episcopis et sanctae Romanae atque universalis Ecclesiae utriusque ordinis fidelibus, statuimus non ita in ecclesiasticis agendum esse negotiis sicut in saecularibus. Nam in saecularibus legibus postquam vocatus quis venerit, et in foro decertare coeperit, non licet ei ante peractam causam recedere. In ecclesiasticis vero dicta causa recedere licet si necesse fuerit, aut si pergravari viderit.
[Col. 0204D] Accusationes vero ordinem talem et didicimus et servari debemus, id est, si quis clericorum in crimine impetitur non statim reus aestimetur, quia accusari potuit ne subjectam innocentiam faciamus. Sed quisque ille est qui crimen intendit, in judicium veniat, nomen rei indicet, vinculum inscriptionis arripiat, custodiat, similitudinem, habita tamen dignitatis [Col. 0205A] aestimatione, patiatur. Nec fore sibi noverit licentiam mentiendi cum calumniantes ad vindictam poscat similitudo supplicii. Haeretici enim omnes et suspecti, et excommunicati, homicidae quoque, atque malefici, fures, sacrilegi, raptores, venefici, adulteri, et qui raptum fecerint, vel falsum testimonium dixerint, seu qui ad sortilegos magosque concurrerint, nullatenus ad accusationem sunt admittendi. Nulli infami unquam atque sacrilego de quocunque negotio liceat adversus religiosum Christianum, quamvis humilis servilisque persona sit testimonium dicere, nec de qualibet re actione vel inscriptione Christianum impetere. Omnibus quoque similiter accusandi vel testificandi licentia denegetur qui Christianae religionis et nominis dignitatem et suae [Col. 0205B] legis vel sui praepositi normam aut regulariter prohibita neglexerint. Similiter prohibemus ut nullae causae a judicibus Ecclesiasticis audiantur, quae legibus non continentur, vel quae prohibitae esse noscuntur. Haec non solum Ecclesiasticae, sed et saeculi leges observare praecipiunt. Non enim passim vageque sacerdotum accusatio debet fieri. Nam, si facile admitteretur, perpauci nimis invenirentur, quia omnes qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur. Beati tamen qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Unde et ipsa per se Veritas ait: «Pater, manifestavi nomen tuum hominibus quos dedisti mihi de mundo: Tui erant et mihi eos dedisti, et sermonem tuum servaverunt. Nunc cognoverunt quia omnia quae dedisti mihi abs te sunt, quia [Col. 0205C] verba quae dedisti eis, et ipsi acceperunt et cognoverunt vere quia a te exivi, et crediderunt, quia tu me misisti. Ego pro eis rogo, non pro mundo rogo, sed pro eis quos dedisti mihi, quia tui sunt. Et mea omnia tua sunt, et tua mea sunt, et clarificatus sum in eis. Et jam non sum in mundo, et hi in mundo sunt, et ego ad te venio. Pater sancte, serva eos in nomine tuo quos dedisti mihi, ut unum sint sicut et nos. Cum essem cum eis ego servabam eos in nomine tuo. Quos dedisti mihi, custodivi, et nemo ex his periit, nisi filius perditionis, ut Scriptura impleatur. Nunc autem ad te venio, et haec loquor in mundo, ut habeant gaudium meum impletum in semetipsis. Ego dedi eis sermonem tuum et mundus [Col. 0205D] odio habuit eos, quia non sunt de mundo, sicut et ego non sum de mundo. Non rogo ut tollas eos de mundo, sed ut serves eos a malo. De mundo non sunt, sicut ego non sum de mundo. Sanctifica eos in veritate. Sermo tuus veritas est. Sicut me misisti in mundum, et ego misi eos in mundum. Et pro eis ego sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate; non pro eis autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint, ut mundus credat quia tu me misisti. Et ego claritatem quam dedisti mihi, dedi eis, ut sint unum sicut et nos unum sumus. Ego in eis et tu in me, ut sint consummati in unum, ut cognoscat mundus, quia tu me misisti et [Col. 0206A] dilexi eos sicut me dilexisti. Pater, quos dedisti mihi, volo, ut ubi ego sum et illi sint mecum, ut videant claritatem meam quam dedisti mihi, quia dilexisti me ante constitutionem mundi. Pater juste, mundus te non cognovit, ego autem te cognovi, et hi cognoverunt, quia tu me misisti; et notum feci eis nomen tuum, et notum faciam, ut dilectio qua dilexisti me in ipsis sit et ego in ipsis (Joan. XVII, 6-26) .» Et idem Joannes apostolus et evangelista in prima epistola sua loquitur, dicens: «Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est. Et omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognoscit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quia Deus charitas est. In hoc apparuit charitas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum, ut [Col. 0206B] vivamus per eum. In hoc est charitas, non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse dilexit nos, et misit Filium suum propitiationem pro peccatis nostris. Charissimi, si sic Deus dilexit nos, et nos debemus alterutrum diligere. Deum nemo vidit unquam. Si diligamus invicem, Deus in nobis manet, et charitas ejus in nobis perfecta est. In hoc cognoscimus, quoniam in eo manemus, et ipse in nobis, quoniam de Spiritu suo dedit nobis. Et nos vidimus et testificamur, quoniam Pater misit Filium suum salvatorem mundi. Quisquis confessus fuerit, quoniam Jesus est Filius Dei, Deus in eo manet, et ipse in Deo. Et nos cognovimus, et credidimus charitati quam habet Deus in nobis. Deus charitas est et qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo. [Col. 0206C] In hoc perfecta est charitas nobiscum, ut fiduciam habeamus in die judicii, quia sicut ille est, et nos sumus in hoc mundo. Timor non est in charitate, sed perfecta charitas foras mittit timorem, quoniam timor poenam habet. Qui autem timet, non est perfectus in charitate. Nos ergo diligamus Deum, et quoniam Deus prior dilexit nos. Si quis dixerit quoniam diligo Deum et fratrem suum oderit, mendax est. Qui autem non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere? et hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, et diligat fratrem suum. Omnis qui credit quoniam Jesus est Christus ex Deo natus, et omnis qui diligit cum qui genuit, diligit eum qui natus est ex eo. In [Col. 0206D] hoc cognoscimus, quoniam diligimus natos Dei, cum Deum diligamus, et mandata ejus faciamus, haec est enim charitas Dei, ut mandata ejus custodiamus, et mandata ejus gravia non sunt (I Joan. IV, 7-21; V, 1-4) .»
Et per prophetam Dominus monendo ne laedantur discipuli sui, eorumque successores, inquit: Circumdat angelus Domini in gyro timentes eum, et eruet eos. Gustate et videte quoniam bonus est Dominus. Beatus vir qui sperat in eo. Timete Dominum omnes sancti ejus, quoniam non est inopia timentibus eum. Leones indiguerunt et esurierunt, quaerentibus autem Dominum non deerit omne bonum. Ambulate, filii, audite me, timorem Domini docebo vos. Quis est vir qui velit vitam, diligit dies videre [Col. 0207A] bonos? Custodi linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. Recede a malo et fac bonum, quaere pacem et persequere eam. Oculi Domini super justos, et aures ejus ad clamorem eorum. Vultus autem Domini in facientes malum, ut perdat de terra memoriam eorum. Clamaverunt justi et Dominus exaudivit eos, et ex omnibus tribulationibus eorum liberavit eos Dominus. Juxta est Dominus contritis corde, et confractos spiritu salvabit. Multa mala justo, et ex omnibus illis liberavit eum Dominus. Custodit Dominus omnia ossa ejus, unum ex his non confringetur. Interficiet impium malitia, et odientes justum culpabuntur. Redimet Dominus animas servorum [Col. 0208A] suorum, et liberabit eos. Vos ergo, fratres, super Dominum ponite corda vestra, et ipse enutriet vos, quia non dabit in aeternum fluctuationem justis. Deus autem Dominus noster deducet 48 inimicos nostros juxta prophetae vocem: «In puteum interitus, quoniam viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV, 24) .» Vos autem semper sperate in Domino et fiduciam habetote in eo, quia ipse liberabit nos, ipse est enim benedictus a saeculo usque in saeculum, et regni ejus non erit finis. Data XIII Kalend. Octobris, Caro Vero et Carino IV cc. consul.
[Col. 0207B] Dilectissimo fratri FELICI episcopo GAIUS.
Directas ad nos tuae charitatis epistolas plenas catholicae inquisitionis sollicitudine gratanter accepimus, benedicentes Domini nostri clementiam, quia tales extremis mundi partibus dignatur suis ovibus providere pastores per quos et pascuis valeant salutaribus abundare, et ab iniqui lupi rapacitate servari, ut insidias nequeant ejus subreptionis incurrere. Unde certum est quia promisse vos beatitudinis gratia subsequatur, quando a vobis coelestium perfectio doctrinarum tam votiva sciscitatione perquiritur, scriptum est enim: «Beati qui scrutantur testimonia ejus, et in toto corde exquirunt eum (Psal. CXVIII, 2) .» Hoc ergo, frater charissime, propositum tuae consultationis tota mente tractantes, de te quoque provenire confidimus, qui regulam catholicae [Col. 0207C] fidei iisdem studes tenere vestigiis, quibus eam in apostolica sede cognoscis esse fundatam. Et quamvis sonus eorum toto orbe diffusus, et usque ad fines orbis terrae verba eorum distensa dilectionis tuae corda Christo probaverunt esse fidelia, tamen si quid ex his in Ecclesia quae tuae gubernationi, Domino auxiliante, commissa est, nec dum plena luce claruerit, ad eumdem fontem de quo illa salutaris manarat lympha recurritis, id est, quod debita charitate sumus amplexi, quia fiducialiter de his unde apud eos observantiam esse dixistis ambiguam nostram voluistis responsione firmari. Quapropter dilectionem tuam in Domino salutantes, de singulis quod juxta catholicam disciplinam teneat apostolicae sedis auctoritas, [Col. 0207D] subjectis aliquibus etiam sanctarum capitulis regularum te credimus instruendum. Primo quidem scias paganos et haereticos non posse Christianos accusare, aut vocem infamationis inferre, deinde nemo unquam episcopum apud judices saeculares aut alios clericos accusare praesumat. Et si quis episcopus, presbyter aut diaconus, vel quilibet clerici apud episcopos (quia alibi non oportet a qualibet persona, et quae rite recipienda est) fuerint [Col. 0208B] accusati, quicunque fuerit, sive ille sublimis vir honoris, sive ullius alterius dignitatis qui hoc genus illaudabilis intentionis arripuerit, noverit probationis documenta se debere inferre. Si quis ergo circa hujusmodi personas non probanda detulerit, auctoritate hujus sanctionis intelligat se jacturam infamiae sustinere, ut damno pudoris aestimationis dispendio, discat sibi alienae verecundiae impune insidiari saltem de caetero non licere. Nam qualiter ad concilium veniatur, aut qualiter de suis rebus exspoliatis, vel ejectis a sedibus propriis, aut qui accusatores sunt recipiendi, quive non sint, aut qualiter ejectis et exspoliatis sint omnia legibus redintegranda quae eis ablata sunt, quia priusquam hoc factum fuerit nullum crimen eis objicere poterit, et qualiter illis induciae post integram restaurationem anniversariae [Col. 0208C] vel sex mensium indulgendae sint, et qualiter sua omnia licenter et pacifice absque ullius gravi impedimento disponere, et suorum amicorum et ecclesiasticorum Patrum conciliis uti debeant sufficienter ab apostolis suorumque decessoribus ac nostris praedecessoribus statutum esse putamus; super his autem non reor amplius nunc fore disputandum, nisi si surrexerint talia quae adhuc non sunt manifesta. Si eorum autem statuta non habueritis, mittite fidelissimos scriptores qui haec coram fidelibus testibus excipere, vobisque [reportare] sub stipulatione valeant.
Caeterum ut satis faciam consultis tuis, de verbo incarnationis et veritatis, quicunque illi sunt ita obcaecati [Col. 0208D] et a lumine veritatis alieni, ut verbi Dei a tempore incarnationis denegent veritatem, ostendant in quo sibi Christianum nomen usurpent, et cum Evangelio veritatis aequa ratione concordent. Si per Virginis partum aut caro sine Deitate, aut Deitas est orta sine carne, sicut enim negari non potest evangelista dicente quod «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 1) ,» ita negari non potest (beato apostolo Paulo praedicante) «quoniam quidem [Col. 0209A] Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) ;» quae autem reconciliatio posset esse qua humano generi repropitiaretur Deus, si hominis causam mediator Dei hominumque non susciperet? Qua vero ratione veritatem mediatoris impleret, nisi qui in forma Dei aequalis est Patri, in forma servi particeps esset et nostri ut mortis vinculum unius praevaricatione contractum, unius morte qui solus morti nihil debuit solveretur? Effusio enim justi sanguinis Christi tam fuit dives ad pretium, ut si universitas captivorum in Redemptorem suum crederet, nullum diaboli vincula retinerent, quoniam sicut Apostolus ait: «Ubi autem abundavit delictum superabundavit gratia (Rom. V, 20) .» Et cum sub peccati praejudicio nati potestatem acceperint ad justitiam [Col. 0209B] renascendi, validius factum est donum libertatis quam debitum servitutis. Quam itaque in hujus sacramenti praesidio spem relinquunt qui in Salvatore nostro negant humani corporis veritatem? Quis est, ut ait Apostolus, qui «tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis? (Ephes. V, 2.) » Aut quod unquam sacrificium sacratius fuit quam quod verus aeternus Pontifex altari crucis per immolationem suae carnis imposuit. Licet in conspectu Domini pretiosa justorum mors fuit, nullius tamen insontis occisio redemptio fuit mundi. Acceperunt justi, non dederunt coronas. De fortitudine fidelium exempla nata sunt patientiae non dona justitiae, singulares quippe in singulis mortes fuerunt, nec alterius quisquam debitum suo fine [Col. 0209C] persolvit, cum Filius hominis unus solus Dominus noster Jesus Christus qui vere erat agnus immaculatus exstiterit, in quo omnes crucifixi, omnes mortui, omnes sepulti, omnes sunt etiam suscitati. De quibus ipse dicebat: «Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum (Joan. XII, 32) .» Fides etenim justificans impios, et creans justos ad humanitatis retracta perticipium in illo acquirit salutem, in quo solus homo se invenit innocentem, liberum habens per gratiam Dei de ejus potentia gloriari, qui contra hostem humani generis in carnis nostrae humilitate congressus, his victoriam suam tribuit, in quorum corpore triumphavit; licet ergo in uno Domino nostro Jesu Christo vero Dei atque hominis filio Verbi et carnis una persona sit, quae [Col. 0209D] inseparabiliter atque indivisae communes habeat actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates. Et sic verae fidei contemplatione cernendum est ad quae provehatur humilitas carnis, et ad quae inclinetur altitudo Deitatis, quod sit quod caro sine Verbo non agit, et quod sit quod Verbum sine carne non efficit. Sine Verbi enim potentia nec conciperet Virgo, nec pareret, et sine veritate carnis obvoluta pannis infantia non jaceret. Sine Verbi enim potentia non adorarent Magi puerum stella indice declaratum; sine veritate carnis non juberetur transferri in Aegyptum puer et ab Herodis persecutione subduci: sine Verbi potentia non diceret vox Patris missa de coelo: «Hic est Filius meus dilectus in [Col. 0210A] quo mihi complacui, ipsum audite (Matth. XVII, 5) ;» et sine veritate carnis non protestaretur Joannes: «Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) :» sine Verbi potentia non ieret reintegratio debilium et vivificatio mortuorum, et sine veritate carnis, nec cibus jejunio, nec somnus esset necessarius fatigato, postremo sine Verbi potentia non se Dominus Patri profiteretur aequalem, et sine veritate carnis non idem diceret Patrem se esse majorem, cum catholica fides utrumque suscipiat, utrumque defendat, quae secundum confessionem beati Petri apostoli unum Christum Dei Filium et hominem credit et verbum. Quamvis itaque in illo ex quo in utero Virginis Verbum caro factum est, nihil unquam in utraque forma aliquid divisionis exstiterit, [Col. 0210B] et per omnia incrementa corporea unius personae fuerint totius temporis actiones. Ea ipsa namque, ut ita dicam, quae inseparabiliter facta sunt nulla commistione confundimus, sed quod cujusque formae sit ex operum qualitate sentimus. Dicant ergo isti hypocritae qui caecis mentibus lumen nolunt recipere veritatis in qua forma crucis ligno Dominus majestatis Christus affixus sit, quod jacuerit in sepulcro, et revoluto lapide monumenti quae tertia die caro resurrexit? Et quia post resurrectionem suam non credentes quosdam discipulos arguebat, et haesitationem cunctantium confutabat cum diceret: «Palpate et videte quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videbitis habere (Luc. XXIV, 39) ,» et apostolo Thomae: «Infer manum tuam in latus [Col. 0210C] meum, et vide manus meas et pedes, et noli esse incredulus, sed fidelis (Joan. XX, 27) ,» quia utique manifestatione corporis sui jam haereticorum mendacia destruebat, ut universa Ecclesia Christi innovanda doctoris hoc non sibi dubitaret credendum, quod apostoli susceperant praedicandum, ac si in tantam lucem veritatis tenebras suas haeretica obturatio non relinquit, ostendant unde sibi spem vitae polliceantur aeternae, ad quam nisi per mediatorem Dei et hominum hominem Jesum Christum non potest perveniri. Sicut enim ait beatus Petrus apostolus: «Nec est aliud nomen datum hominibus, sub coelo in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV, 12) ,» nec est redemptio captivitatis humanae, nisi in sanguine ejus qui dedit semetipsum redemptionem [Col. 0210D] pro omnibus, et qui, sicut praedicat apostolus Paulus: «Cum in forma Dei esset non rapinam arbitratus est se esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis; propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum. Et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 6-11) .» Cum ergo unus sit Dominus Jesus Christus et verae Deitatis veraeque humanitatis in ipso una prorsus [Col. 0211A] eademque persona sit, exaltationem tamen quam illum, sicut doctor gentilium dixit, exaltavit Deus et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ad eam intelligimus pertinere formam quae ditanda erat tantae glorificationis augmento. In forma quippe Dei aequalis erat Filius Patri, et inter genitorem atque unigenitum nulla erat in essentia discretio, nulla in majestate diversitas, nec per incarnationis mysterium aliquid decesserat verbo, quod ei Patris munere redderetur. Forma autem servi, per quam impassibilis Deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, in gloria divinae pietatis evecta est, in tanta unitate ab ipso conceptu Virginis deitate et humanitate conserta, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana.
[Col. 0211B] Propter quod sicut Dominus majestatis dicitur crucifixus, ita qui ex sempiternitate aequalis est Deo dicitur exaltatus, quia inseparabiliter manente unitate personae unus atque idem est et totus hominis filius propter carnem, et totus Dei Filius propter unam cum Patre deitatem. Quidquid enim in tempore accepit Christus secundum hominem accepit, cui quae non habuit conferrentur; nam secundum potentiam divinitatis indifferenter omnia quae habet Pater, etiam Filius, et quae in forma servi a Patre accepit eadem forma Dei etiam ipse donavit, secundum Dei enim formam ipse et Pater unum sunt. Secundum formam servi non venit facere voluntatem suam, sed voluntatem ejus qui misit eum, secundum formam servi tristis est anima ejus usque ad mortem. [Col. 0211C] Et idem ipse, sicut Apostolus praedicat, est dives et pauper; dives quia Evangelista dicente: «In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) ,» hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Pauper vero quia propter nos verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Quae autem est exinanitio ejus quaeve paupertas, nisi formae servilis acceptio per quam verbi majestate revelata dispensatio humanae redemptionis impleta est? Nam quia captivitatis nostrae resolvi originalia vincula non poterant, nisi existeret homo nostri generis quem naturae, quem peccati praejudicia non tenerent, et qui immaculato sanguine suo chirographum laetale dilueret, sicut ab [Col. 0211D] initio erat divinitus praeordinatum, ita est in plenitudine temporis perfectum, ut multis modis significata 49 promissio in diu exspectatum veniret effectum, nec posset esse ambiguum quod continuis testificationibus semper fuerat nuntiatum. In magno autem sacrilegio se versari haereticorum manifestat impietas, cum specie divinitatis honorandae humanae carnis in Christo denegant veritatem, et religiose existimant credi, si dicatur in Salvatore nostro verum non esse quod salvat, cum ita secundum promissionem [Col. 0212A] omnia saecula percurrentem mundus sit Deo reconciliatus in Christo, ut, nisi Verbum dignaretur caro fieri, nulla posset caro salvari. Omne enim sacramentum Christianae fidei magno (ut haeretici volunt) decoloratur obscuro, si lux veritatis sub mendacio putatur latuisse phantasmatis. Non ergo quisquam sibi erubescendum existimet Christianus de nostri in Christo corporis veritate, quia omnes apostoli apostolorumque discipuli, et praeclari Ecclesiarum quique doctores qui ad martyrii coronam vel ad confessionis meruerunt gloriam pervenire, in hujus fidei lumine splenduerunt consonis utique sententiis intonantes, quod in Domino Jesu Christo deitatis et carnis una sit confitenda persona. Qua autem rationis similitudine, qua divinorum voluminum portione haeretica [Col. 0212B] impietas se aestimat adjuvari, quae veritatem negat corporis Christi, cum hanc non lex testificari, non propheta praecinere, non Evangelia docere, non ipse destiterit Christus ostendere? Quaerant per omnem seriem Scripturarum quo tenebras fugiant, non quo verum lumen obscurent; et per omnia saecula ita veritatem inveniunt coruscantem ut magnum hoc mirabile sacramentum ab initio videant creditum, quod est in fine completum. De quo cum sanctarum litterarum nulla pars sileat, sufficit quaedam consona veritatis signa posuisse quibus diligentia fidei in splendidissimam latitudinem dirigatur et sincera intelligentia luce prospiciat, quod in Filio Dei, qui se incessabiliter filium hominis hominem profitetur, non sit Christianis erubescendum, sed constantissime gloriandum, [Col. 0212C] quoniam (sicut ait beatus Apostolus): «Magnum est pietatis sacramentum quod manifestatum est in carne justificatum est, in spiritu apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in hoc mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III, 16) .»
De episcoporum vero, et presbyterorum, diaconorumque et sequentium clericorum ordinationibus sanctos apostolos et successores eorum, ac praecipue Anacletum, et praeterea alios sufficienter statuisse cognoscimus; et idcirco non est necesse nunc replicari, nisi quod illi non statuerunt. Illud tamen nos statuentes, vobis et omnibus servare mandamus, ut ad ordines ecclesiasticos sic accedant, in ecclesia qui ordinari merentur, id est: si quis episcopus esse mereretur sit primo ostiarius, deinde lector, postea [Col. 0212D] exorcista, inde sacretur accolitus, demum vero subdiaconus, deinde diaconus, et postea presbyter, et exinde, si meretur, episcopus ordinetur. Et regiones, sicut in hac urbe fecimus, per singulas urbes quae populosae fuerint diaconibus dividentur. Et quaecunque difficiles quaestiones per singulas provincias exortae fuerint, semper ad sedem apostolicam referantur. Bene vale, frater, et ora pro nobis. Data Kalend., Martii, Diocletiano et Constantio Vero IV cc. cons
[Col. 0213A] MARCELLINUS, episcopus sanctae Ecclesiae catholicae urbis Romanae, SALOMONI coepiscopo in Domino salutem.
Quam laudabiliter pro catholicae fidei veritate movearis et qui sollicite Dominico gregi devotionem officii pastoris impendas, tradita nobis per diaconum tuum fraternitatis tuae scripta demonstrant, quibus notitiae nostrae insinuare curasti qui errorum morbi in regionibus vestris modo exorti sunt. Nam epistolae sermo, et commonitorii series et libelli tui textus eloquitur quod quidam, errore decepti, dicunt ideo Patrem majorem Filio esse, quia illi soli sacrificium immolatur et quod Filius nullam cum Patre communionis operam habeat, et quod illud propheticum de solo Patre dictum sit: «Sciant gentes, quoniam nomen [Col. 0213B] tibi Deus, tu solus Altissimus super omnem terram (Psal. LXXXII, 19) ,» sive quod ideo minor est Filius, quia ipse in cruce pendens dixit: «Deus, Deus meus, quare me dereliquisti (Matth. XXVII, 46; Marc. XV, 34) .» Quibus competens et congruum reddatur responsum, quia sicut Patre, ita etiam Filio non solum Christianis temporibus, verumetiam a priscis temporibus sacerdotibus, variis multisque modis probamus sacrificium fuisse oblatum, Daniele, propheta dicente: «Non est locus (inquiunt tres pueri) ad sacrificandum nomini tuo et invenire misericordiam, sed in anima contrita et in spiritu humilitatis suscipiamur. Et sicut holocaustomata arietum et taurorum agnorumque pinguium, ita fiat sacrificium nostrum in conspectu tuo hodie ut placeat tibi (Dan. III, 38 et seq.) ,» et ut Filium fuisse agnoscas, cui hi tres pueri sacrificium se confessi sunt obtulisse, ex ipsius regis ac tyranni qui eos in fornacem ignis mitti praeceperat confessione addisce qui se cum tribus, quartum in ipso aestuantis camini incendio sociatum prodidit conspexisse. «Nonne, inquit, tres viros misimus in fornacem vinctos? Et dixerunt ei: Vere rex; et dixit: Ecce ego video quatuor viros solutos, et deambulantes in medio ignis, et aspectus quarti similis Filio Dei est (Ibid., 91 et 92) .» Idem Dei Filius per prophetam loquitur dicens: «Tibi offerent reges munera (Psal. LXVII, 30) .» Et ut haec de Filio Dei se dixisse doceret, dixit: «Reges Tharsis et insulae munera offerent, reges Arabum et Saba dona adducent, et adorabunt eum omnes reges, omnes gentes servient [Col. 0213D] ei (Psal. LXXI, 10 et 11) .» Et ut haec omnia superius designata Christo Filio Dei doceamus fuisse oblata, in nativitate ejusdem Dei quae secundum carnem facta est probamus fuisse completa Evangelio comprobante: «Cum natus esset Jesus in Bethlehem Judae in diebus regis Herodis, ecce magi ab Oriente venerunt Hierosolymam, dicentes: Ubi est qui natus [Col. 0214A] est rex Judaeorum (Matth. II, 1 et 2) .» Et infra: «Et intrantes domum invenerunt puerum cum Maria matre ejus, et procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis obtulerunt ei munera, aurum, thus, myrram (Ibid., 11) .» Sacrificium itaque quod a Christianis sacris altaribus admovetur non solum Deo Patri sed etiam Filio communi devotione offertur, quoniam nec Pater sine Filio potest offerri, neque a Filio sine Patre sentiri.
Quod autem communem operam habeant Pater et Filius, hoc modo docetur dum primi hominis plasma Deus ad imaginem Dei communi operationis virtute fecisse fertur, Scriptura dicente: «Faciamus hominem ad imaginem et simulitudinem nostram (Gen. I, 26) .» Item ibi: «Descendamus et confundamus ibi linguam [Col. 0214B] eorum (Gen. II, 7) .» «Et pluit Dominus a Domino ignem et sulphur super Sodomam (Gen. XIX, 24) .» Et in Evangelio: «Pater meus usque modo operatur et ego operor (Joan. V, 17) .» Similiter et «opera quae ego facio non sunt mea, sed ejus qui misit me Patris (Ibid., 36) ,» quae omnia non discretam Patris et Filii potentiam monstrant, sed unam divinitatis operationem annuntiant. Et is qui paternum opus exsequitur, a paternis operibus alienus esse non creditur. Si autem ex evangelio Filium Dei cognosceres Altissimum nuncupatum, nunquam Filio derogans hoc de solo Deo Patre dictum poneres testimonium, cum scriptum sit: «Tu, puer, propheta Altissimi vocaberis (Luc. I, 76) .» Et ut Filius cum Patre indiscrete in altissimis habitasse credatur, Salomonis testimonio comprobatur: [Col. 0214C] «Ego (Sapientia inquit) habitavi in altissimis et thronus meus in columna nubis (Eccli., XXIV, 7) .» Et in psalmo nonagesimo secundo: «Tu autem Altissimus es in aeternum, Domine, quoniam ecce inimici tui peribunt.» Nam cum diabolus thronum suum contra Creatoris sui thronum in altissimis collocaret, elatus superbia, haec ausus est nefando ore depromere: «Ponam sedem meam ad Aquilonem (inquit); ascendam super sidera coeli, sedebo super montes excelsos, et ero similis Altissimo (Isa. XIV, 13 et 14) .» Item in Salomone: «Ne dixeris, peccavi, et quid accidit mihi triste, Altissimus enim patiens est redditorum (Eccli. V, 4) .» Si auditum cordis tui Scripturis non vis accommodare divinis, quae Filium doceant Altissimum nuncupatum, vel diabolo [Col. 0214D] crede qui contra Opificis sui thronum sedem sibi voluit collocare. Ut eum agnoscatis Filium a Patre (ut vos suspicamini) non fuisse penitus derelictum, hoc de se in Evangelio posuit testimonium: «Pater qui me misit, mecum est et non reliquit me solum, quia quae placita sunt ei facio semper (Joan. VIII, 29) .» Unde pro surreptione mandamus, ut omnis cura atque [Col. 0215A] sollicitudo invigilet, nec fides temeretur aut violetur. Jam nullus est ignorantiae locus, nullus utatur simplicitatis excusatione praeterita. Scienti peccare necessaria est confusio, et quod errore contraxit scientia reformetur. Ista, frater, tene, et haec doce. Utinam ad plenioris affatus satietatem praesentiae tuae nobis gaudia contigissent, ut gratularemur nos et colloquio et praesentia tui frui quam sumus ante scripta complexi. Verumtamen probasti, dilectissime frater, quo christianam fidem veneraris affectu, dum ea quae ad regulas Patrum pertinent, et ad mandata catholica sine aliqua culpae transgressione servare et, spreta haeretica et nociva doctrina, catholica et apostolica tenere praecepta, et rectae fidei regulas docere atque servare. Haec, frater charissime, et alia quae Patrum regulis continentur in labiis et cordibus nostris indivisa retractatione meditemur, et sicut [Col. 0216A] scriptum est: «Narremus ea finis nostris, ut ea meditentur in cordibus suis, sedentes in domo, ambulantes in itinere, dormientes atque surgentes (Deut. VI, 7) ,» quia «beatus in Domino, qui in lege ejus meditabitur die ac nocte (Psal. I, 2) .» Hoc et Magister gentium secutus discipulum suum instruens admonet; «Haec meditare, in his est (I Tim. IV, 15) ,» subjicies plenitudinem, attende doctrinae tibi, quoniam si fidelibus sine intermissione incumbimus institutis, separamur a vitiis, dum impensa cura divino operi, humano locum non relinquit errori. Quod si ea quae praedicta sunt validis teneantur fixa radicibus, nec a paterna traditione receditur, et constanter quaestionibus obviatur ac pravorum intentio cassatur, bonorumque fides et constantia roboratur. Data VIII Idus Septemb., Diocletiano et Constantino C. cc. consulibus.
[Col. 0215B] Dilectissimis tratribus universis episcopis, per orientales provincias constitutis, MARCELLINUS episcopus.
Quid tam dulce sollicito quam quod mihi de vobis innotescunt illa quae cupio? Quid tam religiosis conveniens institutis quam ut inter se sacerdotes pacem (quam necesse est aliis pro officio annuntiare) conservent? Plena fateor, gratulatione suscepi quod votiva mihi de charitate quae inter vos est Ecclesiarum pacem in litteris indicastis, sponte mihi quidquid hortari poteram, quidquid monere delatum est, «confirmet hoc Deus, quod est operatus in nobis (Psal. LXVII, 29) ,» et quae praecepit pro animarum salute facienda, haec ipse, qui praecepit, pro ea qua nos redemit pietate, faciat. Et his tam bonis nuntiis nos quoque religiosam sanctorum vicem reddimus [Col. 0215C] nuntiorum. Quidquid cum Orientalibus quos ad Ecclesiae corpus unitatemque revocatos dudum Dei nostri ope litteris significavimus destinatis, denuo cum apertum fuerit repetitis vobiscum participamus indiciis. Mox pro nostro edicto ab Orientalibus missa legatio est, certa speravit, certa consuluit, sed facimus de his quae fuerunt dicenda compendia. Ipsius potius ad instruendam notitiam vestram quae a nobis sunt responsa dirigentes, ne quod sibi sub spatio prolixiore terrarum aut opinio vindicet, aut error assumat, cum ad rerum fidem ipsam teneri sufficiat veritatem. Quid autem, ad continentiam nostrarum pertinet litterarum, oportuit quidem desideria plenius expedire. Quapropter scitote vos a persecutione fratrum et ab omni litigio abstinere debere, dicente [Col. 0215D] Scriptura: «Servum Dei non oportet litigare (II Tim. II, 24) ,» nec quidquam nocere, sed omnes persecutores Ecclesiae servorumque ejus vestris redargutionibus corrigere, testante Apostolo: «argue, obsecra, increpa (II Tim. IV, 2) .» Quaecunque ergo contentiones inter Christianos ortae fuerint ad Ecclesiam deferantur et ab Ecclesiasticis viris terminentur. Major autem non potest a minore judicari, nec episcopi pontifici a quo consecrari probantur, praejudicium inferre [Col. 0216B] ullum possunt. Quod si praesumptum fuisse cognoscitur, viribus carere non dubium est, nec posse inter ecclesiastica ullo modo statuta censeri; clericus vero cujuslibet ordinis absque pontificis sui permissu 50 nullum praesumat ad saeculare judicium attrahere, nec laico quemlibet clericum liceat accusare, detractiones tamen et accusationes atque persecutiones inter Christianos oppido vitandae sunt; quia licet pauci simus in comparatione aliorum, si tamen unanimes fuerimus facilius adversariis resistemus. Sanctus enim protomartyr Stephanus lapidabatur, sed Jesus suscipiebat plagas, ideo unicuique providendum est, ne aliquem injuste judicet aut puniat, ne Jesum judicet aut puniat. Et Dominus in Evangelio ait: «Nolite judicare, ut non judicemini, in quo [Col. 0216C] enim judicio judicaveritis, judicabimini (Matth. VII, 1 et 2) .» Unde et Doctor gentium loquitur dicens: «Hoc igitur dico et testificor in Domino, ut jam non ambuletis, sicut gentes ambulant, in vanitate sensus sui tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei per ignorantiam quae est in illis propter caecitatem cordis ipsorum. Qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiae in operationem immunditiae omnisque avaritiae. Vos autem non ita didicistis Christum, si tamen illum audistis, et in ipso edocti estis, sicut est veritas in Jesu deponere vos secundum pristinam conversationem veterem hominem qui corrumpitur secundum desideria erroris. Renovamini autem spiritu mentis vestrae et induite novum hominem qui secundum Deum creatus [Col. 0216D] est, in justitia et sanctitate veritatis. Propter quod deponentes mendacium loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quoniam sumus invicem membra. Irascimini et nolite peccare. Sol non occidat super iracundiam vestram; nolite locum dare diabolo, qui furabatur jam non furetur, magis autem laboret operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti. Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat. Sed, si quis [Col. 0217A] bonus est ad aedificationem opportunitatis, ut det gratiam audientibus. Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in diem redemptionis. Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis cum omni malitia. Estote autem invicem benigni, et misericordes donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis. Estote ergo imitatores Dei sicut filii charissimi, et ambulate in dilectione sicut et Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis. Fornicatio autem et omnis immunditia, aut avaritia nec notetur in vobis, sicut decet sanctos, aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas quae ad rem non pertinet, sed magis gratiarum actio; hoc enim scitote [Col. 0217B] intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei; nemo vos seducat inanibus verbis, propter haec enim venit ira Dei in filios diffidentiae, nolite ergo effici participes eorum. Eratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino, ut filii lucis ambulate. Fructus enim lucis est in omni bonitate et justitia et veritate, probantes quid sit beneplacitum Deo. Et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguite. Quae enim in occulto fiunt ab ipsis turpe est dicere. Omnia autem quae arguuntur a lumine manifestantur. Omne enim quod manifestatur lumen est, propter quod dicit: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis et illuminabit te Christus. Videte [Col. 0217C] itaque, fratres, quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, sed ut sapientes redimentes tempus, quoniam dies mali sunt. Propterea nolite fieri imprudentes, sed intelligentes quae sit voluntas Dei. Et nolite inebriari vino in quo est luxuria, sed implemini [Col. 0218A] Spiritu loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris, Domino gratias agentes semper pro omnibus in nomine Domini nostri Jesu Christi, Deo et Patri subjecti invicem in timore Christi (Eph. IV 17-32, V, 1-21) .» Omne enim quod irreprehensibile est, catholica defendit Ecclesia. Non licet ergo imperatori vel cuiquam pietatem custodienti aliquid contra mandata divina praesumere, nec quidquam quod evangelicis propheticisque et apostolicis regulis obviat agere. Injustum enim judicium et definitio injusta regis metu vel jussu a judicibus ordinata non valeat, nec quidquid quod contra evangelicae, vel propheticae, aut apostolicae doctrinae constitutionem, successorumve eorum, sive sanctorum [Col. 0218B] Patrum actum fuerit, stabit. Et quod ab infidelibus aut haereticis factum fuerit omnino cessabitur. Vos autem state in fide, viriliter agite, et omnia vestra cum charitate fiant, hujus rei gratia (ut ait Apostolus) flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur, ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtutem corroborari per Spiritum ejus, in interiore homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis quae sit latitudo, longitudo et profundum et altitudo, scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. Ei autem qui potens est omnia facere superabundanter quam [Col. 0218C] petimus aut intelligimus secundum virtutem quae operatur in nobis, ipsi gloria in Ecclesia et in Christo Jesu in omnibus generationibus saeculi saeculorum. Amen. Data V Idus Decemb. Diocletiano VI, et Maximo VIII, IV cc. consul.
[Col. 0217D] Dilectissimis fratribus, universis episcopis per Antiochaenam provinciam constitutis, MARCELLUS.
Sollicitudinem omnium Ecclesiarum, juxta Apostolum circumferentes divinae circa nos gratiae memores esse debemus, qui nos per dignationis suae misericordiam ob hoc ad fastigium sacerdotale provexit, ut mandatis ipsius inhaerentes, in quadam sacerdotum ejus specula constituti prohibeamus illicita, et sequenda doceamus. Unde, directis per Bonifacium diaconum nostrum litteris, admonemus ut quae male pullulant abscindantur, et malefacta corrigantur, atque bona sectentur, et Patrum nostrorum exempla et statuta imitentur. Rogamus ergo vos, fratres, ut non aliud doceatis, neque sentiatis quam quod a beato Petro apostolo, et a reliquis apostolis et Patribus accepistis. Ab illo enim primo instructi estis, ideo non oportet vos proprium derelinquere Patrem, [Col. 0218D] et alteros sequi, ipse enim caput est totius Ecclesiae, cui ait Dominus: «Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ,» et reliqua. Ejus enim sedes primitus apud vos fuit quae postea jubente Domino Romam translata est, cui adminiculante gratia divina hodierna praesidemus die. Nec ab ejus dispositione nos deviare oportet, ad quam cuncta majora ecclesiastica negotia divina disponente gratia jussa sunt referenda, ut ab ea regulariter disponantur a qua sumpsere principia, si vestra vero Antiochaena, quae olim prima erat, Romanae cessit sedi, nulla est quae ejus non subjecta sit ditioni, ad quam omnes quasi ad caput, juxta apostolorum eorumque successorum sanctiones, episcopi qui voluerint vel quibus necesse fuerit suffugere, eamque appellare debent, ut inde accipiant tuitionem et liberationem unde acceperunt [Col. 0219A] informationem atque consecrationem. Quod omnibus minime convenit denegare episcopis, sed absque ulla custodia aut excommunicatione, vel damnatione, vel exspoliatione libere ire concedatur. Simulque idem inspirante Domino constituerunt ut nulla synodus fieret praeter ejusdem sedis auctoritatem, nec ullus episcopus, nisi in legitima synodo suo tempore apostolica auctoritate convocata, super quibuslibet criminibus pulsatus, audiatur vel judicetur, quia (ut paulo superius praelibatum est) episcoporum judicia et summarum causarum negotia, sive cuncta dubia apostolicae sedis auctoritate sunt agenda et finienda, et omnia comprovincialia negotia hujus sanctae, universalis, et apostolicae Ecclesiae sunt retractanda judicio, si hujus Ecclesiae pontifex praeceperit. Nec [Col. 0219B] cui liceat sine praejudicio Romanae Ecclesiae (cui in omnibus causis debetur reverentia) custodire, relictis his sacerdotibus qui in eadem provincia Dei Ecclesias nutu divino gubernant, ad alias convolare provincias, vel aliarum provinciarum episcoporum judicium experiri vel pati, sed omnibus ejusdem provinciae episcopis congregatis judicium auctoritate hujus sedis terminetur; quod tamen (ut praefatum est) per ejus vicarios, si libuerit, erit tractandum, et quidquid injuste actum est reformandum. Pastoralis ergo cura officii nos admonet et destitutis succurrere, et cuncta neglecta vel male acta reformare, ut ignis ille, quem Dominus veniens misit in terram, motu crebro emendationis, vel crebrae meditationis agitatus sic calescat ut ferveat, et sic inflammetur [Col. 0219C] ut luceat.
Saepe enim dicendum et agendum est quia mala pullulantia fraterna charitate oportet resecari, ut bona crescendi et augmentandi amplissimum locum inveniant. «Nolite ergo (ut Apostolus ait) plures fieri magistri mei, fratres, scientes, quoniam majus judicium sumitis.» In multis enim offendimus omnes. Si quis in verbo non offendit, hic perfectus est vir, potest etiam freno circumducere totum corpus. Si autem equorum frenos in ora mittimus, ad consentiendum nobis et omne corpus illorum circumferimus. Ecce et naves, cum magnae sint et a ventis validis minentur, circumferuntur autem a modico gubernaculo ubi impetus dirigentis voluerit, ita et [Col. 0219D] lingua modicum quidem membrum est et magna exaltat. Ecce quantus ignis qui magnam silvam incendit! Et lingua ignis est, universitas iniquitatis. Lingua constituitur in membris nostris, quae maculat totum corpus et inflammat rotam nativitatis nostrae inflammata a gehenna. Omnes enim naturae bestiarum et volucrum et serpentum, etiam caeterorum domantur, et domita sunt a natura humana. Linguam autem nullus hominum domare potest; inquietum malum, plena veneno mortifero. In ipsa benedicimus Deum et Patrem, et in ipsa maledicimus homines qui ad similitudinem Dei facti sunt. Ex ipso ore benedictio procedit et maledictio. Non oportet, fratres mei, haec ita fieri. Nunquid fons de eodem foramine emanat dulcem et amaram aquam? Nunquid [Col. 0220A] potest, fratres mei, ficus olivas facere, aut vitis ficus? Sic neque salsa dulcem potest facere aquam. Quis sapiens et disciplinatus inter nos, ostendat ex bona conversatione opera sua in mansuetudine sapientiae? Quod si zelum animarum habetis et contentiones sunt in cordibus vestris, nolite gloriari et mendaces esse adversus veritatem; non enim est ista desursum descendens, sed terrena, animalis, et diabolica. Ubi enim zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum. Quae ante desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens, plena misericordia, et fructibus bonis, indicans sine dissimulatione. «Fructus autem justitiae in pace seminatur facientibus pacem (Jac. III, 1 et seq.) .» «Propter [Col. 0220B] quod succincti lumbos mentis vestrae, sobrii, perfecti sperate in eam quae offertur vobis gratiam, in revelatione Jesu Christi, quasi filii obedientiae non configurati prioribus ignorantiae vestrae desideriis, sed secundum eum qui vocavit vos sanctum, ut et ipsi facti sancti in omni conversatione sitis, quoniam scriptum est: Sancti eritis, quoniam ego sanctus sum. Et si Patrem, invocatis eum qui sine acceptione personarum judicat, secundum unuiuscujusque opus in timore incolatus vestri tempore conversamini. Scientes quod non corruptibili auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine Agni, quasi incontaminati et immaculati Jesu Christi, praecogniti quidem ante constitutionem mundi, manifestati [Col. 0220C] autem novissimis temporibus propter vos, qui per ipsum fideles estis in Deo, qui suscitavit eum a mortuis, et dedit ei gloriam ut fides nostra et spes esset in Deo. 51 Animas vestras castificantes in obedientia charitatis, in fraternitatis amore, simplici ex corde invicem diligite attentius, renati non ex semine corruptibili, sed incorruptibili per verbum Dei vivi et permanentis, quia omnis caro ut fenum, et omnis gloria ejus tanquam flos feni; exaruit fenum et flos ejus decidit, verbum autem Domini manet in aeternum. Hoc est autem verbum quod evangelizatum est in vobis. Deponentes quidem omnem malitiam et omnem dolum et simulationes, et invidias et omnes detractiones, sicut modo geniti infantes rationabiles sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis [Col. 0220D] in salutem, si gustatis quoniam dulcis est Dominus. At quem attendentes lapidem vivum ab hominibus quidem reprobatum, a Deo autem electum et honorificatum, et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini, domos spirituales, sacerdotium sanctum offerre spirituales hostias acceptabiles Deo per Jesum Christum, propter quod continet Scriptura: Ecce pono in Sion lapidem summum, angularem et electum, pretiosum, et qui crediderit in eum non confundetur, vobis igitur honor credentibus, non credentibus autem lapis, quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. Et lapis offensionis et petra scandali his qui offendunt verbo, nec credunt in quo et positi sunt. Vos autem genus electum, [Col. 0221A] regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuntietis ejus qui de tenebris vos revocavit in admirabile lumen suum (I Petr. I, 13-25; 1-9) . Estote ergo, charissimi, prudentes et vigilate in orationibus; ante omnia autem mutuam in vobismetipsis charitatem continuam habentes, quia charitas operit multitudinem peccatorum, hospitales invicem sine murmuratione unusquisque sicut accepit [Col. 0222A] gratiam in alterutrum illam administrantes sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei. Si quis loquitur quasi sermones Dei. Si quis ministrat tanquam ex virtute quam administrat Deus ut in omnibus honorificetur Deus per Jesum Christum, cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen. (I Petr. IV, 7 et seq.) » Data Kalend. Aprilis, Maxentio et Maximo IV cc. consul.
[Col. 0221A] MARCELLUS episcopus sanctae et apostolicae et catholicae urbis Romae, MAXENTIO.
Magistra bonorum omnium charitas quae nihil rapit extraneum, nihil agit asperum, nihil confusum, nihil factiosum, nihil quod honori divino repugnet, animae propriae noceat, aut proximi commodo deroget, [Col. 0221B] oblita sui, non quae sua sunt, sed quae Dei vel proximi quaerens, nemini invidens omnibus consulens, non saeviens, sed compatiens, non rapiens, sed largiens, non murmurans, sed omnia aequanimiter tolerans, si in te perfecte habitaret, temperares animum a malis, saevire desineres, id est, Dei Ecclesiam ac sanctos ejus persequi cessares, tyrannidi modum imponeres, furorem cohiberes, humanitati invigilares, modestiam amplectereris, et bonis potioribus frui satageres. Charitas enim exercet corda, sensus corroborat, ut nihil grave, nihil difficile, sed totum fiat dulce quod agitur, dum ejus sit proprium nutrire pacifica, servare conposita, dissociata conjungere, prava dirigere, et virtutes reliquas perfectionis suae munimine solidare. De ipsa ergo omnes monens [Col. 0221C] Apostolus, ita loquitur, dicens: «Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens; et si habuero omnem prophetiam, et noverim mysteria omnia et omnem scientiam, et habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil sum; et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest. Charitas patiens est, benigna est. Charitas non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati. Omnia suffert, omnia credit, [Col. 0221D] omnia sperat, omnia sustinet. Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII, 1 et seq.) .» Quisquis ergo in ejus se radice inserit nec a viriditate deficit, nec a fructibus inanescit, quia amore fecunditatis opus efficax non admittit. Licet modo charitas in persecutoribus Ecclesiae servorum quae Dei arefacta sit, viget tamen in amatoribus ejus, et in eos qui patiuntur propter justitiam, de quibus, ipsa per se Veritas testatur dicens: «Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V, 10) .» Et alibi: «Si me persecuti sunt, et vos persequentur (Joan. XV, 20) ,» potius enim nos et omnes Domini sacerdotes, [Col. 0222A] qui ejus videlicet sunt veri sacerdotes elegimus propter justitiam, et veram fidem persequi, et pro Christi nomine pati, quam multis divitiis ditari, honoribusque copiosissimis abundare, et coelesti regno carere. Ista enim temporalia sunt, illa aeterna, ista caduca, et ad horam transeuntia, illa vero perpetua [Col. 0222B] et sine fine mansura. Tu ergo, qui nos suades cultum dimittere divinum, et a recta fide recedere, diisque immolare, melius tibi foret, ut tu prius mutabilem te praeberes, omnesque exhortareris fidei documenta et divini cultus ministeria ita tenere, sicut Patres nostri, sancti apostoli, sibi tradita praedicaverunt et docuerunt. Boni enim principis ac regis est ecclesias contritas atque scissas restaurare, novas aedificare, et Dei sacerdotes honorare atque tueri. Unde sanctos apostolos eorumque successores sub divina contestatione constituisse legimus, non debere fieri persecutiones, nec inferri fluctuationes, nec invidere laborantibus in agro Dominico, neque expellere aeterni Regis dispensatores, sed si qui expulsi fuerint aut suis rebus exspoliati primo omnia [Col. 0222C] legaliter reddi, quae eis ab inimicis aut a persecutoribus ablata sunt, et sedes proprias cum omnibus ad se pertinentibus regulariter restitui, et postea tempore congruo vocari ad synodum regulariter congregatam, nec liceret ei, priusquam fiant haec, de se juxta statuta praedictorum respondere, aut de suis impetitionibus, si se viderit praegravari, reddere rationem. Sed, his rite peractis, suisque omnibus libere dispositis, si tum juste videtur, suis respondeat accusatoribus, et inducias, si ei necesse fuerit, accipiat non modicas ut explorare valeat ea quae objiciuntur ei, ne aliquando delusus fraude innocenter ruat, quoniam non oportet quemquam judicare vel damnare priusquam legitimos habeat praesentes accusatores, locumque defendendi accipiat ad abluenda [Col. 0222D] crimina. Unde ait propheta: «Priusquam agnoscas, non judices quemquam (Eccli. XI, 7) .» In hoc ergo qui episcopi et reliqui servi Dei persequuntur, non tantum ipsi persequuntur quantum ille cujus vice funguntur, sicut scriptum est, «Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) .» Et alibi: «Qui vos contristavit, me contristavit (Col. III, 25) ;» et: «Qui facit injuriam, recipiet id quod inique gessit (II Cor. II, 5) ,» vos ergo, licet «corpora nostra possitis occidere, animas tamen non potestis occidere (Matth. X, 28) ,» nec gradus nobis divinitus collatos potestis auferre. Synodum ergo absque hujus sanctae sedis [Col. 0223A] auctoritate episcoporum, quanquam quosdam episcopos possitis congregare, non potestis regulariter facere, neque ullum episcopum qui hanc appellaverit apostolicam sedem damnare, antequam hinc sententia finitiva procedat. Nam si saeculares in publicis judiciis libellis utuntur appellatoriis, quanto magis sacerdotibus haec eadem agere licet, qui super illos sunt? de quibus dictum est: «Ego dixi: Dii estis et filii excelsi omnes (Psal. LXXXI, 6) .» Et ideo nullus episcopus nisi in legitima synodo suo tempore, apostolica aut regulari auctoritate convocata, super quibuslibet pulsatus criminibus audiatur vel judicetur, ne innocens damnetur aut perdat communionem. Quod laici, aut suspecti episcopos non debeant accusare, neque accusatoribus de inimici domo prodeuntibus [Col. 0223B] credendum sit, et a beato Clemente ipsis eum instruentibus apostolis legimus definitum, et nos eadem firmamus, quoniam iidem odio multoties incensi recte viventes, atque credentes perturbare nituntur. Propterea persona, fides, vita, et conversatio atque suspicio accusantium enucliatim primo inquirenda est, deinde quae objiciuntur fideliter pertractanda, quia nihil ante fieri debet quam impetitorum vita, et suspicio atque odium inquiratur. Et si bonae conversationis non fuerint aut laici, vel manifesti inimici aut odio respersi fuerint, nequaquam in episcoporum recipiantur accusatione. Haec vobis a quibus minis infeste persequimur scienda mandamus, ut ab his vos caveatis, et cessetis persequi eos qui Deo ministrant, quorum [Col. 0223C] orationibus et terrena bella sedantur, et Deus peccatoribus conciliatur; et si amplius nos elegeritis persequi quam Deo placere, et nos magis eligimus sustinere persecutionem quam regulam confundi ecclesiasticam, hortante nos ipsa Veritatis voce, atque ita testante: «Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. X, 28) .» Et iterum: «Si quis vult venire post me, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me. Qui enim voluerit animam suam salvam facere, perdet eam. Qui autem perdiderit animam suam propter me inveniet eam. Quid enim prodest homini si mundum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? Aut quam dabit homo commutationem pro anima sua? Filius [Col. 0223D] enim hominis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis, et tunc reddet unicuique secundum ejus opus (Matth. XVI, 24 et seq.) .» Ista vobis valde timenda et cavenda sunt, a quibus Ecclesia Dei ejusque ministri vexantur et persequuntur, quibus Dominus per Prophetam minando loquitur dicens: «Homo in honore non commorabitur, assimilatus jumentis exaequatus est. Haec est via eorum, insipientia eorum, et post eos juxta os eorum curret, quasi oves in inferno positi sunt, mors pascet eos, et subjicient eos recti in matutino, et figura eorum conteretur in inferno post habitaculum suum, verumtamen Deus redimet animam meam de manu inferi cum assumpserit me. Noli timere, cum ditatus fuerit vir, cum multiplicata fuerit gloria domus ejus [Col. 0224A] neque enim moriens tollet omnia, nec descendet post eum gloria ejus. Quia animae suae in vita sua benedicet. Laudabunt te cum bene fuerit tibi. Intrabit usque ad generationem patrum suorum, usque in finem non videbit lumen, homo cum in honore esset, non commovebitur, assimilatus jumentis exaequatus est (Psal. XLVIII, 13 et seq.) .» Et alibi: «Quid gloriaris in malitia, potens misericordia Dei, tota die insidias cogitavit lingua tua, quasi novacula acuta faciens dolum. Dilexisti malitiam magis quam bonum, mendacium magis quam loqui justitiam. Dilexisti omnia verba ad devorandum, lingua dolosa. Sed Deus destruet te in sempiternum, terrebit et evellet te de tabernaculo, et eradicabit te de terra viventium. Et videbunt justi et timebunt, et super [Col. 0224B] eum ridebunt. Ecce vir qui non posuit Deum fortitudinem suam, sed speravit in multitudine divitiarum suarum confortatus est in insidiis suis. Ego autem sicut oliva virens, in domo Dei speravi in misericordia Dei in saeculum, et in aeternum confitebor tibi in saeculum quam fecisti, et exspectabo nomen tuum quam bonum in conspectu sanctorum tuorum (Psal. LI, 3 et seq.) » Ista vobis omnia ad interitum, nobis autem ad confortationem, ne pereamus, dicta sunt. Vobis ergo ideo haec scribimus, quia debitores vobis sumus, dicente Domino: «Diligite inimicos vestros, benefacite eis qui vos oderunt (Rom. XII, 20) .» Et alibi Scriptura loquitur dicens: «Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi. Hoc enim faciens carbones ignis congregas super caput ejus [Col. 0224C] (Matth. 5, 44) .» His fulti auctoritatibus bellum quod adversum nos excitatis adeo feliciter dextera Domini protegente nos atque pro nobis pugnante pacifice portare cupimus ut triumphante Christo omnium verorum fiat una victoria sacerdotum et coruscante lumine veritatis, solem erroris tenebrae cum suis auctoribus pellantur, quia non est in hominis potestate consilium Dei. «Justus est enim Dominus et omnia judicia ejus justa sunt, atque omnes viae ejus misericordia et veritas et judicium (Tob. III. 2) . In manu Domini potestas terrae, cui exsecrabilis est omnis iniquitas, in manu Dei potestas hominis, et super faciem scribae imponent honorem suum. Perdidit Deus memoriam superborum, 52 et inique agentium, et non dereliquit memoriam humilium, et bonorum [Col. 0224D] hominum (Eccli. X, 4, 7, 5, 21) . Hoc autem pro certo habet omnis qui recte colit Deum, quia si vita ejus in probatione fuerit corroborabitur, et si in tribulatione liberabitur. Si vero in correptione fuerit, ad miseriam perveniet. Tu ergo ne delecteris in perditionibus nostris, quia post tempestatem facit Deus tranquillitatem, et post lacrymationem et fletum exsultationem infundit. Benedictus Dominus Deus Patrum nostrorum, qui, cum iratus fuerit, misericordiam faciet, et in tempore tribulationis peccata dimittit (Tob. III, 21, 23) . Magnus est Dominus in aeternum, et ipse reget nos in saecula (Ps. XLVII) ,» quoniam regnum ejus permanet in saecula saeculorum, Amen. Data XVI Kal. Februarii Maxentio et Maximo IV cc. consul.
[Col. 0225A] Charissimis fratribus Domino et Deo dilectis episcopis omnibus per Gallicanas provincias constitutis EUSEBIUS.
Scripta sanctitatis vestrae cum magna gratiarum actione suscepi, gavisus scilicet de vestra sospitate, sed contristatus nimis de vestra oppressione. Quod significastis enim quid de conversis haereticis fieri debuisset, scitote nos eos qui in sanctae Trininitatis fide baptizati sunt per impositionem manus suscipere. De accusationibus vero clericorum super quibus mandastis, scitote, a tempore apostolorum in hac sancta urbe servatum esse accusatores et accusationes, quas exterarum consuetudinum leges non asciscunt, a clericorum accusatione submotas. Similiter laicos non accusasse episcopos hactenus observatum [Col. 0225B] et constitutum est, quia ejusdem non sunt conversationis. Et oppido eis quidem infesti existunt, quippe cum vita et secreta eorum a laicorum actibus debeant esse remota, nec ab his impeti debeant, quorum castitatem et gravitatem nolunt imitari, maxime cum nec hi eos in suis volunt recipere accusationibus. De ipsis vero, suis videlicet agricultoribus atque ministris, dominus laicis et cunctis eos persequentibus ait: «Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari (I Par. XVI, 22) .» Et ipsa sacra Scriptura dicit: «Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) .» Talia enim et his similia sancti Patres praevidentes pericula, laicos saeculo militantes ab accusatione sacerdotum prohibuere, similiter servos et liberos [Col. 0225C] atque censibus publicis vel privatis subjugatos, omnesque infames ab eadem accusatione vel tergiversatione submoverunt. Non enim oportet ut permittantur carnales spirituales persequi, nec sceleribus irretiti, vel saeculo militantes episcopos infamare, vel lacerare aut crimen opponere. Nam si hoc apostoli aut successores eorum permitterent, perpauci remansissent qui Domino in sacerdotali ordine militassent. Idcirco et nos, sequentes Patrum vestigia, per Salvatorem servorum Dei, quascunque ad accusationem personas leges publicae non admittunt, his impugnandi alterum, et nos licentiam submovemus, et nullae accusationes a judicibus audiantur ecclesiasticis quae legibus saeculi prohibentur. Quapropter illi, quibus indita non est ad unguem polita perfectio, [Col. 0225D] talia silere debent, ita ut nec mutilentur, nec praeponantur, nec illi qui aut in fide catholica, aut inimicitia suspecti sunt ad pulsationem praedictorum admittantur, quia veritatis professores infidelitas et inimicitia impedire solet. Nec illi credendi sunt, aut admittendi, qui aliorum sponte crimina confitentur, et ideo replicanda est sollicite veritas, quam [Col. 0226A] sponte prolata in illis vox habere non potest; hanc diversis cruciatibus e latebris suis religiosus tortor exigere debet, ut dum poenis corpora solvuntur, quae gesta sunt fideliter et veraciter exquirantur. Unde, quaeso, primum ad leges publicas, deinde ad judices ora convertite, qui possunt et volunt in defensione omnium juste loqui. Nos enim quos Dei servitium post istarum rerum abjectionem fecit ingenuos, qui talium insultationes, aut contumelias, aut despicimus, aut deridemus, quibus scriptum est de famulis et vulgi hominibus per Apostolum: Mementote quia vester et illorum Dominus in coelis est, ad haec saeculi mala revocabimur? Faciendum a nobis est, quod facientem alterum profanum esse contendimus? Quod per ministerium [Col. 0226B] jussionis et manus alienae incestaret aspectum, nostro peragetur imperio, nolite hanc per universas Ecclesias mentem rapacium luporum more et natura servare, quia postquam nos maculat, forte pro desideriis eorum cruenta discussio effectum in his quo tendunt non habebunt, dicente nobis propheta: «Ponamus circulum in naribus eorum, et frenum in labiis, et reducamus eos in viam rectam (Isa. XXXVII, 29) ,» quia eodem propheta asserente, impugnantur qui dicunt, erunt quasi non sint, et peribunt viri qui contradicunt nobis. Infames enim sunt proculdubio impugnatores episcoporum omnesque qui adversus Patres armantur, et conculcatores Ecclesiarum sacerdotumque ejus; et qui de publicis fugiunt praeliis, et mandata Dei contemnunt, et qui aliqua [Col. 0226C] culpa infamiae asperguntur maculis omnibus impugnandi episcopos, Patrum sequentes instituta, et nos licentiam submovemus, quia odit Deus eos, qui Patres persequuntur, ut Patrum invasores, qui in omni mundo infamia notantur, et ideo juste et regulariter respuuntur. Nunc longa non opus est admonitione; jam perditis odium debemus operire, de quibus jam non superest quod damnetur auctoribus, de quibus Dominus per prophetam loquitur, dicens: «Reprobantes verbum, sperastis in calumniam et in tumultum et innixi estis in eo. Propterea erit vobis iniquitas haec sicut interruptio (Isa. XXX, 12 et 13) ,» rursus etiam de talibus propheta clamat dicens: «Accedite huc, semen adulterii et fornicarii. Super quem lusistis, super quem dilatastis os et ejecistis linguam. [Col. 0226D] Nunquid non vos filii scelesti estis, semen mendax?» (Isa. LVII, 3, 4.) Cessent impii commentitia adversus simplices jam fraude mentiri. «Custodi, inquit propheta, linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. Recede a malo, et fac bonum, quaere pacem et persequere eam. Oculi Domini ad justos, et aures ejus ad clamorem eorum. Vultus [Col. 0227A] autem Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum (Psal. XXXIII, 14 et seq.) » et paulo post: «Interficiet impium malitia, et odientes justum culpabuntur (Ibid., 22) .» Nos quanquam multa patiamur a talibus, «Diligamus nos, charissimi, invicem, quoniam charitas ex Deo est.» Et omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognoscit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quia Deus charitas est. In hoc apparuit charitas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum ut vivamus per eum. In hoc est charitas, non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse dilexit nos, et misit Filium suum propitiationem pro peccatis nostris. Charissimi, si Deus dilexit nos, et nos debemus alterutrum diligere. [Col. 0227B] Deum nemo vidit unquam. Si diligamus invicem, Deus in nobis manet, et charitas ejus in nobis perfecta est. In hoc intelligimus, quoniam in eo manemus et ipse in nobis, quoniam de Spiritu suo dedit nobis, et nos vidimus, et testificamur, quoniam Pater misit Filium suum salvatorem mundi. Quisquis confessus fuerit quoniam Jesus est Filius Dei, Deus in eo manet et ipse in Deo. Et nos agnovimus et credimus veritati, quam habet Deus in nobis. Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo. In hoc perfecta est charitas nobiscum, ut fiduciam habeamus in die judicii, quia sicut ille est, et nos sumus in hoc mundo. Timor non est in charitate, sed perfecta charitas foras mittit timorem, quia timor poenam habet. Qui autem timet, non est [Col. 0227C] perfectus in charitate. Nos ergo diligamus Deum, quoniam Deus prior dilexit nos. Si quis dixerit, quoniam diligo Deum, et fratrem suum oderit, mendax est. Qui autem non diligit fratrem suum quem videt, Deum quomodo potest diligere? Et hoc mandatum a Deo habemus, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum. Omnis qui credit quoniam Jesus est Christus, ex Deo natus, et omnis qui diligit eum qui genuit, diligit eum qui natus est ex eo. In hoc cognovimus quoniam diligimus natos Dei, cum Deum diligamus, et mandata ejus faciamus. Haec est enim charitas Dei ut mandata ejus custodiamus. Et mandata ejus gravia non sunt, quia omne quod natum est ex Deo, vincit mundum. Et haec est victoria quae vincit mundum fides nostra. Quis est qui vincit [Col. 0227D] mundum nisi qui credit, quoniam Jesus est Filius Dei? Hic est qui venit per aquam et sanguinem Jesus [Col. 0228A] Christus, non in aqua solum, sed in aqua et sanguine. Et Spiritus est qui testificatur, quoniam Christus est veritas, quoniam tres sunt qui testimonium dant, spiritus, sanguis, et aqua, et hi tres unum sunt. Si testimonium hominum accipimus, testimonium Dei majus est, quia testificatus est de Filio suo. Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se. Qui non credit Filio, mendacem facit eum, qui non credit in testimonio, quod testificatus est de Filio suo Deus. Et hoc testimonium est, quoniam vitam aeternam dedit nobis Deus. Et haec vita in ejus Filio. Qui habet Filium habet vitam, qui non habet Filium Dei non habet vitam. Haec scribo vobis, ut sciatis, quoniam vitam habebitis aeternam, qui creditis in nomine Filii Dei. Et haec est [Col. 0228B] fiducia, quam habemus ad eum, quia quodcunque petierimus secundum voluntatem ejus audiet nos. Et scimus quia audit nos quidquid petierimus. Scimus quoniam habemus petitiones quas postulamus ab eo. Qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petat et dabitur ei vita peccanti non ad mortem. Est peccatum ad mortem, non pro illo dico ut roget quis. Omnis iniquitas peccatum est, et est peccatum ad mortem. Scimus, quia omnis qui natus est ex Deo non peccat, sed generatio Dei conservat eum, et malignus non tangit eum. Scimus enim quoniam ex Deo sumus, et mundus totus in maligno positus est. Et scimus quoniam Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus Deum verum, et simus in vero Filio [Col. 0228C] ejus, hic est verus Deus, et vita aeterna (I Joan. IV, 7-21, V, 1 et seq.) . Propter mala sua multi potentes oppressi sunt valde, et gloriosi traditi sunt in manus alterorum. Benedictio autem Dei in mercedem justi festinat et in honore boni processus illius fructificat. Beatus vir qui non est lapsus verbo ex ore suo, et non est stimulatus in tristitia delicti. Scitote, charissimi, pro ea pietate quae vobis Dei famulis impendenda est, omnes suggestiones vestras fidei catholicae profuturas, me dignanter suscepisse, ut ipsarum quoque opera, et pax Christiana reparari, et error ipsius possit aboleri. Et si amplius de talibus aut his similibus aliquid fuerit deliberandum, celeriter ad nos relatio dirigatur, ut pertractata qualitate horum nostra quid observari debeat sollicitudo constituat. [Col. 0228D] Data VI Kal. August. Constante cons.
[Col. 0227D] EUSEBIUS Romanae et apostolicae Ecclesiae episcopus dilectissimis in charitate Christi unanimis charitatis glutino connexis, fratribus per Alexandriam et Aegyptum Domino militantibus, et rectam fidem tenentibus in Domino salutem.
«Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis qui consolatur nos in omni tribulatione nostra, ut possimus et ipsi consolari eos qui in omni [Col. 0228D] pressura sunt per exhortationem qua exhortamur ipsi a Deo: quoniam sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat consolatio nostra. Sive autem tribulamur pro vestra exhortatione et salute, sive exhortamur pro vestra exhortatione et salute, quae operatur tolerantiam earumdem passionum quas et nos patimur, et spes nostra firma est pro vobis scientes, quoniam sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationis (II Cor. I, 3, et seq.) .» «Vetera, dilectissimi, transierunt et ecce facta sunt nova. Omnia autem ex Deo qui reconciliavit nos sibi per Christum, et dedit nobis ministerium reconciliationis, quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta 53 ipsorum, et posuit in nobis verbum reconciliationis, pro Christo ergo legatione fungimur tanquam Deo exhortante per nos. Obsecramus, pro Christo reconciliamini Deo. Eum qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso. Adjuvantes autem exhortamur, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Ait enim: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. Nemini dantes ullam offensionem, ut non vituperetur [Col. 0229B] ministerium nostrum, sed in omnibus exhibeamus nosmetipsos, sicut Dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in vigiliis, in jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate et suavitate, in Spiritu sancto, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei, per arma justitiae a dextris et a sinistris, per gratiam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, ut seductores et veraces, sicut qui ignoti et cogniti, quasi morientes, et ecce vivimus, ut castigati et non mortificati, quasi tristes, semper autem gaudentes, sicut egentes, multos autem locupletantes, tanquam nihil habentes et omnia possidentes. Os nostrum patet ad vos, charissimi, cor nostrum dilatatum est. [Col. 0229C] Non angustiamini in carnalibus, angustiamini autem in spiritualibus. Eamdem autem habentes remunerationem, tanquam filiis dico dilatamini et vos. Nolite jugum ducere cum infidelibus. Quae autem participatio justitiae cum iniquitate, aut quae societas luci ad tenebras? Quae autem conventio Christi ad Belial? Aut quae pars fideli cum infideli, quis autem consensus templo Dei cum idolis? Vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Dominus. Quoniam inhabitabo in illis, et inambulabo, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus, propter quod exite de medio eorum, et separamini de medio eorum dicit Dominus, et immundum ne tetigeritis, et ego recipiam vos, et ero vobis in patrem, et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus optimus. Has igitur habentes [Col. 0229D] promissiones, charissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei (II Cor. V, 17-21; VI, 1-18; VII, 1) .» Errorem vestrum corrigite, fratres, et ab omni erroris macula vos custodite, ut purum Deo munus offerre valeatis. Servos Dei nolite persequi. Episcopos nolite infamare neque accusare, quia Deus eos suo judicio voluit reservari. Quod enim non ab humanis, aut pravae vitae hominibus eos depravari, aut accusari voluit, ipse dedit exemplum, quando per seipsum et non per alium, negotiantes ejecit sacerdotes de templo, et mensas nummulariorum proprio evertit flagello, et ejecit de templo, et sicut alibi ait: «Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem [Col. 0230A] deos discernit (Psalm. LXXXI, 1) .» Dei ergo ordinationem accusat, qui episcopos accusat vel condemnat dum minus spiritualia quam terrena sectatur. Causa enim fidei et dilectionis quibus salus Christiana consistit, multa me sollicitudine laborare compellit, metuentem ne pravitas quae in suis fuerat amputanda principiis, processu temporis, et pertinacior fiat et altior. Nam inimicum nimis est atque incongruum eos qui episcopos vel reliquos veros sacerdotes sua persecutione vexant, catholicorum nominibus sine discretione misceri, cum jam natam impietatem non deserentes, ipsi sua pravitate condemnantur, quos convenit percelli pro perfidia, aut liberari pro venia, quia sicut plenum pietatis est oppressis charitatem Dominicam reddi, ita justum est omnia perturbantis [Col. 0230B] auctoritatem amputari. Miror, charissimi, quare tam cito movemini, atque a vestro sensu transferimini, cum scriptum sit: «Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere. Si praestes animae tuae concupiscentias ejus, faciet te in gaudium inimicis tuis. Ne oblecteris in turbis, nec in modicis. Adest enim commissio illorum. Ne fueris mediocris in contentione ex fenore, et non est tibi nihil in saeculo. Eris enim invidus tuae vitae. Operarius ebriosus non locupletabitur, et qui spernit modica paulatim decidet, et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguunt sensatos, et qui se jungit fornicariis erit nequam; putredo et vermis haereditabunt illum, et extolletur in exemplum majus, et tolletur de numero anima ejus. Qui credit cito levis corde est, et minorabitur, [Col. 0230C] et qui delinquit in animam suam insuper habebitur. Qui gaudet iniquitate denotabitur; et qui odit correptionem minuetur vita. Et qui odit loquacitatem, exstinguit malitiam. Qui peccat in animam suam poenitebit, et qui jucundatur in malitia denotabitur. Ne iteres verbum nequam et durum, et non minoraberis. Amico et inimico noli enarrare sensum tuum, et si est tibi delictum, noli denudare. Audiet enim te, et custodiet te, et, quasi defendens peccatum, odiet te, et sic adhaerebit tibi semper. Audisti verbum adversus proximum? commoriatur in te fidens quoniam non te disrumpet, a facie verbi parturit fatuus, tanquam gemitus partus infantis. Sagitta infixa femori carnis, sic verbum in corde stulti. Corripe amicum, ne forte cum fecerit injuriam et non [Col. 0230D] intellexerit, dicat: Non feci, aut si fecerit, ne iterum addat facere. Corripe proximum ne forte non dixerit, et si dixerit, ne forte iteret. Corripe amicum, saepe enim fit commissio, et non omni verbo credas. Est qui labitur in lingua sua, sed non ex animo. Quis est enim qui non deliquerit in lingua sua? Corripe proximum antequam commineris, et da locum timori Altissimi, quia omnis sapientia et scientia timor Dei, et in illa est timere Deum, et in omni sapientia dispositio legis. Non est sapientia neque scientia, et non est cogitatus bonus, nisi in illa. Peccatorum prudentia est nequitia, et in ipsa exsecratio, et est insipiens, qui imminuitur sapientia. Melior est homo qui deficit sapientia, et deficiens sensu in timore [Col. 0231A] quam qui abundat sensu, et transgreditur legem Altissimi. Est solertia certa, et ipsa iniqua, et est qui emittit verbum certum enarrans veritatem. Est qui nequiter humiliat se, et interiora ejus plena sunt dolo. Et est justus qui se nimium submittit a multa humilitate, et est justus qui inclinat faciem, et fingit non videre se quod ignoratum est. Et si ab imbecillitate virium vetetur peccare, si invenerit tempus malefaciendi malefaciet. Ex visu cognoscitur vir, et ab occursu faciei cognoscitur sensatus, amictus corporis et risus dentium, et ingressus hominis enuntiat de illo. Est correptio mendax in ore contumeliosi et est judicium quod non probatur esse bonum, et est tacens, et ipse est prudens. Quam bonum est arguere quam irasci, et confitentem in oratione non [Col. 0231B] prohibere! Concupiscentia spadonis devirginavit juvenculam, sic qui facit per vim judicium iniquum. Quam bonum est correpto manifestare poenitentiam, sic enim effugies voluntarium peccatum. Est tacens qui invenitur sapiens, et est odibilis qui procax est ad loquendum. Est autem tacens non habens sensum loquelae, est et tacens tempus, sciens apti temporis. Homo sapiens tacebit usque ad tempus, lascivus autem et imprudens non servabit tempus. Qui multis utitur verbis laedit animam suam, et qui potestatem sibi assumit injuste odietur. Est processio in malis viro indisciplinato, et est inventio in detrimentum. Est datum quod non est utile, et est datum, cujus retributio duplex, sed propter gloriam minoratio, et est qui ab humilitate levabit caput. Est qui multa [Col. 0231C] redimat modico pretio, et est restituens ea septuplum. Sapiens in verbis seipsum amabilem facit, gratiae autem fatuorum effundentur, datum insipientis non erit utile tibi. Oculi enim illius septemplices sunt. Exigua dabit, et multa improperabit, et apertio oris illius inflammatio est, hodie fenerat quis, et cras expetit, et odibilis homo hujusmodi. Fatuo non erit amicus, et non erit gloria bonis illius. Qui enim edunt panem illius, falsae linguae sunt, quoties et quanti irridebunt eum! neque enim quod habendum erat directo sensu distribuit, similiter et quod non erat habendum. Lapsus falsae linguae quasi qui a pavimento cadens, sic casus malorum festinanter venient. Homo ingratus quasi fabula vana in ore indisciplinatorum assidua erit. Ex ore fatui reprobabitur [Col. 0231D] parabola, non enim dicit illam in tempore suo. Est qui vetatur peccare ab inopia, et in requie sua stimulabitur. Est qui perdet animam suam pro confusione, et ab imprudenti persona perdet eam, personae autem acceptione perdet se. Est qui prae confusione promittit pro amico, et lucratus est eum inimicum gratis. Opprobrium enim nequam in homine mendacium, et in ore indisciplinatorum assidue erit. Laudat furem assiduitas viri mendacis, perditionem autem ambo haereditabunt. Mores hominum mendacium sine honore, et confusio illorum cum ipsis sine intermissione (Eccli. XVIII, 30-33; XIX, 1-28; XX, 1-28) .»
Vos, fratres, admonemus profutura hominibus invicem indesinenter sectari in charitate Christi, similiter [Col. 0232A] obsecramur vos in Domino «ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia invicem supportantes in charitate, solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis, unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae, unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus, et Pater omnium, qui super omnes, et per omnia, in omnibus nobis. Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi, propter quod dicit: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit bona hominibus. Quod autem ascendit, quid est nisi quia et descendit primum in inferiores partes terrae. Qui descendit ipse est et qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia. Et ipse [Col. 0232B] dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi, donec occurramus omnes in unitatem fidei, et agnitionis Filii Dei in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris (Eph. IV, 1 et seq.) .» De occultis enim cordis alieni temere judicare iniquum est et eum cujus non videntur nisi opera bona, peccatum est ex suspicione reprehendere. Oves ergo quae pastori suo commissae sunt, eum nec reprehendere (nisi a recta fide exorbitaverit) debent, nec ullatenus accusare possunt, [Col. 0232C] quia facta pastorum oris gladio ferienda non sunt, quanquam recte reprehendenda videantur.
Ideo ista dicimus, quia in scripturis vestris reperimus quosdam episcopos nostris in partibus a propriis ovibus accusatos, aliquos videlicet ex suspicione, et aliquos ex certa ratione. Et idcirco quosdam esse rebus suis exspoliatos, quosdam vero a propria sede pulsos. Quos sciatis, nec ad synodum comprovincialem, nec ad generalem posse vocari, nec in aliquid judicare antequam cuncta quae eis sublata sunt legibus potestati eorum redintegrentur. Prius ergo oportet omnia illis legibus redintegrari, et Ecclesias quae eis sublatae sunt cum omni privilegio suo restitui et, post modum non sub angusti temporis spatio, sed tantum temporis spatium eis indulgeatur, quantum exspoliati [Col. 0232D] vel expulsi esse videntur antequam ad synodum convocentur, et ab omnibus quibusque suae provinciae episcopis audiantur. Nam nec convocari ad causam, nec dijudicari potest exspoliatus vel expulsus, quia non est privilegium, quo exspoliari possit jam nudatus. Unde et antiquitus decretum est, ut omnes possessiones, et omnia sibi sublata atque fructus cunctos ante litem contestatam praeceptor vel primas possessori restituat. Et alibi scriptum habetur: Ille qui violentiam pertulit universa in statu quo fuerant recipiat, et quae possidet securus teneat. Et alibi: In synodalibus Patrum decretis, et regum edictis legitur statutum: Redintegranda sunt omnia exspoliatis vel ejectis episcopis poenitentialiter ordinatione pontificum [Col. 0233A] et in eorum unde abscesserunt loca funditus revocanda quacunque conditione temporis, aut dolo, aut captivitate, aut virtute majorum, aut per quascunque injustas causas res Eccclesiae, vel proprias, aut substantias suas perdidisse noscuntur, ante accusationem aut regularem ad synodum vocationem eorum, et reliqua. Est etiam in antiquis Ecclesiae statutis decretum, ut qui aliena invadit non exeat impunitus, sed cum multiplicatione omnia restituat. Unde et in Evangelio scriptum est: «Quod si aliquid defraudavi, reddo quadruplum (Luc. XIX, 8) .» Et in legibus saeculi cautum habet: Qui rem subripit alienam, illi cujus res direpta est in decuplum quae sublata sunt restituat. Et in lege divina legitur: 54 «Maledictus omnis qui transfert terminos proximi sui. Et dicet omnis [Col. 0234A] populus, Amen (Deut. XXVII, 17) .» Talia ergo non praesumantur absque ultione, nec exerceantur absque sua damnatione. Pacem et non damnum, aut injustitiam alicujus sectamini invicem et in omnes. Veritatem autem facientes in charitate, crescamus in illo per omnia qui est caput Christus, ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem juncturam subministrationis secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri, augmentum corporis facit in aedificationem sui in charitate. De caetero, charissimi, gaudete et perfecti estote, exhortamini. Idem sapite, pacem habete, et Deus pacis et dilectionis erit vobiscum. Dominus custodiat vos et nunc, et in die aeternitatis. Amen. Data IX Kalen. Octobris, Constante. cc. consul.
[Col. 0233B] Dilectissimis fratribus, universis episcopis per Campaniam et Thusciam constitutis, EUSEBIUS.
Benedictus Dominus Deus noster, qui per misericordiam suam Romanam Ecclesiam beati Petri, apostolorum principis, sacerdotio ditavit, nobisque viam monstrandam circa nos propter universalem curam quae nobis propter privilegium ejusdem Ecclesiae charitatis indulsit, ut qui cohaeremus firmitate fidei, jungamur quoque votiva jucunditate colloquii, quo facilius dum per litterarum ministeria ad vos usque pertendimus, etiam corda vestra ad religiosum cultum apostolicis admonitionibus incitemus, et dum dilectionis nostrae spei reddimus velut quoddam debitum, plenum circa Deum monstremus affectum. Jungamus ergo, dilectissimi fratres, continuas [Col. 0233C] et humiles preces, et Deum nostrum oris et cordis lacrymis supplicantes jugi deprecatione poscamus, ut institutione et opere illi cujus esse membra cupimus, haereamus, nec unquam ab illa via quae Christus est devio tramite declinemus, ne ab eo juste quem nos impie relinquimus, deseramur infideles. Quod cum superni favoris auxilio ea nobis potest ratione contingere, si apostolica dogmata, si Patrum mandata servamus, dicit enim Dominus noster: «Qui diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23) .» Et licet haec possint generaliter dicta sufficere, ut vel declinemus errata, vel custodiamus catholica, ab apostolis tamen eorumque successoribus novimus constitutum [Col. 0233D] criminationes adversus doctores non debere suscipi, nec peregrina judicia fieri, nec quemquam alterius judicis quam sui sententia debere constringi. Caput enim Ecclesiae Christus est, Christi autem vicarii sacerdotes sunt, qui vice Christi legatione funguntur in Ecclesia. Idcirco quidquid ad eorum fit injuriam, ad Christum pertinet, qui dixit: «Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit. Et qui spernit me, spernit eum qui misit me (Luc. X, 16) .» Ista, fratres, terribilia sunt et oppido diligenter [Col. 0234B] consideranda et cavenda, et tam propter eos qui semetipsos, aut cupiditate, aut avaritia, aut invidia perdere moliuntur (ne in profunda labantur, aut in talia incidant mala) quam propter persecutores Ecclesiae servorumque ejus, qui juxta veritatis vocem oculos habentes non vident, et aures habentes non audiunt, nec intelligunt quae placent Deo, sequentes in omnibus apostolicam regulam, et praedicantes ejus omnia constituta ob custodiam episcoporum, qui columnae Ecclesiae a Deo dicti sunt et caeterorum verorum sacerdotum firmantes cana Patrum statuta, statuimus iterum cum omnibus qui nobiscum sunt episcopis, sicut dudum decretum reperimus, ut homicidae, malefici, fures, sacrilegi, raptores, adulteri, incesti, venefici, suspecti, criminosi, domestici, perjuri, [Col. 0234C] et qui raptum fecerunt, vel falsum testimonium dixerunt, seu qui ad sacrilegos divinosque concurrerunt similesque eorum nullatenus ad accusationem vel ad testimonium erunt admittendi, quia infames sunt et juste repellendi, quia funesta est vox eorum. Vocem enim funestam in omnibus interdici potius quam audiri oportet. Periculum ergo quod doctoribus imminet summopere semper cavendum est et declinandum, et illi sunt a cunctis portandi et custodiendi, dicente Domino: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) .» Prima enim salus est rectae fidei regulas custodire, et a constitutis Patrum nullatenus deviare. Nec potest Domini nostri Jesu Christi praetermitti sententia dicentis: «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo [Col. 0234D] Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ,» et haec quae dicta sunt rerum probantur effectibus, quia in sede apostolica extra maculam semper est catholica servata religio. Ideo, charissimi, et vos juxta sanctam Scripturam discite benefacere, et mala declinare, et Patrum regulis imbui, sicut scriptum est: «Fili, si habes bene fac tecum, et Deo dignas oblationes offer. Memor esto, quoniam mors non tardat, et testamentum inferorum, quia demonstratum est tibi. Testamentum hujus mundi morte morietur. Ante mortem benefac [Col. 0235A] amico tuo, et secundum vires tuas exporrigens da pauperi. Non defrauderis a die bona et particula boni doni non te praetereat. Nonne aliis relinquas dolores et labores tuos? In divisione sortis da et accipe, justifica animam tuam. Ante obitum tuum operare justitiam quia non est apud inferos invenire cibum. Omnis caro sicut fenum veterascet, et sicut folium fructificans in arbore viridi. Alia generantur, et alia dejiciuntur. Sic generatio carnis et sanguinis, alia finitur, et alia nascitur. Omne opus corruptibile in fine deficiet, et qui illud operatur ibit cum ipso. Et omne opus electum justificabitur, et qui operatur illud honorabitur in illo. Beatus vir qui in sapientia sua morabitur, et qui in justitia sua meditabitur, et in sensu cogitabit circumspectionem Dei. Qui excogitat [Col. 0235B] vias illius in corde suo et in absconsis illius intelligens erit, vadens post illam quasi investigator, et in viis illius consistens. Qui respicit per fenestram ejus, et in januam illius audiens. Qui requiescit juxta domum illius, et in parietibus illius figens palum. Statuit casulam suam ad manus illius et requiescunt in casula illius dona per aevum. Statuet filios suos sub tegmine illius, et sub ramis illius morabitur, protegitur sub ramis illius a fervore, et in gloria ejus requiescet. Qui timet Dominum faciet illud, et qui continens est justitiae apprehendet illam, et obviabit illi quasi mater honorificata, et quasi mulier a virginitate suscipiet illum. Cibabit illum pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potabit illum. Et firmabitur in illo, et non flectetur, [Col. 0235C] et continebit illum, et non confundetur, et exaltabit eum apud proximos suos, et in medio ecclesiae aperiet os ejus, et implebit eum spiritu sapientiae et intellectus, et stola gloriae vestiet illum, jucunditatem et exsultationem thesaurizabit super illum, et nomine aeterno haereditabit illum. Homines stulti non apprehendent illam, et homines sensati obviabunt illi, homines stulti non videbunt illam. Longe enim abest a superbia et dolo. Viri mendaces non erunt illius, et viri veraces invenientur in illa, et accessum habebunt usque ad inspectionem Dei. Non est speciosa laus in ore peccatoris, quoniam a Deo perfecta est sapientia. Sapientia enim Dei stabit laus, et in ore fideli abundabit, et dominator dabit eam illi. Non dixeris: Per Dominum abest, quae odit non [Col. 0235D] feceris, non dicas: Ille me implanavit. Non enim necessarii sunt illi homines impii. Omne exsecramentum erroris odit Deus et non erit amabile timentibus eum. Deus ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui, adjecit mandata et praecepta sua. Si volueris mandata, conservabunt te et in perpetuum fidem placitam facere. Apposuit tibi aquam et ignem, ad quod volueris porrige manum, ante hominem vita et mors, bonum et malum, quod placuerit ei, dabitur illi, quoniam multa patientia Dei, et fortis in patientia, videns omnes sine intermissione. Oculi Domini ad timentes eum et ipse cognoscit omnem operam hominis. Nemini mandavit impie agere, et nemini dedit spatium peccandi. Non [Col. 0236A] enim concupiscit multitudines filiorum infidelium et inutilium. Ne jucunderis in filiis impiis, si multiplicentur, nec oblecteris super ipsos, si non est timor Dei cum illis. Non credas vitae illorum, et non respexeris in labores eorum. Melior est enim unus timens Deum, quiam mille filii impii. Et utile mori sine filiis, quam relinquere filios impios. Ab uno sensato inhabitabitur patria, et a tribus impiis deseretur. Multa alia vidit oculus meus, et fortiora horum audivit auris mea. In synagoga peccantium exardebit ignis, in gente incredibili exardescet ira. Non exoraverunt pro peccatis suis antiqui gigantes, qui destruxerunt confidentes suae virtuti, et non pepercit peregrinationi illorum, sed percussit eos, et exsecratus est illos prae superbia verbi illorum. Non misertus [Col. 0236B] est illis, totam gentem perdens, et extollentes se in suis peccatis. Et sicut sexcenta millia peditum, qui congregati sunt in duritia cordis sui. Et si unus fuisset cervicatus, mirum si fuisset immunis. Misericordia enim et ira est cum illo, potens exoratio et effundens iram secundum misericordiam suam. Sic correptio illius homines secundum opera sua judicabit. Non effugiet in rapina sua peccator, et non retardabit sufferentiam facientis misericordiam. Omnis misericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum, et secundum intellectum peregrinationis. Non dicas: A Deo abscondar, et ex summo quis mei memorabitur? In populo magno non agnoscar. Quae est enim anima mea in tam immensa creatura? Ecce coelum et coeli coelorum abyssus, [Col. 0236C] universa terra et quae in eis sunt, in conspectu illius commovebuntur, montes similiter et colles et fundamenta terrae. Et cum conspexerit illa Deus, tremore concutientur, et in omnibus his insensatum est cor. Et omne cor intelligitur ab illo, et vias illius quis intelligit? Et procellam quam nec oculus vidit hominis? Nam plurima opera illius sunt in absconsis, sed opera justitiae illius quis enarrabit, aut quis sustinebit? Large enim est testamentum a quibusdam, et interrogatio hominum in consummatione est. Qui minoratur corde cogitat mala, et vir imprudens et errans cogitat stulta (Eccli. XIV, 11-27; XV, 1-22; XVI, 1-23) » «Omnis ergo, fratres, sermo malus de ore vestro non procedat, sed si quis bonus [Col. 0236D] est ad aedificationem opportunitatis, ut det gratiam audientibus. Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in die redemptionis. Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis cum omni malitia. Estote autem invicem benigni, misericordes, donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis. Estote ergo imitatores Dei sicut filii charissimi, et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis. Fornicatio autem et omnis immunditia, aut avaritia, nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos, aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas, quae ad rem non pertinet, sed [Col. 0237A] magis gratiarum actio. Hoc enim scitote intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus (quod est idolorum servitus) non habet haereditatem in regno Christi et Dei. Nemo vos seducat inanibus verbis. Propter haec enim venit ira Dei in filios diffidentiae. Nolite ergo effici participes eorum. Eratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino, ut filii lucis ambulate. Fructus enim lucis est in bonitate, et justitia, et veritate. Probantes quid sit beneplacitum Deo, et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguite. Quae enim in occulto fiunt ab ipsis turpe est dicere. Omnia autem quae arguuntur a lumine manifestantur. Omne enim, quod manifestatur, lumen est. Propter quod dicit: Surge qui dormis, et [Col. 0237B] exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus. Videte itaque, fratres, quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, sed ut sapientes, redimentes tempus, quoniam dies mali sunt, propterea, nolite fieri imprudentes, sed intelligentes quae sit voluntas Dei. Et nolite inebriari vino, in quo est luxuria, sed inpleamini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis in cordibus vestris Domino, gratias agentes semper pro omnibus in nomine Domini nostri Jesu Christi, Deo et Patri, subjecti invicem in timore Christi (Eph. IV, 29-32; V, 1-21) .»
[Col. 0238A] Crucis ergo Domini nostri Jesu Christi quae nuper nobis gubernacula sanctae Romanae Ecclesiae tenentibus quinto Nonas Maii inventa est, in praedicto Kalendarum die inventionis festum vobis solemniter celebrare mandamus. Similiter et haereticos omnes quicunque Dei gratia convertuntur, in sanctae Trinitatis nomine credentes baptizati 55 sunt, Romanae Ecclesiae regulam tenentes, per manus impositionem reconciliari praecipimus. Manus impositionis sacramentum magna veneratione tenendum est, quod ab aliis perfici non potest, nisi a summis sacerdotibus. Nec tempore apostolorum ab aliis quam ab ipsis apostolis legitur aut scitur peractum esse, neque ab aliis (sicut jam dictum est) quam ab illis qui eorum locum tenent unquam perfici potest, aut [Col. 0238B] fieri debet. Nam si aliter praesumptum fuerit, irritum habeatur et vacuum, nec inter ecclesiastica unquam reputabitur sacramenta. De caetero, fratres, gaudete et exsultate in Domino, ut sancti Spiritus gratia illuminati et confortati, vos vestrosque ad pascua aeternae vitae pervenire atque perducere adminiculante Domino valeatis. Gratia Domini nostri Jesu Christi et charitas Dei et communicatio Spiritus sancti sit semper cum omnibus nobis. Amen. Data VIII Kalen. Septem. Constante c. consule.
[Col. 0237C] Dilectissimis fratribus, MARINO, BENEDICTO, LEONTIO, et caeteris Hispaniarum ac illis in partibus constitutis episcopis MELCHIADES.
Apostolici praecepti verba sunt apud Judaeos atque gentiles sine offensione nos esse debere, hoc quisque Christianus est tota animi virtute custodit. Quod cum ita sit, non parum periculi illi manere poterit ante Deum, qui hoc detrectat etiam fidelibus exhibere. Nam qualiter nos qui neminem perire volumus, ista contristent quae auctoribus Christianis percellunt alios Christianos, Dominicus in Evangelio sermo testatur. Ait enim ipse Salvator quod «expediat scandalizanti unum de pusillis in maris profundum demergi (Matth. XVIII, 6) .» Ideo quae sit ejus poena quaeramus cui tale supplicium legimus expedire. [Col. 0237D] Quapropter ista, charissimi, valde sunt verba ponderanda et cavenda, ne pro temporalibus aeterna, et pro caducis mansura, et pro pravissimis temporalibus perdantur (quod absit) perpetua gaudia. Unde vos rogamus et obsecramus ut nullus alteri noceat, neque infestus, aut nocens existat, sed juxta Apostolum «Alter alterius onera portet ut legem Christi adimpleat (Gal. VI, 2) » et nolite judicare invicem, sed juxta eumdem Apostolum «hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum (Rom. XIV, 13) .» Primo semper omnia diligenter inquirite, ut cum justitia et veritate definiatis. Neminem condemnetis ante verum et justum judicium. Nullum suspicionis arbitrio judicetis, sed primum probate, et postea charitativam proferte sententiam. «Et quod vobis non vultis fieri, alteri nolite facere (Luc. VI, 31) .» Mementote sermonis Domini semper, qui ait: «Nolite judicare, et non judicabimini: Nolite condemnare, ut non condemnemini, in quo enim judicio judicaveritis, judicabimini (Matth. VII, 1 et 2) .» Episcopos nolite judicare, nolite condemnare absque sedis hujus auctoritate. Quod si feceritis, irrita erunt vestra judicia, et vos condemnabimini. Hoc enim privilegium huic sanctae sedi a temporibus apostolorum statutum est servare, quod illaesum manet usque in hodiernum [Col. 0238D] diem. Episcopos ergo quos sibi Dominus oculos elegit et columnas Ecclesiae esse voluit, quibus etiam ligandi et solvendi dedit potestatem suo judicio reservavit, hocque privilegium beato clavigero Petro sua vice solummodo commisit. Quod ejus juste praerogativum succrescit sedi, futuris haereditandum atque tenendum temporibus, quoniam et inter beatos apostolos fuit quidam discretio potestatis. Et licet cunctorum par electio foret, beato tamen Petro concessum est ut aliis praemineret, [Col. 0239A] eorumque quae ad querelam venirent causas et interrogationes prudenter disponeret. Quod Dei ordinatione taliter ordinatum esse credimus, ne omnes posterorum cuncta sibi vindicarent, sed semper majores causae sicut sunt episcoporum et potiorum curae negotiorum ad unam beati principis apostolorum Petri sedem confluerent ut inde suscipiant finem judiciorum, unde acceperunt initium institutionum, ne quandoque a suo discreparent capite. Si vero se viderit quisquam vestrum praegravari, hanc sedem appellet, huc recurrat, ut semper instituta fuit consuetudo, quia et voluntarie eis compatiemur et libenter prout Dominus dederit adminiculum feremus. Nec a quoquam, fratres, inhibeatur aut objurgetur qui nostrae consors communionis esse voluerit, [Col. 0239B] sed magis ei veniendi auxilium praestet, quia sufficit unicuique objurgatio quae fit a plurimis, ut juxta Apostolum «magis donetis et consolemini, ne forte abundantiori tristitia absorbeatur qui in angustia est Propter quod obsecro vos, ut ipse ait, ut confirmetis in illo charitatem.» (II Cor. II, 7.) Eorum enim os accusandi sacerdotes vel testificandi in eos obstruimus, quos non humanis, sed divinis vocibus mortuos esse scimus, quoniam infidelis homo mortuus est in corpore vivente, nec in suspicionem veniat homo fidelis, ut dicat aut faciat ea quae pati non vult. Si quis fidelis est videat ne falsa loquatur, aut cuiquam insidias ponat. Facile est ergo hominem fallere, non tamen Deum. Sapiens non est qui nocet. Et nihil mali vult qui est fidelis, in his enim [Col. 0239C] fidelem et infidelem hominem cognoscere possumus in nocendo et adjuvando, ut ipsa Veritas ait: «Bonus homo ex bono thesauro cordis sui profert bona, et malus homo ex malo thesauro cordis sui profert mala, ex abundantia enim cordis os loquitur (Matth. XII, 34, 35) .» Pro nobis enim dicit Dominus per prophetam. Eos vero qui judicant vos, ego judicabo. Et iterum ad servos dixit: Nolite timere opprobrium hominum et blasphemias eorum ne metuatis. De talibus quoque propheta canit, dicens: «Non sic impii, sed tanquam pulvis quem projicit ventus, propterea non resurgent impii in judicio neque peccatores in congregatione justorum. Quoniam novit Dominus viam justorum et iter impiorum peribit (Psal. I, 4 et seq.) .» «Quare conturbatae sunt [Col. 0239D] gentes, et plebes meditabuntur inania? Consurgent reges terrae, et principes tractabunt pariter adversus Dominum et adversus Christum ejus. Disrumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum. Habitator coeli ridebit, et Dominus subsannabit eos. Tunc loquetur ad eos in ira sua, et in furore suo conturbabit eos (Psal. II, 1 et seq.) .» Et alibi dixit: «Scelus impii in medio cordis ejus, non est timor Dei ante oculos ejus (Psal. XIII, 3) .» «Quoniam dolose egit adversus eum in oculis ejus, ut inveniret iniquitatem ad odium. Verba oris ejus iniquitas et dolus, cessavit cogitare ut benefaceret. Iniquitatem cogitat in cubili suo, stabit in via non bona, malum non abjiciet. Domine, in coelo misericordia [Col. 0240A] tua, fides tua usque ad nubes, justitia tua sicut montes Dei, judicia tua abyssum multa. Homines et jumenta salvos facies, Domine, quam pretiosa misericordia tua, Deus. Et filii Adam in umbra alarum tuarum sperabunt. Inebriabuntur de pinguedine domus tuae et torrente deliciarum tuarum potabis eos. Quoniam tecum est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen. Attrahe misericordiam tuam scientibus te, et justitiam tuam rectis corde. Non veniat mihi pes superbiae, et manus impiorum non me commoveat, ibi ceciderunt operantes iniquitatem, expulsi sunt et non potuerunt surgere (Psal. XXXV, 2 et seq.) .» Audivimus a quibusdam fratribus quibus infesti eratis nimis quod jurgia et discordiae sint inter vos. Propterea ista scripsimus vobis mandantes [Col. 0240B] ut ita teneatis sicut et ab apostolica sede vobis tenenda mandantur. Unde Dominus in Evangelio militibus interrogantibus respondit dicens: «Neminem concutiatis neque calumniam faciatis, sed contenti estote stipendiis vestris (Luc. III, 14) .» Concutit enim hominem qui illum injuste conturbat, de his haec vobis interdum sufficiant. Si autem majoribus indigueritis, vita comite mittite, et mittentur vobis. De his vero super quibus rogitastis vos informari, id est utrum majus esset sacramentum manus impositio episcoporum aut baptismus, scitote utrumque magnum esse sacramentum. Et sicut unum a majoribus fit, id est, a summis pontificibus, quod a minoribus perfici non potest, ita et majori veneratione venerandum et tenendum est, sed ita conjuncta [Col. 0240C] sunt haec duo sacramenta, ut ab invicem nisi morte praeveniente nullatenus possint segregari, et unum sine altero rite perfici non potest. Nam unum praeveniente morte salvare sine altero potest, aliud autem non potest. Unde scriptum est; «In diebus illis dicit Dominus: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem (Joel. II, 28) .» Advertamus summas divitias bonitatis Dei. Quod in confirmandis neophytis manus impositio tribuit singulis, hoc tunc Spiritus sancti descensio in credentium populos donavit universis. Sed quia dicimus quod manus impositio, et confirmatio, et qui jam regeneratus in Christo est confirmare aliquid possit, forte cogitat sibi aliquis: Quid mihi prodest post mysterium baptismatis mysterium confirmationis? Aut quantum video non [Col. 0240D] totum de fonte suscepimus, si post fontem adjectione novi generis indigemus. Non ita, dilectissimi, attendat charitas vestra. Sicut exigit militaris ordo ut, cum imperator quemcunque in militum receperit numerum, non solum signet receptum, sed etiam armis competentibus instruat pugnaturum; ita in baptizato benedictio illa munitio est. Dedisti militem, da ei adjumentum militiae. Nunquid prodest, si quisquam parentum magnam pupillo conferat facultatem, nisi providere studeat et tutorem? Itaque Paracletus regeneratis in Christo custos, et consolator et tutor est. Ideo dicit sermo divinus: «Nisi Dominus custodierit civitatem frustra vigilat qui custodit eam (Psal. CXXVI, 1) .» Ergo Spiritus sanctus, [Col. 0241A] qui super aquas baptismi salutifero descendit illapsu, in fonte pulchritudinem tribuit ad innocentiam, in confirmatione augmentum praestat ad gratiam, quia in hoc mundo tota aetate victuris inter invisibiles hostes et pericula gradiendum est, in baptismo regeneramur ad vitam, post baptismum confirmamur ad pugnam. In baptismo abluimur, post baptismum roboramur, at si continuo transituris sufficiant regenerationis beneficia, victuris tamen necessaria sunt confirmationis auxilia. Regeneratio per se salvat mox in pace beati saeculi recipiendos, confirmatio autem armat et instruit ad agones mundi hujus et praelia reservandos. Qui autem post baptismum cum acquisita innocentia immaculatus pervenit ad mortem confirmatur morte, quia non potest peccare post [Col. 0241B] mortem. Hic si forte illud etiam requirere velimus, post passionem et resurrectionem Christi, quid apostolis profuerit adventus Spiritus sancti, ipse Dominus eis evidenter exponit. «Quae dico, inquit, vobis non potestis ea portare modo, cum autem venerit ille Spiritus veritatis, ipse docebit omnem veritatem (Joan. XVI, 12 et 13) .» Vides quia cum Spiritus sanctus infunditur, cor fidele ad prudentiam et constantiam dilatatur. Itaque ante descensionem Spiritus sancti usque ad negationem apostoli deterrentur, post visitationem vero ejus usque ad martyrium contemptu salutis armantur, secundum hoc per Christum redimimur, per Spiritum vero sanctum dono sapientiae spiritualis illuminamur, aedificamur, erudimur, instruimur, consummamur, ut illam sancti Spiritus vocem [Col. 0241C] audire possimus. «Intellectum tibi dabo et instruam te in via hac qua gradieris (Psal. XXXI, 8) .» De Spiritu sancto accipimus, ut spirituales efficiamur, quia «animalis homo non percipit ea qua sunt Spiritus Dei (I Cor. II, 14) .» De Spiritu sancto accipimus, ut sapiamus inter bonum malumque discernere, justa diligere, injusta respuere, ut malitiae ac superbiae repugnemus, ut luxuriae ac diversis illecebris et foedis indignisque cupiditatibus resistamus. De Spiritu sancto accipimus vitae amorem et gloriae ardorem, ut succensi divinitus erigere a terrenis mentem ad superna et divina valeamus. Jejunium ergo Dominici diei et quintae feriae nemo celebrare debet, ut inter jejunium Christianorum et gentilium veraciter credentium atque infidelium et haereticorum [Col. 0241D] vera et non falsa discretio habeatur, unde scriptum est: «Quae pars Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli? Quae aut participatio justitiae cum iniquitate?» (II Cor. VI, 15.) Et iterum: «Nolite jugum ducere cum infidelibus (Ibid. 14) .» «De caetero, fratres, videte ne quis vos decipiat inanibus verbis, neque per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum, secundum 56 elementa mundi, et non secundum Christum, quia in Christo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis, in quo et circumcisi estis, circumcisione non manufacta in exspoliatione corporis carnis, in circumcisione Christi, consepulti [Col. 0242A] enim in baptismo in quo resurrexistis per fidem operationis Dei, qui suscitavit illum a mortuis. Et vos, cum mortui essetis in delictis et praeputio carnis vestrae, convivificavit cum illo, donans vobis omnia delicta, delens quod adversum vos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio et affigens illud cruci, exspolians principatus et potestates, traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso. Nemo ergo vos judicet in cibo et potu, aut in parte diei festi, aut neomeniae, aut sabbatorum, quae sunt umbra futurorum, corpus autem Christi. Nemo vos seducat, volens in humilitate et religione angelorum quae non vidit, ambulans frustra, inflatus sensu carnis suae, et non tenens caput ex quo totum corpus per [Col. 0242B] nexum, et conjunctionem subministratum et constructum crescit in augmentum fidei. Si mortui estis cum Christo ab elementis hujus mundi, quid adhuc tanquam viventes in mundo decernitis? Ne tetigeritis neque gustaveritis, neque contrectaveritis quae sunt omnia in interitu ipso usu secundum praecepta et doctrinas hominum, quae sunt rationem quidem habentia sapientiae in superstitione et humilitate, et non ad parcendum corpori, non in honore aliquo ad saturitatem carnis. Igitur, si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens, quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum [Col. 0242C] ipso in gloria. Mortificate ergo membra vestra, quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam et avaritiam quae est simulacrorum servitus, propter quae venit ira Dei in filios incredulitatis. In quibus et vos ambulastis aliquando cum viveretis cum illis. Nunc autem deponite vos omnem iram, indignationem, malitiam, blasphemiam, turpem sermonem de ore vestro. Nolite mentiri invicem, exspoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et induentes novum, eum qui renovatur in agnitione secundum imaginem ejus qui creavit eum, ubi non est Judaeus, et gentilis circumcisio, et praeputium, barbarus Scytha, servus et liber, sed omnia in omnibus Christus. Induite ergo vos, sicut electi Dei, sancti et dilecti, [Col. 0242D] viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, modestiam, patientiam, supportantes invicem, et donantes vobismetipsis, si quis adversus aliquem habet querelem. Sicut et Christus donavit vobis, ita et vos. Super autem omnia haec, charitatem habentes, quod est vinculum perfectionis. Et pax Christi vigeat in cordibus vestris, in qua et vocati estis in uno corpore, et grati estote. Verbum Dei habitet in vobis abundanter in omni sapientia, docentes et commonentes vosmetipsos psalmis, hymnis et canticis, spiritualibus in gratia cantantes in cordibus vestris Deo. Omne quodcunque facitis in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini nostri Jesu Christi facite, gratias agentes Deo et Patri per ipsum [Col. 0243A] (Col. II, 8-23; III, 1-17) .» Vos, charissimi, nolite deficere benefacientes. Quod si aliquis fuerit qui non obedierit verbis apostolicis, hunc notate, et non commisceamini cum illo, ut confundatur. Et nolite quasi inimicum existimare, sed corripite ut fratrem, [Col. 0244A] Deus autem pacis det vobis idipsum sapere in alterutrum et in omnes, et ipse sit semper vobiscum in omni loco. Amen. Data Kal. Martias, Volusiano et Rufino viris clarissimis consulibus.
[Col. 0243A] Nemo, qui Scripturas divinas legit ignorat quod, in principio nascentis Ecclesiae, discipulis in unum congregatis, cum multitudine credentium, in quibus erat cor unum et anima una, quique vendentes praedia et possessiones suas afferebant, et dividebatur [Col. 0243B] singulis, prout cuique opus erat (Act. IV, 32 et seq.) . Futuram namque Ecclesiam in gentibus apostoli praevidebant, maximeque quia Dominus illis praedixerat; Euntes in mundum universum, praedicantes evangelium (Marc. XVI, 15) , vel quia expellendi erant a Judaea, noverant se in gentibus dispergendos, Ecclesiamque congregandam ex rudi populo. Idcirco praedia in Judaeam minime sunt adepti, sed pretia tantummodo ad fovendos egentes. At vero cum inter turbines et adversa mundi succresceret Ecclesia, eo usque pervenit ut non solum gentes, sed etiam Romani principes (qui pene totius orbis monarchiam tenebant) ad fidem Christi et baptismi sacramenta concurrerent. Et quibus vir religiosissimus, Constantinus [Col. 0243C] primus, fidem veritatis patenter adeptus, licentiam dedit per universum orbem suo degentes imperio non solum fieri Christianos, sed etiam fabricandas ecclesias, et praedia tribuenda constituit. Denique idem praefatus princeps donaria immensa, et fabricam templi primae sedis beati principis apostolorum instituit, adeo ut sedem imperialem, quam Romani principes possederant, relinqueret, et beato Petro suisque praesulibus profuturam concederet. Idem vero praesidens in sancta synodo, quae apud Nicaenum congregata est, cum querelam quorumdam conspiceret coram se deferendam, ait: Vos a nemine dijudicari potestis, quia solius Dei judicio reservamini, dii etenim vocati estis. Idcirco, non potestis ab hominibus judicari. Ab illo etenim tempore [Col. 0243D] et deinceps, viri religiosissimi non solum possessiones et praedia quae possederant, sed etiam semetipsos Domino consecrarunt, aedificantes basilicas in suis fundis, in honore sanctorum, martyrum, per civitates ac monasteria innumera, in quibus coetus Domino servientium conveniret. Denique reges, et praesides ac magistratus non solum hanc licentiam tribuere, sed etiam ipsi propria largiti sunt per universa regna terrarum, unde alerentur egentes qui nihil in mundo possidebant ecclesiaeque Dei fabricarentur atque restaurarentur, Deoque et Ecclesiae ejus rite famulantibus servisque illius supplementa (ut absque necessitate essent) tribuerentur, ut, haec accipientes, possent, secundum monita [Col. 0244A] Apostoli, «orationes, postulationes, obsecrationes, gratiarum actiones facere pro omnibus, pro regibus, et qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam vitam habeant. Et hoc bonum et acceptum esse coram Deo (I Tim. II, 1 et seq.) .» Ideo magister [Col. 0244B] gentium protestatur, cui «sollicitudo omnium Ecclesiarum incumbit (II Cor. II, 28) ,» quique «episcopos regere per Spiritum sanctum constituit Ecclesiam Dei (Act. XX, 26) .» Quibus ait: «Pascite qui in vobis est gregem Dei, providentes non coacte sed sponte secundum Deum, neque turpis lucri gratia sed voluntarie (I Petr. V, 2) .» Cum enim dicat: «Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4) .» Quae enim sunt negotia saecularia, sancti canones manifestant et inhibent perspicue, quod quidam qui in clero videntur electi propter lucra turpia conductores alienarum possessionum fiant, et saecularia negotia sub cura sua accipiant, Domini quidem ministerium parvipendentes, saecularium vero discurrentes domos, et propter avaritiam patrimoniorum, [Col. 0244C] sollicitudinem sumentes, decrevit sancta synodus nullum deinceps clericum aut possessiones conducere, aut negotiis saecularibus se miscere praeter pupillorum et orphanorum, aut si forte episcopus civitatis, ecclesiasticarum rerum sollicitudinem habere praecipiat, ut liquido patet, quia alia sunt negotia saecularia, alia ecclesiastica. Nonne Moyses in saeculo erat cum crebro «tabernaculum intraret et exiret, qui intus contemplatione raptus (Exod. XXXIII, 8) ,» foris infirmantium negotiis urgebatur, intus Dei arcana considerans, foris onera carnalium portabat? Cujus typum sacerdotes in Ecclesia agere debent, ut dum foras exeunt ad exsecranda negotia pro necessitatibus subditorum, intus ad se redeant [Col. 0244D] per contemplationem mandatorum, sicut Paulus, «qui coelestibus secretis inseritur (II Cor. XII, 4) » et tamen per condescensionis viscera carnalium cubile perscrutatur. Sic et Jacob ascendentes et descendentes angelos vidit (Gen. XXVIII, 12) , quia videlicet rectores Ecclesiae non solum Deo contemplando superna appetunt, sed deorsum quoque ad membra illius miserando descendunt. Et, dum sacerdotes horum facta imitantur et se custodiunt, et subditorum onera portant, et videntur tales esse, quales idem egregius praedicator dicit, ut «qui utuntur hoc mundo tanquam non utantur, et qui gaudent tanquam non gaudentes, et qui emunt tanquam non possidentes (I Cor. VII, 30) .»
[Col. 0245A] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris scilicet, et Filii, et Spiritus sancti, imperator Caesar FLAVIUS CONSTANTINUS, in Christo Jesu, uno ex eadem Trinitate sancta, Salvatore, Domino Deo nostro fidelis, mansuetus, beneficus, Alemannicus, Gothicus, Sarmaticus, Germanicus, Britannicus, unicus, pius, felix, victor, ac triumphator, semper augustus, sanctissimo ac beatissimo Patri SILVESTRO, urbis Romae episcopo et papae, atque omnibus ejus successoribus, qui in sede beati Petri usque in finem saeculi sessuri sunt, pontificibus nec non et omnibus reverendissimis et Deo amabilibus catholicis episcopis eidem sacrosanctae Rom. Ecclesiae per hanc nostram imperialem constitutionem subjectis in universo orbe terrarum, nunc et in posteris cunctis [Col. 0245B] retro temporibus constitutis, gratia, pax, charitas, gaudium, longanimitas, misericordia, a Deo Patre omnipotente et Jesu Christo Filio ejus, et Spiritu sancto cum omnibus vobis.
Ea quae salvator et redemptor noster, Dominus noster Jesus Christus altissimi Patris Filius per suos sanctos apostolos Petrum et Paulum, interveniente Patre nostro Silvestro, summo pontifice et universali papa mirabiliter dignatus est operari, liquida narratione, per hujus nostrae imperialis institutionis paginam, ad cognitionem omnium populorum in universo orbe terrarum studuit propagare nostra mansuetissima serenitas. Primum quidem nostram fidem, quam a praelato beatissimo Patre et oratore nostro Silvestro universali pontifice docti sumus, [Col. 0245C] intima cordis confessione ad instruendas omnium vestrum mentes proferentes, et ita demum Dei misericordiam super vos diffusam annuntiantes. Nosse enim vos volumus, sicut per anteriorem nostram sacram pragmaticam jussionem significavimus, nos a culturis idolorum, simulacris mutis et surdis manufactis, diabolicis compositionibus atque ab omnibus Satanae pompis recessisse, et ad integram Christianorum fidem quae est vera lux et vita perpetua pervenisse, credentes juxta id quod nos idem almificus, summus Pater et doctor noster Silvester instruxit pontifex, in Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Et in Jesum Christum Filium ejus unigenitum Dominum nostrum, per quem creata sunt omnia. Et [Col. 0245D] in Spiritum sanctum Dominum, et vivificatorem universae creaturae, hos Patrem et Filium, et Spiritum sanctum confitemur, ita ut in Trinitate perfecta, et plenitudo sit divinitatis, et unitas potestatis, Pater Deus, Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus, et tres unum sunt in Jesu Christo. Tres itaque formae, sed una potestas. Nam sapiens retro semper Deus edidit ex se, per quod semper erant gignenda saecula, Verbum. Et, quando eodem solo suae sapientiae Verbo universam ex nihilo formavit creaturam, cum eo erat cuncta suo arcano componens mysterio, igitur perfectis coelorum [Col. 0246A] virtutibus, et universis terrae materiis pio sapientiae suae nutu ad imaginem et similitudinem suam 57 primum de limo terrae fingens hominem hunc in paradiso posuit voluptatis. Quem antiquus serpens et hostis invidens diabolus per amarissimum ligni vetiti gustum, exsulem ab eisdem fecit gaudiis (Gen. I, II) , eoque expulso non desinit sua venenosa multis modis protelare jacula, ut a via veritatis humanum abstrahens genus, idolorum culturae, videlicet creaturae, et non Creatori deservire suadeat, quatenus per hos eos quos suis voluerit irretire insidiis, secum aeterno efficiat concremandos supplicio. Sed Deus noster, misertus plasmatis sui, dirigens sanctos suos prophetas, per quos lumen futurae vitae, adventum videlicet Filii sui Domini [Col. 0246B] Dei et salvatoris nostri Jesu Christi, annuntians misit eumdem unigenitum Filium suum et sapientiae Verbum. Qui, descendens de coelis propter nostram salutem, natus de Spiritu sancto ex Maria virgine, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) , non amisit quod fuerat, sed coepit esse quod non erat. Deum perfectum et hominem perfectum ut Deus, mirabilia perficiens, et ut homo humanas passiones sustinens, ita Verbum hominem et Verbum Deum, praedicante Patre nostro Silvestro summo pontifice, intelligimus, ut verum Deum, verum hominem fuisse nullo modo ambigamus. Electisque duodecim apostolis, miraculis coram eis et innumerabilis populi multitudine coruscavit. Confitemur eumdem Dominum Jesum Christum adimplesse legem [Col. 0246C] et prophetas, passum, crucifixum secundum Scripturas, tertia die a mortuis resurrexisse, assumptum in coelos, atque sedentem ad dexteram Patris. Inde venturum judicare vivos et mortuos, cujus imperii non erit finis. Haec est enim fides nostra, catholica, orthodoxa, a beatissimo Patre nostro Silvestro summo pontifice nobis prolata.
Exhortans idcirco omnem populum, et diversas gentium nationes hanc fidem tenere, colere et praedicare, et in sanctae Trinitatis nomine aptissime gratiam consequi, et Dominum nostrum Jesum Christum salvatorem, qui cum Patre et Spiritu sancto per infinita saecula vivit et regnat. Quem Silvester, beatissimus Pater noster universalis, praedicat pontifex corde devoto adorare. Ipse enim Dominus noster [Col. 0246D] misertus mihi peccatori, misit sanctos suos apostolos ad visitandum nos, et lumen sui splendoris infulsit nobis, et abstractum a tenebris ad veram lucem et agnitionem me venisse gratulamini. Nam, dum valida squaloris lepra totam mei corporis invasisset carnem, et multorum medicorum convenientium cura adhiberetur, nec ullius quidem cura promeruissemus salutem, ad hoc venerunt sacerdotes Capitolii dicentes, mihi debere fieri fontem in Capitolio et compleri hunc innocentium sanguine, et in eo calente loco me posse mundari. Et secundum eorum dicta, aggregatis plurimis innocentibus [Col. 0247A] infantibus, dum vellent sacrilegi paganorum sacerdotes eos mactari, et ex eorum sanguine fontem repleri, cernens serenitas nostra lacrymas matrum eorum, illico exhorrui facinus, miseratusque eas, proprios illis restitui praecepimus filios suos, datisque vehiculis et donis concessis gaudentes, ad propria relaxavimus.
Eadem igitur transacta die, per nocturna nobis facta silentia, dum somni tempus advenisset, adsunt apostoli sanctus Petrus et Paulus, dicentes mihi: «Quoniam flagitiis posuisti terminum, et effusionem sanguinis innocentis horruisti, missi sumus a Christo Domino Deo nostro dare tibi sanitatis recuperandae consilium. Audi ergo monita nostra, et fac quodcunque indicamus tibi. Silvester, episcopus hujus [Col. 0247B] civitatis, ad montem Soractae persecutiones tuas fugiens, in cavernis petrarum cum suis clericis latebram fovet, hunc ad te cum adduxeris, ipse tibi piscinam pietatis ostendet, in qua dum te tertio merserit, omnis te valetudo ista deseret leprae. Quod dum factum fuerit, hanc vicissitudinem tuo salvatori compensa, ut omnes jussu tuo per totum orbem restaurentur ecclesiae. Te autem ipsum in hac parte purifica, ut relicta omni superstitione idolorum, Deum vivum et verum, qui solus est et verus, adores et excolas, ut ad voluntatem attingas.» Exsurgens igitur a somno, protinus juxta id quod a sanctis apostolis admonitus sum, peregi, advocatoque eodem praecipuo et magnifico Patre et illuminatore nostro Silvestro, universali papa, omnia a sanctis [Col. 0247C] apostolis mihi praecepta dixi verba. Percontati sumus ab eo qui isti dii essent Petrus et Paulus. Ille vero non eos deos vere dici, sed apostolos salvatoris nostri Domini Dei Jesu Christi respondit. Et rursum interrogare coepimus eumdem beatissimum papam, utrum istorum apostolorum imagines expressas haberet, ut ex pictura disceremus hos esse quos revelatio docuerat. Tunc idem venerabilis Pater imagines eorumdem apostolorum per diaconum suum exhiberi praecepit, quas dum aspicerem et eorum, quos in somno videram figuratos in ipsis imaginibus cognovissem vultus, ingenti clamore coram omnibus satrapis meis confessus sum eos esse quos in somno videram.
Ad haec beatissimus idem Silvester Pater noster, [Col. 0247D] urbis Romae episcopus indixit nobis poenitentiae tempus intra palatium nostrum Lateranense, in uno cilicio, ut omnia quae a nobis impie peracta atque injuste disposita fuerant, vigiliis, jejuniis atque lacrymis et orationibus apud Dominum nostrum Jesum Christum salvatorem impetramus. Deinde per manus impositionem clericorum usque ad ipsum praesulem veni, ibique renuntians Satanae, pompis et operibus ejus, vel universis idolis manufactis, credere me in Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium et invisibilium, et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, qui natus est de Spiritu sancto ex Maria virgine, spontanea voluntate coram omni populo professus sum. [Col. 0248A] Benedictoque fonte, illic me trina mersione unda salutis purificavit. Positoque me in fontis gremio manum de coelo me contingentem propriis oculis vidi. De qua mundus exsurgens ab omni me leprae squalore mundatum agnoscite, levatoque me de venerabili fonte indutus vestibus candidis septiformis gratiae sancti Spiritus consignationem adhibuit beati chrismatis unctione, et vexillum sanctae crucis in mea fronte linivit dicens: Signat te Deus sigillo fidei suae; In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, in consignatione fidei. Cunctusque clerus respondit, Amen. Et adjecit praesul: Pax tibi. Prima itaque die post perceptum sacri baptismatis mysterium et post curationem corporis mei a leprae squalore agnovi non esse alium Deum nisi Patrem et Filium [Col. 0248B] et Spiritum sanctum, quem beatus Silvester papa praedicat, trinitatem in unitate, unitatem in trinitate. Nam omnes dii gentium quos usque hactenus colui, daemonia, opera hominum manufacta comprobantur. Etenim quantam potestatem idem Salvator noster suo apostolo beato Petro contulerit in coelo ac terra lucidissime nobis idem venerabilis Pater edixit, dum fidelem eum in sua interrogatione inveniens ait: «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 18) .» Advertite potentes et aure cordis intendite, quid bonus Magister et Dominus suo discipulo adjunxit, inquiens: «Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis (Ibid. 19) .» Mirum est hoc valde et gloriosum [Col. 0248C] in terra ligare et solvere, et in coelo ligatum et solutum esse. Et, dum haec praedicante beato Silvestro agnoscerem et beneficiis ipsius beati Petri integerrime sanitati me comperi restitutum, utile judicavimus una cum omnibus nostris satrapis et universo senatu, optimatibus meis, etiam et cuncto populo Romano gloriae imperii subjacenti, ut sicut in terris vicarius Filii Dei esse videtur constitutus, etiam et pontifices, qui ipsius principis apostolorum gerunt vices principatus, potestatem amplius quam terrenam, imperialis nostrae serenitatis mansuetudo habere videtur concessam a nobis nostroque imperio obtineant, eligentes nobis ipsum principem apostolorum vel ejus vicarios firmos apud Deum esse patronos, et sicut nostra est terrena imperialis potentia, [Col. 0248D] ejus sacrosanctam Romanam ecclesiam decrevimus veneranter honorare et amplius quam nostrum imperium et terrenum thronum sedem sacratissimam beati Petri gloriose exaltari, tribuentes ei potestatem et gloriae dignitatem atque vigorem et honorificentiam imperialem, atque decernentes sancimus, ut principatum teneat tam super quatuor praecipuas sedes Antiochenam, Alexandrinam, Constantinopolitanam, et Hierosolymitanam, quamque etiam super omnes in universo orbe terrarum Dei Ecclesias. Et pontifex, qui pro tempore ipsius sacrosanctae Romanae Ecclesiae exstiterit, celsior et princeps cunctis sacerdotibus totius mundi exsistat, et ejus judicio quaeque ad cultum Dei, vel fidei Christianorum [Col. 0249A] stabilitatem procurandam fuerint disponantur, justum quippe est ut ibi lex sancta caput teneat principatus, ubi sanctarum legum institutor Salvator noster beatum Petrum apostolatus obtinere praecepit cathedram, ubi, et crucis patibulum sustinens, beatae mortis sumpsit poculum, suique Magistri et Domini imitator apparuit. Et ibi gentes pro Christi nominis confessione colla flectant ubi eorum doctor, beatus Paulus apostolus pro Christo extenso collo martyrio coronatus est, illic usque in finem quaerant doctorem ubi sanctum doctoris quiescit corpus, et ibi proni ac humiliati coelestis regis Dei salvatoris nostri Jesu Christi famulentur officio, ubi superbi terreni regis serviebant imperio. Interea nosse volumus omnem populum universarum gentium ac [Col. 0249B] nationum, per totum orbem terrarum construxisse nos, intra palatium nostrum Lateranense eidem salvatori nostro Domino Jesu Christo ecclesiam a fundamentis cum baptisterio, et duodecim nos sciatis de ejus fundamentis, secundum numerum duodecim apostolorum, cophinos terrae onustatos propriis asportasse humeris, quam sacrosanctam Ecclesiam caput et verticem omnium Ecclesiarum universo orbe terrarum dici, coli, venerari ac praedicari sancimus, sicut per alia nostra imperialia decreta constituimus. Construximus itaque ecclesias beatorum Petri et Pauli, primorum apostolorum, quas auro et argento locupletavimus, ubi et sacratissima eorum corpora cum magno honore recondentes, thecas ipsorum ex electro cui nulla fortitudo praevalet elementorum [Col. 0249C] construximus, et crucem ex auro purissimo, et gemmis pretiosissimis per singulas eorum thecas posuimus, et clavis aureis confiximus. Quibus pro concinnatione luminariorum, possessionum praedia contulimus, et rebus diversis eas ditavimus, et per nostram imperialem jussionem sacram, tam in oriente quam in occidente vel etiam septentrionali et meridiana plaga, videlicet in Judaea, Graecia, Asia, Thracia, Africa et Italia, vel diversis insulis nostra largitate eis concessimus, ea prorsus ratione ut per manus beatissimi Patris nostri Silvestri pontificis successorumque omnia disponantur. Gaudeat enim una nobiscum omnis populus et gentium nationes universo orbe terrarum exhortantes omnes ut Deo nostro et salvatori Jesu Christo immensas una nobiscum [Col. 0249D] referatis gratias, quam ipse Deus in coelis desuper et in terra deorsum, qui nos, per suos sanctos apostolos visitans, sanctum baptismatis sacramentum percipere, et corporis sanitate dignos effecit, pro quo concedimus ipsis sanctis apostolis, dominis meis beatissimis Petro et Paulo, et per eos etiam beato Silvestro Patri nostro summo pontifici, et universalis urbis Romae papae, et omnibus ejus successoribus pontificibus, qui usque in finem mundi in sede beati Petri erunt sessuri, atque de praesenti concedimus palatium imperii nostri Lateranense quod omnibus in toto orbe terrarum praefertur atque praecellit palatiis, deinde diadema, videlicet coronam capitis nostri simulque pallium, vel mitram, [Col. 0250A] phrygium, necnon et superhumerale, videlicet lorum quod imperiale circumdare assolet collum, verum etiam et chlamydem purpuream atque tunicam coccineam, et omnia imperialia indumenta, seu et dignitatem imperialium praesidentium equitum, conferentes etiam et imperialia sceptra, simulque et cuncta signa atque banna etiam et diversa ornamenta imperialia, et omnem processionem imperialis culminis et gloriam potestatis nostrae.
58 Viris enim reverendissimis, clericis diversis ordinibus, eidem sacrosanctae Rom. Ecclesiae servientibus illud culmen singularitatem, potentiam et praecellentiam habere sancimus, cujus amplissimus noster senatus videtur gloria adornari, id est patricios atque consules effici, necnon et caeteris dignitatibus [Col. 0250B] imperialibus eos promulgantibus decorari. Et sicut imperialibus militia, ita et clerum sanctae Romanae Ecclesiae ornari decernimus. Et quemadmodum imperialis potentia officiis diversis cubiculariorum, nempe hostiariorum, atque omnium excubiarum ornatu, ita et sanctam Romanam Ecclesiam decorari volumus, et ut amplissime pontificale decus praefulgeat, decernimus et hoc ut clerici ejusdem sanctae Romanae Ecclesiae manipulis et linteaminibus, id est candidissimo colore decorari equos et ita equitari. Et sicut noster senatus calceamentis utitur cum udonibus, id est candido linteamine illustrati, ut sicut coelestia, ita et terrena ad laudem Dei decorentur. Prae omnibus autem licentiam tribuentes ipsi sanctissimo Patri nostro Silvestro, urbis Romae episcopo, [Col. 0250C] et papae et omnibus, qui post eum in successum et perpetuis temporibus advenerint beatissimis pontificibus pro honore et gloria Christi Dei nostri, in eadem Dei magna catholica et apostolica Ecclesia, ex nostro judicio quem placatus proprio consilio clericare voluerit, et in numero religiosorum clericorum connumerare nullum ex omnibus praesumentem superbe agere. Decrevimus itaque et hoc, ut idem venerabilis Pater noster Silvester, summus pontifex, vel omnes ejus successores pontifices diadema, videlicet coronam quam ex capite nostro illi concessimus, ex auro purissimo et gemmis pretiosis uti debeant, et eorum capite ad laudem Dei pro honore beati Petri gestare, ipse vero beatissimus papa super [Col. 0250D] coronam clericatus quam gerit ad gloriam beati Petri omnino ipsa ex auro non est passus uti corona, phrygium quoque candido nitore splendidum resurrectionem Dominicam designans, ejus sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus, et tenentes frenum equi illius, pro reverentia beati Petri stratoris officium illi exhibuimus, statuentes eodem phrygio omnes ejus successores singulariter uti in processionibus ad imitationem imperii nostri. Unde ut pontificalis apex non vilescat, sed magis amplius quam terreni imperii dignitas et gloriae potentia decoretur, ecce tam palatiu mnostrum, ut praedictum est, quamque Romanae vobis, et omnes Italiae seu occidentalium regionum, provincias, loca et civitates praefato beatissimo [Col. 0251A] pontifici nostro Silvestro universali papae concedimus atque relinquimus, et successorum ipsius pontificum potestati et ditione firma imperiali censura per hanc divalem nostram sacram potestatem et pragmaticum constitutum decernimus disponendum, atque juri sanctae Romanae Ecclesiae concedimus permansurum. Unde congruum prospeximus nostrum imperium, et regni potestatem orientalibus transferri et transmutari regionibus, et in Bizantiae provinciae, in optimo loco, nomini nostro civitatem aedificari, et nostrum illic constitui imperium, quoniam ubi principatus sacerdotum et Christianae religionis caput, ab imperatore coelesti constitutum est, justum non est ut illic imperator terrenus habeat potestatem; haec vero omnia quae per hanc nostram imperialem sacram, et per alia divalia decreta statuimus atque confirmavimus, usque in finem mundi illibata et inconcussa permanenda decernimus. Unde coram Deo vivo, qui nos regnare praecepit, et coram terribili [Col. 0251B] ejus judicio obtestamur, per hoc nostrum imperiale constitutum, omnes nostros successores, imperatores, vel cunctos optimates, satrapas etiam amplissimum senatum et universum populum in toto orbe terrarum, nunc, et in posterum cunctis temporibus, imperio nostro subjacentem, nulli eorum quoquomodo licere [Col. 0252A] haec quae a nobis imperiali sanctione sacrosanctae Romanae Ecclesiae vel ejus omnibus pontificibus concessa sunt, refragari aut confringere vel in quoquam convellere. Si quis autem (quod non credimus) in hoc temerator aut contemptor exstiterit, aeternis condemnationibus subjaceat innodatus, et sanctos Dei principes apostolorum Petrum et Paulum, sibi in praesenti et futura vita sentiat contrarios, atque in inferno inferiori concrematus cum diabolo et omnibus deficiat impiis. Hujus vero imperialis decreti nostri paginam propriis manibus roborantes, super venerandum corpus beati Petri principis apostolorum posuimus, ibique eidem cum apostolo spondentes nos cuncta inviolabiliter conservare, et nostris successoribus imperatoribus conservanda in mandatis relinqui, Patri nostro Silvestro summo pontifici et universali papae, ejusque cunctis successoribus pontificibus Domino Deo et salvatore nostro Jesu Christo annuente tradimus perenniter atque feliciter possidenda. Et [Col. 0252B] subscriptio imperialis, divinitas vos conservet per multos annos, sanctissimi ac beatissimi Patres. Datum Romae, sub tertio die Kalen. Aprilium, domino nostro Flavio Constantino Augusto quarto et Gallicano IV, viris clarissimis consulibus.
[Col. 0251B] Canones generalium conciliorum a temporibus Constantini coeperunt. In praecedentibus namque annis persecutione fervente, docendarum plebium, nisi quae a Romana processerunt sede, minime dabatur [Col. 0251C] facultas. Inde Christianitas in diversas haereses scissa est, quia non erat licentia episcopis in [Col. 0252B] unum convenire nisi tempore supradicti imperatoris, ipse enim dedit facultatem Christianis libere congregari. Sub hoc etiam sancti Patres, in concilio Nicaeno de omni orbe terrarum convenientes juxta fidem [Col. 0252C] evangelicam et apostolicam, secundum post apostolos symbolum tradiderunt.
[Col. 0251C] Beatissimo Silvano in urbe Roma apostolicae sedis antistite, Constantino Augusto et Licinio Caesare, consulatu Paulini et Juliani virorum clarissimorum, ab Alexandro trecentesimo tricesimo sexto anno, mense Julio, XIII Kalen. Julii, propter insurgentes haereses fides catholica exposita est apud Nicaeam Bythiniae, quam sanctam et reverendissima Romana complectitur et veneratur Ecclesia, quippe quam trecenti decem et octo Patres mediantibus Victore atque Vincentio religiosissimis Romanae sedis presbyteris, [Col. 0251D] inspirante Deo, ad obstruenda Arii venena protulerunt. Nam et nonnullae regulae subnexae sunt, quas memorata suspiciens confirmavit Ecclesia. Sciendum est sane ab omnibus catholicis, quoniam sancta Ecclesia Romana nullis synodicis decretis praelata est, sed evangelica voce Domini, et Salvatoris nostri primatum obtinuit, ubi dixit beato Petro apostolo: «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum, et quaecunque ligaveris super terram erunt ligata et in [Col. 0252C] coelo, et quaecunque solveris super terram erunt soluta et in coelo (Matth. XVI, 18, 19) .» Adhibita est etiam societas in eadem Romana urbe beatissimi apostoli Pauli, vasis electionis, qui uno die, unoque tempore gloriosa morte cum Petro, sub principe Nerone, agonizans coronatus est, et ambo pariter Ecclesiam sanctam Romanam Christo Domino consecraverunt, aliisque urbibus omnibus in universo mundo sua potentia, atque venerando triumpho praetulerunt. Et licet pro omnibus assidua apud Dominum [Col. 0252D] omnium sanctorum fundatur oratio, his tamen verbis Paulus beatissimus apostolus Romanis proprio chirographo pollicetur, dicens: «Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus quod sine intermissione memoriam vestri facio in orationibus meis (Rom. I, 9, 10) .» Prima ergo sedes coelesti beneficio Romanae Ecclesiae, quam beatissimi Petrus atque Paulus suo martyrio dedicacarunt. Secunda autem sedes apud Alexandriam beati Petri nomine a Marco ejus discipulo atque evangelista consecrata est, quia et ipse in Aegypto [Col. 0253A] primus verbum veritatis directus a Petro praedicavit, et gloriosum suscepit martyrium. Cui venerabilis successit Abilius. Tertia vero sedes apud Antiochiam ejusdem beati Petri apostoli habetur honorabilis, quia illic, priusquam Romam veniret, habitavit, et Ignatium episcopum constituit, et illic primum nomen Christianorum novellae gentis exortum est. Nam et Hierosolymitanus episcopus, pro tanti loci reverentia, ab omnibus habetur honorabilis. Maxime quod illic primus beatissimus Jacobus, qui dicebatur justus, qui etiam secundum carnem frater Domini nuncupatus est, a Petro, Jacobo et Joanne apostolis est episcopus ordinatus, itaque, secundum antiquorum Patrum definitionem, sedes prima in Hierosolymis esse minime dicitur, ne forte ab infidelibus aut [Col. 0253B] idiotis sedes Domini nostri Jesu Christi, quae in coelo est, in terra esse putaretur. Etenim sedes ejus coelum, terra autem scabellum pedum ejus, quoniam ipse est, per quem omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 3) , «quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ipsi gloria in saecula saeculorum. Amen (Rom. II, 36) .»
Apud Ephesum vero beatissimus Joannes, apostolus et evangelista, multo tempore post Domini resurrectionem et ascensionem in coelos, divina inspiratione Evangelium conscripsit atque requievit. Et ob hoc episcopus Ephesinus, pro tanti apostoli et evangelistae memoria, caeteris episcopis metropolitanis in synodis honorabiliorem obtinet sedem.
Sed quoniam de concilio Nicaeno disserendum est, [Col. 0253C] quae haec fecit causa, ut post illam apostolorum gloriosam praedicationem, quae in omnem terram mirabiliter diffusa est, sub Constantino Augusto tanti congregarentur episcopi? Rufini nobis decimus liber, qui conjunctus est novem libris ecclesiasticae Historiae quos vir eruditissimus Eusebius Caesariensis edidit, necessario praefertur ad medium, ut parva quae ejus inter initia de Arii perversitate conscripta sunt, memorentur, quia dubium non est, ideo trecentos decem et octo sanctissimos Patres, ex universo orientali orbe in Nicaea Bythiniae congregatos, ut Arii impium dogma Christi auxilio funditus damnaretur. Et salubri providentia constitueretur quod in sancta catholica Ecclesia debeat observari. Item ad locum ex libro decimo Rufini: Igitur cum apud Alexandriam [Col. 0253D] post Achillem, qui Petri martyrio successit, suscepisset Alexander sacerdotium, quia pax nostris et quies a persecutionibus erat, atque Ecclesiarum gloria confessorum meritis gaudebat, prosperitas rerum nostrarum domestica contentione turbabatur. Etenim presbyter quidam apud Alexandriam, nomine Arius, vir ipse et forma magis quam virtute religiosus, sed gloriae laudisque et novitatis improbe percupidus, prava quaedam de Christi fide proferre, et quae arte inquisitionis invenerat coepit. Abscindere enim, ac separare ab illa aeterna et ineffabili Dei Patris substantia vel natura Filium conabatur. Quae res in Ecclesia plurimos conturbabat, et a dulci mentis tranquillitate dimovebat. Sed cum Alexander, [Col. 0254A] episcopus, natura lenis et quietus, assidue commonitionibus Arium cuperet a pravo incepto et assertionibus impiis revocare, nec tamen res ex sententia procederet, et quod plerosque quodam contagio pestiferae assertionis infecerat, non solum apud Alexandriam, verum et per alias provincias disperserat urbes, perniciosum fore credens, si dissimularet a talibus, plurimis consacerdotibus suis rem indicat. Quaestio laicis innotescit. Sermo usque ad aures religiosi principis (quippe qui omni studio et diligentia curaret quae nostra sunt) pervenit. Tum ille ex sententia sacerdotum apud urbem Nicaeam 59 episcopale concilium convocat, trecentis ibique Arium decem et octo episcopis residentibus adesse jubet, ac de ejus propositionibus et quaestionibus judicare. [Col. 0254B] Sed in eo concilio admirabile factum principis non puto reticendum. Etenim cum ex omnibus pene locis episcopi convenissent, et, ut fieri solet, diversis ex causis inter se quaedam jurgia detulissent, interpellabatur frequenter a singulis, offerebantur libelli, culpae proferebantur, et magis ad haec quam ad id pro quo fuerat ventum animos dabant. At ille, videns quod per hujusmodi jurgia causa summi negotii frustraretur, diem certum statuit quo unusquisque episcoporum, si quid querimoniae habere videretur, deferret. Cum resedisset, suscepit a singulis libellos. Quos simul omnes in sinu suo continens nec in eis quod contineretur aperiens, ait ad episcopos: «Deus vos constituit sacerdotes, et potestatem vobis dedit de nobis quoque judicandi. Et [Col. 0254C] ideo nos a vobis recte judicamur, vos autem non potestis ab hominibus judicari. Propter quod Dei solius inter vos exspectate judicium, ut et vestra jurgia quaecunque sunt ad illud divinum reserventur examen, vos etenim nobis a Deo dati estis dii. Conveniens non est ut homo judicet deos, sed ille solus de quo scriptum est: «Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos discernit (Psal. LXXXI, 1) .» Et ideo, his omissis, alia quae ad fidem Dei pertinent absque ulla animorum contentione discutite. Cum haec dixisset omnes querimoniarum libellos jussit exuri, ne innotesceret illi odium et suggillatio sacerdotum. Verum cum per dies multos in episcoporum concilio de fide quaestio verteretur, et nonnulli diversa sentirent ac vehementer ceptis Arii faverent, [Col. 0254D] plures tamen erant qui impium exsecrarentur inceptum. Cumque in eodem concilio esset confessorum magnus numerus sacerdotum, omnes Arii novitatibus adversabantur. Favebant vero ei viri in quaestionibus callidi, et ob id simplicitati fidei adversabantur. Quantam vero habeat virtutem fidei simplicitas, etiam ex his quae ibi gesta sunt, cognoscimus. Etenim cum pro studio religiosi imperatoris ex omni terra sacerdotes Dei convenissent, opinione commoti philosophi quoque et dialectici valde nobiles et opinatissimi convenerunt. In quibus quidam insignis in arte dialectica per dies singulos conflictum summi certaminis cum episcopis nostris viris aeque in dialectica non improbabiliter eruditis movebat. [Col. 0255A] Et fiebat ingens spectaculum convenientibus ad audiendum doctis et litteratis viris. Nec tamen ullo genere philosophus concludi a quodam poterat aut constringi. Tanta enim dicendi arte objectis quaestionibus occurrebat, ut ubi maxime putaretur astrictus velut anguis lubricus elaberetur. Sed ut ostenderet Deus, quia «non in sermone regnum Dei, sed in virtute consistit (I Cor. IV, 20) ,» quidam ex confessoribus, simplicissimae naturae vir, et nihil aliud sciens «nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2) ,» inter caeteros auditores episcopos aderat. Qui cum vidisset philosophum insultantem nostris, et callida se disputationis arte jactantem, poscit ab omnibus locum velle se paucis cum philosopho sermocinari. Tum vero nostri qui [Col. 0255B] simplicitatem viri et imperitiam in sermone duntaxat nossent, pavere et velut pudorem quemdam pati ne forte apud callidos homines risui efficeretur sancta simplicitas. Perstitit tamen senior, et hinc movit sermonis exordium. «In nomine, inquit, Jesu Christi, philosophe, audi quae vera sunt. Deus unus est qui fecit coelum et terram, quique homini quem de limo terrae formaverat spiritum dedit, universa quae videntur sibi virtute Verbi sui creavit, et Spiritus sui sanctificatione firmavit, hoc verbum ac sapientia quam nos Filium dicimus humanos miseratus errores ex Virgine nascitur, et per passionem mortis a perpetua nos morte liberavit, ac resurrectione sua aeternam nobis contulit vitam, quem exspectamus judicem omnium quae egerimus esse venturum. [Col. 0255C] Credis haec ita esse, philosophe?» At ille ac si nunquam ullum sermonem contradicendi didicisset, ita obstupefactus [Col. 0256A] virtute dictorum mutus ad omnia hoc solum potuit respondere: Ita sibi videri, nec aliud verum esse quam dixerat. Tunc senior haec inquit: Si ita esse credidisti, surge, et sequere me ad Dominicum, et hujus fidei signaculum suscipe. Et ita philosophus Christianus effectus tandem se gratulatus est victum. In illo etiam concilio fuit Paphnutius homo Dei episcopus Aegypti, in quo tanta virtute inerat gratia, ut signa per eum non minus quam dudum per apostolos fierent. Quo etiam in tempore et Spyridion Cyprius episcopus insignis habebatur. Tales igitur in illis adhuc temporibus multi viri in Ecclesiis Domini refulgebant, ex quibus plurimi in illo concilio fuerunt. Interea per dies singulos agitabatur conventus, nec facile aut temere tanta statuere [Col. 0256B] audebant, et vocabatur Arius frequenter in concilium, et assiduo tractatu assertiones ejus discutiebantur, et quod adversum haec tenere deberent ac statui summa cum deliberatione quaerebant. Verum post diutinum multumque tractatum placuit omnibus ac velut uno cunctorum ore et corde decernitur Omousion conscribi debere, id est ejusdem cum Patre substantiae Filium confiteri. Atque firmissima omnium sententia pronuntiatur. Decem et septem soli tunc fuisse dicuntur quibus Arii magis fides placeret extrinsecus creatum Dei Filium ex nullis substantibus, et non ex ipsa Patris deitate progenitum confirmantes. Defertur ad Constantinum sacerdotalis concilii sententia. Ille tanquam a Deo prolatam veneratur. Cui si quis tentasset obniti velut contra divina statuta [Col. 0256C] venientem, in exsilium se protestatur acturum. Explicit praefatio.
- [Col. 0255C] 1. De Eunuchis qui seipsos abscindunt.
- 2. De his qui post baptisma statim ad clerum applicantur.
- 3. De subintroductis mulieribus.
- 4. Qualiter episcopi debeant ordinari.
- 5. De excommunicatis clericis vel laicis
- 6. De primatibus episcoporum metropolitanorum.
- 7. De honore episcopi Hierosolymitani.
- 8. De Novatianis.
- 9. De presbyteris sine examinatione constitutis.
- [Col. 0255D] 10. De lapsis clericis ordinatis.
- 11. De his qui sponte lapsi sunt qualiter debeant poenitere.
- 12. De excommunicatis a saeculo exeuntibus.
- [Col. 0256C] 13. De cathecuminis lapsis.
- 14. De diaconibus, ne corpus Christi tradant presbyteris, vel ante presbyteros communicent.
- 15. De clericis temere ab Ecclesia recedentibus.
- 16. De presbyteris, et diaconibus vel clericis qui ad alias civitates transeunt.
- 17. De clericis alienis sine conniventia proprii episcopi ab alio in sua ecclesia non ordinandis.
- 18. De clericis usuram vel ampliationem accipientibus.
- [Col. 0256D] 19. De Paulianistis et Cataphrigis rebaptizandis.
- 20. De diebus Dominicis et Pentecostes, ut in eis stantes oremus.
[Col. 0255D] Cum convenisset hoc sanctum et magnum concilium apud Nicaeam civitatem provinciae Bithyniae, statuta sunt ab eis haec quae infra scripta sunt, ex Graeco in Latinum versa sermonem.
[Col. 0256D] I. Si quis in aegritudine vel a medicis sectus est, vel a barbaris castratus, placuit ut iste permaneat in clero. Si quis autem sanus seipsum abscindat, etiamsi est in clero, cessare debet et ex hoc nullum [Col. 0257A] talem oportet ordinari. Sicut autem de his qui vel affectaverint haec vel ausi sunt seipsos abscindere, haec, quae dicimus, statuta sunt. Ita si qui a barbaris vel a dominis suis secti, et probabilis vitae sint, tales suscipit ecclesiastica regula in clerum.
II. Quoniam multa sive per necessitatem, sive ex quacunque causa contra regulam gesta sunt, ita ut homines ex vita gentili nuper adhuc catechizati, vel instituti statim ad spiritualem baptismum venissent, et continuo cum baptizati sunt, etiam ad episcopatum, vel ad presbyterium provecti sunt. Recte igitur visum est de caetero nihil tale debere fieri. Nam et tempore opus est ut sit catechumenus, et post baptismum multa probatione indiget. Evidens namque est apostolicum praeceptum dicens: «Non neophytum [Col. 0257B] ne forte elatus in judicium incurrat et laqueum diaboli (I Tim. III, 6) .» Si vero procedente tempore aliquod peccatum admiserit, et convictus duobus vel tribus testibus fuerit, cesset a clero qui hujusmodi est. Si quis vero praeter haec facit, tanquam contraria statutis sancti concilii gerens, ipse periclitabitur de statu sui cleri.
III. Omnibus modis interdixit sancta synodus neque episcopo, neque presbytero, neque diacono, neque ulli clericorum omnino licere habere secum mulierem extraneam, nisi forte mater, aut soror, aut avia, aut amita, vel matertera sit. In his namque solis personis, et harum similibus omnis quae ex mulieribus est suspicio declinatur, qui autem praeter haec agit periclitatur de clero.
[Col. 0257C] IV. Episcopum oportet ab omnibus episcopis, si fieri potest, qui sunt in provincia ejus ordinari. Si vero hoc difficile fuerit, vel aliqua urgente necessitate, vel itineris longitudine, certe tres episcopi debent in unum esse congregati, ita ut etiam caeterorum qui absentes sunt consensum litteris teneant, et ita faciant ordinationem. Potestas sane vel confirmatio pertinebit per singulas provincias ad metropolitanum episcopum.
V. Servetur ista sententia, ut hi qui ab aliis excommunicantur ab aliis ad communionem non recipiantur. Requiratur sane si forte aliqua indignatione, aut contentione, aut qualibet commotione episcopi sui excommunicati sint. Ut ergo digna haec [Col. 0257D] possint examinatione perquiri recte visum est, per singulos annos, in singulis provinciis bis in anno episcoporum concilium fieri, ut simul in unum convenientes ex communi provincia hujusmodi examinent quaestiones, ut ita demum hi qui ob culpas suas episcoporum suorum offensas merito contraxerunt digne etiam a caeteris excommunicati similiter habeantur, quousque in communi vel ipsi episcopo suo visum fuerit humaniorem circa eos ferre sententiam. Habeatur autem semel concilium ante dies Quadragesimae, ut omnibus, si quae sunt, simultatibus amputatis, mundum solemne Deo munus possit offerri. Secundum vero agatur circa tempus autumni.
VI. Mos antiquus perduret in Aegypto, vel Libya, [Col. 0258A] et Pentapoli, ut Alexandrinus episcopus horum omnium habeat potestatem, quoniam quidem et Romano episcopo parilis mos est. Similiter autem et apud Antiochiam 60 caeterasque provincias honor suus unicuique servetur Ecclesiae. Per omnia autem manifestum est quod si quis praeter voluntatem et conscientiam metropolitani episcopi fuerit ordinatus, hunc concilium magnum et sanctum censuit non debere esse episcopum. Sane si communi omnium consensu rationabiliter probato, secundum ecclesiasticam regulam duo vel tres animositate ducti, per contentionem contradicant, obtineat plurimorum sententiam sacerdotum.
VII. Quoniam mos antiquus obtinuit, et vetusta traditio ut Eliae, id est Hierosolymorum episcopo [Col. 0258B] honor deferatur, habeat consequenter honorem, manente tamen metropolitanae civitatis propria dignitate.
VIII. Si qui voluerint venire ad Ecclesiam catholicam ex Novatianis, placuit sancto concilio ut ordinentur et sic maneant in clero. Ante omnia autem hanc habeant confessionem, quam per Scripturam exigi oportet, ut fateantur se communi consensu catholicae Ecclesiae statuta observaturos, id est communicaturos se, et his qui forte secundas nuptias experti sunt, vel his qui persecutionis tempore lapsi sunt, quibus tamen lapsis poenitentiae modus et tempus ascriptum est, ut in omnibus sequantur ea quae in Ecclesia catholica observantur. Et sicubi iidem ipsi fuerint inventi, sive in vicis seu in urbibus [Col. 0258C] clerici ordinati a catholicis, sic etiam in clero persistant, unusquisque tamen in suo ordine. Si vero episcopus vel presbyter catholicae Ecclesiae fuerit ad quem aliqui ex his accedunt, certum est quod episcopus quidem catholicus suam habeat dignitatem. Similiter autem presbyteri et diaconi habeant. Hi vero qui ab istis veniunt, si forte episcopus fuerit, habeat sacerdotii dignitatem, nisi forte placeat episcopo catholico concedere et etiam episcopalis nominis honorem. Si vero non placuerit inveniat ei locum, ut sit in parochia coepiscopus, aut in clero presbyter, et in civitate una non videantur duo episcopi esse, et ille omnimode in clero permanere videatur.
[Col. 0258D] IX. Si qui sine examinatione promoti presbyteri sunt, et postea examinati, confessi sunt peccata sua, et cum confessi fuissent, contra regulam venientes homines manus eis temere imposuerunt, hos ecclesiasticus ordo non recipit. In omnibus enim quod irreprehensibile est defendit Ecclesia.
X. Quicunque ex lapsis per ignorantiam sunt ordinati, vel contemptum eorum qui eos ordinaverunt, hoc non praejudicat regulae ecclesiasticae, cum enim compertum fuerit deponantur.
XI. Placuit sanctae synodo, licet indigni sint misericordiae, tamen aliquid circa eos humanitatis ostendi. Si quos ergo ex animo poenitet tribus annis inter poenitentes habeantur. Si tamen fideles sunt, septem annis aliis inter poenitentes sint, duobus [Col. 0259A] autem annis idem sine oblatione in oratione sola participent populo. Si qui vero, per Dei gratiam vocati primo quidem ostenderunt fidem suam, deposito militiae cingulo, post haec autem ad proprium vomitum reversi sunt, ut et pecunias darent et ambirent redire rursum ad militiam, isti decem annis sint inter poenitentes, post primum triennium quo fuerint, inter audientes, ab omnibus vero illud praecipue observetur, ut animus eorum et fructus poenitentiae observetur. Quicunque enim cum omni timore et lacrymis perseverantibus et operibus bonis conversationem suam non verbis solis, sed opere et veritate demonstrant, cum tempus statutum etiam ab his fuerit impletum, et orationibus jam coeperunt communicare, licebit etiam episcopo humanius circa [Col. 0259B] eos aliquid cogitare. Qui vero indifferenter habuerint lapsum, et sufficere sibi quod Ecclesiam introierunt arbitrantur, isti omnimodo tempora statuta complebunt.
II. De his vero qui recedunt ex corpore, antiquae legis regula observabitur etiam nunc, ita ut si forte quis recedit ex corpore, necessario vitae suae viatico non defraudatur, quod si desperatus aliquis recepta communione supervixerit, sit inter eos qui sola oratione communicant. De omnibus tamen his qui a corpore recedunt, in tradendo eis communionem et cura et probatio sit episcopi.
XIII. Placuit hoc sancto et magno concilio de catechumenis qui lapsi sunt, ut tribus annis inter audientes verbum sint tantummodo, post haec vero [Col. 0259C] orent cum catechumenis.
XIV. Pervenit ad sanctum concilium quod, in locis quibusdam et civitatibus, presbyteris sacramenta diaconi porrigant, hoc neque regula, neque consuetudo tradidit ut hi qui offerendi sacrificii non habent potestatem, his qui offerunt corpus Christi porrigant, sed et illud innotuit quod quidem diacones etiam ante episcopos sacramenta sumunt.
Haec omnia amputentur et accipiant secundum ordinem post presbyteros ab episcopo vel a presbytero sacram communionem. Quod si non fuerit in praesenti vel episcopus vel presbyter, tunc ipsi proferant et edant. Sed nec sedere quidem licet in medio presbyterorum diacones. Si quis autem non vult his sufficiens esse, post hanc definitionem cesset [Col. 0259D] esse diaconus.
XV. Propter multas perturbationes et frequentes tumultus seditionum, quae fieri solent, placuit omnimodo istam abscindi consuetudinem quae contra regulam est, sicubi tamen sit, id est ne de civitate ad civitatem transeat vel episcopus, vel presbyter, vel diaconus. Si quis vero post haec statuta sancti hujus concilii tale aliquid agere tentaverit, infringetur omni genere hujuscemodi conatus et restituatur propriae Ecclesiae in qua ordinatus est.
XVI. Si qui vero timorem Dei ante oculos non habentes, neque ecclesiastica statuta custodientes, recesserit ab Ecclesia sua sive presbyter sive diaconus, vel in quocunque ecclesiastico ordine positi [Col. 0260A] fuerint, non debent suscipi in Ecclesia, sed cum omni necessitate cogantur, ut redeant ad Ecclesiam suam, quod si permanserint, excommunicare eos oportet.
XVII. Si quis ausus fuerit aliquem, qui ad alterum pertinet, ordinare in sua Ecclesia, cum non habeat consensum episcopi ipsius a quo recessit clericus, irrita erit hujusmodi ordinatio.
XVIII. Quoniam multi clerici, avaritiae causa turpia lucra sectantes, obliti sunt divini praecepti, quod dictum est, qui pecuniam suam non dedit ad usuram, fenerantes centesimas exigant, statuit hoc sanctum concilium, si quis inventus fuerit post hanc definitionem usuras accipere, vel ex quolibet tali negotio turpia lucra sectari, vel etiam species frumentorum [Col. 0260B] ad sextuplum dare, omnis qui tale aliquid conatus fuerit ad quaestum dejiciatur a clero, et alienus ab ecclesiastico habeatur gradu.
XIX. Si quis confugit ad Ecclesiam catholicam de Paulianistis et Cataphrigis statutum est rebaptizari eos debere. Si qui vero clerici erant apud eos, siquidem inculpati fuerint et irreprehensibiles, rebaptizati rursus etiam ordinentur ab episcopo Ecclesiae catholicae. Si vero examinati minus fuerint apti deprehensi, deponi eos oportet. Similiter autem et circa diacones et de omnibus qui in eodem clero inveniuntur, eadem forma servabitur. Commemoravimus autem diaconissas quae in hoc ordine inventae sunt, quae nec manus impositionem aliquam habeant, ut omnimodo inter laicas habeantur. Similiter autem [Col. 0260C] diaconissae quae in catholico canone non habentur simili loco, id est laicae et tanquam non consecratae deputentur.
XX. Quoniam sunt in die Dominica quidam ad orationem genua flectentes, et in diebus Pentecostes, propterea est itaque statutum a sancta synodo quoniam consona et conveniens per omnes ecclesias custodienda consuetudo est ut stantes ad orationem Domino vota reddamus.
Symbolum ejusdem Nicaeni concilii.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, visibilium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei, natum de Patre unigenitum, hoc est, de substantia Patris, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de [Col. 0260D] Deo vero, natum. non factum, consubstantialem Patri, id est, unius substantiae cum Patre (quod Graeci omousion dicunt) per quem omnia facta sunt quae in coelo et in terra. Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de coelis, et incarnatus est, atque homo factus, passus, mortuus est, et resurrexit tertia die, ascendit ad coelos, venturus judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt erat, quando non erat et antequam nasceretur non erat, et quod ex nullis existentibus factus est, aut ex aliqua substantia vel natura, eum dicentes esse mutabilem, et convertibilem Filium Dei, perhibendo hos anathematizat, et condemnat catholica et apostolica Ecclesia. Haec est [Col. 0261A] fides quam exposuerunt Patres primum quidem adversus Arium blasphemum, dicentem creaturam esse Filium Dei, et adversus omnem haeresim, Sabellii, Photini, Pauli Samosateni, Manichaei, Valentini, Marcionis, et adversus omnem omnino haeresim, si quae insurrexerit contra catholicam et apostolicam Ecclesiam quam omnes condemnaverunt Nicaea congregati episcopi trecenti decem et octo.
Fides Gregorii majoris.
Unus Deus, principium, et Pater Verbi viventis, sapientiae existentis, et virtutis, et imaginis propriae, perfectus perfecti genitor, et unus Dominus ex uno, Pater filii unigeniti, et unus Dominus ex uno, Deus de Deo, figura substantiae Patris, imago Dei, Deus Verbum mundi, et totius substantiae opifex, sapientia, [Col. 0262A] continens omnia quae existunt, Filius verus de Patre vero, invisibilis de invisibili, incorruptibilis de incorruptibili, immortalis de immortali, et sempiternus de sempiterno, et unus Spiritus sanctus, perfectus, perfecta vita, viventium sanctitas, et fons sanctitatis, et aedificationis ministrator, per quem Deus in omnes credentes et super omnes, et Filius qui per omnes. Trinitas, perfecta gloria, et regnum sempiternum, individuum, et inalienabile. Neque igitur creatum aliquid, et servum seu famulum in Trinitate, neque adventitium, vel subintroductum tanquam quod ante non exstiterit, et novissimum subintraverit, neque enim desinit aliquando Filius Patri, aut Filio, Spiritus sanctus, sed immutabilis et inconvertibilis haec eadem Trinitas semper.
- [Col. 0261B] 1. De presbyteris lapsis in persecutione.
- 2. De diaconibus qui immolaverunt.
- 3. De clericis sive laicis quorum manus alii cum injuria super idolorum sacrificia posuerunt.
- 4. De his qui in templis idolorum coenaverunt, de quibus supra.
- 5. De his qui timore ritus gentilium peregerunt.
- 6. De his qui in locis idolorum manducaverunt.
- 7. De his qui frequenter idolis immolaverunt.
- 8. De his qui coacti uti idolis immolaverunt.
- 9. De his qui aliis sacrificandi causam attulerunt.
- 10. De diaconibus.
- 11. De desponsatis puellis et ab aliis corruptis.
- [Col. 0262B] 12. De his qui ante baptismum sacrificaverunt idolis.
- 13. De coepiscopis.
- 14. De presbyteris a carne se abstinentibus.
- 15. Non debere presbyteros ecclesiastica jura vendere.
- 16. De his qui irrationabiliter vixerunt.
- 17. De his qui sicut muta animalia vixerunt.
- 18. De episcopis qui ordinati non suscipiuntur.
- 19. De his qui virginitatem profitentur.
- 20. De adulteris.
- 21. De mulieribus quae fornicatae partus suos necant.
- 22. De his qui volentes homicidium fecerunt.
- 23. De his qui more gentilium vivunt.
- 24. De eo qui sororem sponsae suae vitiavit.
[Col. 0261C] Isti quidem canones, seu regulae, priores sunt Nicaenis, sed ideo Nicaeni canones priores scribuntur, propter auctoritatem magni et sancti concilii apud Nicaeam habiti.
Convenerunt autem in synodum memoratam, Ancyram civitatem, hi, qui infra scripti sunt, Marcellus Ancyranus, Agricolaus Caesariensis, Lupus Tharsensis, Vitalio Antiochensis, Basilius Amasenus, Philadelphus Juliopolitanus, Testulus Nicomedensis, Heraclius Zolonensis, Petrus Iconiensis, Munecius Laodicensis, Pergianus Antiochaenus Phisidiae, Narcissus Nerodiensis.
CAP. I. Presbyteros, qui immolaverunt et postea iterum certamen inierunt, si hoc ipsum ex fide, et non aliquo argumento sibimet praeparantes egerunt, [Col. 0261D] ut iterum teneri viderentur, aut tormentis subjici putentur tanquam inviti, si ex fide ergo luctati sunt et non ex compacto, ad ostentationem, ut offerrent ipsi fecerunt, hos placuit honorem quidem sedis propriae [Col. 0262C] retinere, offerre autem illis et sermonem ad populum facere, aut aliquibus sacerdotalibus officiis fungi non liceat.
II. Diacones similiter, qui immolaverunt, postea autem iterum reluctati sunt, illos quidem honore carere oportet cessare vero debere ab omni sacro ministerio, ita ut nec panem nec calicem offerant, nec pronuntient, nisi forte aliqui episcoporum conscii sint laboris eorum et humilitatis, et mansuetudinis, et voluerint eis aliquid amplius tribuere vel adimere, penes ipsos ergo de his erit potestas.
III. Qui fugientes timore persecutionis, comprehensi sunt, vel a familiaribus seu a domesticis traditi, et vel bona propria amiserunt, vel sustinuerunt tormenta, vel etiam carceribus inclusi sunt. Et tamen [Col. 0262D] proclamaverunt se esse Christianos, quin etiam, perseverante violentia, ad id usque perducti sunt ut manus eorum apprehensas, et violenter attractas super sacrificia imponerent, illis scilicet perseverantibus [Col. 0263A] in fide, et Christianos se esse vociferantibus, hoc ergo quod eis invitis et aliis cogentibus contigit, si luctu et moerore animi acerbe se ferre demonstrant, ipsique humili per bonam conversationem habitu incedentes dolere se quod inviti coacti sunt doceant, hos tanquam inculpatos a communione non vetari. Si autem jam prohibiti sunt ab aliquibus a communione majoris diligentiae inquisitionis causa, aut per aliquorum ignorantiam statim recipi oportere, hoc autem observari oportet, et de clericis et de laicis omnibus. Laicos sane qui in similem necessitatis causam inciderunt, tanquam si nihil peccaverint, maxime si eos probabilis vita commendet, ad ordinationem recipi placuit.
IV. De his, qui sacrificare coacti sunt, insuper in [Col. 0263B] templis idolorum coenaverunt, si qui eorum cum habitu cultiore ad templa producti sunt, atque ibi pretiosiori veste adhuc mutata coenae participes facti sunt, idolorum indifferenter sumentes omnia qui fuerant apposita, placuit inter audientes uno anno constitui, tribus autem aliis annis agere poenitentiam, sed ex ipso triennio per biennium tantummodo orationi communicare, tertio autem anno reconciliare sacramentis.
V. Quotquot autem ascenderunt templa cum veste lugubri, et recumbentes inter alios manducaverint flentes, si compleverint poenitentiam triennii temporis, sine oblatione suscipientur ad communionem, id est ut ipsi oblationem non offerant. Si autem perducti ad templa non manducaverint, biennio maneant [Col. 0263C] in poenitentia. Tertio vero communicent, sed sine oblatione, ut dictum est, in quarto jam anno perfectionem suam recipiant. Episcopum autem hanc habere licentiam oportet, ut pro his peccata singulorum consideret, et prout viderit conversationem, normam, regulamque conversationis attribuat, id est, ut humanius agens secundum vitae modum tempus alicui breviare, aut etiam prolixius quod correctionis necessarium viderit, addere. Discutiatur autem omnium horum, et praecedens vita, et posterior, et ita circa eos sacerdotalis humanitas moderetur.
VI. De his qui minis tantum cesserint, aut bonorum oblatione, aut transportationis poena deterriti [Col. 0263D] sacrificaverunt, et nunc usque non poenituerunt neque conversi sunt, modo autem, id est, tempore hujus synodi, se obtulerunt conversionis suae consilium capientes, placuit eos usque ad magnum diem inter audientes suscipi, poenitentiam autem agere triennio, et post duos alios annos sine oblatione communicare, et ita demum sex annis completis ad perfectum pervenire. Quod si aliqui ante hoc concilium suscepti sunt ad poenitentiam, ex illo tempore imputabitur eis initium sexennii constituti. Quod si alicui horum quodlibet mortis periculum aut ex aegritudine aut ex aliqua causa acciderit, his communionem propter viaticum suum non negari.
VII. De his qui festis diebus paganorum in remotis eorum locis conviviis interfuerunt, et suas nihilominus [Col. 0264A] epulas ibidem portaverunt et comederunt, placuit ut post biennii poenitentiam suscipiantur ita tamen utrum aut cum oblatione recipiendi sint, an ad solam communionem admitti debeant unusquisque episcoporum examinet vitam eorum, et praeterita ac praesentia habita consideratione perpendat.
VIII. Hi autem qui secundo vel tertio sacrificaverunt vi coacti, quatuor annis sese ad poenitentiam submittant, duobus autem aliis sine oblatione communicent, septimo anno perfectionem recepturi communionis.
IX. Quotquot autem non solum a fide Dominica deviarunt, sed etiam insurrexerunt in alios, et fratribus persuaserunt, et rei facti sunt persuasionis, hi per triennium quidem inter catechumenos habeantur, [Col. 0264B] per aliud autem sexennium poenitentiae recipiant locum, alio vero anno, id est decimo, communionem sine oblatione recipiant ut completo decennio perfectione fruantur. Ideo autem ipso tempore, etiam vita eorum et conversatio consideranda est.
X. De diaconis, quicunque cum ordinantur, si in ipsa ordinatione protestati sunt, dicentes velle se habere uxores, nec posse se continere, hi postea, si ad nuptias venerint, maneant in ministerio, propterea quod his episcopus licentiam dederit. Quicunque sane tacuerunt, et susceperunt manus impositionem, professi continentiam, si postea ad nuptias convenerint, a ministerio cessare debebunt.
XI. Desponsatas puellas, et postea ab aliis corruptas, placuit erui, et his reddi quibus fuerant desponsatae, [Col. 0264C] etiam si eas a raptoribus florem pudoris amisisse constiterit.
XII. Eos, qui ante baptismum sacrificaverunt idolis, et postea baptismum consecuti sunt, placuit ad ordinem promoveri, tanquam ab omni crimine lavacri salutaris sanctificatione purgatos.
XIII. Vicariis episcoporum (quos Graeci coepiscopos vocant) non licere, vel presbyteros, vel diaconos ordinare. Sed nec presbyteris civitatis sine episcopi praecepto aliquid imperare, nec sine auctoritate litterarum ejus in unaquaque parochia aliquid agere.
XIV. De his qui in clero sunt presbyteri vel diaconi, et abstinent se a carnibus, hoc placuit statui, ut non eas tanquam immundas contemnant, sed [Col. 0264D] contingant. A quibus quidem, qui se abstinere volunt, habeant potestatem, ita tamen, ut si quando cum oleribus coquuntur, eadem tanquam carnibus polluta non judicent, sed ex his cibum assumant, quamvis a carnibus se abstineant. Quod si in tantum eas immundas et abominabiles judicaverint, ut nec olera quae cum carnibus coquuntur aestiment comedenda, tanquam non consentientes huic regulae, cessare eos oportet et a ministerio et ordine suo. Si quis autem hujus regulae monitis non obedierit, sed carnes (ut dictum est) immundas et abominandas existimaverit, cessare debet ab ordine suo.
XV. Si qua de rebus ecclesiae, cum episcopus non est, presbyteri vendiderint, placuit rescisso contractu ad jus ecclesiasticum revocari. In judicio autem erit [Col. 0265A] episcopi, si constitutum pretium debet recipi necne, propter quod saepe contingit distractarum rerum redditus ampliorem summam pro accepto pretio reddi.
XVI. In hoc titulo verba Graeca haec sunt; Περι τῶν ἀλογῶς διαγόντῶν καὶ διαγόνται, quae nos Latine possumus dicere de his qui irrationabiliter versati sunt sive versantur. Sensus autem, in hac sententia duplex esse potest, qui ex subjectis conjicitur, aut de his qui cum pecoribus coitu misti sunt, aut more pecudum incesta cum propinquis sanguinum commiscuerunt. Quotquot igitur ante vigesimum aetatis suae annum tale crimen admiserint, quindecim annis in poenitentia peractis, orationi tantum incipiant communicare. Et quinquennium alterum in communione [Col. 0265B] orationis solius perdurantes. Post vigesimum cum oblatione ad communionem suscipiantur, discutiatur autem et vita eorum qualis fuerit tempore poenitentiae. Et juxta hanc humanitatem consequantur. Quod si quis perseverantius abusus fuerit, hoc crimine prolixius tempus, id est viginti annorum poenitentiam suscipiat. Qui vero, exacta viginti annorum aetate, et uxores habentes in hoc crimen inciderint, post viginti et quinque annos poenitentia acta ad communionem orationum admittantur, in qua communione orationum altero quinquennio perdurantes plenam communionem cum oratione recipiant. Quod si aliqui et uxores habentes, et excedentes quinquagesimum aetatis suae annum in hoc prolapsi sunt scelere ad exitum tantum vitae communionem [Col. 0265C] moereantur.
XVII. Hos eosdem, sane non solum leprosos crimine hujuscemodi factos, sed et alios isto morbo replentes, placuit inter eos orare qui tempestate jactantur, qui a nobis energumeni intelliguntur.
XVIII. Si qui episcopi suscepti non sunt a sua dioecesi in qua fuerant denominati, compellantur ad eamdem judicis edicto redire. Quod si voluerint alias Ecclesias occupare, et vim facere aliis episcopis quos ibi invenerint, seditiones excitando adversus eos, hos segregare oportet. Quod si volunt in presbyterio in ecclesia ubi prius fuerant tanquam presbyteri residere, non repellantur a propria dignitate. [Col. 0266A] Quod si etiam ibi seditiones concitare probantur, episcopis ibidem constitutis, segregari eos necesse est, et nihilominus presbyterii dignitate privari.
XIX. Quotquot virginitatem pollicitam praevaricatae sunt, professione contempta, inter bigamos, id est qui ad secundas nuptias transierunt, haberi debebunt. Virgines autem puellas 62 quae tanquam sorores cum nonnullis viris habitare volunt, ab eorum consortio prohibemus.
XX. Si quis adulterium commiserit, septem annis in poenitentia completis, perfectioni reddatur secundum pristinos gradus.
XXI. De mulieribus quae fornicantur, et partus suos necant, sed et de his quae agunt secum ut utero [Col. 0266B] conceptus excutiatur, antiqua quidem definitio usque ad exitum vitae eas ab ecclesia removet, humanis nunc definimus, ut eis decem annorum tempus poenitentiae tribuatur.
XXII. Qui voluntarie homicidium fecerint, ad poenitentiam quidem jugiter se submittant. Circa autem exitum vitae, communione digni habeantur. Eos vero qui non voluntate, sed casu homicidium fecerint, prior regula post septem annorum poenitentiam, communioni sociavit secundum gradus constitutos. Haec vero humanior definitio quinquennii tempus tribuit.
XXIII. Qui auguria vel auspicia sive somnia vel divinationes quaslibet secundum morem gentilium observant, aut in domos suas hujusmodi homines [Col. 0266C] introducunt in exquirendis aliquibus arte malefica, aut domus lustrant, confessi, quinquennio poenitentiam agant secundum antiquas regulas constitutas.
XXIV. Si quis sponsam habens, sorori ejus forsitan intulerit vitium, eique inhaeserit tanquam suae et sibi expetendam esse conjunctionem, hac autem decepta, postea uxorem duxerit desponsatam. Illa vero quae vitium passa est, si forte necem sibi intulerit, omnes hi qui hujus facti sunt conscii, decem annis in poenitentiam redigantur secundum canones constitutos.
Explicit concilium Ancyranum.
- [Col. 0265D] 1. De presbyteris qui uxorem ducere non debeant.
- 2. De muliere duobus fratribus nubere non licere.
- 3. De his qui multis nuptiis communicaverunt.
- 4. De concupiscentia non consummata.
- 5. De catechumenis peccantibus.
- 6. De praegnantibus baptizandis.
- 7. Presbyteros in secundis nuptiis non debere orare.
- 8. Uxoris adulterae virum, clericum fieri non debere.
- [Col. 0266D] 9. De presbyteris corporali peccato praeoccupatis.
- 10. De diaconibus corporali peccato praeoccupatis.
- 11. De presbytero minus triginta annorum minime ordinando.
- 12. De his qui in aegritudine sunt baptizati.
- 13. De presbyteris alterius regionis.
- 14. De diaconibus septem.
[Col. 0267A] Et hi quidem canones secundi sunt eorum qui in Ancyra et Caesarea expositi sunt, Nicaenis vero priores inveniuntur.
Convenerunt autem in synodum memoratam in Neocaesariense civitate hi qui infra scripti sunt: Vitalis, Germanus, Sedus, Hystrius, Lupus, Gerontius, Salamnus, Leontius, sanctus Basilius, Valentinus, Stephanus, Gregorius, Longinus, Narcissus, Decasius, Leontius, Heraclius, Alipius, a quibus regulae prolatae sunt quae infra scriptae sunt.
CAP. I. Presbyter si uxorem duxerit, ab ordine illum deponi debere. Quod si fornicatus fuerit, vel adulterium commiserit, extra ecclesiam abjici et ad poenitentiam inter laicos redigi oportet.
II. Mulier, si duobus nupserit fratribus, abjiciatur [Col. 0267B] usque ad diem mortis. Sed, propter humanitatem in extremis suis sacramentis reconciliari oportet, ita tamen ut si forte sanitatem recuperaverit, matrimonio soluto ad poenitentiam admittatur. Quod si defuncta fuerit mulier in hujusmodi consortio constituta, difficilis erit poenitentia remanenti, quae sententia tam viros quam mulieres tenere debet.
III. De his qui frequenter uxores ducunt, et de his qui saepius nubunt, tempus quidem his constitutum manifestum est, sed conversatio et fides eorum tempus abbreviat.
IV. Si quis, concupita muliere, etiam si concubitus ejus desiderium habet, non autem subsequatur effectus, manifestum est hunc fuisse per divinam [Col. 0267C] gratiam liberatum.
V. Catechumenus, id est audiens, qui ingreditur in ecclesiam, et stat cum catechumenis, si peccare fuerit visus figens genua, audiat verbum, ut se abstineat ab illo peccato quod fecit. Quod si in eo perdurat abjici omnino debere.
VI. De praegnantibus, quod oportet eas baptizari quando volunt, nihil enim in hoc sacramento commune est pariturae et illi qui de ejus utero fuerit editus, quia uniuscujusque in illa confessione libertas arbitrii declaratur.
VII. Presbyterum convivio saecularium nuptiarum interesse non debere, maxime cum praecipiatur secundis nuptiis poenitentiam tribuere, quis erit presbyter qui propter convivium illis consentiat nuptiis.
[Col. 0268A] VIII. Si cujus uxorem adulterium commisisse, cum esset laicus, fuerit comprobatum, hic ad ministerium ecclesiasticum admitti non potest. Quod si in clericatu jam constituto eo adulteravit, dato repudio dimittere eam debet. Si vero retinere ejus consortium velit, non potest suscepto ministerio perfrui.
IX. Qui admiserit corporale peccatum et hic postea presbyter ordinatus est, si confessus fuerit quod ante ordinationem suam peccaverit, non quidem offerat, maneat autem in aliis officiis propter ejus studii utilitatem. Nam caetera peccata censuerunt plurimi etiam ordinatione privari. Quod si de his non fuerit confessus, nec ab aliquibus potest manifeste convinci, huic ipsi de se potestas est [Col. 0268B] committenda.
X. Similiter et diaconus si in eodem culpae gemine fuerit involutus, sese a ministerio cohibebit.
XI. Presbyter ante triginta annorum aetatem non ordinetur, quamvis sit probabilis vitae, sed observetur usque ad praefinitum tempus; Dominus enim trigesimo anno baptizatus est et tunc praedicavit.
XII. Si quis, in aegritudine constitutus, fuerit baptizatus, presbyter ordinari non debet. Non enim fides illius voluntaria, sed ex necessitate est, nisi forte postea ipsius studium et fides probabilis fuerit, aut hominum raritas cogat.
XIII. Presbyteri qui conregionales non sunt, in ecclesia praesentibus episcopis vel presbyteris civitatis [Col. 0268C] offerre non possunt, nec dare panem sanctificatum, nec calicem porrigere. Quod si absentes sunt civitatis sacerdotes, et fuerint invitati ad dandam orationem, soli debebunt dare. Vicarii autem episcoporum (quos Graeci coepiscopos vocant) constituti sunt quidem ad exemplum septuaginta seniorum. Sed tanquam consacerdotes propter sollicitudinem et studium quod in pauperes agunt, offerant, et honorabiles habeantur.
XIV. Diaconi septem esse debent secundum regulam, quamvis magna sit civitas, regulae tamen auctoritas ista est, quod et liber actorum apostolorum insinuat.
Explicit concilium Neocaesariense, quod fuit, Anno Domini 314 in Ponto Polemoniaco.
- [Col. 0267D] 1. De his qui nuptias damnant.
- 2. De his qui carnes manducantes damnant.
- 3. Non debere servum occasione religionis dominum contemnere.
- 4. De oblatione presbyteri conjugati.
- 5. Orationes ecclesiae non debere contemni.
- 6. Non debere extra ecclesiam congregari.
- [Col. 0268D] 7. De fructibus in ecclesiam et non alibi dandis.
- 8. De his quae in usus pauperum conferuntur.
- 9. Virginitati studentem non debere nuptias exsecrari.
- 10. De his qui pro virginitate superbiunt.
- 11. Agapem fratrum non debere contemni
- 12. De continentibus et usu passionum.
- [Col. 0269A] 13. Non debere mulierem continentiae causa virilem habitum usurpare.
- 14. Non debere condemnantem nuptias a viro discedere.
- 15. Non debere quemquam continentiae causa filios suos negligere.
- [Col. 0270A] 16. Ne filii occasione religionis parentes suos despiciant.
- 17. Caput tondere mulieri non licere.
- 18. Non debere die Dominico jejunare.
- 19. Non licere communia jejunia solvere.
- 20. Communicandum in basilicis martyrum.
[Col. 0269A] Dominis honorabilibus consacerdotibus, in Armenia constitutis episcopis. Eusebius, Alpius, Philetus, Eulalius, Pappus, Basilius, Bithinicus, Heratius, [Col. 0269B] Ipatius, Bassus, Eugenius, Gregorius, Elianus, Pressius, Eugenius, qui convenerunt in Gangrense concilium in Domino salutem.
Quoniam conveniens sancta synodus episcoporum, in Ecclesiam Gangrensem propter quasdam ecclesiasticas et necessarias causas inquirendas, et ea quae secundum Eustachium gesta sunt dignoscenda invenit multa fieri indecenter ab his qui eumdem Eustachium secuti sunt, necessario statuit palam omnibus factis amputare universa quae ab eodem male commissa sunt.
Declaratum est enim hos eosdem nuptias accusare, et docere quod nullus in conjugali positus gradu spem habebat apud Deum, unde factum est ut mulieres multae seductae, relictis propriis viris, et viri, uxoribus destitutis, [Col. 0269C] vinculum 63 conjugale dissolverent, continentiam profitentes, quam cum retinere non possent, adulterium commiserunt. Inventi enim sunt dissensiones ac separationes in Dominicis ecclesiis docere, id est traditiones ecclesiasticas, et ea quae in ecclesiis aguntur debere contemni, privatisque conventiculis institutis atque ad imitationem eorum quae in domo Dei aguntur omnia praesumere celebrare. Adhuc etiam vestibus communibus spretis novos et insolitos habitus assumpsisse. Primitias quoque fructuum et oblationes eorum quas veterum institutio ecclesiis tribuit, sibimet vindicasse, id est propria ratione doctrinae, tanquam sanctis sibi eas offerri debere, apud se et inter se dispensandas, servos a dominis recedentes, per hunc inusitatum religionis suae habitum, sub [Col. 0269D] specie suae religionis dominos contempsisse. Mulieres quoque praeter consuetudinem, et sui sexus ornatum hinc se justificare, credentes virilem habitum suscepisse, pluresque earum occasione religionis, tonsas genuini decoris comas penitus amputasse. Jejunia quae in ecclesia praedicant contemnenda asseruisse. Nonnullos etiam cibos carnium tanquam illicitos reputasse, in domibus conjugatorum nec orationes quidem debere celebrari persuasisse, in tantum ut easdem fieri vetent, et oblationibus quae in domibus factae fuerint minime communicandum esse decernant. Presbyteros vero qui matrimonia contraxerunt, sperni debere dicunt, nec sacramenta quae ab eis conficiuntur attingi. Loca sanctorum martyrum vel basilicas contemnere, et omnes qui illuc [Col. 0270A] conveniunt et sacramenta conficiunt reprehendere. Divites fideles, qui non omnibus renuntiant quae possident spem apud Dominum non habere. Et multa alia quae enumerare nulli possibile est singulos quoque [Col. 0270B] eorum pro suo arbitrio constituere, unusquisque enim eorum per talem institutionem ab ecclesiastico canone recessit, tanquam proprias leges sibimet condidisse praesumens. Sed nec communis his omnibus et una sententia est. Singuli enim, prout videtur et libet, accusationem Ecclesiae nitendo tanquam rector non sit, vel addidit decreta vel minuit. Propter hoc ergo coactum est hoc concilium in Gangrensi Ecclesia habitum canones istos exponere, quibus probantur memorati extra Ecclesiam esse. Quod si per poenitentiam condemnaverint omnia haec quae male senserunt, tanquam a se non bene prolata acceptabiles fiant, atque ad eos singula quae debent condemnare, synodus credidit exponenda. Quod si quis renuerit haec [Col. 0270C] quae hodie constituta sunt tanquam haereticus anathematizatus et damnatus abjiciatur. Et erit non solum excommunicatus, verum etiam ab ecclesia abjiciatur extorris, donec deprecetur episcopos, et de universis quae penes eos deprehensa atque detecta sunt, providerit, quid horum susceperit observandum
CAP. I. Si quis nuptias in accusatione duxerit, et mulierem fidelem ac religiosam cum viro suo dormientem abominandam crediderit, aut etiam accusandam tanquam non posse conjugatos in regnum Dei ingredi, anathema sit.
II. Si quis carnem manducantem ex fide cum religione praeter sanguinem et idolo immolatum et suffocatum crediderit, condemnandum tanquam spem [Col. 0270D] non habentem quod eas manducat, anathema sit.
III. Si quis servum alienum occasione religionis doceat dominum suum debere contemnere et ejus ministerium destituere, ac potius non docuerit suo domino bona fide et cum omni honorificentia deservire, anathema sit.
IV. Si quis discernit presbyterum conjugatum, tanquam occasione nuptiarum offerre non debeat, et ab ejus oblatione ideo se abstineat, anathema sit.
V. Si quis docet domum Dei contemptibilem esse debere et congregationes quae in ea fiunt, anathema sit.
VI. Si quis extra ecclesiam privatim populos congregans, contemnat ecclesiasticas sanctiones, aliter ea quae sunt ecclesiae voluerit usurpare, non conveniente [Col. 0271A] presbytero juxta decretum episcopi, ipsamque ecclesiam apud se sine consilio episcopi cum praesbytero agat, anathema sit.
VII. Si quis oblationes fructuum vel primitias ecclesiae debitas voluerit extra ecclesiam accipere aut dare, praeter conscientiam episcopi, vel hujus cui hujusmodi officia commissa sunt, et non magis cum consilio ejusdem haec agenda putaverit, anathema sit.
VIII. Si quis dederit vel acceperit fructuum oblationes praeter episcopum, vel eum qui constitutus est ab eo ad dispensandam misericordiam pauperibus, qui dat et qui accipit, anathema sit.
IX. Si quis virginitatem vel continentiam professus, tanquam abominabiles nuptias judicat, et non [Col. 0271B] propter hoc solum quod continentiae et virginitatis bonum sanctum propositum est, anathema sit.
X. Si quis propter Dominum virginitatem professus in conjugio positos per arrogantiam vituperaverit, anathema sit.
XI. Si quis contemnendos duxerit agapem facientes, et propter honorem Domini fratres pauperes convocantes noluerit communicare, vocationibus eorum tanquam nihili et quod fit ducens, anathema sit.
XII. Si quis virorum putaverit sancto proposito, id est continentiae, convenire ut pallio utatur tanquam ex eo justitiam habiturus, et reprehendat vel judicet alios qui cum reverentia birris utuntur et alia veste communi quae in usu est, anathema sit.
[Col. 0271C] XIII. Si qua mulier, suo proposito utile judicans ut virili veste utatur, ad hoc ut in viri habitum mutatur, anathema sit.
XIV. Si qua mulier derelicto viro discedere voluerit, soluto vinculo conjugali, nuptias condemnando, anathema sit.
XV. Si quis dereliquerit proprios filios suos, et non eos aluerit, et quod pietatis est necessaria non praebuerit, sed sub occasione continentiae negligendos putaverit, anathema sit.
XVI. Si qui filii parentes maxime fideles deseruerint occasione Dei cultus, hoc justum judicantes esse, et non potius debitum honorem parentibus reddiderint, ut hoc ipsum in eis venerentur quod fideles sunt, anathema sit.
[Col. 0271D] XVII. Quaecunque mulier religioni judicans convenire [Col. 0272A] venire comam sibi amputaverit, quam Deus ad velamen ejus, et ad memoriam subjectionis illi dedit, tanquam resolvens jus subjectionis, anathema sit.
XVIII. Si quis, tanquam hoc convenire judicans, die Dominico jejunaverit in ejusdem diei contemptum, anathema sit.
XIX. Si quis eorum qui proposito sunt continentiae praeter necessitatem corporalem superbiat, et jejunia communia totius Ecclesiae putaverit contemnenda, perfectam in sua scientia vindicans rationem, anathema sit.
XX. Si quis per superbiam tanquam perfectum se existimans conventus qui per loca et basilicas sanctorum martyrum fiunt vel accusaverit, vel etiam oblationes quae ibidem celebrantur spernendas esse [Col. 0272B] crediderit, memoriasque sanctorum contemnendas, anathema sit.
XXI. Haec autem scripsimus, non abscindentes eos qui in Ecclesia Dei secundum Scripturas sanctum propositum continentiae eligunt, sed eos qui suscipiunt habitum ejus, et in superbiam efferuntur adversus eos qui simplicius vivunt. Sed et hos condemnamus qui se extollunt adversus Scripturas et ecclesiasticos canones, et nova introducunt praecepta, et nos autem virginitatem cum humilitate admiramur, et continentiam cum castitate et religione Deo acceptissimam dicimus, et renuntiationem saecularium negotiorum atque actuum cum humilitate approbandam laudamus, et nuptiarum vinculum, quod secundum castitatem secum perdurat, honoramus, et divites [Col. 0272C] cum justitia et operibus bonis non abjicimus, et parcimoniam cum veste humili non reprobamus, sicut etiam ornatum, praeter corporis diligentiam, infucatum laudamus. Dissolutos autem et fractos in vestibus incessus non recipimus, et domos Dei honoramus, et conventus qui in his fiunt, tanquam sanctos et utiles recipimus, proprietatem in privatis domibus non concludentes, et omnem locum in nomine Dei aedificatum honoramus, et congregationem in ecclesia factam ad utilitatem communem recipimus, et bona opera, quae juxta vires in fratres pauperes exercentur, secundum ecclesiasticas traditiones beatificamus, et omnia quae conveniunt traditionibus apostolicis et sanctarum Scripturarum praeceptis in ecclesia fieri exoptamus.
[Col. 0272D] Explicit concilium Cangrense.
- [Col. 0271D] 1. Episcopum non debere ad aliam civitatem transferri.
- 2. Episcopum de provincia ad provincias non transire, nisi fuerit invitatus.
- 3. De duobus episcopis unius provinciae inter se contentionem habentibus.
- 4. De episcopo adjudicato.
- 5. De episcopis a synodo depositis.
- 6. De quibus supra.
- [Col. 0272D] 7. De episcopis accusatis.
- 8. Ut episcopi passim ad comitatum non pergant.
- 9. De quibus supra.
- 10. De quibus supra.
- 11. De quibus supra.
- 12. De quibus supra.
- 13. Ut ne ex laico quilibet episcopus ordinetur.
- 14. Ut episcopus in aliena provincia non immoretur.
- [Col. 0273A] 15. De episcopis in aliena provincia possessiones habentibus.
- 16. De clericorum excommunicatione.
- 17. Licere clericis, si injuste fuerint excommunicati, vicinos adire episcopos.
- 18. Non licere episcopo alterius clericum in sua ecclesia ordinare.
- [Col. 0274A] 19. De quibus supra.
- 20. Ut extranei clerici apud Thessalonicam non tradent.
- 21. Clerici vim passi, aut persecutionem, si ad aliam accesserint civitatem, non vetentur ibi morari quandiu potuerint redire.
[Col. 0273A] Anno sexto Constantini imperatoris, Leontio et Sallustio consulibus, aera 371, Sardicensis synodus congregata est, ubi omnes per Orientem Ariani episcopi condemnati sunt, qui conventi ad concilium occurrere reatus conscientia noluerunt, in quo [Col. 0273B] concilio inter caetera hae regulae pro disciplina ecclesiastica institutae sunt.
CAP. I. Osius episcopus dixit: Non minus mala consuetudo quam perniciosa corruptela funditus eradicanda est, ne cui liceat episcopo de civitate sua ad aliam civitatem transire. Manifesta est enim causa qua hoc facere tentant, cum nullus in hac re inventus sit episcopus qui de majore civitate ad minorem transiret, unde apparet avaritiae eos ardore inflammari et ambitioni servire, et ut dominationem exerceant. Si ergo omnibus placet ut hujusmodi pernicies austerius vindicetur, nec laicam communionem habeat, qui talis est universi dixerunt, placet etiam si talis aliquis exstiterit temerarius, ut forsitan [Col. 0273C] excusationem afferrat, quod populi litteras acceperit, cum manifestum sit praemio et mercede paucos qui sinceram fidem non habent potuisse corrumpi ut clamarent in Ecclesia et ipsum petere viderentur episcopum, omnino has fraudes removendas esse damnamus, ita ut nec laicam communionem in finem accipiat talis, quod si vobis omnibus placet, statuite. Universi dixerunt: Placet.
II. Osius episcopus dixit: Illud quoque statutum sit, ut episcopus de sua provincia ad aliam provinciam in qua sunt episcopi non transeat nisi forte a fratribus invitatus, ne videamur januam charitatis claudere.
III. Osius episcopus dixit: Providendum est etiam ut si in aliqua provincia forte aliquis episcopus [Col. 0273D] contra fratrem suum episcopum litem habuerit, ne unus e duobus ex alia provincia advocet episcopos ad judicium.
IV. Osius episcopus dixit: Quod si aliquis episcopus adjudicatus fuerit in aliqua causa, et putat se bonam causam habere, ut iterum judicium removetur, si vobis placet, sancti Petri apostoli memoriam honoremus, ut scribatur, vel ab his qui causam examinaverunt, vel etiam ab aliis episcopis, qui in provincia, propinqua morantur Romano episcopo. Et si judicaverit renovandum esse judicium, revocetur et det judices. Si autem probaverit talem causam, ut ea non refricentur quae acta sunt, quae [Col. 0274A] decreverit Romanus episcopus, confirmata erunt, si ergo omnibus placet, statuatur. Synodus respondit: Placet.
V. Gaudentius episcopus dixit: Addendum est si placet huic sententiae quam plenam sanctitate protulistis [Col. 0274B] ut cum aliquis episcopus depositus fuerit, eorum episcoporum judicio qui in vicinis commorantur locis et proclamaverit, agendum sibi negotium in urbe Roma. Alter episcopus, in eadem cathedra post appellationem ejus qui videtur esse depositus, omnino non ordinetur, nisi causa fuerit in judicio Romani episcopi determinata.
VI. Osius episcopus dixit: Si contigerit, in una provincia in qua fuerint plurimi episcopi unum forte remanere episcopum, ille vero per negligentiam noluerit ordinare episcopum et populi convenerint episcopos vicinae provinciae, debent illum prius convenire episcopum, qui in eadem provincia moratur, et ostendere quod populi petant sibi rectorem, et [Col. 0274C] hoc justum esse, ut et ipsi veniant, et cum eo ordinent episcopum, quod si conventus litteris tacuerit, et dissimulaverit, nihilque responderit, tunc satisfaciendum esse populis, ut veniant ex vicinis provinciis, et ordinent episcopum. Iterum licentia ordinandi episcopum danda passim non est, si enim subito aut vicus aliquis aut modica civitas cui satis est unus presbyter voluerit sibi episcopum ordinari ad hoc, ut vilescat nomen episcopi et summi honoris auctoritas, non debent illi ex alia provincia invitati facere episcopum, nisi aut in civitatibus quae episcopos habuerunt, aut si qua tam populosa est civitas, vel locus qui mereatur habere episcopum. Synodus respondit: Placet.
VII. Osius episcopus dixit: Et hoc placuit, ut si [Col. 0274D] episcopus accusatus fuerit, et omnes judicaverint congregati episcopi regionis ipsius, et de gradu suo ejecerint eum, si appellaverit qui dejectus videtur, et confugerit ad beatissimum Romanae Ecclesiae episcopum, et voluerit se audiri, si justum putaverit, ut renovetur, examen scribere episcopis dignetur Romanus episcopus his qui in finitima et propinqua altera provincia sunt, ut ipsi diligenter omnia requirant, et juxta fidem veritatis omnia definiant, quod si is qui rogat causam suam iterum audiri deprecatione sua moverit episcopum Romanum, ut de latere suo presbyteros mittat, erit in potestate ipsius quid velit, et quid aestimet, et si decreverit [Col. 0275A] mittendos esse, qui praesentes cum episcopis judicent, ut habeant etiam auctoritatem personae illius a quo destinati sunt, erit in ejus arbitrio. Si vero crediderit sufficere episcopos comprovinciales, ut negotio terminum imponant, faciet quod sapientissimo consilio suo judicaverit.
VIII. Osius episcopus dixit: Importunitatis nostrae nimia frequentia, et injustae petitiones fecerunt nos non tantam habere gratiam aut fiduciam, dum quidam non cessant ad comitatum ire episcopi maxime Afri, qui sicuti cognovimus, sanctissimi fratris coepiscopi nostri grati consilia salutaria spernunt, atque contemnunt, et non solum ad comitatum multas et diversas Ecclesiae non profuturas praeferunt causas, ut fieri solet aut oportet, ut aut pauperibus, [Col. 0275B] aut viduis, aut pupillis subveniatur, sed et dignitates saeculares, et administrationes quibusquam postulant, haec itaque pravitas olim non solum murmurationes, sed et scandala excitat. Honestum est autem ut episcopus intercessionem suam his praestet qui aliqua iniqua vi opprimuntur, aut si vidua affligatur, aut pupillus exspolietur, tamen et ista omnia si justam habeant causam et petitionem. Si vobis ergo, fratres charissimi, placet, decernite, ne episcopi ad comitatum accedant, nisi forte hi qui religiosissimi imperatoris litteris, vel invitati fuerint vel vocati, sed quoniam saepe contingit, ut ad misericordiam Ecclesiae confugiant, qui injuriam patiuntur, et qui peccantes in exsilium, vel insulas damnantur, aut certe quamcunque sententiam suscipiunt, [Col. 0275C] ideoque subveniendum est his, et sine dubitatione eis petenda per Ecclesiam indulgentia. Si vero hoc vobis placet, statuatur. Universi dixerunt: Placet, et constituatur.
IX. Osius episcopus dixit: Haec quoque prudentia vestra tractare debet, quia ut decrevistis ne episcopi improbitas notetur ad comitatum pergendum, quaecunque ergo quales superius memoravimus preces habuerint, vel acceperint per diaconum suum mittat, quia persona ministri non erit invidiosa, quae celerius poterit quae impetraverit referre. Et hoc consequens esse videtur, ut unusquisque qui preces habuerit eas ad fratres et coepiscopos nostros qui in maxima civitate, id est, qui metropoli consistunt, mittant, et illi per suos diaconos destinent, [Col. 0275D] tribuendo commendatitias epistolas pari ratione ad fratres et coepiscopos nostros qui in illo tempore in his regionibus et urbibus morantur, in quibus felix et beatus Augustinus rempublicam gubernat. Si vero habet quis episcoporum amicos in palatio, qui cupit aliquid quod tamen honestum est impetrare non prohibeatur per diaconum suum rogare, et significare eis quos scit benigna intercessione sibi absenti posse praestare. Qui vero Romam venerit, sicut dictum est, sanctissimo fratri et coepiscopo nostro Romanae Ecclesiae preces quas habet, tradat, ut ipse prius examinet si honeste, et justae sunt, et praestet diligentiam atque sollicitudinem ut ad comitatum perferantur. Universi dixerunt: Placere sibi.
[Col. 0276A] X. Aliphius episcopus dixit: Si propter pupillos et viduas vel laborantes, qui causas non iniquas habent, susceperint peregrinationis incommoda, habebunt aliquid justae rationis, nunc vero cum ea postulent, quae sine invidia omnium, et reprehensione esse non possunt, non necesse eos ire ad comitatum.
XI. Gaudentius episcopus dixit: Ea quae salubriter providistis convenienti aestimatione omniumque Deo placitura et hominibus tenere hactenus fortitudinem possunt, si metus huic sententiae conjungatur, scimus enim etiam ipsi saepissime propter paucorum imprudentiam sacrum ac religiosum sacerdotale nomen fuisse reprehensum. Si igitur contra omnium sententiam aliquis visus fuerit ambitioni placere magis [Col. 0276B] quam Deo, debet scire causis redditis honorem atque dignitatem se amissurum, hoc autem sciri, et comperiri poterit si unusquisque nostrum qui in canali constitutus est cum progredientem episcopum viderit, inquirat transitum ejus, causas videat, quo tendit, agnoscat. Et si quidem eum agnoverit ire ad comitatum, requirat illud quod superius comprehensum est, ne forte invitatus sit, ut ei facultas eundi permittatur, si vero ut superius meminit sanctitas vestra propter desideria et ambitiones ire ad comitatum tentaverit, neque litteris ejus subscribatur, neque in communione recipiatur. Si vobis placet, debet omnium sententia confirmari. Universi dixerunt: Hoc honestum esse, et placere sibi constitutionem.
[Col. 0276C] XII. Osius episcopus dixit: Sed et moderatio est necessaria, dilectissimi fratres, ne subito adhuc, quidam nescientes quid decretum sit in synodo, venerint subito ad civitates eas, quae in canali sunt, debet episcopus civitatis ipsius admonere et instruere illum, et ex eo loco ille mittat diaconum, admonitus tamen ipse redeat ad parochiam suam.
XIII. Osius episcopus dixit: Necessarium, arbitror, ut diligentissime tractetis, si forte aut dives, aut scholasticus de foro, aut ex administratione episcopus fuerit postulatus, non prius ordinetur, nisi et ante lectoris munere, et officio diaconi et presbyteri fuerit perfunctus. Et ita per singulos gradus, si dignus fuerit, ascendat ad culmen episcopatus, potest enim [Col. 0276D] per has, promotiones quae habent utique prolixum tempus probari, qua fide sit, quave modestia, et gravitate et verecundia. Et, si dignus fuerit, probatus divino sacerdotio illustretur. Nam nec conveniens est, nec rationis disciplina patitur, ut temere ac leviter ordinetur episcopus, aut presbyter, aut diaconus, qui neophytus est, maxime cum beatissimus Apostolus magister gentium, ne hoc fieret denuntiasse et prohibuisse videatur, sed hi quorum per longum tempus examinata sit vita et merita comprobata. Universi dixerunt placere sibi haec.
XIV. Osius episcopus dixit: Hoc quoque statuere debetis, ut episcopus ex alia civitate cum venerit ad aliam civitatem, vel ex provincia sua ad aliam provinciam, et ambitioni magis serviat quam [Col. 0277A] devotioni, ita ut si voluerit in aliena civitate multo tempore residere, et contingat ut episcopus civitatis ipsius non tam instructus sit, nec tam doctus, is vero qui advenit incipiat contemnere eum, et frequenter facere sermonem, ut dehonestet et deformet illius personam. 65 Qua occasione fit, ut non dubitet relinquere sibi assignatam ecclesiam, et transire ad alienam, definite ergo tempus, quia et non recipere episcopum inhumanum est, et diutius residere perniciosum est. Ne fiat ergo hoc providendum est. Memini autem superiori consilio fratres nostros constituisse, ut si quis laicus in ea qua commoratur civitate tres Dominicas, id est, per tres septimanas non celebrasset conventum communione privaretur. Si ergo haec circa laicos constituta sunt, [Col. 0277B] quanto magis nec licet nec decet ut episcopus si ullam tam gravem habeat necessitatem nec tam difficilem rationem, ut tandiu desit ab ecclesia ne populum contristet. Universi dixerunt placere sibi.
XV. Osius episcopus dixit: Quia nihil praetermitti oportet, sunt quidam fratres et coepiscopi nostri, qui non in ea civitate resident, in qua episcopi videntur esse constituti, vel certe parvam rem ibi, alibi autem idonea praedia habere noscuntur vel affectiones proximorum quibus indulgeant, hactenus autem eis permitti oportet, ut accedant ad possessiones suas, et disponant vel ordinent fructum laboris sui, ut, post Dominicas tres, id est post tres septimanas, si morari necesse est, in suis potius fundis [Col. 0277C] morentur. Et si est proxima civitas in qua presbyter est, ne sine ecclesia facere videatur die Dominico, illuc accedat ut nec res ejus domesticae per absentiam ejus detrimentum sustineant. Et non frequenter veniendo ad aliam civitatem, in qua est episcopus suspicione jactantiae et ambitionis incurrat. Universi dixerunt placere sibi.
XVI. Osius episcopus dixit: Si hoc quoque omnibus placet, ut sive diaconus, sive presbyter, sive quis clericorum ab episcopo suo fuerit communione privatus, et ad alterum perrexerit episcopum, et scierit ille ad quem confugerit eum ab episcopo suo fuisse abjectum, non oportuerit eum, ut ei communionem indulgeat. Quod si fecerit, sciat se convocatis [Col. 0277D] episcopis causas esse dicturum. Universi dixerunt: Hoc statutum et pacem servabit, et concordiam custodiet.
XVII. Osius episcopus dixit: Quod me adhuc movet reticere non debeo. Si episcopus quis forte iracundus (quod esse non debet) cito, aut aspere commoveatur adversus presbyterum, aut diaconum suum [Col. 0278A] exterminare eum de ecclesia voluerit, providendum est ne innocens damnetur, aut perdat communionem. Et ideo habeat potestatem qui dejectus est, ut finitimos episcopos interpellet, et causa ejus audiatur, et diligentius tractetur, quia non oportet ei negari audientiam roganti. Et ille episcopus, qui aut juste, aut injuste eum abjecit, patienter accipiat ut negotium discutiatur, ut vel probetur sententia a plurimis, vel emendetur. Tamen priusquam omnia diligenter et fideliter fuerint examinata, eum qui fuerit a communione separatus, nullus alius debet praesumere ut recipiat et communioni societ. Qui autem convenerint ad audiendum, si clericorum esse fastigium viderint et superbiam, non decet ut episcopus aut injuriam aut contumeliam patiatur, austerioribus [Col. 0278B] eos verbis castigent, ut obediant honesta praecipienti episcopo, quia sicut ille sincerum amorem debet clericis exhibere charitatis, ita quoque vicis sim ministri infucata debent episcopo suo obsequia exhibere.
XVIII. Januarius episcopus dixit: Illud quoque sanctitas vestra statuat, ut nulli episcopo liceat alterius episcopi civitatis ministrum ecclesiasticum sollicitare, ut in sua dioecesi ordinare clericum, quia ex his contentionibus solent nasci discordiae. Et ideo prohibeat omnium sententia, ne quis hoc facere audeat.
XIX. Osius episcopus dixit: Et hoc universi constituimus, ut quicunque ex alia parochia voluerit alienum ministrum sine consensu episcopi ipsius, et [Col. 0278C] sine voluntate ordinare, non sit rata ordinatio ejus Quicunque autem hoc usurpaverit a fratribus et coepiscopis nostris admoneri et corrigi debet.
XX. Cletitius episcopus dixit: Non ignoratis quanta et qualis sit Thessalonicensium civitas, saepe enim ad eam veniunt ex aliis regionibus presbyteri et diaconi, et non sunt contenti, ut brevi tempore remorentur, aut resideant ibi, aut certe vix post longa spatia ad sua redire coguntur. Universi dixerunt: Et tempora quae constituta sunt circa episcopos, et erga horum personas observari debent.
XXI. Osius episcopus dixit: Suggerente fratre et coepiscopo nostro Olympio, hoc etiam placuit, ut si aliquis vim perpessus est et inique pulsatus pro disciplina [Col. 0278D] vel catholica defensione, vel confessione veritatis fugiens pericula innocens, et devolutus ad aliam venerit civitatem non prohibeatur immorari, quandiu aut redire potuerit aut injuria ejus remedium acceperit. Durum est enim qui persecutiones patitur non recipi. Etiam et larga benevolentia et humanitas est ei exhibenda.
- [Col. 0277D] 1. Non licere Pascha diverso tempore facere, neque cum Judaeis celebrare.
- 2. Non licere communionem ecclesiae contemnere, aut excommunicatis communicare.
- [Col. 0278D] 3. Non debere clericum ad ecclesiam migrantem ibi perseverare.
- 4. Non licere episcopo vel cuiquam clerico, si exauctoratus fuerit, ministrare.
- [Col. 0279A] 5. Non licere clericis contempto episcopo seorsum se colligere.
- 6. De excommunicatis.
- 7. Nullum peregrinum absque episcopis suscipi.
- 8. Ut epistolae a solo coepiscopo fiant.
- 9. De metropolitanis episcopis.
- 10. De coepiscopis.
- 11. De his episcopis vel clericis qui sine litteris episcoporum ad imperatorem vadunt.
- 12. De episcopis vel clericis depositis.
- 13. Non licere episcopis in aliena provincia clericos ordinare.
- 14. De episcopis accusatis.
- 15. De quibus supra.
- 16. De episcopis vacantibus.
- [Col. 0280A] 17. De episcopis qui accepta manus impositione non acquiescunt suscipere ministerium.
- 18. De his quibus supra.
- 19. Non licere sine consilio metropolitani episcopi episcopum ordinari.
- 20. Ut bis in anno synodus celebretur.
- 21. Episcopum de dioecesi ad dioecesim non debere transire.
- 22. Episcopum non debere in alienam irruere ei vitatem.
- 23. Episcopo non licere successorem sibi constituere.
- 24. De rebus ecclesiasticis et episcopalibus.
- 25. Episcopum habere potestatem in rebus ecclesiasticis exponendis.
[Col. 0279B] Sancta et pacatissima synodus in unum congregata, his qui per singulas provincias sunt unanimis sanctis et consacerdotibus in Domino salutem. Gratia et veritas Jesu Christi Domini et Salvatoris nostri sanctam Antiochenam Ecclesiam visitans, et in unum connectens per concordiam pacatissimi spiritus multa quidem et alia perfecit, in omnibus autem, suggerente sancto et pacifico spiritu, etiam hoc perfecit, ut quae visa sunt recte constitui cum plurima consideratione et judicio una cum omnibus nobis Antiochiam ex diversis provinciis in unum collectis episcopis in vestram notitiam deferantur, credimus autem gratiae Domini et Spiritui sancto pacis, quod ipsi conspirabitis nobis tanquam in unam fuissetis virtutem, et nobiscum orationibus adnitentes magis [Col. 0279C] autem muniti, et in Spiritu sancto praesente, si iisdem ipsis quae definita sunt, consentientes, et ea quae visa sunt, recta roborantes consensu sancti Spiritus consignabitis. Sunt autem praefiniti canones ecclesiastici hi qui infra sunt scripti, quos subter inserti promulgavere episcopi, Eusebius, Archelaus, Aeneas, Macedonius, Niceta, Esicius, Bassus, Antiochus, Jacobus, Moyses, Agaphius, Petrus, Mocinius, Alexander, Narcissus, Etherius, Patricius, Siricius, Magnus, Paulus, Eustachius, Manicius, Petrus, Paulus, Theurus, Municius, Aliphius, Petrus, Tarcodunantus, Anatholius, Theodorus, Alius, Theurus, Sirion. Ex provinciis Syriae caeles et Phoenicis veris Arabiae, Mesopotamiae, et haec constituerunt quae infra scripta sunt.
[Col. 0279D] CAP. I. Omnes qui audent dissolvere regulam sancti et magni concilii Nicaeni, quod celebratum est in praesentia Dei amantissimi Constantini imperatoris, de sancta et salutari festivitate Paschali Salvatoris nostri, excommunicatos et abjectos esse debere ab Ecclesia, maxime si perseverent studio contentionis ad subvertenda ea quae optime constituta sunt. Et haec quidem dicta sunt de laicis. Si autem praepositis Ecclesiae aliqui, id est, vel episcopus, vel presbyter, vel diaconus post hanc diffinitionem, et hunc terminum ausi fuerint in subversionem populorum et perturbationem [Col. 0280B] Ecclesiarum seorsum colligere, et cum Judaeis Pascha voluerint celebrare, hunc sancta synodus jam alienum ab Ecclesia esse judicabit, tanquam eum qui non solum proprii peccati reus sit, sed aliorum corruptae mentis conversationis supplantator exstiterit. Et non solum hujusmodi deponi a sacerdotio et ministerio jubet, sed eos qui ausi fuerint his communicare post damnationem. Depositos autem etiam honore qui extrinsecus est privari oportet quem sanctus canon et Dei sacerdotium promeruit.
II. Omnes qui ingrediuntur ecclesiam Dei, et sacras Scripturas audiunt, non autem cum populo in oratione communicant, aversantur autem sanctam assumptionem Dominici sacramenti secundum aliquam [Col. 0280C] propriam disciplinam, hos ab ecclesia abjici oportet, donec confitentes fructum poenitentiae demonstrent, et deprecati fuerint, ut data venia suscipi mereantur, non autem licet communicare excommunicatis, neque cum his per domos ingredi, et cum eis orare, qui ecclesiae participant in oratione, nec in alteram ecclesiam recipi qui ab alia excommunicantur, quod si quis fuerit deprehensus episcoporum, vel presbyterorum, vel diaconorum, vel etiam qui in canone detinentur excommunicatis communicare, et hunc oportet communione privari tanquam Ecclesiae regulas confundentem.
III. Si quis presbyter, vel diaconus, vel quilibet clericus, deserta sua ecclesia ad aliam transeundum esse crediderit, et ibi paulatim tentet quo migravit [Col. 0280D] perpetuo manere ulterius, ministrare non debet, praesertim si ab episcopo suo ad revertendum fuerit exhortatus quod, et si post evocationem sui episcopi non obedierit, sed inobediens perseveraverit, omnimode ab officio suo deponi debere, nec aliquando spem restitutionis habere. Si vero propter hanc culpam depositum alius episcopus susceperit, et ipse a communi synodo poenam merebitur increpationis, tanquam ecclesiastica jura dissolvens.
IV. Si quis episcopus a synodo fuerit depositus, vel presbyter, vel diaconus a proprio episcopo condemnatus, [Col. 0281A] et praesumpserit sacerdotii seu sacri mysterii quippiam, non ei amplius liceat, neque in alia synodo spem restitutionis habere, neque assertionis alicujus locum, sed et communicantes ei abjici omnes ab ecclesia, maxime si postquam cognoverunt sententiam adversus eum fuisse prolatam, contumaciter communicaverunt.
66 V. Si quis presbyter vel diaconus comtempto episcopo seipsum ab ecclesia segregaverit et privatum apud se collectis populis altare erigere ausus fuerit, et nihilominus episcopo suo exhortante, et semel et iterum revocante inobediens exstiterit; hunc modis omnibus deponendum, nec aliquando consequi curationem, aut proprium honorem recipere speret. Quod si etiam perseveraverit, perturbans [Col. 0281B] cunctam Ecclesiam quae foris est, hunc tanquam seditiosum corripi oportet.
VI. Si quis a proprio episcopo excommunicatus est, non eum prius ab aliis debere suscipi, nisi aut a suo fuerit receptus episcopo, aut concilio facto episcopis occurrat et respondeat, et si synodo satisfecerit, statuimus sub alia sententia eum recipi, quod etiam circa laicos, et presbyteros, et diaconos et omnes qui in clero sunt convenit observari.
VII. Nullum absque formata (quod Graeci epistolam dicunt) peregrinorum clericorum suscipi oportet.
VIII. Neque presbyter ad regiones longinquas, formatas, id est canonicas epistolas, nisi ad finitimos episcopos simplices epistolas mittere praesumat, [Col. 0281C] vicariis vero episcopis qui a Graecis coepiscopi vocantur, formatas facere liceat.
IX. Per singulas provincias episcopos singulos scire oportet, episcopum metropolitanum, qui praeest curam et sollicitudinem totius provinciae suscepisse. Propter quod ad metropolitanam civitatem ab his qui causas habent concurratur. Quapropter placuit eum, et honore praecellere, et nihil ultra sine episcopo reliquos episcopos agere secundum antiquum Patrum nostrorum canonem, nisi hoc tantum quod unicuique ecclesiae per suam dioecesim competit. Unumquemque enim oportet episcopum habere suae dioecesis potestatem ut regat et gubernet secundum competentem singulis reverentiam, et providentiam gerat omnis regionis quae sub [Col. 0281D] ipsius est civitate, ita ut etiam ordinare ei presbyteros, et diaconos probabili judicio liceat, et de singulis illius regionis causis moderatione et pondere disceptare, ultra autem nihil agere permittitur citra metropolitani episcopi conscientiam, nec metropolitanus sine caeterorum aliquid gerat consilio sacerdotum.
X. Coepiscopi qui manus impositionem ab episcopis susceperunt et ut episcopi sunt consecrati, tamen placuit sanctae synodo eos modum proprium retinere, et gubernare adjacentes sibi civitates et esse contentos propria sollicitudine et gubernatione quam susceperunt, constituere autem his permittitur lectores, et subdiaconos atque exorcistas, [Col. 0282A] quibus sufficiat istorum tantum graduum licentiam accepisse. Non autem presbyterum, non diaconum audeant ordinare praeter conscientiam episcopi civitatis, vel ecclesiae cui adjacens invenitur, seu ipse seu regio in qua praeesse dignoscitur. Quod si quis praevaricari ausus fuerit constituta, deponi eum, et dignitate qua praeditus est debere privari. Coepiscopus autem ab episcopo civitatis vel loci cui idem adjacet ordinandus est.
XI. Si quis episcopus, vel presbyter, vel omnis omnino qui est sub ecclesiastica regula constitutus, praeter consilium vel litteras eorum episcoporum qui sunt intra provinciam, et maxime metropolitani ad imperatorem perrexerit, hunc abdicari et ejici non solum de communione, sed etiam propria dignitate privari, [Col. 0282B] tanquam molestum et importunum imperialibus auribus contra ecclesiastica constituta. Si autem necessitas cogit ad imperatorem excurrere propter aliquam actionem, cum deliberatione et consilio metropolitani ipsius provinciae episcopi, et caeterorum conscientia episcoporum qui in eadem provincia sunt atque cum litteris eorum ire debebit.
XII. Si quis a proprio episcopo depositus presbyter, vel diaconus, aut etiam si a synodo quilibet episcopus fuerit exauctoratus, molestiam imperialibus auribus inferre non praesumat, sed ad majorem episcoporum synodum sese convertat, et quae se putat habere, justa in eorum concilio alleget, atque ab his de se exspectet quae fuerit deprompta sententia. Quod si deficiens pusillanimitate hoc noluerit [Col. 0282C] facere, sed imperatori fuerit importunus, hujusmodi nullam veniam habeat, neque locum illius assertionis suae, nec spem recipiendi gradus habeat in futurum.
XIII. Nullum episcopum audere debere ex alia provincia ad aliam transitum facere, et ordinare aliquos Ecclesiis aut referre ad sacrum ministerium, nec alios illuc attrahat episcopos, nisi forte per litteras rogatus abierit, non solum autem a metropolitano, sed et ab his qui cum eo sunt omnibus ipsius provinciae episcopis. Quod si nullo invitante inordinate superveniat, et aliquos vel ordinare praesumpserit, vel quoslibet actus illi ecclesiae competentes quae ad se minime pertinent, usurpare tentaverit, vacua quidem et inania erunt omnia quae gesserit, [Col. 0282D] ipse vero hujus indisciplinati ausus irrationabilis coepti dignas causas expediat, tanquam depositus a synodo sancta, et propter hujusmodi praesumptionem jam praedamnatus.
XIV. Si quis de aliquibus causis criminalibus in judicio episcoporum fuerit accusatus, contingat autem de ipsis episcopis provinciae qui convenerunt diversas habere sententias, et alios quidem innocentem eum pronuntiare, alios reum, propter hujuscemodi itaque controversiam amputandam placuit sanctae synodo metropolitanum episcopum alterius vicinae provinciae advocari, et aliquantos cum eo episcopos alios. Qui pariter residentes quaecunque fuerint, dirimant quaestiones propter hoc ut [Col. 0283A] firmum sit judicium quod ab unius provinciae episcopis fuerit promulgatum.
XV. Si quis episcopus criminaliter accusatus ab omnibus qui sunt intra provinciam episcopis acceperit unam consonamque sententiam, ab aliis ulterius judicari non poterit, sed manere circa eum oportet tanquam convenientem quae ab omnibus prolata est firmam ratamque sententiam.
XVI. Si quis episcopus vacans in Ecclesiam vacantem supervenerit, et hanc obripienter praeter plenariam synodum occupandam esse crediderit, hunc abjici oportet, quamvis eum plebs quam diripuerit, velit sibi episcopum retinere. Illa autem dicitur synodus plenaria in qua etiam episcopus metropolitanus adfuerit.
[Col. 0283B] XVII. Si quis episcopus, suscepta manus impositione, et deputatus populis praeesse, non suscipiat ministerium sacerdotii, nec consentiat habere Ecclesiam, in qua fuerat ordinatus, hunc incommunicabilem esse debere, donec coactus consentiat plebem suscipere sibimet deputatam, aut provinciae plenaria synodus episcoporum de eo aliquid statuat.
XVIII. Si quis episcopus ordinatus non abierit in parochiam cui ordinatus est, si non suo vitio, sed plebis forsitan contradictione, hic honorem susceptum retinere debebit, et sacerdotio fungi, ita ut nihil molestiae afferat Ecclesiae illi in qua fuerat constitutus. Exspectare autem eum oportet provinciae plenariam synodum, donec de eo quod competit [Col. 0283C] statuatur.
XIX. Episcopum non ordinandum sine consilio et praesentia metropolitani episcopi, cui melius erit si ex omni provincia congregentur episcopi. Quod si fieri non potest, hi qui adesse non possunt propriis litteris consensum suum de ipso designent, et tunc demum post plurimorum sive per praesentiam sive per litteras sententiam consonam ordinetur. Quod si aliter quam statuta sunt fiat, nihil valere hujusmodi ordinationem. Si vero etiam secundum definitas regulas ordinatio celebretur, contradicant autem aliqui propter proprias et domesticas simultates, his contentis, sententia de eo obtineat plurimorum.
XX. Propter ecclesiasticas causas, et quae existunt [Col. 0283D] controversias dissolvendas sufficere visum est bis in anno per singulas provincias episcoporum consilium fieri. Semel quidem post tertiam hebdomadam Paschalis festivitatis, ita ut in quarta hebdomada quae consequitur, id est media Pentecoste compleatur, admoneant autem provinciales episcopos hi qui in civitatibus, id est in metropolitanis civitatibus degunt, secundum vero concilium Idibus Octobris habeatur, qui dies apud Graecos Yperberetaei mensis decimus invenitur, in ipsis autem conciliis et presbyteros et diaconos praesentes esse oportet, et omnes quotquot se laesos existimant, et synodicam exspectare sententiam, nec liceat aliquibus apud semetipsos concilia sine metropolitanorum [Col. 0284A] episcoporum conscientia facere, quibus de omnibus causis constat permissum esse judicium.
XXI. Episcopum de dioecesi ad dioecesim alteram non debere transire, neque si seipsum ingesserit, neque si a populis fuerit violenter attractus, neque si etiam hoc ei ab episcopis suadeatur, manere autem eum debere in Ecclesia Dei quam ab initio sortitus est, et non alibi demigrare secundum regulam super hoc olim a Patribus constitutam.
XXII. Episcopum non debere in alienam irruere provinciam, quae illi probatur non esse subjecta, neque in regionem quae ad ejus curam minime noscitur pertinere ad aliquid ordinandum, neque presbyteros, neque diaconos constituere, ad alios [Col. 0284B] episcopos pertinentes, nisi forte cum voluntate et testimonio propriae regionis episcopi. Quod si quispiam horum tale facere voluerit irrita quidem erit hujusmodi ordinatio, et quae male usurpaverit a synodo arguantur. Nam si ordinare non potuerit, nullatenus alterius parochianum judicare praesumat.
XXIII. Episcopum non debere tanquam successorem sibi futurum constituere alterum, quamvis circa vicinia mortis habeatur, quod si tale aliquid factum fuerit irrita erit hujusmodi ordinatio, custodire autem debet ecclesiastica constituta quae si ita continent, non posse aliter episcopum fieri, nisi in consilio, et consensu episcoporum eorum duntaxat qui post obitum ejus qui praecessit, habuerint potestatem eum qui dignus fuerit provehendi.
[Col. 0284C] XXIV. Quaecunque res Ecclesiae sunt, convenit cum omni diligentia, et bona fide quae Deo debetur, qui omnia providet atque judicat quaeque gubernare oportet, et dispensare cum judicio et potestate episcopi, cui totius plebis animae videntur esse commissae. Manifesta autem esse oportet quae Ecclesiae competunt cum notitia eorum presbyterorum et diaconorum, qui circa ipsum sunt, ut ipsi non ignorent, nec eos aliquid lateat eorum qui sunt propria Ecclesiae, ut si contigerit episcopum de hac vita migrare, manifestae sint et notae res ecclesiasticae, ne intercidant atque depereant, sed nec res propriae episcopi tanquam ohnoxiae rerum ecclesiasticarum occasione ullius pulsentur injuria, quia justum et [Col. 0284D] acceptum est apud Deum et homines quae propria sunt episcopi quibus ipse judicaverit, derelinqui, et quae Ecclesiae ipsi reservari. Ita enim sit ut nec Ecclesia damno aliquo affligatur, nec episcopus occasione rerum ecclesiasticarum proscribatur, neque pertinentes ad eum causas incurrant, atque post mortem memoria ejus maledictis aliquibus oneretur.
67 XXV. Episcopum habere oportet rerum ecclesiasticarum potestatem ad dispensandum omnibus indigentibus cum omni timore et reverentia Dei, ipsum quoque ex eis percipere atque uti debere quibus indiget, si tamen indiget, vel ad suas necessarias expensas vel fratrum, qui apud eum hospitalitatis gratia [Col. 0285A] morantur, ut nulla ex parte per inopiam defraudentur secundum Apostolum dicentem: «Habentes victum quotidianum et tegumentum corporis his contenti simus (I Tim. VI, 8) .» Quod si his minime contentus atque sufficiens transferat in necessitates ecclesiasticas res vel commoda quaelibet ecclesiae, aut agrorum ecclesiasticorum fructus sine conscientia presbyterorum apud se redigat, et domesticis suis vel etiam affinibus aut fratribus, aut filiis earum rerum tribuat potestatem, ut per eorum secretam diligentiam ecclesiastici laedi videantur, reatum hunc qui hujusmodi est apud metropolitanum provinciae praestare debebit, quod si taliter reprehendatur episcopus, vel hi qui cum ipso sunt presbyteri quo dicantur haec quae ad ecclesiam pertinent, [Col. 0286A] sive de agris, sive de aliis quibuscunque ecclesiasticis causis, eos sibimet usurpare, pauperes vero necessitate et penuria opprimi, atque ex hoc ipso non solum ecclesiasticae rationi, verum etiam dispensatoribus ejus maledicta reprehensio augeatur. Hunc enim correctionem oportet mereri, id quoque condecet sancta synodo cognoscente. Eusebius omnibus quae constituta sunt praesens scripsit. Theodorus, Niceta, Macedonius, Anatolius, Marcodunanetus, Atherius, Narcissus, Eustachius, Esichius, Manicius, Paulus, et caeteri, quorum nomina in Graeco jam superius continentur, consenserunt et subscripserunt.
Explicit concilium Antiochenum.
- [Col. 0285B] 1. De bigamis.
- 2. De his qui diversorum peccatorum lapsus incurrunt.
- 3. De neophitis non promovendis ad sacerdotium.
- 4. Non licebit coram catechumenis clericos fieri.
- 5. Non licere clericis usuram vel sexcupla accipere.
- 6. Non debere haereticos in haeresi permanentes in ecclesiam ingredi.
- 7. De Novatianis et Quartodecimanis.
- 8. De Cataphrygis ad Ecclesiam venientibus.
- 9. Non debere catholicos, in ea quae martyria sua haeretici dicunt, intrare.
- 10. Non debere catholicam haereticorum matrimonio sociari.
- 11. De catechumenis Ecclesiae.
- [Col. 0285C] 12. De ordinandis episcopis cum concilio metropolitani et finitimorum episcoporum.
- 13. Non licere populo ministros altaris eligere.
- 14. Sanctas oblationes pro eulogiis in festivitate Paschali ad alias parochias non debere transmitti.
- 15. De psalmistis.
- 16. Ut sanctum Evangelium Sabbatis legatur.
- 17. Psalmos sparsim non licere confundi.
- 18. De orationibus quotidianis.
- 19. De ordine orationum catechumenorum atque fidelium et communione.
- 20. De disciplina atque molestia clericorum.
- 21. De ministerio subdiaconorum.
- 22. De ministris, ut orario non utantur.
- 23. Quoniam non oportet lectores vel psalmistas [Col. 0285D] orario uti et sic legere.
- 24. De lectoribus et psalmistis, ut tabernas non intrent.
- 25. Non licere ministris panem dare, aut calicem benedicere.
- 26. De exorcistis.
- 27. Non debere clericos sive laicos ad agapem vocatos partes tollere.
- 28. Non licere in ecclesiis accubitus sternere vel agapem facere.
- 29. Non debere Christianos sabbatizare.
- [Col. 0286B] 30. Nulli Christiano licere cum mulieribus lavacra excercere.
- 31. De cavendis haereticorum connubiis.
- 32. Non licere ab haereticis eulogias accipere.
- 33. Non debere cum haereticis, aut schismaticis orare.
- 34. Non eumdem ad falsos martyres.
- 35. Non licere Christianos derelicta ecclesia ad angulorum congregationes colligi.
- 36. Non licere clericos, magos, vel incantatores esse, aut phylacteria facere.
- 37. Non licere ab haereticis vel Judaeis feriatica quae mittuntur accipere.
- 38. Non licere a Judaeis azymas accipere.
- 39. Non licere cum paganis festa celebrare.
- [Col. 0286C] 40. Episcopos ad synodum vocatos non debere contemnere.
- 41. Non debere clericum vel laicum sine episcopis peregrinari.
- 42. Nullum clericum debere sine episcopi sui jussione peregrinari et signum suscipere.
- 43. Ministros non debere ab hostiis recedere.
- 44. Non oportet per duas septimanas Quadragesimae aliquem ad baptismum suscipere.
- 45. Non debere mulierem ingredi ad altare.
- 46. Baptizandos debere symbolum fidei et discere et reddere.
- 47. De his qui in aegritudine baptizantur.
- 48. Quia post baptismum chrismandum est.
- 49. In Quadragesima Sabbato tantum et Dominica [Col. 0286D] offerendum est.
- 50. Non licere quintam feriam septimanae majoris jejunii solvi
- 51. Non debere in Quadragesima nisi Sabbato et Dominica natalitia martyrum celebrare.
- 52. Non licere nuptias fieri in Quadragesima.
- 53. Non licere Christianos ad nuptias euntes cantare aut balare.
- 54. Non licere ministros altaris vel caeteros quoslibet spectaculis quae in nuptiis, aut in scenis exhibentur interesse.
- [Col. 0287A] 55. Non debere clericum vel laicum Christianum ex symbolis convivia celebrare.
- 56. Non oportet presbyteros ante ingressum episcopi ingredi, aut sedere in tribunalibus.
- 57. Non debere in vicis et villis episcopos ordinare, neque presbyteros sine praecepto vel consilio episcopi aliquid agere.
- [Col. 0288A] 58. Non oportet in domibus ab episcopis ve presbyteris oblationem fieri.
- 59. Non licere psalmos ab idiotis compositos in ecclesia dici, nec libros qui non sunt canonici legere.
[Col. 0287A] Sancta synodus, quae apud Laodicaeam Phrygiae pacativae convenit ex diversis provinciis Asiae, regulas exposuit ecclesiasticas, sicut infra scriptum est.
CAP. I. De eo quod oportet, secundum ecclesiasticum [Col. 0287B] canonem eos qui libere et legitime secundis nuptiis juncti sunt, nec occultam permistionem operati sunt, pauco tempore exempto vacare orationibus et jejuniis, et secundum veniam reddi eis communionem.
II. His qui diversorum peccatorum lapsus incurrunt et oratione, confessione ac poenitentia malorum suorum perfectam conversationem demonstrant, pro qualitate peccati, poenitentiae tempus attribuendum est propter misericordiam et bonitatem Dei. Qui ergo hujusmodi sunt revocandi et ad communionem sunt applicandi.
III. Non oportet neophytum promoveri ad ordinem sacerdotalem.
IV. Non licere manus impositione super ordinandos praesentibus catechumenis fieri.
[Col. 0287C] V. Non licere fenerare ministris altaris, vel in sacerdotali ordine constitutis, vel usuras vel lucra, quae sexcupla dicuntur, accipere.
VI. Non concedendum haereticis ingressum domus Dei in haeresi permanentibus.
VII. Novatianos vel etiam Quartodecimanos, quos Graeci Thesserescedecatires appellant, id est, qui quartadecima luna primi mensis cum Judaeis Pascha celebrant, sed et catechumenos eorum fideles non recipi, priusquam condemnent omnem haeresim in qua detinebantur, plenissime autem ante omnia et nunc qui apud eos fideles dicuntur symbolum fidei doceantur, atque ita unctos etiam sancto chrismate divino sacramento communicare convenit.
VIII. Eos qui convertuntur ab haeresi quae dicitur [Col. 0287D] Cataprhrygarum, qui se in clero constitutos existimant, quamvis magni dicantur hujusmodi cum omni diligentia catechizari oportet et baptizari ab Ecclesiae catholicae episcopis et presbyteris.
IX. Non concedendum in coemeteria, vel quae martyria haereticorum dicuntur, catholicos orationis gratia et petendae curationis intrare. Sed et qui ierunt, si sunt fideles, incommunicabiles factos ad poenitentiam usque ad aliquod tempus redigi, poenitentes autem eos et errasse confitentes suscipi oportet.
X. Mulieres quae apud Graecos presbyterae appellantur, apud vos viduae, seniores univirae, matricuriae appellantur, in Ecclesia tanquam ordinantes constitui non debere.
[Col. 0288A] XI. Eos qui ad Ecclesiam pertinent indifferenter filios proprios haereticorum nuptiis minime sociare debere.
XII. Episcopum non oportet praeter judicium metropolitanorum [Col. 0288B] et finitimorum episcoporum constitui ad Ecclesiae principatum, nec eligantur nisi hi quos multo ante nota probabilisque vita commendat. Et nihilominus si in sermone fidei et recta operatione per suam conversationem fuerint probati.
XIII. De eo quod non sit populis concedendum electionem facere eorum qui altaris ministerio sunt applicandi.
XIV. Sanctas oblationes ad vicem eulogiarum per festivitatem Paschalem ad alias parochias mitti minime oportet.
XV. Non licere praeter canonicos psalmos nisi qui regulariter cantores existunt, qui quae pulpitum ascendunt et de codice legunt alium, quemlibet in ecclesia psallere.
[Col. 0288C] XVI. Sabbatis Evangelia cum aliis Scripturis legenda esse censemus.
XVII. In processionibus non connectere, id est, ex diversis versibus et sensibus libri in unum canticum minime conjungere. Sed singulorum psalmorum ordinabiliter debere fieri lectionem.
68 XVIII. De eo quod semper supplicationes orationum, et ad horam nonam et vesperam, oportet celebrari.
XIX. Quoniam catechumenorum orationem separatim et prius prostratis eis episcopum oportet celebrare. Quibus egressis orent etiam hi qui in poenitentia sunt constituti. Et post manus impositionem, his quoque abscedentibus, tunc fideles orare [Col. 0288D] debebunt. Quorum tres orationes fiant, una quidem, id est prima, per silentium, secunda vero et tertia, per vocis pronuntiationem, et tunc demum osculum pacis dare debere. Et postea quam presbyteri episcopo pacem dederint, tunc etiam laicos dare et tunc oblatio offeratur, solis autem ministris altaris liceat ingredi ad altare et ibidem communicare.
XX. Quoniam non oportet diaconum sedere ante presbyterum, sed ex jussione presbyteri sedeat, similiter autem honorificetur et diaconus a ministris inferioribus et omnibus clericis.
XXI. Quoniam non oportet subdiaconos licentiam habere in secretarium, sive sacrarium, (quod Graeci diaconicon appellant) ingredi, et contingere vasa Dominica.
[Col. 0289A] XXII. Ministrum non oportet orariis uti, nec hostia derelinquere.
XXIII. Quoniam non oportet lectores aut psalmistas orariis uti, et sic legere aut psallere.
XXIV. Quoniam non oportet clericos servientes a presbyteris usque ad diaconos, et deinceps ordinis ecclesiastici omnes usque ad ministros, aut lectores, aut psalmistas, aut exorcistas, aut hostiarios, aut etiam eos qui in proposito continentiae sunt, tabernas intrare.
XXV. Non oportet diaconem panem dare, nec calicem benedicere.
XXVI. Non oportet ergo exorcizare eos qui necdum ab episcopis sunt provecti, neque in ecclesiis neque intra domos.
[Col. 0289B] XXVII. Non oportet ministros altaris, vel quoslibet ecclesiasticos ad agapem vocatos, partes tollere, propter injuriam quae ex hac occasione ecclesiastico ordini possit deputari.
XXVIII. Non oportet in basilicis seu ecclesiis agapem facere, et intus manducare vel accubitus sternere.
XXIX. Non oportet Christianos judaizare et in Sabbato vacare, sed operari eos in eadem die, Dominicam praeponendo eidem diei. Si hoc eis placet, vacent tanquam Christiani. Quod si inventi fuerint judaizare, anathema sint.
XXX. Quoniam non oportet ministros altaris, vel etiam clericos quoslibet, aut continentes se, aut [Col. 0289C] omnem omnino Christianum cum mulieribus lavacra habere communia. Est enim apud gentiles prima reprehensio.
XXXI. Quoniam non oportet cum haereticis commiscere connubia, et vel filios et filias dare, sed potius accipere, si tamen profiteantur Christianos se futuros esse et catholicos.
XXXII. Non oportet haereticorum benedictiones accipere, quoniam maledictiones magis sunt quam benedictiones.
XXXIII. Non oportet cum haereticis vel schismaticis orare.
XXXIV. Non oportet omnino Christianum derelictis martyribus Christi abire ad falsos martyres, hi enim alieni a Deo sunt. Quicunque autem abire voluerit, [Col. 0289D] anathema sit.
XXXV. Non oportet Christianos, derelicta Ecclesia Dei, abire ad angulos idololatriae abominandae congregationes facere, quae omnia interdicta sunt. Quicunque autem inventus fuerit occulte huic idololatriae vacans, anathema sit, quoniam, derelinquens Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, accessit ad idola.
XXXVI. Quoniam non oportet ministros altaris aut clericos magos et incantatores esse aut facere quae dicuntur phylacteria, quae sunt magna obligamenta animarum, hos autem qui talibus rebus utuntur projici ab Ecclesia jussimus.
XXXVII. Quoniam non oportet a Judaeis vel haereticis [Col. 0290A] feriatica quae mittuntur accipere, nec cum eis dies agere feriatos.
XXXVIII. Non oportet a Judaeis azymas accipere, aut communicare impietatibus eorum.
XXXIX. Non oportet cum paganis festa celebrare et cum impietatibus eorum habere societatem.
XL. Non oportet vocatos episcopos ad synodum contemnere, sed abire debere, et aut docere aut doceri quae sunt ad Ecclesiae caeterorumque correctionem utilia. Quod si contempserit, seipsum videtur accusasse, nisi forte pro infirmitate ire non possit.
XLI. Non oportet ministrum altaris vel etiam laicum sine canonicis litteris, id est formata alicubi proficisci.
[Col. 0290B] XLII. Non oportet ministrum altaris vel quemlibet clericum praeter jussionem episcopi ad peregrinandum proficisci.
XLIII. Non oportet ministros, id est hostiarios, vel brevi tempore ab hostiis deesse, et orationi vacare.
XLIV. Non oportet post duas hebdomadas Quadragesimae quemlibet ad baptismum suscipi.
XLV. Non oportet mulieres ingredi ad altare.
XLVI. Baptizandos oportet fidei symbolum discere, et quinta feria ultimae septimanae, vel episcopo vel presbytero reddere.
XLVII. Qui in aegritudine constituti baptismum perceperunt, facti sani, fidei symbolum doceantur ut noverint qua donatione digni sunt habiti.
[Col. 0290C] XLVIII. Oportet baptizatos post baptismum sacratissimum chrisma percipere, et coelestis regni participes fieri.
XLIX. Non oportet in Quadragesima panem offerri, nisi Sabbato et Dominica tantum.
L. Non oportet, in Quadragesimae quinta feria ultimae hebdomadae, jejunium dissolvi et totam Quadragesimam inhonorari, sed per totos dies jejunare, et escis abstinentiae convenientibus, id est aridioribus uti.
LI. Non oportet in Quadragesima martyrum natalitia celebrari, sed eorum in Sabbato et Dominica tantum memoriam fieri.
LII. Non oportet in Quadragesima aut nuptias vel quaelibet natalitia celebrare.
[Col. 0290D] LIII. Non oportet Christianos ad nuptias euntes vel balare vel saltare, sed caste coenare vel prandere competit Christianis.
LIV. Non oportet ministros altaris vel quoslibet clericos spectaculis aliquibus, quae aut in nuptiis aut in scenis exhibentur interesse, sed antequam thermelici ingrediantur surgere eos de convivio et abire debere.
LV. Non oportet ministros altaris, vel quoslibet clericos vel etiam laicos Christianos, ex symbolis quae vulgus commissalia appellat, convivia celebrare.
LVI. Non oportet presbyteros ante ingressum episcopi ingredi ecclesiam, et sedere in tribunalibus, [Col. 0291A] sed cum episcopo ingredi, nisi forte aut aegrotet episcopus, aut in peregrinationis commodo eum abesse constiterit.
LVII. Non debere in villis et vicis episcopos ordinari, sed visitatores, id est, qui circumeant constitui; his autem qui ante hoc ordinati sunt nihil agere censemus, nisi conscientia episcopi civitatis. Similiter etiam presbyteri nihil sine praecepto et consilio episcopi agant.
LVIII. Non oportet in domibus oblationes ab episcopis sive presbyteris fieri.
LIX. Non oportet ab idiotis psalmos compositos et vulgares in ecclesiis dici, neque libros qui sunt extra canonem legere, nisi solos canonicos Novi et Veteris Testamenti; quae autem oporteat legi et in [Col. 0291B] auctoritatem recipi haec sunt:
Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium, [Col. 0292A] Jesu Nave, Judicum, Ruth, Regum libri quatuor, Paralipomenon libri duo, Esdra, liber Psalmorum numero 150, Proverbia Salomonis, Ecclesiastes, Cantica canticorum, Job, Esther, 12 Prophetarum libri, id est Osee et Amos, Joel, Abdias, Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Zacharias, Malachias, Isaias, Jeremias, Ezechiel, Daniel; Novi Testamenti, id est, evangelium secundum Matthaeum, secundum Marcum, secundum Lucam, secundum Joannem, Actus apostolorum; canonicae Epistolae 7: Jacobi una, Petri duae, 1 et 2; Joannis tres, 1, 2 et 3; Judae una; Epistolae Pauli apostoli numero 14: ad Romanos, ad Corinthios 1 et 2, ad Galathas, ad Ephesios, ad Philippenses una, ad Collossenses una, ad Thessalonicenses duae 1 et [Col. 0292B] 2, ad Thimotheum duae 1 et 2, ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraeos.
- [Col. 0291B] 1. Custodiendum esse fidem Patrum trecentorum decem et octo.
- 2. Ut episcopi suam dioecesim gubernent nec ad alias accedant.
- 3. Non invitatos episcopos ultra dioecesim propriam accedere non debere.
- [Col. 0292B] 4. De Ecclesiis in barbaricis compositis.
- 5. De honore Constantinopolitani episcopi.
- 6. De Maximo cynico philosopho.
- 7. De fide symboli apud Constantinopolim constituti.
[Col. 0291C] 69 Hae regulae sive diffinitiones sunt expositae ab episcopis CL, qui in unum Constantinopolim convenerunt, quando beatus Nectarius episcopus ordinatus est, damnato Maximo cynico, quorum nomina et provinciae continentur in Graeco.
Cap. I. Non spernendam esse fidem Patrum trecentorum decem et octo, qui in Nicaea Bithyniae convenerunt, sed manere eam ratam oportet, et anathematizare omnem haeresim, specialiter autem Eunomianorum, imo Anomianorum, qui Latine sine lege dicuntur, et Arianorum sive Eudoxianorum semina Arianorum, necnon Pneumatomachorum, id est, qui contra Spiritum sanctum pugnant, et Sabellianorum et Marcellianorum et Fotinianorum et Apollinaristarum.
[Col. 0291D] II. Episcopi qui extra dioecesim sunt, ad ecclesias quae extra terminos eorum sunt, non accedant, neque confundant et permisceant ecclesias secundum regulas constitutas, Alexandriae quidem episcopi solius Orientis curam gerant, servatis honoribus primatus Ecclesiae Antiochenae, qui in regulis Nicaenae synodi continentur. Sed et Asianae dioecesis episcopi ea quae sunt in Asia, et quae ad Asianam tantummodo dioecesim pertinent, gubernent. Ponti autem episcopi Ponticae tantum dioecesis habeant curam, Thraciae vero ipsius tantummodo Thraciae.
III. Non invitati episcopi ultra dioecesim accedere non debent super ordinandis aliquibus, vel quibuscunque [Col. 0292C] disponendis ecclesiasticis causis, servata regula quae supra scripta est, de unaquaque dioecesi, manifestum namque est quod per singulas quasque provincias provincialis synodus administrare et gubernare omnia debeat, secundum ea quae sunt in Nicaea definita.
IV. Ecclesias autem Dei quae sunt in Barbaricis gentibus constitutae, regere atque administrare oportet secundum consuetudinem quae a Patribus obtinuisse dignoscitur.
V. Constantinopolitanae civitatis episcopum habere oportet primatus honorem post Romanum episcopum, propter quod sit nova Roma.
VI. Propter totius indisciplinationis ejus doctrinam quae Constantinopoli orta est, ut neque [Col. 0292D] maximus fuisse aut esse etiam putetur episcopus statutum est, neque hi qui ab eo sunt ordinati qualemcunque gradum clericatus obtineant, omnibus scilicet quae circa eum vel ab eo gesta sunt in irritum revocatis.
Symbolum ejusdem concilii Constantinopolitani.
VII. Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium conditorem, et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei unigenitum ex Patre natum ante omnia saecula, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, omousion Patri, hoc [Col. 0293A] est ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt quae in coelo et quae in terra; qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis, et incarnatus est de Spiritu sancto, ex Maria Virgine homo factus, passus est sub Pontio Pilato, ac sepultus, et tertia die resurrexit, ascendit in coelos, sedet ad dexteram Patris, inde venturus est cum gloria judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis. Credimus in Spiritum sanctum, Dominum et vivificatorem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et conglorificandum, qui locutus est per prophetas; [Col. 0293B] unam catholicam atque apostolicam Ecclesiam; confitemur [Col. 0294A] unum baptisma in remissionem peccatorum; exspectamus resurrectionem mortuorum, et vitam futuri saeculi, Amen. Nomina CL. Sectarius Constantinopolitanus. Timotheus Alexandriae, Dorotheus a Corintho, Cyrillus Hierosolymitanus, Calasius Caesariensis, Macer Hiericontius, Dionysius, Diospolitanus, Priscianus Nicopolitanus, Saturninus, Sebastienus, Auxentius Ascholonitanus, Elianus Raniensis, Zenon Tyrius, Paulus Sydoniensis. Deisbus a Ptolomaida, Philippus Damascenus. Varachus Peneaclensis, Timotheus, Basilides, Abbibo, Mochinius Aracleensis, et caeteri.
[Col. 0294B] Finis.
[Col. 0293B] INCIPIT SYNODUS EPHESINA PRIMA ducentorum episcoporum, habita adversus Nestorium Constantinopolitanum episcopum, qui purum hominem ex sancta Virgine Maria natum asseruit, ut aliam personam carnis, aliam faceret deitatis, nec unum Christum in Verbo Dei et carne sentiret, sed separatim atque sejunctim alterum Filium Dei, alterum hominis [Col. 0294B] praedicaret. Convenit autem haec synodus Theodosio juniore tertio decimo et Valentiniano tertio consulibus, aera CCCCLXVIII. Cui synodo praesedit beatissimus quondam Cyrillus Alexandriae episcopus, qui cum omni concilio ad eumdem Nestorium haec synodalia decreta transmisit.
[Col. 0293B] Religioso et Deo amabili consacerdoti NESTORIO CYRILLUS, vel quicunque sunt apud Ephesi synodum.
[Col. 0293C] Cum Salvator noster aperte pronuntiet: Qui diligit patrem aut matrem super me non est me dignus, et qui diligit filium aut filiam super me non est me dignus (Matth. X, 37) , quid nos patiemur qui deposcimur a tua religione ut te super Christum Salvatorem omnium diligamus? Quid enim nobis in die judicii proderit, aut quam satisfactionem reperire poterimus propter tam diuturnum silentium de prolatis a te contra eum blasphemiis? Et si quidem te tantummodo laederes, docens ista vel sentiens, sollicitudo nobis minor existeret. Cum vero totam scandalizaveris Ecclesiam, et fermentum insolitae pravitatis et novae haeresis miscueris in populis, nec tantum ibidem positis, sed ubique [Col. 0293D] consistentibus. Nam tuarum expositionum libri per cuncta vulgati sunt, pro nostro silentio quae ratio ultra vel excusationis sermo sufficiat? Aut quando non necesse sit meminisse Christi Domini sic dicentis: «Non putetis quod venerim pacem mittere in terram, non veni pacem mittere, sed gladium, veni enim separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam (Ibid., 34.) » Nam cum laeditur fides, parentum reverentia velut inutilis et periculosa despicitur, et amor erga filios fratresque vitatur, ad postremum etiam super ipsam vitam mors potius a piis viris eligitur, ut meliorem resurrectionem, sicut scriptum est, consequantur (Hebr. II, 35) . Ecce itaque te simul cum sancta synodo, quae apud amplam urbem Romam [Col. 0294B] congregata est, praesidente sanctissimo et reverendissimo Patre et consacerdote nostro Coelestino [Col. 0294C] episcopo, his scriptis synodicis te etiam tertio convenimus, consilium dantes ut a tam pravis abstineas dogmatibus quae et sentire cognosceris et docere. Recipias vero fidem rectam Ecclesiis per beatissimos apostolos et evangelistas ab initio traditam, qui et oculis inspexerunt et ministri Verbi fuisse monstrantur. Quod si hoc religio tua facere distulerit, juxta dilationem litteris praefinitam sanctissimi et reverendissimi consacerdotis nostri Romanae praesulis Ecclesiae Coelestini, scias te nullam sortem habere nobiscum, nec locum aut convivium cum Dei sacerdotibus et episcopis obtinere. Non enim fas est conteri non solum Ecclesias ita turbatas et scandalizatas populis, fidemque rectissimam violatam dissipatamque, quin etiam gregem quem [Col. 0294D] custodire debueras, siquidem juxta nos amator recti dogmatis exstitisses, sanctorum Patrum vestigia pia consectans.
Omnes itaque quos propter fidem tua religio a communione removit, aut ab ordine suo deposuit laicos et clericos in nostram communionem recipimus, non enim justum est eos tuis decretis opprimi qui noverunt recta sentire. Qui etiam benefacientes tibi prudentissime restiterunt, hoc idem namque in epistola quam misisti ad praesulem amplae Romae, sanctum et coepiscopum nostrum Coelestinum, significare curasti. Non autem sufficit vel tuae religioni tantummodo fidei symbolum confiteri quod expositum est per idem tempus, Spiritu sancto [Col. 0295A] largiente, et venerando et magno concilio apud Nicaeam congregato.
Hoc enim non intellexisti nec recte interpretatus es, quinimo perverse, licet sono vocis eadem verba praetuleris. Sed consequens est etiam jurejurando fateri te quod anathematizes quidem tua polluta et profana dogmata, sentias autem et doceas quae nos universi, per Orientem seu per Occidentem episcopi et magistri, praesulesque populorum credimus, et docemus. Epistolis autem ab Alexandrina tuae religioni directis Ecclesia consensum praebuit, tam ea quae apud urbem Romanam convenit sancta synodus, quam etiam nos omnes velut recte irreprehensibiliterque conscriptis; subdidimus autem his nostris quae sentire [Col. 0295B] oporteat et docere, et a quibus abstinere conveniat. Haec est enim fides catholicae Ecclesiae, cui cuncti consentiunt orthodoxi per Orientem Occidentemque pontifices.
Credimus in unum Deum Patrem, omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium conditorem; et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei natum de Patre unigenitum, hoc est ex substantia Patris, Deum ex Deo, lumen de lumine, Deum verum ex Deo vero, natum non factum, omousion Patris, hoc est unius cum Patre substantiae; per quem omnia facta sunt in coelo et in terra, qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis. Et incarnatus est, et, homo factus, passus est, et resurgens tertia die, ascendit in coelos, [Col. 0295C] inde venturus judicare vivos et mortuos; et in Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt: Erat tempus quando non erat, et antequam nasceretur non erat, et quia ex nullis existentibus factus est, aut ex alia substantia vel essentia esse dicunt, aut convertibilem vel commutabilem Dei Filium, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia. Sequentes itaque omnium sanctorum Patrum confessiones, quas loquente in eis sancto Spiritu protulerunt, et intentioni quae est in eorum intellectibus aequis vestigiis inhaerentes, atque iter ambulantes regium, profitemur quod ipsum unigenitum Dei Verbum natum ex ipsa Patris essentia, de Deo vero Deus verus, lumen de lumine, per quem omnia facta sunt, sive in coelis sive in terra, salutis [Col. 0295D] nostrae causa, descendens ad exinanitionem sese dignatus est inclinare, natus autem et homo factus, id est carnem de Virgine sancta suscipiens, eamque propriam faciens nativitatem nostram ex vulva sustinuit, homo de muliere procedens, nec quod erat abjiciens. Nam licet factus sit in assumptione carnis et sanguinis, tamen etiam quod erat Deus natura scilicet et veritate persistens. Nec carnem itaque dicimus in naturam deitatis esse conversam, nec in substantiam carnis inseparabilem Dei Verbi essentiam comitantem.
Inconvertibilis est enim et incommutabilis idemque ipse juxta Scripturas jugiter permanens. Visus est autem et parvulus, positusque in cunabilis et sinibus [Col. 0296A] genitricis Virginis constitutus universam creaturam replebat ut Deus genitori suo indivisus existeret. Quod divinum est enim sine quantitate et sine mole cognoscitur, nec ullis terminis continetur. Verbum Dei secundum subsistentiam confitentes, unum adoramus Filium et Dominum Jesum Christum non seorsum ponentes, et determinantes hominem Deum velut invicem sibi dignitatis et auctoritatis unitati conjunctum, hoc enim novitas vocis est et nihil aliud, nec item Christum specialiter nominantes Dei Verbum quod ex Deo est, nec alterum similiter Christum specialiter qui de muliere natus est, sed unum solummodo Christum Dei Patris Verbum cum propria carne cognoscimus. Tunc enim etiam juxta nos unctus est, quamvis Spiritum [Col. 0296B] dignis ipse contulerit et non ad mensuram, sicut beatus Joannes evangelista asseruit. Sed nec illud dicimus quod Dei Verbum velut hominem communem qui de sancta Virgine natus est habitaverit, nec Deum homo Christus habitatorem possidere credatur. Quamvis enim Verbum habitaverit in nobis 70 et dictum sit in Christo habitare omnem plenitudinem deitatis corporaliter, attamen intelligimus Verbum quod caro factum est, non sicut in sanctis habitare dicitur, nec talem in ipso habitationem factam diffinire tentabimus, sed unus juxta naturam nec in carnem penitus commutatus talem sibi fecit habitationem qualem et anima hominis habere creditur, ad proprium corpus. Unus igitur est Christus et Dominus non velut conjunctione qualibet in unitate dignitatis, [Col. 0296C] et auctoritatis hominis habentis ad Deum. Non enim potest unire naturam sola dignitatis aequalitas. Denique Petrus et Joannes aequalis sunt ad alterutrum dignitatis, propter quod apostoli et sancti discipuli esse monstrantur, verumtamen uterque non unus est. Nec juxta collationem vel connexionem modum conjunctionis advertimus, hoc enim ad unitatem non sufficit naturalem, nec secundum participationis effectum; nos etiam sicut adhaerentes Domino unus cum eo spiritus sumus, imo potius conjunctionis nomen evitamus tanquam non existens idoneum quod significat unitatis arcanum.
Sed neque Deum aut Dominum Christi Verbum Dei Patris asserimus, ne iterum manifestius in duo dividamus, unum Christum Filium et Dominum, et [Col. 0296D] in crimen sacrilegii recidamus, Deum illi seipsum facientes et Dominum. Unitus quippe, sicut superius diximus, Deus Verbum carni secundum substantiam Deus quidem est omnium et dominator universitatis. Verumtamen nec servus est sibi ipsi nec Dominus, quoniam ineptum est vel potius impium hoc sentire vel dicere. Quamvis enim dicat Deum suum Patrem, cum sit Deus et de substantia ejus, tamen nullatenus ignoramus quod manens Deus, homo quoque factus est, qui sub Deo debitam legem naturae humanitatis assumeret, ipse vero sibi quomodo vel Deus poterit esse vel Dominus, ergo sicut homo quantum decenter exinanitionis mensurae congruit sub Deo esse nobiscum esse decrevit. Hoc etiam quomodo sub lege [Col. 0297A] factus est quamvis ipse promulgaverit legem et legislator ut Deus existeret, cavemus de Christo dicere. Propter assumentem veneror assumptum. Et propter invisibilem adoro visibilem. Horrendum vero super hoc est etiam illud dicere: Is qui susceptus est cum eo qui suscipit nuncupatur Deus. Qui enim haec dicit dividit iterum in duos Christos eum qui unus est, hominem seorsum in parte, et Deum similiter in parte constituens. Evidenter enim denegat unitatem, secundum quam non alter cum altero coadoratur, aut nuncupatur Deus, sed unus intelligitur Christus Jesus, Filius Dei unigenitus, una servitute cum propria carne venerandus.
Confitemur etiam quod idem ipse qui ex Deo Patre natus est Filius unigenitus Deus, licet juxta naturam [Col. 0297B] suam expers passionis exstiterit, pro nobis tamen secundum Scripturas carne percussus vel perpessus sit, et erat in crucifixo corpore propriae carnis impassibiliter ad se referens passionem. Gratia vero Dei pro omnibus gustavit mortem, tradens et proprium corpus quamvis et naturaliter ipse vita sit, et resurrectio mortuorum. Nam ut mortem ineffabili potentia proculcaret ac prius in sua carne primogenitus, Deus, licet juxta naturam suam, mortis expers ex mortuis fieret «primitiae dormientium (I Cor. XV, 20) ,» viamque faceret humanae naturae ad incorruptionis recursum, gratia Dei, sicut supra dictum est, pro hominibus gustavit mortem, et, tertia die resurgens, exspoliavit infernum. Idcirco quamvis dicatur quod per hominem facta sit resurrectio mortuorum, tamen [Col. 0297C] intelligimus hominem factum Verbum quod ex Deo est, et per ipsum mortis imperium fuisse destructum.
Veniet autem temporibus praefinitis sicut est unus Filius et Dominus in gloria Patris «ut judicet orbem terrarum in aequitate (Psal. IX, 9) ,» sicut Scriptura testatur.
Necessarie igitur et hoc adjicimus. Annuntiantes enim sicut secundum carnem mortem unigeniti Filii Dei, id est, Jesu Christi et resurrectionem ejus, et in coelis ascensionem pariter confitentes, incruentam celebramus in ecclesiis sacrificii servitutem. Sic etiam ad mysticas benedictiones accedimus et sanctificamur participes sancti corporis et pretiosi sanguinis Christi omnium nostrum Redemptoris effecti, [Col. 0297D] non ut communem carnem percipientes; quod absit, nec ut viri sanctificati et Verbo conjuncti secundum dignitatis unitatem aut sicut divinam possidentes habitationem, sed vere vivificatricem et ipsius Verbi propriam factam. Vita enim naturaliter ut Deus existens, quia proprie carne unitus est, vivificatricem eam esse professus est. Et ideo quamvis dicat ad nos: «Amen, amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem (Joan. VI, 54) ,» non tamen eam ut hominis unius ex nobis existimare debemus, quomodo enim juxta naturam suam vivificatrix esse caro poterit hominis? sed ut vere proprium ejus factam qui propter nos filius hominis est factus et vocatus. Eas autem voces [Col. 0298A] quas Salvator in Evangeliis protulit, non in duabus substantiis aut personis omnino partimur. Non enim duplex est unus Christus et Deus solus, quamvis ex duabus diversisque rebus ad unitatem cognoscitur individuam convenisse, sicut homo quoque ex anima constat et corpore non duplex unus, sed potius est ex utroque.
Humanas ergo et divinas insuper voces ab uno Christo dictas animadvertentes recte sentimus. Cum enim de duobus dignissime loquitur de seipso: «Qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV, 9) » et: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ,» divinam ejus intelligimus ineffabilemque naturam, secundum quam unus est cum Patre suo propter unam eamdemque substantiam, «imago et character splendor [Col. 0298B] gloriae ejus existens (Hebr. I, 3) .» Cum vero humanae naturae mensuram nullatenus ignorans Judaeos alloquitur, nunc «me quaeritis occidere (Joan. VII, 20) ,» hominem qui veritatem locutus sum vobis, item non minus eum qui in similitudinem et aequalitatem Patris est Deum verum etiam in mensuris humanitatis ejus agnoscimus. Si autem necessario creditur quod natura Deus existens factus sit caro, imo potius homo animatus anima rationali, quae causa est ut in ejus quilibet vocibus erubescat, si eas homine dignas effatus est? Quod si sermones homini congruentes abjicit, juxta nos hominem fieri quid coegit? Cum vero se propter nos ad exinanitionem spontaneam misericorditer inclinaverit, quam ob causam dignos examinatione sermonis effugerit? [Col. 0298C] Uni igitur personae cuncta ejus in Evangelio ascribimus, uni substantiae Verbi, id est, incarnati, quia unus est Dominus Jesus Christus, ut scriptum est: Appellatum vero ab Apostolo «Pontificem confessionis nostrae (Hebr. III, 1) » tanquam sacrificantem Deo et Patri fidei nostrae confessionem, quae a nobisipsis ipsi Deo Patri incessanter offertur; iterum ipsum esse dicimus ex Deo secundum naturam Filium unigenitum, nec homini praeter eum alteri sacerdotii nomen et officium deputamus, factus est enim «mediator Dei et hominum (Tim. II, 5) ,» et reconciliator ad pacem semetipsum Deo et Patri pro nobis offerens «in odorem suavitatis (Eph. V, 2) .» Ideoque dicebat: «Sacrificium et oblationem noluisti, holocausta pro peccato non tibi placuerunt, [Col. 0298D] corpus autem perfecisti mihi, tunc dixi: Ecce venio. In capite libri scriptum est de me, ut facerem, Deus, voluntatem tuam (Hebr. X, 5 et seq) .» Obtulit enim proprium corpus non pro se, sed pro nobis in odorem suavitatis. Nam qua pro se vel oblatione vel sacrificio indigeret, omni peccato liber, ut Deus, existens? Quod si omnes peccaverint, et egent gloria Dei (Rom. III, 23) . Secundum hoc quod sumus ad mutabilitatis excessum proniores effecti peccatis aegrotavit humana natura. Ipse vero non ita. Ideoque nos gloria ejus egemus. Cur erit ultra jam dubium, quod Agnus verus pro nobis sit immolatus. Qui autem dicit, quia seipsum tam pro se quam pro nobis obtulerit, nullatenus impietatis crimen effugiet, [Col. 0299A] cum nihil prorsus iste deliquerit, nec ullum fecerit omnino peccatum. Qua igitur egeret oblatione nullo suo existente facinore? Pro quo, si esset satis ad modum convenienter offerret?
De Spiritu quoque, cum dicit: «Ille me clarificabit (Joan. XVI, 14) ,» hoc rectissime sentientes, unum Christum Dominum et Filium, non velut alterius egentem gloria confitemur, a Spiritu sancto gloriam consecutum, quia ejus Spiritus, nec melior, nec superior ipso est. Sed quia humana opera faciens, ad demonstrationem suae deitatis virtute proprii Spiritus utebatur, ab ipso glorificari dicitur, quod virtus sua vel disciplina quaelibet unumquemque clarificet. Quamvis enim in sua sit substantia Spiritus ejus, et intelligatur in persona proprietas juxta id quod Spiritus [Col. 0299B] est et non Filius, attamen alienus ab illo non est. Nam Spiritus appellatus est veritatis, et veritas Christus est; unde et ab isto similiter sicut ex Deo Patre procedit. Denique hic et ipse Spiritus etiam per sanctorum manus apostolorum miracula gloriosa perficiens Dominum glorificavit Jesum Christum, postquam ascendit in coelum. Nam creditus est Christus natura Deus existens per suum Spiritum virtutes efficiens, ideoque dicebat: De meo accipiet, et annuntiabit vobis (Ibid.) . Nequaquam vero participatione alterius idem Spiritus sapiens aut potens dicitur, quia per omnia perfectus est, et nullo prorsus indigens bono. Nam paternae virtutis et sapientiae, id est, Filii Spiritus creditur, et ideo ipse re et subsistente virtute virtus et sapientia comprobatur. Igitur quia Deum [Col. 0299C] carne unitum juxta subsistentiam sancta Virgo corporaliter peperit, idcirco eam Dei Genitricem esse profitemur, non quod Verbi natura existendi principium de carne sortita sit: «Erat enim in principio Verbum, et Deus erat Verbum, et Verbum erat apud Deum (Joan. I, 1) ,» et ipse conditor saeculorum Patri coaeternus et universitatis conditor, sed, quod superius diximus, juxta subsistentiam sibimet uniens humanam naturam nativitatem sustineret ex ipsa vulva corporea. Non quod eguerit necessario propter suam naturam nativitate quae est in extremis saeculi facta temporibus, sed ut ipsas benediceret substantiae nostrae primitias. Et dum Deum carne unitum muliere edidisset, illa quae adversus omne genus humanum maledictio fuerat prolata desineret, [Col. 0299D] nec jam morti nostra corpora destinaret. Illud quoque quod dictum est: «In tristitia paries filios (Gen. III, 16) » ipse dissolvens, verum esse monstraret quod prophetae voce praedixerat: «Absorpta est mors in victoria (I Cor. XV, 34) .» Et iterum: «Abstulit Deus omnem lacrymam ab omni facie (Apoc. VII, 17) .» Propter hanc enim causam dicimus eum dispensatorie, et ipsis tunc benedixisse nuptiis cum in Cana Galilaeae cum sanctis vocatus fuit apostolis (Joan. II, 1) . Haec sapere edocti sumus tam a sanctis apostolis quam evangelistis, et ab omni Scriptura divinitus inspirata, nec non et a beatis Patrum confessionibus veritate subnixis. His omnibus etiam religionem tuam concordare, et praeter aliquem dolum consentire [Col. 0300A] convenit. Quae vero huic religioni tuae anathematizare necesse est huic epistolae nostrae subjecta sunt.
Cap. I. Si quis non confitetur Deum esse veraciter Emmanuel, et propterea non Dei genitricem sanctam Virginem; peperit enim secundum carnem, carnem Dei factum Verbum, secundum quod scriptum est; « Verbum caro factum est, » anathema sit.
II. Si quis non confitetur carni secundum substantiam unitum Dei Patris Verbum, unumque esse Christum cum propria carne eumdem, scilicet, Deum simul et hominem, anathema sit.
III. Si quis in uno Christo dividit substantias post unitatem, sola eas connexione conjungens ea quae secundum carnis dignitatem fit, vel etiam auctoritatem [Col. 0300B] et potestatem ac non potius conventu qui per unitatem factus est naturalem, anathema sit.
IV. Si quis personis duabus vel subsistentiis eas voces, quae in apostolicis scriptis continentur et evangelicis dividit, vel quae de Christo dicuntur a sanctis vel ab ipso, et aliquas quidem ex his velut homini qui praeter Dei Verbum specialiter intelligatur aptaverit, illas autem tanquam dignas Deo soli, Dei Patris Verbo, deputaverit, anathema sit.
71 V. Si quis audeat dicere hominem Christum theophoron, id est deiferum, ac non potius Deum esse veraciter dixerit, tanquam Filium per naturam secundum quod Verbum factum est caro, et communicavit similiter ut nos carni et sanguini, anathema [Col. 0300C] sit.
VI. Si quis dicit Deum esse vel Dominum Christi Dei Patris Verbum, et non magis eumdem ipsum confitetur Deum simul et hominem propterea quod Verbum caro factum est secundum Scripturas, anathema sit.
VII. Si quis velut hominem Jesum, operante Deo Verbo, dicit adjutum et unigeniti gloriam tanquam propter ipsum existenti tribuit, anathema sit.
VIII. Si quis audet dicere assumptum hominem coadorandum Deo Verbo et conglorificandum et connuncupandum Deum tanquam alterum cum altero, nam con syllaba superadjecta haec cogit intelligi, ac non potius una supplicatione veneratur Emmanuel unamque ei glorificationem dependit [Col. 0300D] juxta quod Verbum caro factum est, anathema sit.
IX. Si quis unum Dominum Jesum Christum glorificatum dicit a Spiritu sancto tanquam qui aliena virtute per eum usus fuerit, et ab eo acceperit efficaciam contra immundos spiritus, posse et coram hominibus divina signa perficere, ac non potius proprium fatetur ejus spiritum per quem divina signa explevit, anathema sit.
X. Pontificem et Apostolum confessionis nostrae factum esse Christum divina Scriptura commemorat. Obtulit enim semetipsum pro nobis «in odorem suavitatis» Deo et Patri. Si quis ergo Pontificem et Apostolum nostrum dicit factum non ipsum Dei Verbum, quando caro factum est et homo, [Col. 0301A] juxta nos homines, sed velut alterum praeter ipsum specialiter hominem ex muliere; aut qui dicit quod pro se obtulisset semetipsum oblationem et non potius pro nobis solis, non enim eguit oblatione qui peccatorum omnino nescivit, anathema sit.
XI. Si quis non confitetur carnem Domini vivificatricem esse, et propriam ipsius Verbi Dei Patris, sed velut alterius praeter ipsum conjuncti eidem per dignitatem aut quasi divinam habentis habitationem ac non potius vivificatricem esse quia facta est propria Verbi vivificare valentis, anathema sit.
XII. Si quis non confitetur Dei Verbum passum carne, et crucifixum carne, et mortem carne gustasse, factum primogenitum ex mortuis secundum quod vita est, et vivificator ut Deus, anathema sit.
[Col. 0301B] XIII. Ait igitur magna et sancta synodus ipsum qui est ex Deo Patre naturaliter natus Filium unigenitum Deum de Deo vero, lumen de lumine, per quem et cum quo omnia fecerit Pater, hunc descendisse, incarnatum esse, et hominem factum, passum esse, et resurrexisse tertia die, ascendisse rursus in coelos. Haec nos sequi verba debemus, his nos convenit obtemperare dogmatibus, considerantes quid sit incarnatum esse et hominem factum Dei Verbum.
Non enim dicimus quod Dei natura conversa vel immutata sit, sed magis quod carnem animatam anima rationali sibi copulaverit, Verbumque substantialiter ineffabiliter et incomprehensibiliter factus sit homo, et nuncupatus sit etiam filius hominis [Col. 0301C] non nuda tantummodo voluntate, sed nec assumptione sola personae, sed quod diversae quidem naturae in unum convenerunt, unus tamen ex ambobus Christus et Filius non evacuata vel sublata diversitate naturarum per conjunctiones, sed quia simul nobis effecerunt, ut unum Deum et Christum et Filium, id est divinitas et humanitas per arcanam illam ineffabilemque copulationem ad humanitatem. Itaque is qui ante saecula omnia est natus ex Patre, etiam ex muliere carnaliter est procreatus. Non quia divina ipsius natura de sacra Virgine sumpsit exordium, nec propter seipsum opus habuit secundo nasci post illam nativitatem quam habebat ex Patre. Est enim ineptum et stultum hoc [Col. 0301D] dicere, quod is qui ante omnia saecula est consempiternus Patri, secundae generationis eguerit ut esse inciperet, sed quia propter nostram salutem naturam sibi copulavit humanam, et processit ex muliere, idcirco dicitur esse natus carnaliter. Neque enim primum natus est homo communis de sancta Virgine et tunc demum inhabitavit in eo Verbum, sed in ipsa vulva uteroque virginali secum carnem conjunxit et sustinuit generationem carnalem carnis suae nativitatem faciens. Sic illum diximus passum esse et resurrexisse, non quia Deus Verbum in sua natura passus sit aut plagas, aut clavos, et transfixiones, [Col. 0302A] aut alia vulnera susceperit, Deus namque incorporalis et extra passionem est, sed quia corpus illud quod ipsius proprium factum est hoc sustinuit. Ideo haec omnia pro nobis ipsis dicitur passus, inerat enim in eo corpore quid patiebatur Deus, qui pati non poterat. Simili modo et mortem ipsius intelligimus, immortale enim et incorruptibile esse naturaliter et vita et vivificans Deus Verbum; sed quia corpus ipsius proprium gratia Dei juxta Pauli vocem «pro omnibus mortem gustavit (Heb. II, 9) ,» idcirco ipse dicitur mortem passus pro nobis. Non quod ipse mortem esset expertus, quantum ad ipsius naturam pertinet (insania enim est hoc vel sentire, vel dicere), sed quod, ut diximus, vera caro ipsius mortem gustavit, ita et resurgente [Col. 0302B] carne ipsius rursus resurrectionem dicimus, non quia in corruptionem ceciderat, quod absit, sed quia ejus resurrexit corpus; ita Christum unum et Dominum confitemur, tanquam hominem cum Verbo coadorantes ut divisionis quaedam species inducatur, sed unum jam et eumdem adorantes, quia non est alienum a Verbo corpus suum cum quo ipse etiam assidet Patri, nec hoc ita dicimus quasi duobus filiis assidentibus, sed una cum carne per unitatem, quia si talem copulationem factam per substantiam, aut quasi per passibilem, aut quasi parum decoram voluerimus accipere, in id incidemus, ut duos filios esse dicamus. Necesse est enim discernere, et dicere hominem separatim fuisse, sola Filii appellatione honoratum, et rursus [Col. 0302C] Verbum quod est ex Deo in homine, in veritate Filium Dei. Sed discernere in duos filios non debemus unum Dominum Jesum Christum. Neque enim adjuvat rectam fidei rationem, licet nonnulli copulationem, nescio quam, perhibeant personarum. Non enim dicit Scriptura Verbum Dei personam sibi hominis assumpsisse, sed carnem factum esse, id autem est ostendere Dei Verbum similiter ac nos principium habuisse carnis et sanguinis, et corpus nostrum proprie suum fecisse, et hominem ex muliere processisse non abjecta vel deposita deitate, ut generationem illam amitteret, quam habebat ex Patre, sed mansisse etiam in assumptione carnis Deum quod erat. Hoc itaque rectae fidei ratio protestatur. [Col. 0302D] In tali sensu sanctos Patres fuisse comperimus, ideoque illi non dubitaverunt sanctam Virginem dicere theotochon, non quia Verbi natura deitasque in sanctam Virginem sumpsit exordium, sed quod ex ea natum sit sacrum illud corpus animatum anima rationali cui substantialiter adunatum Dei Verbum carnaliter natum esse dicitur. Haec igitur pro charitate in Christo scribo tibi, quaerens tanquam fratrem et contestans coram Deo et electis ejus angelis, ut haec nobiscum sentias simul et doceas, ut Ecclesiarum pax salvetur, et concordiae charitatisque vinculum indissolubile maneat sacerdotibus.
[Col. 0303A] Consulatu piissimi et amatoris Christi, Flavii Martiani perpetui Augusti, die Idus Octobris, synodus facta in Chalcedonensi civitate, metropoli provinciae Bithyniae, ex decreto synodorum et fidelissimorum verborum imperatorum Valentiniani et Martiani, convenientibus in ecclesia sanctae ac triumphatricis martyris Euphemiae, gloriosissimis principibus, id est, magnificentissimo et gloriosissimo magistro militum expraefecto et exconsule, patricio Anatholio et magnificentissimo et gloriosissimo praefecto sacri praetorii praefecturae palladio, et magnificentissimo praefecto urbis Tatiano, et magnificentissimo et gloriosissimo magistro divini officii Vincemalo, et magnificentissimo et gloriosissimo magistro Martiali, et gloriosissimo et magnificentissimo comite domesticorum [Col. 0303B] Sporatio et magno comite rerum privatarum Genetholio, appositis etiam ex glorioso senatu, id est, magnificentissimo et gloriosissimo expraefecto praetorii sexies exconsule ordinario, et patricio Florentio et magnificentissimo et gloriosissimo exconsule ordinario et patricio senatore, et magnificentissimo et gloriosissimo magistro exconsule ordinario patricio Nomo, et magnificentissimo et gloriosissimo expraefecto et exconsule ordinario et patricio Protogenio, et magnificentissimo et gloriosissimo magistro expraefecto Zoilo, et magno et glorioso expraefecto urbis Apollonio, et magnificentissimo ex praeposito urbis Artaxerse, concilio autem totius orbis secundum divinum praeceptum in Chalcedona civitate [Col. 0303C] congregato, id est, Paschasino et Lucentio episcopis, et Bonifacio presbytero, convenientibus legatis venerabilis et sancti archiepiscopi antiquae Romae Leonis, conveniente et sancto Anatholio archiepiscopo magnificentissimo et Constantinopolitano novae Romae, et reliquis sanctissimis, et reverendissimis sexcentis triginta episcopis.
Ecce advenientibus omnibus ante cancellos sancti altaris cum magnificentissimo et eximio senatu, adveniente etiam piissimo imperatore Martiano in supradicta sanctissima basilica. Praesente etiam zelo divino calore fidei accensa piissima et fidelissima regina, Augusta pulcherrima, sanctam synodum allocuta est haec: Cum primum per electionem in regnum de secreto Dei provecti sumus inter tantas publicas utilitates, nullum magis nos constrinximus [Col. 0303D] ad negotium quam rectam et veram fidem Christianorum, quae sancta et veneranda consistit, indubitatam omnibus declarare. Manifestum est enim quod ex avaritia vel vano studio hi qui praecedentibus temporibus diversa sapuerunt, et docuerunt populo prout eis placuit, non prout convenit, neque quod [Col. 0304A] veritas, aut doctrina Patrum exquirit, multi ad errorem seducti sunt, unde sanctam synodum, scilicet ad istam fieri perfectionem properamus, et laborem vobis arbitrati sumus imponere, ut omni errore caliginis deterso secundum quod ipsa divinitas hominibus se fieri manifestam esse voluit, et Patrum demonstravit doctrina, sic fides nostra, quae pura et sancta consistit, in omnium ingrediens animas propriae veritatis effulgeat luce. De caetero audeat nemo de nativitate Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi aliud disputare, praeter quod apostolicum praemium 318 sanctorum Patrum consonans huic doctrinae tradidisse noscitur, sicut sanctissimi papae Leonis, quia apostolicum gubernat thronum ad sanctae memoriae Flavianum regiae urbis Constantinopolitanae [Col. 0304B] quondam episcopum testantur litterae; nos enim ad confirmandam fidem, non ad condendam virtutem exemplo imperatoris Constantini adesse synodo excogitavimus, ne in posterum multitudo populi institutionibus pravis attracta inveniatur dissentiens, facile enim simplicitas quorumdam commentis seu locuti sumus usque nunc delusa est, quoniam manifeste diversorum pravis doctrinis discordiae et haereses ostensae sunt.
72 Nobis autem omne studium adhibendum est, ut populum propter veram sanctamque doctrinam idipsum sentientem uni rectae applicare Ecclesiae, et ideo veram fidem catholicamque etiam exponere secundum Patrum doctrinam, concordantibus animis [Col. 0304C] vestris, vestra properet reverentia, ut qualiter in Nicaena synodo usque in hoc tempore, abscisso errore, vera fides est hominibus cognita, sic et nunc per hanc sanctam synodum deposita nebula quae in eis paucis annis, ut superius diximus, ex pravitate et avaritia quorumdam visa est exoriri, semper serventur quae statuta sunt. Erit quidem divinae providentiae quod pie fieri volumus in saecula hoc conservare firmissime. Et post regis haec verba, omnes episcopi clamaverunt. Martiano novo Constantino: Multi anni regi, Multi anni reginae. Orthodoxis multi anni. Martiani amatoris Christi regnum in saecula permaneat, digni orthodoxae fidei amatoris Christi. Sit a nobis procul invidia. Et post haec Etius, archidiaconus Constantinopolitanae novae Romae et primicerius notariorum dixit: Nutu supernae gratiae, zelo [Col. 0304D] divino serenitatis vestrae, piissimi, quibus a Deo omne regnum concessum est, imperatores, circa sanctionem vestram, congregata haec sancta et magna totius mundi synodus, sicut cum plurima multorum dierum vocatione, et divina diligentia omnem quidem in praeterito quomodo exorta est contra rectam [Col. 0305A] et inviolabilem catholicam nostram fidem verbo veritatis discordiam effugavit, omnem abigendo innovationem, sicut in scriptis per saecula quae subsequuntur acta demonstrant. Terminum vero simplicem statuit divinarum Scripturarum virtute munitum, et sanctorum ac beatissimorum in ipso conservat sententiam, ad veram quidem scientiam sincere legentium, et ad longaevam coronam vestri imperii. Et habeo ipsum prae manibus, et si videtur nutui vestrae serenitatis perlegam. Piissimus et fidelissimus imperator dixit: Perlege. Etius archidiaconus perlegit: Sancta et magna et venerabilis synodus, quae secundum gratiam Dei ex decreto piissimorum imperatorum Valentiniani et Martiani augustorum congregata est in Chalcedonensi civitate metropoli [Col. 0305B] provinciae Bithyniae in basilica sancta ac triumphatricis martyris Euphemiae statuit quae subter conprehensa sunt.
Dominus et salvator noster Jesus Christus, fidei agnitione proprios confirmans discipulos, ait: «Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV, 27) ,» ut nulla fidei dissensio in proximos oriatur, sed ex aequo veritatis praedicatio ostendatur. Sed quia non desinit malignus in ipsis pietatis seminibus zizania sua inserere, et novi aliquid adversus veritatem semper excogitare, idcirco Dominus noster humano generi solito cupiens providere, piissimum hunc et fidelissimum imperatorem erexit ad zelum, qui undique sacerdotum pontifices ad se convocavit ut, gratia Domini nostri Jesu Christi [Col. 0305C] cooperante, omnem mendacii pestilentiam ab ovibus Christi removeat, easque veritatis germinibus reficiat. Quod ex communi decreto peregrinas erroris quidem sectas abjicientes, et Patrum rectam fidem renovantes trecentorum decem et octo symbolum omnibus praedicantes. Et velut horum domesticos centum quinquaginta praesules qui Constantinopolim convenerunt huic piissimo titulo ascribimus, quoniam et ipsi eamdem fidem subsignaverunt. Statuimus igitur ordinem, et omnes fidei formulas custodientes etiam sanctam synodum Ephesi factam, cujus auctores fuerunt venerabilis memoriae Coelestinus Romanae urbis et Cyrillus Alexandrinae Ecclesiae sacerdotes, ut praefulgeat quidem rectae et inculpabilis fidei expositio trecentorum decem et octo sanctorum [Col. 0305D] Patrum qui in Nicaea, sub Constantino piae memoriae imperatore, convenerunt, contineatur et centum quinquaginta sanctorum Patrum in urbe Constantinopolitana decretum ad peremptionem quidem sectarum tunc pullulantium, confirmationem vero ipsius catholicae atque apostolicae nostrae fidei.
Symbolum Nicaeni concilii.
Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei, de Patre natum, unigenitum, hoc est de substantia Patris, Deum verum de Deo vero, natum non factum, omousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre [Col. 0306A] substantiae, per quem omnia facta sunt quae in coelo et quae in terra, qui propter nos et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est. Homo factus passus est, et resurrexit tertia die, et ascendit in coelos, inde venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt: Erat quando non erat, et antequam nasceretur non erat, et quia ex nullis existentibus factus est, aut ex alia subsistentia vel substantia dicunt esse, aut convertibilem Filium Dei, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia, et idipsum centum quinquaginta Patrum symbolum. Credimus in unum Deum Patrem, omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei, unigenitum, ex [Col. 0306B] Patre natum ante omnia saecula, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, natum non factum, omousion Patri, id est, ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, qui propter nos et propter nostram salutem descendit; et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine, et homo factus passus est sub Pontio Pilato; sepultus est, tertia die resurrexit a mortuis, ascendit in coelos, sedet ad dexteram Dei Patris, iterum venturus judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis. Et in Spiritum sanctum, Dominum et vivificantem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et glorificandum, qui locutus est per prophetas. Unam catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confitemur unum baptisma, in remissionem [Col. 0306C] omnium peccatorum. Exspectamus resurrectionem mortuorum, et vitam futuri saeculi. Amen.
Sufficeret quidem ad plenissimam pietatis agnitionem, et confirmationem, cautissimum et salutare divinae gratiae symbolum; de Patre enim et Filio, et Spiritu sancto doctrinam perfectam edocet, et incarnationem Dominicam fideliter suscipientibus manifestat. Sed quoniam hi, qui praedicationem veritatis destruere conantur, quasdam propriae haereseos novitates parturiunt, quidam enim mysterium pro nobis actum divinae dispensationis audent corrumpere, et vocem illam divini Patris factam ad Virginem denegant. Alii temperamentum confusionemque inducentes, et unam esse naturam carnis et deitatis [Col. 0306D] insensate componentes, passibilem Unigeniti divinam naturam tali confusione prodigiose divulgant. Idcirco omnem adversus veritatem opponendam ab ipsis machinationem volens excludere, sancta et magna universalis synodus hanc praedicationem immobilem docens statuit, praecipue trecentorum decem et octo sanctorum Patrum fidem incontaminatam manere. Et propter eos qui Spiritui sancto adversantur, centum quinquaginta Patrum paulo posteriore tempore in urbe Constantinopolitana convenientium de substantia Spiritus sancti traditam doctrinam corroborat, quam etiam illi omnibus insinuaverunt, non quod in praecedentibus aliquid deesset adjicientes, sed de Spiritu eorumdem intellectum, [Col. 0307A] adversus eos qui deitatis ejus dominationem nituntur demergere Scripturarum testimoniis plenius manifestantes.
Propter eos sane qui dispensationis mysterium tentant corrumpere, et purum hominem esse, qui ex sancta Maria Virgine natus est, imprudenter divulgant, beatissimi quondam Cyrilli Alexandrinae Ecclesiae sacerdotis synodicas epistolas tam ad Nestorium quam ad caeteros per Orientem congruas et sibi consentientes suscepit ad confutationem quidem Nestorianae amentiae, et ad interpretationem eorum qui religioso zelo salutaris symboli cupiunt intellectum. Quibus et epistolam sancti ac beatissimi primae sedis archiepiscopi Leonis scriptam ad Flavianum sanctae recordationis archiepiscopum, ad perimendam [Col. 0307B] Eutychetis malignitatem, quaeque magni Petri confessioni concordantem communem quamdam pugnam consistentem contra eos qui non recte glorificant ad confirmationem catholicae religionis, evidenter subjunxit. Nam eos qui in duos filios dispensationis Dominicae mysterium scindere moliuntur exsecrati, et eos qui passibilem divinitatem unigeniti Filii audent asserere de concilio sacerdotum repellit, et eis qui in duabus naturis Christi permistionem, vel confusionem argumentantur, adversatur. Et qui coelestem aut alterius cujusque substantiam existere formam servi quam ex nobis assumpsit, insaniendo asserunt, procul abjicit. Et eos qui duas ante adunationem naturas Domini delirant, unam vero post adunationem confingunt, anathematizat. Consentientes sanctis Patribus unum eumdemque [Col. 0308A] filium confiteri Dominum nostrum Jesum Christum consona voce edocemus pariter perfectum eumdem in deitate Deum, et hominem verum eumdem ex anima rationali et corpore, secundum divinitatem unius cum Patre naturae, secundum humanitatem eumdem unius naturae nobiscum, per omnia similem nobis absque peccato; ante saecula quidem ex Patre natum secundum divinitatem, in novissimis vero diebus eumdem propter nos et propter nostram salutem hominem factum; hunc unum eumdemque Christum Filium Dominum unigenitum, in duas naturas, inconfuse, immutabiliter, indivise, inseparabiliter, cognoscendum, in nullo naturarum differentias propter unitatem perimendas, magis autem salva utriusque naturae proprietate et in una [Col. 0308B] coeunte persona, unoque statu concurrente; non in duabus personis partiendum, vel dividendum, sed unum eumdemque filium unigenitum Deum Verbum Dominum Jesum Christum, sicut ab exordio prophetae de eo, et ipse nos erudivit, et nobis tradidit symbolum. His itaque cum omni undique subtilitate et diligentia a nobis ordinatis, statuit sancta et universalis synodus aliam fidem nulli licere profiteri, aut scribere, aut docere, aut dicere aliter. Qui autem audent exponere aliam fidem, aut proferre, aut docere aliud symbolum, volentibus converti ad scientiam veritatis, ex gentilibus, ex Judaeis, vel haereticis quibuscunque, si quidem episcopi aut clerici fuerint, alienos esse episcopos ab episcopatu, et cleros a clero. Si vero monachi vel laici fuerint, anathema fieri.
- [Col. 0307C] 1. De canonibus uniuscujusque concilii conservandis.
- 2. Quod non oportet clericos aut monachos praedia saecularia vel causas suscipere.
- 3. Quod non oporteat episcopos aut quoslibet ex clero per pecunias ordinare.
- 4. De honore monachis competente, et ut nullus eorum tentet ecclesiastica aut saecularia inquietare negotia, nec alienum servum praeter conscientiam Domini ejus suscipere.
- 5. Quod non liceat episcopo aut cuilibet ex clero de alia ad aliam transire civitatem.
- 6. Quod non oportet absolute quoslibet ordinari.
- 7. De clericis et monachis in suo proposito non manentibus.
- [Col. 0307D] 8. De clericis qui sunt in parochiis, monasteriis, atque martyriis quae sub potestate episcoporum uniuscujusque civitatis existunt.
- 9. Quod non oporteat clericis praetermisso episcopo ad saecularia judicia commeare.
- 10. Quod non liceat clericos in duabus ecclesiis ministrare.
- 11. Quod non oporteat egenis epistolam tribui, honestiores autem commendatitiis litteris approbare.
- [Col. 0308C] 12. Quod nequaquam duobus metropolitanis provincia dividatur.
- 73 13. Quod non oporteat extraneos clericos sine commendatitiis litteris ministrare.
- 14. Quod non liceat clerico uxorem sectae alterius accipere, nisi forte spondeat se ad veram fidem venire.
- 15. De diaconissis mulieribus, quod non liceat nisi quadragenarias ordinari.
- 16. De monachis vel puellis Deo dicatis; quod non liceat eis nuptiis jungi.
- 17. De ecclesiis in parochiis per triginta annos ab episcopo habitis vel renovatis urbibus.
- 18. De conspiratione clericorum, quod Graeci fratrias dicunt.
- [Col. 0308D] 19. Quod oporteat per provincias bis in anno concilia fieri.
- 20. Quod minime clericis in aliam civitatem transmigrare liceat, nisi eis qui pro persecutione proprias amiserint civitates.
- 21. De episcoporum aut clericorum accusatoribus, quales debeant suscipi in accusationem.
- 22. Quod non liceat clericis post mortem sui episcopi res ad eum pertinentes diripere.
- [Col. 0309A] 23. De clericis et monachis excommunicandis, qui praeter voluntatem sui episcopi ad urbem regiam veniunt.
- 24. Quod non liceat monasteria quae consecrata sunt diversoria saecularia fieri.
- [Col. 0310A] 25. Quod non oporteat post obitum episcopi ordinationem alterius differre episcopi.
- 26. De oeconomis, id est dispensatoribus singulis Ecclesiis habendis.
- 27. De his qui sibi rapiunt uxores.
[Col. 0309B] Regulas sanctis Patribus in unaquaque synodo usque nunc prolatas, proprium robur obtinere statuimus.
II. Si quis episcoporum accepta pecunia ordinationem fecerit, et sub pretium deduxerit impretiabilem gratiam atque ordinaverit per pecunias episcopum, sive coepiscopum, sive presbyterum, sive diaconum, aut quemcunque alium qui connumeratur inter clericos, aut accepta pecunia ordinaverit aeconomum, id est defensorem sive paramonarium, quicunque ergo haec meditatus fuerit, sive convictus fuerit, ipse quidem subeat gradus sui periculi, et qui sic ordinatus fuerit, nullum habeat fructum ex hujusmodi mercimonio et creatione probrosa, sed sit alienus et dignitatis et sollicitudinis ejus quam per [Col. 0309C] pecunias intravit, sed et ille qui tam turpibus et illicitis intercessor apparuit, siquidem clericus fuerit, de proprio discedat gradu. Si vero laicus sive monachus fuerit, anathema sit.
III. Pervenit in sanctam synodum quia de his qui in clero connumerantur, quidam propter turpis lucri gratiam majorum possessionum conductiones et causas saeculares suscipiunt, et seipsos quidem a ministeriis sanctis per desidiam separant, ad domos autem saecularium concurrunt et substantiarum eorum gubernationes avaritiae causa suscipiunt. Decrevit ergo sancta et magna synodus, neminem deinceps eorum, hoc est, non episcopum, sive clericum, aut monachum conducere possessiones, aut misceri saecularibus procurationibus, nisi forte qui legibus ad [Col. 0309D] minorum tutelas aetatum, sive curationes inexcusabiles attrahuntur, aut cui ipsius civitatis episcopus ecclesiasticarum rerum commiserit gubernacula, vel orphanorum, aut viduarum quae indefensae sunt, aut earum personarum quae maxime ecclesiastico indigent adminiculo, propter timorem Dei. Si quis vero transgressus fuerit statuta, correptioni ecclesiasticae subjaceat.
IV. Qui vere et pure solitariam eligunt vitam, digni sunt convenienti honore. Quia tamen quidam monachi habitu utentes indifferenter per civitates, necnon et monasteria seipsos propria praesumptione commendant, placuit neminem, aut aedificare, aut constituere monasteria, aut oratorii domum sine conscientia ipsius civitatis episcopi. Eos vero qui per singulas civitates seu possessiones in monasteriis [Col. 0310B] sunt, subjectos esse debere episcopo et quieti operam dare, atque observare jejunia et orationes in locis in quibus semel Deo se devoverunt permanentes, et neque communicare ecclesiasticas neque saeculares aliquas attrectare actiones relinquentes propria monasteria, nisi forte jubeantur propter urgentes necessitates ab ipsius civitatis episcopo; et neminem servorum suscipi in monasterium ut sit cum eis monachus, nisi cum Domini proprii conscientia, praetereuntem vero haec decrevimus extra communionem esse, ne nomen Domini blasphemetur. Convenit ergo civitatis episcopo curam sollicitudinemque necessariam monasteriis exhibere.
V. Propter eos episcopos sive clericos qui de civitate ad civitatem transeunt, placuit definitiones [Col. 0310C] datas a sanctis Patribus habere propriam firmitatem.
VI. Neminem absolute ordinari presbyterum vel diaconum, nec quemlibet in ecclesiastica ordinatione constitutum, nisi manifeste in Ecclesia civitatis, sive possessionis, aut in martyrio, aut in monasterio hic qui ordinatur mereatur ordinationis publicare vocabulum. Eorum qui absolute ordinantur, decrevit sancta synodus vacuam habere manus impositionem, et nullum tale factum valere ad injuriam ejus qui eum ordinavit.
VII. Eos qui semel in clero taxati fuerunt, sive in monasteriis deputati, decrevimus, neque ad militiam, neque ad honores saeculares venire. Eos autem qui hoc ausi fuerunt facere et non actum rei poenitere [Col. 0310D] maluerint, ut ad hoc idem revertantur, quod ante obtentum Dei proposuerunt sibi anathematizari.
VIII. Clerici in parochiis, monasteriis aut martyriis constituti, sub potestate sint ejus qui in ea est civitate episcopus secundum traditionem sanctorum Patrum, nec per praesumptionem recedant a suo episcopo. Eos vero qui ausi fuerunt rescindere hujusmodi institutionem quocunque modo, vel si noluerint subjacere proprio episcopo, si quidem fuerint clerici, pro personarum ordinatione subjaceant condemnationibus canonum. Si vero monachi seu laici fuerint, communione priventur.
IX. Si clericus adversus clericum habeat negotium, non relinquat suum episcopum et ad saecularia judicia concurrat, sed prius negotium agitetur apud [Col. 0311A] proprium episcopum, vel certe si fuerit judicium ipsius episcopi, apud arbitros ex utraque parte electos audiatur negotium. Si quis vero contra haec fecerit, canonum subjaceat correptionibus. Et si clericus adversus suum vel alium episcopum babeat causam, apud audientiam synodi provinciae conqueratur. Si vero contra ipsius provinciae metropolitanum episcopum episcopus sive clericus habeat controversiam, pergat ad ipsius dioecesis primatem, aut certe ad Constantinopolitanae regiae civitatis sedem, ut eorum ibi proprium negotium exquiratur.
X. Non licere clericum in ecclesiis duarum civitatum ordinari, sed in ea in qua ab initio ordinatus est, et cujus expetitio erat ante profugium. Et si propter vanae gloriae desiderium contigerit, ut post [Col. 0311B] ad majorem ecclesiam confugerit, eum indubitanter revocari debere ad eam in qua ab exordio ordinatus est, et ibi tantummodo ministrare. Si quis vero jam translatus est ab alia in aliam ecclesiam, nihil habeat commune cum priore ecclesia, sive sub ecclesia constitutis martyriis, sive in parochiis vel xenodochiis, aut eorum negotiis. Eos vero qui ausi fuerint post ordinationem hujus magnae et universalis synodi agere quae prohibita sunt, statuit sancta synodus cadere de proprio gradu.
XI. Omnes pauperes et indigentes ecclesiasticis auxiliis cum proficiscuntur sub probatione epistolii, sive pacis, quae dicuntur ecclesiasticae, tantummodo commendari statuimus, et non commendatitiis epistolis, quia commendatitias epistolas quas dicimus, [Col. 0311C] eos tantum accipere convenit qui in opere sunt clariores, ut eis tantummodo praebeantur.
XII. Pervenit ad nos eo quod quidam praeter ecclesiasticos ordines affectantes potentiam per pragmaticam formam unam provinciam in duas dividant, ita ut ex hoc inveniantur duo metropolitani episcopi in eadem una esse provincia. Statuit ergo sancta synodus deinceps nihil tale attentari a quolibet episcopo Eos vero qui tale aliquid tentaverint, de proprio gradu cadere. Si quae vero ante civitates per pragmaticam imperialem metropolitani nominis honore decoratae sunt nomine solo perfruantur, et qui ecclesiam ejus regit episcopus, privilegio metropolitano episcopo jure proprio reservato.
XIII. Extraneum clericum et lectorem extra civitatem [Col. 0311D] suam sine commendatitiis litteris proprii episcopi nusquam penitus liceat ministrare.
XIV. Quia in quibusdam provinciis conceditur psalmistis et lectoribus uxores accipere, statuit sancta synodus prorsus non licere cuiquam ex his alterius sectae accipere uxorem. Si quis vero praevenit et habet jam de tali connubio filios, si forte praevenerit eos jam apud haereticos baptizari, debet eos offerre sanctae Ecclesiae catholicae, ut ibi communicent. Qui vero adhuc baptizati non sunt, omnimodo non posse eos in haeretica Ecclesia baptizari, nec in matrimonio jungi haeretico, Judaeo vel pagano, nisi forte spoponderit se venire ad orthodoxam fidem, dum conjungitur sponsae orthodoxae. Si quis vero [Col. 0312A] hanc diffinitionem sanctae synodi praeterierit, regularum condemnationibus subjaceat.
XV. Diaconissam non debere ante quadraginta annos ordinari, et hoc cum diligenti probatione. Si vero susceperit ordinationem et quantocunque tempore observaverit ministerium, et postea se nuptiis tradiderit, injuriam faciens Dei gratiae, haec anathema sit, cum eo qui in illius nuptiis convenit.
XVI. Si qua virgo se dedicaverit Deo, similiter monachus, non licere eis jungi nuptiis. Si vero inventi fuerint hoc facientes, maneant excommunicati. Statuimus vero posse in eis facere humanitatem, si ita probaverit loci episcopus.
XVII. Per singulas ecclesias rusticanas, parochias sive possessiones, manere immobiles apud eos qui [Col. 0312B] eas retinent episcopos, et maxime qui eas sine violentia jam per triginta annos tenentes gubernaverunt. Si vero intra triginta annos jam facta fuerit, aut fiat, de his altercatio licere eis 74 qui se dixerunt laesos propter eas movere apud synodum provinciae certamen. Si quis vero putaverit se a proprio metropolitano gravari apud primatem dioeceseos, aut apud Constantinopolitanae civitatis sedem, agat judicium, sicut dictum est. Si vero quaelibet civitas per auctoritatem imperialem renovata est, aut si renovetur, in posterum civilibus et publicis ordinationibus, etiam ecclesiarum parochianarum sequatur ordinatio.
XVIII. Conjurationum et conspirationum crimen, quod apud Graecos dicitur fratrea, publicis etiam [Col. 0312C] legibus certum est penitus inhiberi, hoc multo magis in sancta Dei Ecclesia, ne fiat, convenit abdicari. Si qui vero clerici vel monachi inventi fuerint conjurantes, aut fratreas vel factiones componentes aliquas suis episcopis, aut aliis clericis, omnino cadant de proprio gradu.
XIX. Pervenit ad aures nostras quod in provinciis constituta episcoporum concilia minime celebrentur. Ex hoc probatur, quod multae quae correctione opus habeant ecclesiasticae res negligantur. Statuit igitur sancta synodus haec secundum Patrum regulas, bis in anno in unum convenire per singulas provincias episcopos, ubi singula quae emerserint, corrigantur. Qui vero noluerint convenire episcopi constituti, in suis civitatibus, et hoc maxime cum sui corporis [Col. 0312D] sanitate consistentes, etiam omnibus aliis urgentibus et inexcusabilibus negotiis liberi sunt, licere eos fraternae charitatis admonitionibus corripi.
XX. Clericos in suis ecclesiis constitutos, sicut jam definivimus, non licere in alterius civitatis ecclesiis ordinari, sed acquiescere in ea in qua ab initio ministrare meruerunt, exceptis illis qui proprias civitates perdiderunt, et ex necessitate ad alias ecclesias migraverunt. Si vero quicunque episcopus post diffinitionem istam ad alium episcopum pertinentem clericum susceperit, placuit sanctae synodo et hunc qui susceperit, et eum qui susceptus est, tandiu excommunicatos manere quandiu ipse clericus ad propriam revertatur ecclesiam.
[Col. 0313A] XXI. Clericos sive laicos qui accusaverint episcopum aut clericos, temere atque indifferenter non debere suscipi in accusationem, nisi prius eorum opinio fuerit perscrutata.
XXII. Non licere clericis post mortem episcopi rapere pertinentes ad eum res, sicut jam praecedentibus regulis statutum habetur. Si vero haec fecerint, periclitari se noverint a proprio gradu.
XXIII. Pervenit ad aures sanctae synodi, quia clerici quidam et monachi nihil sibi habentes injunctum a proprio episcopo, interdum vero etiam illi qui ab eo fuerant excommunicati, veniant ad regiam civitatem Constantinopolitanam, et multis temporibus in ea consistentes perturbationes tranquillitati ecclesiasticae ferant, et diversorum domos corrumpant. [Col. 0313B] Statuit sancta synodus hos quidem primum commonere per defensorem Constantinopolitanae sanctae Ecclesiae, ut exeant de regia civitate. Si autem in eodem proposito improbe perduraverint, etiam invitos eos ipse expellat defensor ut ad sua loca perveniant.
XXIV. Quae semel consecrata fuerint monasteria, cum judicio sui episcopi maneant perpetua, et pertinentes ad ea res conservari ipsis monasteriis decrevimus, nec ulterius posse ea fieri saecularia habitacula. Qui vero permiserint haec fieri, subjaceant his condemnationibus, quae per canones constitutae sunt.
XXV. Quoniam quidam metropolitanorum, sicut ad nos perlatum est, negligunt creditum sibi gregem, [Col. 0313C] et differunt ordinationes facere episcoporum, placuit sanctae synodo intra tres menses fieri ordinationes episcoporum, nisi forte inexcusabilis necessitas coegerit tempus ordinationis propagari. Si autem quis episcoporum haec non observaverit, ipsum debere ecclesiasticae condemnationi subjacere, redditus vero ejusdem viduatae ecclesiae integros reservari apud oeconomum ejusdem ecclesiae placuit.
XXVI. Quia in quibusdam ecclesiis sicut ad nos pervenit, sine oeconomo episcopi res ecclesiasticas tractant, placuit omnes ecclesias episcopos habentes, habere oeconomos de proprio clero, qui gubernent ecclesiae res cum arbitrio sui episcopi, ut non sine testimonio sit gubernatio ipsarum rerum ecclesiasticarum, et ex hoc deveniat dispergi ejusdem res [Col. 0313D] ecclesiae, et sacerdotali dignitati obtrectatio generetur. Si vero quis non observaverit haec, divinis subjaceat regulis.
XXVII. Eos qui sibi rapiunt uxores, vel eos qui auxilium praestiterunt, statuit sancta synodus, siquidem clerici fuerint, cadere de proprio gradu. Si vero laici fuerint, anathema sint.
Subscriptio episcoporum.
Paschasius episcopus civitatis Lilibitanae, vicem agens beatissimi episcopi Leonis, definiens subscripsit. Lucentius episcopus, civitatis Ausculitanae, id est, vicem agens sanctissimi Leonis episcopi, definiens subscripsit. Bonifacius presbyter urbis Romae, vicem agens apostolicae Sedis, definiens subscripsit. [Col. 0314A] Anatolius episcopus Constantinopolitanae civitatis novae Romae, definiens subscripsit. Juvenculus episcopus Hierosolymitanus definiens subcripsit. Maximus episcopus Antiochenus definiens subscripsit. Quintilius episcopus Cappadociae Caesariensis, definiens subscripsit. Palafindus episcopus Heraclaeae Macedoniensis, vicem agens sanctissimi viri Anastasii, definiens subscripsit. Stephanus episcopus Ephesinus definiens subscripsit. Lucianus episcopus Bizensis, vicem agens sanctissimi episcopi Quiriaci Heracliae Traciensis, definiens subscripsit. Eusebius episcopus Galathiae Anquiriensis definiens subscripsit. Diogenes episcopus Quiriensis definiens subscripsit. Petrus episcopus Corinthensis definiens subscripsit. Florus episcopus Sardinensis definiens [Col. 0314B] subscripsit. Eunomius episcopus Nicomedensis definiens subscripsit. Anastasius episcopus Nicensis definiens subscripsit. Eleutherius episcopus Chalcedonensis definiens subscripsit. Idem omnes episcopi 630, definientes subscripserunt.
Postquam recitata est, piissimus imperator ad sanctum concilium dixit: Dicat sanctum concilium si ex consensu omnium episcoporum definitio, quae nunc lecta est, prolata sit. Omnes reverendissimi episcopi responderunt: Omnes sic credimus, una fides, una sententia, omnino idem faciamus. Omnes consentientes subscripsimus. Omnes orthodoxi sumus, haec fides Patrum, haec fides apostolorum, haec recte credentium, haec est fides quae orbem terrarum salvat. Martiano, novo Constantino, novo Paulo, [Col. 0314C] novo David, imperatori piissimo domino Augusto vita ejus. Et post has voces piissimus et fidelissimus imperator ad sanctam synodum dixit: Veneranda catholica fides a sancta et universali synodo secundum Patrum expositionem manifesta est. Et si laborem reverentiae vestrae et convicium fecimus, maximas agimus gratias omnipotenti Deo Salvatori nostro, quia multorum errantium circa fidem amputata discordia in unam eamdemque fidem omnes nunc convenimus, sperantes celebrem vestris precibus et meliorem super omnes partem a Deo donari. Sancta synodus iterum exclamavit: Haec digna vestri imperii, haec propria vestri imperii, haec correctio vestri imperii digna Christo, digna imperii fide, propterea pacificatur orbis terrae. Et post has voces piissimus [Col. 0314D] et fidelissimus imperator ad sanctam synodum dixit: Venerandam catholicam fidem sanctae venerabilis synodi secundum Patrum expositionem manifestam, juxta legem et convenientem esse, vestra tranquillitas probet, et omnem in posterum contentionis occasionem circa suam fidem amputari. Si quis igitur idiota, vel militaris, seu clericus publice turbam congregans sub obtentu dispositionis tumultum fecerit, siquidem idiota proscriptus expellatur a regia urbe, militaris vero seu clericus gradus sui periculum sustinebit, et aliis poenis subjacebit.
Imperatores Valentinianus, Martianus Augusti, [Col. 0315A] universis populis. Tandem aliquando quod summis votis atque studiis optabamus evenit, remota est de orthodoxa Christianorum lege contentio, tandem remedia culpabilis erroris inventa sunt, et discors populorum sententia in unum consensum, concordiamque convenit; ab universis etiam provinciis religiosissimi sacerdotes Chalcedonam venerunt, juxta nostra praecepta, et quod observari in religione debeat perspicua diffinitione docuerunt. Discessit igitur jam profana contentio. Nam vere impius atque sacrilegus est qui post tot sacerdotum sententiam opinioni suae aliquid tractandum reliquit. Extremae quippe dementiae est in medio et perspicuo die commentitium lumen quaerere. Quisquis enim post veritatem repertam aliquid ulterius discutit, mendacium [Col. 0315B] quaerit. Nemo itaque vel clericus militans et alterius cujuslibet conditionis de fide Christiana publice terminata coadunatis et audientibus tractare conetur in posterum, ex hoc tumultus et perfidiae occasionem requirens. Nam injuriam facit judicio religiosissimae synodi, si quis semel judicata recte disposita revolvere, et publice disputare contendit. Cum ea quae nunc de Christiana fide statuta sunt juxta apostolicas expositiones et instituta sanctorum Patrum 318 et 130 definita esse noscuntur. Nam in contemptoribus hujus legis poena non deerit, quia non solum contra fidem bene compositam veniunt, sed etiam Judaei et pagani et hujuscemodi certamine profanant veneranda mysteria. Igitur si clericus erit, qui publice tractare de religione ausus fuerit, a consortio clericorum [Col. 0315C] removebitur. Si vero militia praeditus sit, cingulo exspoliabitur. Caeteri etiam hujus criminis rei de hac sanctissima urbe pellentur pro vigore judiciario, etiam competentibus suppliciis subjugandi. Constat enim haereticae insaniae exordia fomitemque nutriri, dum publice quidam disputant atque contendunt. Universa ergo quae a sancta synodo Chalcedonia constituta sunt, custodire debebunt, nihil postea dubitaturi. Hoc itaque commoniti nostrae sinceritatis edicto, obsistite profanis vocibus, ulterius desinite de divinis disputare quod nefas est, quia non solum divino judicio peccatum hoc, prout credimus, punietur, verum etiam legum et judicum auctoritate coercebitur. Proposita VII Kalend. Februarii Constantinopoli Patricio consule.
Imperatores VALENTINIANUS et MARTIANUS Augusti PALLADIO praefecto praetorii.
Divinae semper potentiae referendae atque agendae sunt gratiae, quae auctores haeresis, quae occulta, nec latere concedit, nec durare impunita permittit. Quorum unum malorum legendi habet plenam facultatem, alterum praecavendi caeteris praestat exemplum. Curae igitur esse divinitati hominum actus, et maxime reverentiam religionis proxime in confirmanda catholica fide evidenter apparuit, cum nec Eutichetem sceleratorum dogmatum sectatorem negligere [Col. 0316A] quod diu latuerat, scivit, nec patefacto scelere passa est poenam sceleris evitare. Sententiis itaque divinis humanisque damnatus, synodicum decretum, ut merebatur, accepit, reus divinitati, 75 cui faciebat injuriam, reus hominibus, quos decipere conabatur. Proxime etenim innumerabiles ex toto orbe beatissimi episcopi Chalcedonae congregati improba praedicti Eutichetis una cum synodo ejus causa habita expulere commenta, sicut sanctorum definita majorum quae vel apud Nicaeam a trecentis decem et octo constituta sunt, vel in hac postea alma urbe a centum quinquaginta sunt episcopis declarata, vel apud Ephesum, cum Nestorii est error exclusus, praesidentibus Romanae urbis Coelestino, Cyrillo et Alexandrinae civitatis [Col. 0316B] episcopis. Ea igitur quae sunt juxta pristinam disciplinam a venerabili synodo Chalcedonensi definita illa fide qua Deum colimus per omnia servanda censuimus atque censemus, quia valde consequens est ut sacerdotum pura mente Deum colentium definita, quae pro orthodoxorum fide sacrosancta secundum Patrum regulas praecesserunt, una cum veneratione conservare. Quoniam principalis providentiae est omne malum inter initia opprimere, et serpentum morbum legum medicina resecare, hac lege decernimus eos qui Eutichetis errore decipiuntur ad exemplum Appollinariorum quos Eutiches secutus est, quos venerabiles Patrum regulae, id est, ecclesiastici canones et divorum principum sacratissimae sanctiones condemnant, nullum episcopum, nullum [Col. 0316C] presbyterum, nullos creare vel appellare clericos, ipsumque Eutichetem nomine presbyteri quo indigne utens exspoliatus est, in totum carere. Si qui tamen contra definita nostra episcopos, presbyteros, caeterosque clericos ausi fuerint ex his creare, tam factos quam facientes vel praesumentes sibi, cunctorum bonorum amissioni periculoque subjacere exsilii perpetui praecipimus. Congregandi autem monachos, aut aedificandi monasteria nullum eorum jubemus habere licentiam, loca forte in quae ausi convenire aliquando tentaverint confiscari, si tamen domino loci sciente convenerint. Quod si ignorante auctore convenerint, conductores loci, fustibus caesos deportationem subire censemus. Ipsos praeterea nihil ex testamento cujuscunque capere, nihil eis qui [Col. 0316D] ejusdem erroris sint relinquere per testamenta, ad nullam eos patimur spirare militiam, nisi forte ad cohortalinam vel limitaneam. Si quis etiam extra praedictam militiam inventus fuerit militare, vel quia ejus in religione ignorabatur perversitas, vel quia post adeptum cingulum ad hunc devenit errorem, solutus militia infidelitatis suae fructum hunc habeat, ut optimorum et palatii communione privetur, nec alibi quam in quo natus est vico vel civitate versetur. Quod si qui eorum in hac alma urbe, quod credi nefas est, geniti sunt, tam de hac civitate venerabili quam sacratissimo comitatu et ex omni excludantur metropolitana civitate. Et hoc quidem generaliter circa omnes constituimus, qui [Col. 0317A] hac clade pollutionis polluti sunt vel polluuntur. Eos autem qui ante clerici orthodoxorum fidei et monachi quidam qui Eutichetis habuere diversorium, quod neque monasterium dicendum est, eo quod in se religionis habuit inimicos, qui adhuc usque in tantam insaniam recesserunt, ut relicto venerabilis cultu religionis in synodico decreto Chalcedonio quod totius pene orbis adunati definiere sacerdotes, infaustam Eutichetis secuti sunt assertionem, qui, vera luce deserta, tenebras eligendas esse crediderunt, omnibus poenis quae praecedentibus legibus adversus haereticos definitae sunt, jubemus teneri, imo extra Romanum expelli solum, sicut praecedentes religiosissimae constitutiones de Manichaeis constituere, ne eorum venenatis fraudibus sceleratisque commentis [Col. 0317B] innocentum vel infirmorum animi decipiantur. Comperimus praeterea quaedam eos in contumeliam religionis et invidiam venerabilis synodicae diffinitionis fuisse mentitos, conscriptisque libris et chartarum tomis plura finxisse, quae eorum insaniam adversus veram fidem aperte signarent, atque ideo praecipimus ubicunque hujusmodi scriptura reperta fuerit ignibus concremari. Eos vero qui sequendi studio audierint sic scelerata disserentem, denarum librarum auri multatione compescimus. Eos vero qui vel scripserint vel aliis legenda tradiderint docendi studio vel discendi, censemus deportatione puniri; delenda est enim haec infausta haeresis, sicut pridem edictis serenitatis nostrae continetur. Omnibus autem adimimus facultatem qua ultimo [Col. 0317C] supplicio coercebuntur qui illicita docere tentaverint, ita enim materia subtrahetur erroris, si peccatorum et doctor defuerit et auditor, Palladi parens charissime atque amantissime, illustris itaque et magnifica auctoritas tua edictis, propositis omnibus faciat nota quae jussimus, ut cognoscentibus moderatoribus provinciarum eorumque officiariis, defensoribus etiam civitatum, quod sanctam veramque fidem sancto proposito custodiendam esse censemus. Quam si neglexerint aut permiserint temerari denarum librarum auri multatione percussi, ut religionis legumque proditores, etiam de aestimatione laborabunt. Data XV Kalen. Augusti Constantinopoli, Aspirato et qui fuerit nuntiatus consulibus.
Imperator MARTIANUS Augustus PALLADIO praetori.
Licet jam sacratissima constitutione mansuetudinis meae cautum ac definitum sit, quia in eos severitas exercenda sit, qui Eutichetis vel Apollinaris haereticam perversitatem secuti a religione et fide catholica deviarunt, Alexandrinae tamen urbis cives atque habitatores tantis Apollinaris infecti sunt venenis, ut necessarium fuerit ea quam ante sanximus, repetita etiam lege nunc decernere. Quicunque ergo vel in hac sacra urbe, vel in Alexandrina civitate, vel in omni Aegyptiaca dioecesi et diversis aliis provinciis Eutichetis profanam perversitatem sequuntur, et ita non credunt ut trecenti [Col. 0318A] decem et octo sancti Patres tradiderunt, catholicam sanctam fidem in Nicaea civitate fundantes, vel ita ut 150 alii venerabiles episcopi qui in hac alma urbe Constantinopolitana postea convenerunt, sicut Athanasius et Theophilus, et Cyrillus sanctae recordationis episcopi Alexandrinae civitatis, crediderunt, quos etiam Ephesina synodus, cui beatae memoriae Cyrillus praefuit, in qua Nestorii error expulsus est, universos secuta esse, quos et nuper venerabilis Chalcedone synodus est secuta, prioribus conciliis sacerdotum ex omni prorsus parte consentientibus, nihilque adimens a sacrosancto symbolo neque adjiciens seu Eutichetis dogmata funesta condemnans: sciant se esse haereticos; Apollinaris enim facinorosissimam sectam Eutiches et Dioscorus [Col. 0318B] sunt secuti. Ideoque omnes hi qui Apollinaris vel Eutichetis perversitatem sequuntur illis poenis quas divi retro principes contra Apollinaristas vel serenitas nostra post modum contra Eutichianistas sanxit, noverint se esse plectendos. Idcirco Apollinaristas, hoc est Eutichianistas, quibus etsi est in appellatione diversitas, esse tamen in haeresi conjunctio, et dispar quidem nomen, sed idem sacrilegium, sive in hac alma urbe, vel in Alexandrina civitate, seu intra Aegyptum sunt, neque ita credunt sicut praedicti venerabiles credebant, neque viro reverendissimo Alexandrinae urbis antistiti Protherio fidem orthodoxam tenenti communicant secundum divorum retro principum constitutiones quae de Apollinaristis promulgatae sunt, non habeant potestatem [Col. 0318C] faciendi testamentum, neque id acquirant quod ipsis ex testamento cujusquam fuerit relictum, nihil etiam ex donatione aliqua consequantur; sed si quid ipsis vel liberalitate acciderit, vel viventis vel morientis fuerit voluntate collatum, id protinus fisco nostro addicatur. Ipsi vero in nullos aliquid ex rebus suis donare possint. Episcopos quoque vel presbyteros aliosque clericos illis creare et habere non liceat. Scientes tam Eutichianistae quam Apollinaristae qui ausi fuerint cuiquam episcopi vel presbyteri vel clerici nomen imponere, quam hi qui conati fuerint impositum nomen sacerdotale retinere, exsilio, rerumque suarum amissionem plectendos. Eos vero qui de hac catholica Roma ecclesiarum [Col. 0318D] clerici vel orthodoxae fidei monachi fuerant, derelicto vero Dei cultu, Apollinaris vel Eutichetis haeresim sectati sunt, vel post haec sectabuntur, omnibus poenis quae vel prioribus legibus adversus haereticos constitutae sunt jubemus teneri, et extra ipsum quoque Romani imperii solum pelli. Universi praeterea Apollinaristae vel Eutichianistae non ecclesias, non monasteria sibi construant, neque synaxes, neque conventicula contrahant, neque ad domum, neque ad possessionem cujuscunque, neque ad monasterium, neque ad quemcunque alterius locum operatores sectae funestissimae congregentur. Quod si fecerint, et hoc factum fuisse Domino volente constiterit, postremo judicialiter notum, domus vel possessio in quam convenerint, fisco societur, monasterium [Col. 0319A] vero ejus civitatis orthodoxae Ecclesiae in cujus territorio est, jubemus addici. Si vero ignorante domino, sciente vero qui dispensationes domus exigit, vel conductore, vel procuratore, vel praedii parasinaxis conventicula interdicta convenerint, conductor vel procurator sive auctor, vel quicunque in domum vel possessionem vel monasterium receperint, vel passi fuerint illicitas parasynaxes, conventusque celebrari, si vilis et abjectae conditionis sint fustibus publice et in poenam suam et in aliorum exerceantur exemplum. Si honestae vero personae sunt, decem libras auri fisco nostro cogantur inferre. Nullum praeterea Apollinaristam vel Eutichianistam ad aliquam jubemus aspirare militiam, nisi ad cohortalem vel limitaneam; si qui vero contra [Col. 0319B] fecerint, soluto cingulo honestorum hominum et palatii communione priventur, nec in aliqua, nisi in ea in qua nati sunt civitate vel vico ac regione versentur. Si qui vero in hac alma urbe nati sunt, tam sacratissimo comitatu quam omni per provinciam metropolitana civitate pellantur. Nulli insuper Eutichianistae vel Apollinaristae publice vel privatim advocandi coetus, aut perversitatem facinorosi dogmatis asserendi sit facultas. Nulli etiam contra venerabilem Chalcedonensem synodum liceat aliquid, vel dictare, vel scribere, vel legere, atque emittere, [Col. 0320A] nemo hujusmodi habere libros audeat, Quod si in his criminibus fuerint inventi, perpetua deportatione damnentur; hi vero qui discendi studio audierint de infausta haeresi disputantes, decem librarum auri quae fisco nostro applicabuntur, subeant dispendium. Omnes vero chartae ac libri qui funestum Eutichetis dogma fuerint complexi, concrementur. Parens charissime, tua illustris igitur auctoritas quae hac sacratissima constitutione decrevimus in hac alma urbe, diversisque provinciis ac praecipue in Alexandrina civitate et per universam Aegyptiacam dioecesim edictis ex more propositis, ad omnium notitiam faciat pervenire, ut cuncta quae statuimus, in eos qui rei fuerint deprehensi, severitas protinus exerceatur, scientibus moderatoribus provinciarum eorumque [Col. 0320B] apparitoribus qui legis hujus quam religiosissima sanctione custodiendam decrevimus, aut neglexerint, aut aliquam permiserint temeritate violari, denarum librarum auri multam fisco nostro cogantur inferre, insuper etiam existimationis suae periculum sustinebunt; ea quoque de paganis per omne Romanum imperium aequaliter valitura elegimus, instantissime in eos exerceantur quos constiterit profanos ritus celebrare. Data sub die Kalen. Augusti, Constantinopoli, Divo VIII et Antemio IV. CC. concess.
[Col. 0319B] Graeca elementa litterarum numeros etiam exprimere nullus qui vel tenuiter Graeci sermonis notitiam habet, ignorat. Ne igitur in faciendis epistolis [Col. 0319C] canonicis, quas mos Latinus formatas appellat, aliqua fraus falsitatis temere praesumeretur, hoc a Patribus trecentis decem et octo Nicaea congregatis saluberrime inventum est et constitutum, ut formatae epistolae hanc calculationis seu supputationis habeant rationem, id est. ut assumantur in supputationem prima Graeca elementa, Patris et Filii et Spiritus sancti, hoc est, Π, Υ, Α . Quae elementa et octogenarium et quadringentesimum et primum significant numerum. Petri quoque apostoli prima littera, id [Col. 0320B] est, qui numerum 80 significat, ejus quoque qui scripsit epistolam prima littera, cui scribitur secunda littera, accipientis tertia littera, civitatis quoque de [Col. 0320C] qua scribitur quarta, et indictionis quaecunque est temporis, idem qui fuit numerus assumatur: atque ita his omnibus Graecis litteris quae, ut diximus, numeros exprimunt in unum ductis, unam quaecunque fuerit collecta, summam epistolam teneat, hanc qui suscipit, omni cum cautela requirat expresse, addat praeterea separatim in epistola nonagenarium et novum numerum qui secundum Graeca elementa significant. Valete in Domino.
Hucusque Concilia Graecorum.
- [Col. 0319D] 1. Ut baptism. in Trinitate susceptum non iteretur
- 2. De martyrum sepulchris et honorificentia.
- 3. Ut clerici et sanctimoniales feminae cum extraneis viris vel feminis non habitent.
- [Col. 0320D] 4. Ut cum viduis vel aliis extraneis personis non commorentur.
- 5. Ut clerici vel laici in alterius Ecclesia non ordinentur
- [Col. 0321A] 6. Ut clerici actus saecularium vel procurationes non suscipiant.
- 7. Ut clerici vel laici in aliena Ecclesia non communicent sub litteris sui episcopi.
- 8. Ut implicati negotiis alienis ante redditam rationem clerici non ordinentur.
- 9. Ut laici clericos actores vel ratiocinatores sibi non constituant.
- [Col. 0322A] 10. Ne episcopus alterius episcopi plebes vel fines usurpet.
- 11. De clericis contumacibus et de numero judicantium presbyterorum et diaconorum.
- 12. Ut pacta inter episcopos inita custodiantur.
- 13. Ut non liceat clericis fenerare.
- 14. Ut laici contemptores canonum excommunicentur, clerici vero honore priventur.
[Col. 0321A] Cum Gratus episcopus Carthaginensi in concilio una cum collegis suis consedisset, et qui ex diversis provinciis Africanis ad Carthaginem convenerunt, Felice Baianensi, Fortunatiano Ramptano, Crescente Baiensi, Vindiciano Lacubaiensi, Abundantio [Col. 0321B] Adrumetino, Priato Begesilitano, Gaudentio Turretaliensi, Patricio Sincensi, Quieto Uticensi, Rumulo Tebestiano, et caeteris quorum manus continentur, idem Gratus episcopus dixit: Gratias Deo omnipotenti et Christo Jesu, qui dedit malis schismatibus finem, et respexit Ecclesiam suam, ut in ejus gremium erigeret universa membra dispersa, qui imperavit religiosissimo Constantio imperatori, ut votum gereret unitatis, et mitteret ministros sancti operis famulos Dei, Paulum et Macharium. Dei ergo nutu congregati ad unitatem, ut per diversas provincias concilia celebremus, et universae provinciae Africae hodierna die concilium gratia Dei Carthaginem veniret, unde considerantibus vobis cum mea mediocritate tractentur tituli necessarii, [Col. 0321C] de quibus necesse est nos memores praeceptorum divinorum et magisterii divinarum Scripturarum contemplantes unitatis tempus, id de singulis definire quod nec Carthago vigorem legis infringat, nec tamen tempore unitatis aliquid durissimum statuamus.
CAP. I. Ergo si vobis placet, consideremus primum titulum rebaptizationis, unde sanctitatem vestram postulo ut mentis vestrae placita producatis ad descendentem in aquam, et interrogatum in Trinitate secundum Evangelii fidem, et apostolorum doctrinam, et confessum bonam conscientiam in Deum, de resurrectione Jesu Christi, si liceat iterum interrogari in eadem fide, et in aqua iterum [Col. 0321D] intingi, universi episcopi dixerunt: Absit, absit. Illicitas esse sancimus rebaptizationes, et satis esse alienum a sincera fide, et catholica disciplina. Gratus episcopus dixit: Magna beatitudo a Deo Patre, per Dominum Christum concessa est tempore nostro, ut liceat religiosis mentibus insinuare ecclesiasticam disciplinam, ut auditores percipientes regulam rectam et Deo placentem, praemia multorum bonorum percipiant, ut in ipsis Deus in omnibus, et pro omnibus honoretur, discussus est titulus necessarius rebaptizationis, in quo plus schismatis rabies delitescebat, et habita moderatione legis vigore, et auctoritate fides custodita est. Illud sane sapientissimis vestris sensibus insinuare contendo, [Col. 0322A] licet vestra prudentia sit instructa a Deo, et mereatur in pace, et unitate consequi desuper munera larga, tamen et ego unus ex vobis, et quo parem vobiscum sollicitudinem gero, propter ecclesiasticum ordinem illud insinuare curabo.
[Col. 0322B] II. Martyrum dignitatem nemo profanus infamet, neque passiva corpora quae sepulturae tantum propter memoriam ecclesiasticam commendari mandatum est, redigant, ut aut insania praecipitatos, aut alia ratione peccati disjunctos non ratione vel tempore competenti, quo martyria celebrentur martyrum nomina appellent, ut si quis ad injuriam martyrum claritatis eorum adjungat insanos, placet eos, si laici sint, ad poenitentiam redigi. Si autem sunt clerici, post commonitionem et post cognitionem honore privari. Universi dixerunt, recte stabilit sanctitas vestra, hoc et singulis conciliis statutum est.
III. Gratus episcopus dixit: Et illud praecipue, si videtur vestrae dilectioni, cavendum est, ut pastoris [Col. 0322C] cura quantum debet et potest regularis providentia praemoneat, ut nullis liceat ab affectu abstinentibus carnali apud extraneos pariter commorari; occasiones enim amputandae sunt peccatorum, et tollendae omnes suspiciones quibus subtilitas diaboli sub praetextu charitatis et dilectionis incautas animas vel ignaras irretire consuevit. Nullus igitur nullaque sanctimoniae et virginitati deserviens propter blasphemiam Ecclesiae, si vobis placet, in una domo cum extraneis penitus commorari debent; universi dixerunt: Qui nolunt nubere, et pudicitiae meliorem eligunt partem, haec vitare debent, et non solum habitare simul, sed nec habere ad se aliquem accessum; hoc ergo et lex jubet, et sanctitas [Col. 0322D] vestra commendat, ut in singulis conciliis statutum est. Gratus episcopus dixit: Ergo persuasio interdum prudentes solet arcere a peccatis, dum imprudentes debet metus hujusmodi constringere, si sanum consilium respuunt, et salutare mandatum. Si ergo laici sunt, post commonitionem si contempserint, a communione separentur. Universi dixerunt, placet.
IV. Gratus episcopus dixit, et si infinita sunt, quae lege perscripta proficientia disciplinae, et unus quisque nostrum tractatu assiduo et commonitione frequenti per singulas quasque species proficientes ad disciplinam poterit populos invitare, tamen aliqua ex eis propter blasphemias suggerenda sunt a [Col. 0323A] nobis et in concilio statuenda, si videtur vobis pari sententia teneantur etiam hi qui cum viduis commorantur, et nulla secum germanitate conjuncti sunt. Universi dixerunt, juxta viduos et viduas eadem lex maneat et sententia.
V. Primatus episcopus Begisilitanus dixit, suggero sanctitati vestrae, ut statuatis non licere clericum alienum ab aliquo suscipi sine litteris episcopi sui, neque apud se retinere, nec laicum usurpare sibi de plebe aliena, ut eum ordinet sine conscientia ejus episcopi, de cujus plebe est. Gratus episcopus dixit, haec observantia pacem custodit. Nam et memini in sanctissimo concilio Sardicensi statutum, ut nemo alterius plebis hominem usurpet, sed si forte erit necessarius, petat a collega suo, [Col. 0323B] et per consensum habeat.
VI. Nicasius episcopus Culustitanus dixit, credo placere suggestionem meam sanctitati vestrae et displicere vobis, ut qui serviunt Deo et annexi sunt clero, non accedant ad actus seu administrationem vel procurationem domorum. Gratus episcopus dixit, et apostolorum statuta sunt quae dicunt, nemo militans Deo ingerit se negotiis saecularibus; proinde aut clerici sint sine actionibus domorum, aut actores sine officio clericorum. Universi dixerunt, hoc observemus.
VII. Casianus Usulensis episcopus dixit, statuat gravitas vestra, ut unusquisque clericus vel laicus non communicet in aliena plebe sine litteris episcopi sui. Gratus episcopus dixit, nisi hoc observatum fuerit [Col. 0323C] communio fiet passiva. Nam si cum litteris receptus fuerit, et concordia inter episcopos servatur, et nemo subtilis alterius fugiens communionem ad alterum latenter accedit. Universi dixerunt, omnibus provides et clero et laicis consulis.
VIII. Magnus episcopus Astuagensis dixit, quid dilectioni vestrae videtur procuratores et actores etiam per se tutores pupillorum si debeant ordinari? Gratus episcopus dixit, si post deposita universa, et reddita ratiocinia, si actus vitae ipsorum fuerint probati in omnibus, debent cum laude clerici, si postulati fuerint honore munerari. Si enim ante libertatem negotiorum vel officiorum ab aliquo sine consideratione fuerit ordinatus, Ecclesia infamatur. Universi dixerunt, recte omnia statuit sanctitas tua, [Col. 0323D] ideoque ita est et nostra est quoque sententia.
IX. Metus Canonensis episcopus dixit, recte statutum est, ut obnoxii alienis negotiis non ordinentur. Tamen dimissi et gratias referre debent, et a clericorum injuria temperare, et ipsis non liceat clericos nostros eligere apothecarios vel ratiocinatores. Gratus episcopus dixit: Nulli dubium est quod omnes, vel domini, vel procuratores, vel quicunque praesunt, cum audierint saluberrima instituta concilii, et sibi esset consultum, nec impeditum, propriam debebunt temperare injuriam in clericis nostris, quod si injuria constitutionis imperatoriae clericos inquietandos putaverint, si defensio ecclesiastica nos non deridet, pudor publicus vindicabitur. [Col. 0324A] Universi dixerunt, saluberrimae professiones debuerunt a tanto concedi consilio.
X. Felix episcopus Baiensis dixit: Nullus debet collegae suo facere injuriam, multi enim et transcendunt sua, et usurpant aliena ipsis invitis. Gratus episcopus dixit, avaritiae cupiditatem radicem omnium malorum esse nemo est qui dubitet. Proinde inhibendum est, ne quis alienos fines usurpet, aut transcendat episcopum collegam suum, aut usurpet alterius plebes sine ejus petitu, quia inde caetera mala omnia generantur. Universi dixerunt, placet, placet.
XI. Elpidophorus Cuicalitanus episcopus dixit, statuat sanctitas vestra ut clerici qui superbi vel contumaces sunt, coerceantur, ut qui minores [Col. 0324B] majoribus irrogaverint injurias, metum habeant. Gratus episcopus dixit, manifestum est illum non esse Dei, qui humilitatem contemnit, sed diaboli, qui superbiae inventor et princeps est; unde si quis tumidus vel contumeliosus exstiterit in majorem natu, vel aliquam causam habuerit, a tribus vicinis episcopis, si diaconus est arguatur, si presbyter a sex, si episcopus a duodecim consacerdotibus audiatur. Universi dixerunt episcopi, contemptus debet contumaciae et superbiae in omnibus frangi, causa vero pro personis ab statuto numero audiatur.
XII. Antigonus episcopus Matirensis dixit, gravem injuriam patior, et credo dolere sanctitatem vestram contumeliam meam, et computare communem injuriam. Optantius cum se repraesentaret, pactum [Col. 0324C] meum habuit, et divisum est, ut illiciat populorum imperitorum animas contra disciplinam, contra 77 evangelicam traditionem, contra pacem placitam. Nam si sibi posse contingere arbitrarentur nunquam profecto in fratrem aliquis deliquisset, unde aut initam pacti sui obtineat firmitatem, aut conventus si se non cohibuerit, ecclesiasticam sentiat disciplinam. Universi dixerunt, pax servetur, pacta custodiantur.
XIII. Abundantius episcopus Adumetinus dixit, in nostro concilio statutum est, ut non liceat clericis fenerare; quod sanctitati tuae et huic concilio videatur praesenti placito designetur. Gratus episcopus dixit, novellae suggestiones quae vel obscurae sunt, vel sub genere latent inspectae a nobis formam accipient. [Col. 0324D] Caeterum de quibus apertissime divina Scriptura sanxit non differenda sententia est, sed potius exsequenda, proinde quod in laicis reprehenditur, id multo magis clericis oportet praedamnari; universi dixerunt, nemo contra prophetas nemo contra Evangelia facit sine periculo.
XIV. Gratus episcopus dixit, juxta statuta concilii et meae mediocritatis sententiam, placet facere rerum omnium conclusionem, universi tituli designati et digesti teneant sententias suas. Sane credo vos retinere multis conciliis a patribus nostris, et traditionem temerariam esse damnatam, et rebaptizationis impietatem esse puniendam, quas res etiam nostro concilio credo jam terminum accepisse, reliqua vero [Col. 0325A] quae vel facta vel dicta superius comprehensa sunt, vel aliis conciliis conscripta, quae secundum legem inveniuntur, custodire nos oportet. Si quis vero statuta supergressus corruperit vel pro nihilo habenda putaverit, si laicus est, communione, si clericus est, honore privetur. Universi dixerunt placet, placet. [Col. 0326A] Gratus episcopus dixit, superest jam ut placita omnium nostrorum quae ad consensum vestrum sunt scripta, vestra quoque subscriptione firmetis. Universi dixerunt, et consensisse nos concilii hujus scripta testantur, et subscriptione nostra consensus declarabitur noster; et subscripserunt.
- [Col. 0325A] 1. Ut Trinitas et credatur, et praedicetur.
- 2. Ut castitas a levitis et a sacerd. custodiatur
- 3. Ut chrisma et benedictio puellarum, et reconciliatio poenitentium a presbyteris non fiant.
- 4. Ut presbyter poenitentem jussus ab episcopo suo reconciliet.
- 5. Ut dioecesis quae episcopum nunquam habuit, [Col. 0325B] non habeat.
- 6. Ut qui criminibus implicati sunt, clericos non accusent.
- 7. Ut qui excommunicatum alterius susceperit, excommunicetur.
- [Col. 0326A] 8. Ut si presbyter excommunicatus sacrificare praesumpserit, anathematizetur.
- 9. Ut si presbyter inconsulto episcopo agenda celebraverit, honore privetur.
- 10. Quanti debeant judicare sacerdotem atque levitem.
- 11. Ut nullus parochiam alienam praesumat.
- [Col. 0326B] 12. Ut sine consultu metropolitani nullus ordinetur episcopus.
- 13. Ut qui contra professionem et subscriptionem suam venerit in concilio, deponatur.
[Col. 0325B] Gloriosissimo imperatore Valentiniano Augusto quarto et Theodosio, viris clarissimis consulibus, XIV Kalend. Junii Carthagine in basilica perpetua restituta cum Genedius episcopus una cum Victore [Col. 0325C] Adriano et alio Victore Pupinianense et caeteris coepiscopis suis provinciarum diversarum consedisset, Genedius episcopus dixit:
CAP. I. Omnipotenti Deo gratias refero, qui permisit ut secundum commune consilium habitum in praetorio etiam ita juxta tenorem petitionis litterarum mearum ad Carthaginem pro fide atque utilitate ecclesiastica veniretis, licet non omnes, tamen quoniam charitas totum persuadet, ut qui corpore sunt absentes, nobiscum in spiritu videantur esse conjuncti, idcirco Deo propitio, quia praesentes estis pari professione fides ecclesiastica quae per nos traditur in hoc coetu glorioso primitus confitenda est, unde nunc ordo ecclesiasticus singulorum ex consensu [Col. 0325D] omnium est exstruendus atque roborandus, ut fratrum et coepiscoporum nuper promotorum mentes de his quae proponenda sunt, roborentur. Et sicut a patribus certa dispositione accepimus ut Trinitatem quam in nostris sinibus consecratam retinemus Patris et Filii et Spiritus sancti unitatem, quae nullam noscitur habere notitiam, sicut didicimus, Dei populos instruamus, ab universis episcopis dictum est, plane sic accepimus, sic tenemus fidem apostolicam sequentes.
II. Aurelius episcopis dixit, cum in praeterito concilio de continentiae et castitatis moderamine tractaretur, gradus isti tres conscriptione quadam [Col. 0326B] castitatis per consecrationes annexi sunt. Episcopos, inquam, presbyteros et diaconos ita placuit, ut condecet sacrosanctos antistites et Dei sacerdotes, [Col. 0326C] necnon et levitas, vel qui sacramentis divinis inserviunt, continentes esse in omnibus quo possint simpliciter quod a Deo postulant impetrare, ut quod apostoli docuerunt et ipsa servavit antiquitas, nosque custodiamus, ab universis episcopis dictum est. Omnibus placet, ut episcopi, presbyteri, et diaconi, vel qui sacramenta contrectant pudicitiae custodes etiam ab uxoribus se abstineant, ab omnibus dictum est, placet, et ut in omnibus, et ab omnibus pudicitia custodiatur, qui altario deserviunt.
III. Fortunatus episcopus dixit, si jubet sanctitas vestra suggero, nam memini praeterito concilio fuisse statutum, ut chrisma, vel reconciliatio poenitentium, necnon puellarum consecratio a presbyteris non fiant; si quis autem emerserit hoc faciens, quid de eo [Col. 0326D] statuendum sit? Aurelius episcopus dixit, audivit dignatio vestra suggestionem fratris et coepiscopi nostri Fortunati, quid ad haec dicitis? ab universis episcopis dictum est: Chrismatis confectio, et puellarum consecratio a presbyteris non fiat, vel reconciliare quemque in publica missa presbytero non licere, hoc omnibus placet.
IV. Aurelius episcopus dixit, si quisquam in periculo fuerit constitutus, et se reconciliari divinis altaribus petierit, si episcopus absens fuerit, debet utique presbyter consulere episcopum, et sic periclitantem ejus praecepto reconciliare; quam rem debemus salubri consilio corroborare, ab universis [Col. 0327A] episcopis dictum est, placet quod sanctitas vestra necessario nos instruere dignata est.
V. Felix episcopus Selemselitanus dixit, etiam si hoc placet sanctitati vestrae insinuo, ut dioeceses quae nunquam episcopos acceperunt, non habeant, et illa dioecesis quae aliquando habuit, habeat proprium, et si accedente tempore, crescente fide Dei, populus multiplicatus desideraverit proprium habere rectorem, ejus videlicet voluntate, in cujus potestate est dioecesis constituta, habeat episcopum, secundum autem hanc prosecutionem sanctitas vestra aestimet quid fieri debeat. Genedius episcopus dixit, si placet, insinuatio fratris et coepiscopi nostri Felicis ab omnibus confirmetur; ab universis episcopis dictum est placet.
[Col. 0327B] VI. Numidius episcopus Massilitanus dixit, praeterea sunt quamplurimi non bonae conversationis qui existimant majores natu vel episcopos passim vageque in accusationem pulsandos, debent tam facile admitti necne? Aurelius episcopus dixit, placet ergo charitati vestrae, ut is qui aliquibus sceleribus irretitus est vocem adversus majores natu non habeat accusandi, ab universis episcopis dictum est, si criminosus est, non admittatur, omnibus placet.
VII. Felix episcopus Selemselitanus dixit, illud autem vestrae suggero sanctitati, ut hi qui pro facinoribus suis de Ecclesia pelluntur, et ausi fuerint ad comitatum pergere, aut ad judicia publica prosilire, aut si forsitan Ecclesiae catholicae limina conturbare, [Col. 0327C] episcopus vel clericus cujuslibet plebis eos sine consensu susceperit, de his quid censetis? Epigonius episcopus Bullensium regionum dixit, si quis episcopus communionem tenens catholicam hujusmodi homines vanis blandimentis incedentes temere susceperit, sciat cum his se rectissime depravatum vel damnatum. Genedius episcopus dixit, ergo recte suggerunt fratres et coepiscopi, ut qui merito facinorum suorum ab Ecclesia pulsi sunt, si ab aliquo episcopo presbytero vel clerico fuerint in communione suscepti, etiam ipse pari cum eis crimine teneatur obnoxius, refugientes sui episcopi regulare judicium; ab universis episcopis dictum est, omnibus placet.
VIII. Aliphius episcopus Ecclesiae Tagastensis legatus [Col. 0327D] provinciae Numidiae dixit, nec illud praetermittendum est, ut si quis forte presbyter ab episcopo suo correptus aut excommunicatus, tumore vel superbia inflatus, putaverit separatim Domino sacrificia offerenda, vel aliud erigendum altare contra ecclesiasticam fidem disciplinamque crediderit agendum, non exeat impunitus. Valentinus primae sedis provinciae Numidiae dixit, necessario disciplinae ecclesiasticae et fidei congrua sunt quae frater noster Aliphius prosecutus est, proinde quid exinde videtur, vestrae dilectioni edicite, si quis presbyter contra episcopum suum inflatus schisma fecerit, anathema sit, ab universis episcopis dictum est. Si quis presbyter a praeposito suo excommunicatus vel [Col. 0328A] correptus fuerit, decet utique apud vicinos episcopos conqueri ut ab ipsis ejus causa possit audiri, ac per ipsos suo episcopo reconciliari; quod nisi fecerit, sed superbia, quod absit, inflatus secernendum se ab episcopi sui communione duxerit, ac separatim cum aliquibus schisma faciens sacrificium Deo obtulerit, loco amisso anathema habeatur, et locum amittat, nihilominus et de civitate et congregatione in qua fuerit, longius repellatur, ne vel ignorantes, vel simpliciter viventes, serpentina fraude decipiat, quoniam secundum Apostolum, Ecclesia una est, una fides, unum baptisma, et si querimoniam justam adversus episcopum non habuerit, inquirendum erit.
IX. Numidius episcopus Massilitanus dixit, in [Col. 0328B] quibusdam locis sunt presbyteri qui aut ignorantes simpliciter aut dissimulantes audaciter praesente et inconsulto episcopo complurimis in domiciliis agant agenda, quod disciplinae incongruum cognoscit esse sanctitas vestra. Genedius episcopus dixit, fratris et coepiscopi nostri digna satisfactione respondere non moremur; ab universis episcopis dictum est, quisquis presbyter inconsulto episcopo agenda in quolibet loco voluerit celebrare, ipse honori suo contrarius existit.
X. Felix episcopus Selemselitanus dixit, etiam hoc adjicio secundum statuta veterum conciliorum, ut si quis episcopus, quod non opinamur, in reatum aliquem incurrerit, et fuerit ei nimia necessitas non posse plurimos congregare, ne in crimine remaneat, [Col. 0328C] a duodecim episcopis audiatur, et a sex presbyteris, et a tribus diaconibus cum proprio suo episcopo. Genedius episcopus dixit, quid ad hoc dicit sanctitas vestra? Ab universis episcopis dictum est, a nobis veterum statuta debere servari.
XI. 78 Victor episcopus Abziriditanus dixit, roboranda est ecclesiastica disciplina, ne quisquam episcoporum alterius plebes vel dioecesim sua importunitate pulsare debeat, qui hoc facere tentaverit quemadmodum coercendus est? Genedius episcopus dixit, et lex sancta prohibet, et ipsa Veritas definit non debere quemquam aliena concupiscere. Proinde quid etiam vobis omnibus placeat propria voce signate; ab universis episcopis dictum est, placet secundum [Col. 0328D] divinae legis et sancti Evangelii auctoritatem, ut nemo nostrum alienos limites transgrediatur.
XII. Numidius episcopus Massilitanus dixit, aliqui episcopi usurpatione quadam existimant contempto primate cujuslibet provinciae, sive ad desiderium populi episcopum ordinare sine litteris ad se primae cathedrae manantibus, neque postea acceptis; quid de hoc statuit sanctitas vestra? Genedius episcopus dixit, quoniam communis est honorificentia quae unicuique servari oportet, idipsum fraternitati vestrae convenit pronuntiare; ab universis episcopis dictum est, placet omnibus, ut inconsulto primate cujuslibet provinciae, tam facile nemo praesumat, licet cum multis episcopis in quocunque loco sine ejus, ut dictum est, praecepto episcopum ordinare, si autem [Col. 0329A] necessitas fuerit, tres episcopi, in quocunque loco sint, cum primatis praecepto ordinare debeant episcopum.
XIII. Genedius episcopus dixit, omnia ergo quae a vestro coetu gloriosissimo statuta sunt, placet omnibus custodiri, ab universis episcopis dictum est, placet ut custodiantur ab omnibus. Genedius episcopus dixit: Si, quod non opinamur, ab aliquo fuerint violata, quid statuitis quod fieri debeat? Ab universis [Col. 0330A] episcopis dictum est, qui contra suam professionem vel subscriptionem venerit, ipse se ab hoc coetu separabit. Genedius episcopis dixit, gratulemur Domino nostro praestante quod pro statu Ecclesiae catholicae cuncta nos salubri consilio servanda decrevimus. Et ideo quae ab omnibus sunt dicta propria debemus subscriptione firmare; ab universis episcopis dictum est, fiat, fiat, et subscripserunt.
- [Col. 0329A] 1. Ut comprovinciales episcopi de pascha suum inquirant primatem.
- 2. Ut per singulos annos concilium fiat.
- 3. Ut episcopus priusquam ordinetur, canone [Col. 0329B] agnoscat.
- 4. Ut levitae et virgines ante viginti quinque annos non consecrentur.
- 5. Ut sacramentum catechumenis non praebeatur.
- 6. Ut baptismum mortuis vel eucharistia non detur.
- 7. Ut episcopus accusatus, ubi vel infra quod tempus examinetur.
- 8. De presbyteris et diaconibus, quanti episcopi eos audiant.
- 9. Ut clerici publica judicia non appellent.
- 10. Si a quoquam ab aliis judicibus ecclesiasticis ad alios judices et ecclesiasticos majoris auctoritatis provocatum fuerit, non obesse prioribus diversas [Col. 0329C] sententias proferentibus.
- 11. Ut filii clericorum ad spectacula non accedant.
- 12. Ut clericorum matrimoniis infideles non socientur.
- 13. Ut clerici de rebus suis nihil infidelibus conferant.
- 14. Ut clerici filios suos a sua potestate exire non sinant, nisi aetate et moribus comprobatos.
- 15. Ut clerici non sint conductores vel negotiatores.
- 16. Ut clerici non usurarii sint.
- 17. Ut cum clericis extraneae feminae non cohabitent.
- [Col. 0329D] 18. Ut clerici non ordinentur, nisi omnes qui cum eis sunt, fideles existant.
- 19. Ut clerici cum ad pubertatem venerint, aut conjugium, aut castitatem profiteantur.
- 20. Ut plebes alienas alius episcopus non usurpet.
- 21. Ut nullus episcopus alienum clericum audeat retinere vel ordinare.
- 22. Ut nullus clericus ordinetur, nisi fuerit probabilis.
- 23. De precibus et orationibus.
- 24. Ut in sacrificio tantum panis et calix offeratur.
- 25. Ne clerici vel continentes ad viduas vel virgines soli habeant accessum.
- [Col. 0330A] 26. Ut primae sedis episcopus princeps sacerdotum non appelletur.
- 27. Ut clerici tabernas non ingrediantur.
- 28. Ut episcopus sine formata metropolitani longius [Col. 0330B] non proficiscatur.
- 29. Ut missa a jejunis celebretur.
- 30. Ut nullus in Ecclesia convivetur.
- 31. Ut poenitentibus juxta peccatorum modum poenitentia detur.
- 32. Ut presbyter praeter jussa vel absentiam episcopi non reconciliet poenitentes.
- 33. De custodia sacrarum virginum.
- 34. De baptizandis aegrotis qui jam loqui non possunt.
- 35. Ne apostatis vel histrionibus conversis poenitentia negetur.
- 36. Ut presbyter chrisma non conficiat.
- 37. Ut clerici sine necessitate in aliena civitate non immorentur.
- [Col. 0330C] 38. Ut non liceat fieri translationes episcoporum.
- 39. Ut non praesumant duo episcopi ordinare pontificem.
- 40. Ut dum episcopus eligitur, si contradictores habeat, quinque sacerdotes conveniant.
- 41. Ut per singulos annos convenientes episcopi ad concilium etiam de paschali solemnitate a primate suo informentur.
- 42. Ut non accipiat alium episcopum plebs quae in dioecesi semper subjacebit.
- 43. Ut qui plebe sua contempta ad concilium venire detrectant, et plebem et honorem amittant.
- [Col. 0330D] 44. Ut clericum alienum nullus sibi praesumat episcopus ordinare.
- 45. Ut episcopus qui plures habet clericos ei qui eget ad ordinandum postulatus largiatur.
- 46. Ut episcopus qui in dioecesi factus solum eam plebem teneat qua exstitit ordinatus
- 47. Ut praeter scripturas canonicas nihil in Ecclesia legatur sub nomine divinarum Scripturarum.
- 48. De baptizatis a Donatistis.
- 49. Ut ea quae quis in ecclesiastico positus gradu acquisivit, Ecclesiae conferantur.
- 50. Ut gesta concilii episcoporum subscriptionibus confirmentur.
[Col. 0331A] Caesario et Attico viris clarissimis consulibus Kalend. Septembris Carthagine in secretario basilicae restitutae cum Aurelius episcopus una cum coepiscopis suis consedisset, astantibus etiam diaconibus, constituta sunt haec quae praesenti concilio definita sunt.
CAP. I. Placuit ergo in principio propter errorem qui saepe solet oboriri ut omnes Africanae provinciae episcopi observationem paschalem ab Ecclesia Carthaginensi curent accipere.
II. Similiter placuit, ut propter causas ecclesiasticas quae ad perniciem plebium saepe veterascunt singulis quibusque annis concilium vocetur, ad quod omnes provinciae quae primas sedes habent de conciliis suis binos aut quintos elegerint episcopos [Col. 0331B] mittant, ut et minus invidiosi minusque hospitibus sumptuosi existant, ut congregato conventu plena possit esse auctoritas, de Tripoli autem propter inopiam episcoporum unus episcopus veniat.
II. Item placuit ut ordinatis episcopis vel clericis prius ab ordinatoribus suis decreta conciliorum auribus eorum inculcentur, ne se aliquid contra statuta concilii fecisse poeniteat.
IV. Item placet ut ante viginti quinque annos aetatis, nec diaconi ordinentur, nec virgines consecrentur, et ut lectores populos non salutent.
V. Item placuit per solemnissimos paschales dies sacramentum catechumenis non detur, nisi solitum sal, quia si fideles per illos dies sacramenta non mutant, [Col. 0331C] nec catechumenis oportet mutare.
VI. Item placuit ut corporibus defunctorum eucharistia non detur, dictum est enim a Domino: Accipite et edite. Cadavera autem nec accipere possunt, nec edere. Cavendum est etiam, ne mortuos baptizari posse fratrum infirmitas credat, quibus nec Eucharistia dari licitum est.
VII. Aurelius episcopus dixit, quisquis episcoporum accusatur ad primates provinciae ipsius causam deferat accusator, nec a communione suspendatur, cui crimen intenditur, nisi ad causam suam dicendam electorum judicum die statuta litteris evocatus minime occurrerit, hoc est, infra spatium mensis ex ea die qua eum litteras accepisse constiterit quod si aliquas veras necessitatis causas [Col. 0331D] probaverit, quibus eum occurrere non potuisse manifestum sit, causae suae dicendae intra alterum mensem integram habeat facultatem, verum tandiu post mensem secundum non communicet, donec purgetur. Si autem ad concilium universale anniversarium occurrere noluerit, vel ibi causa ejus terminetur, ipse in se damnationis suae sententiam dixisse judicetur. Tempore sane quo non communicat nec in sua Ecclesia vel parochia communicet, accusator autem ejus, si nunquam diebus causae discendae defuerit, [Col. 0332A] communione non removeatur. Si vero aliquando defuerit, subtrahens se, restituto in communione episcopo removeatur a communione accusator, ita tamen ut nec ipsi adimatur facultas causae peragendae, si se occurrere voluisse, sed non potuisse probaverit. Illud vero placuit, ut cum agere coeperit in episcoporum judicio, si fuerit accusatoris persona culpabilis, ad arguendum non admittatur nisi proprias causas, non tamen ecclesiasticas, asserere voluerit.
VIII. Si autem presbyteri vel diaconi fuerint accusati, adjuncto sibi ex vicinis locis proprius episcopus legitimo numero collegarum quos ab eodem accusati petierint, id est, una secum in presbyterii nomine episcopi sex, in diaconii tres, qui ipsorum causas [Col. 0332B] discutiant, eadem dierum et dilationum et a communione remotionum et discussione 79 personarum inter accusatores et eos qui accusantur forma servata, reliquorum autem clericorum causas etiam solus episcopus loci agnoscat et finiat.
IX. De diversis ordinibus Ecclesiae servientibus, ut si quis in causam criminis incurrerit, et abnuerit judicium ecclesiasticum debet periclitari, et ut filii sacerdotum spectacula saecularia non adeant. Item placuit, quisquis episcoporum, presbyterorum, et diaconorum, seu clericorum, cum in Ecclesia ei crimen fuerit intentatum, vel civilis causa fuerit commota, si derelicto ecclesiastico judicio, publicis judiciis purgari voluerit, etiam si pro ipso ei fuerit prolata sententia, locum suum amittat, et hoc in [Col. 0332C] criminali actione. In civili vero perdat quod evicit, si locum suum obtinere maluerit, siquidem ad eligendos judices sibi de Ecclesiae consortio dubitat, vileque Ecclesiae consortium judicat, qui de universa Ecclesia male sentiendo de judicio saeculari poscit auxilium, cum privatorum causam Apostolus etiam ad Ecclesiam deferri, atque ibi determinari praecipiat.
X. Hoc etiam placuit, ut a quibuscunque judicibus ecclesiasticis ad alios judices ecclesiasticos ubi est major auctoritas fuerit provocatum, non eis obsit quorum fuerit soluta sententia si convinci non potuerint, vel inimico animo judicasse, vel aliqua cupiditate, aut gratia depravari. Sane si ex consensu partium judices electi fuerint, etiam a [Col. 0332D] pauciore numero quam constitutum est, non liceat provocari.
XI. Ut filii sacerdotum vel clericorum spectacula saecularia non exhibeant, sed nec spectent, quanquam quidem ab spectaculo et omnes laici prohibeantur, semper enim christianis omnibus hoc interdictum est, ut ubi blasphemi sunt, non accedant.
XII. Item placuit, ut filii vel filiae episcoporum vel quorumlibet clericorum gentilibus vel [Col. 0333A] haereticis aut schismaticis matrimonio non jungantur.
XIII. Ut episcopi vel clerici in eos qui catholici, christiani non sunt, etiam si consanguinei fuerint, per donationes rerum suarum nihil conferant.
XIV. Ut episcopi vel clerici suos finos a sua potestate per emancipationem exire non sinant, nisi de moribus eorum fuerint et aetate securi, ut possint ad eos jam propria pertinere peccata.
XV. Item placuit ut episcopi et presbyteri et diaconi vel clerici non sint conductores, neque procuratores, neque ullo turpi lucro, vel inhonesto negotio victum quaerant, quia respicere debent scriptum [Col. 0333B] esse: nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus.
XVI. Ut nullus clericorum amplius recipiat quam accommodaverit; si pecuniam, pecuniam suscipiat, si speciem, eamdem speciem quantum dederit accipiat, et quidquid aliud tantum quantum dederit accipiat.
XVII. Ut cum omnibus omnino clericis extraneae feminae non cohabitent, sed solae matres, aviae, materterae, amitae, sorores, et filiae fratrum aut sororum, et quaecunque ex familia domestica necessitate, etiam antequam ordinarentur, jam cum eis habitabant, vel si filii eorum jam ordinatis parentibus uxores acceperunt, aut servis non habentibus in domo quas ducant, aliunde ducere necessitas [Col. 0333C] fuit.
XVIII. Ut episcopi, presbyteri et diaconi, non ordinentur, priusquam omnes qui sunt in domo eorum Christianos catholicos fecerint.
XIX. Placuit ut lectores cum ad annos pubertatis venerint, cogantur aut uxores ducere, aut continentiam profiteri.
XX. Placuit ut a nullo episcopo usurpentur plebes alienae, nec aliquis episcoporum supergrediatur in dioecesi suum collegam.
XXI. Ut clericum alienum, nisi concedente ejus episcopo, nemo audeat vel retinere vel promovere in Ecclesia sibi credita, clericorum autem nomen etiam lectores et psalmistae et ostiarii retinent.
[Col. 0333D] XXII. Ut nullus ordinetur clericus non probatus, vel episcoporum examine vel populi testimonio.
XXIII. Ut nemo precibus vel patrem pro filio, vel filium pro patre nominet, et cum ad altare assistitur, semper ad patrem dirigatur oratio, et quascunque sibi preces aliquis describit, non eis utatur, nisi prius eas instructiones fratribus contulerit.
XXIV. Ut in sacramentis corporis et sanguinis Domini nihil amplius offeratur quam ipse Dominus tradidit, hoc est, panis et vinum aquae mistum, nec amplius in sacrificiis offeratur quam de uvis et frumentis.
[Col. 0334A] XXV. Ut clerici vel continentes ad viduas vel virgines, nisi jussu vel permissu episcoporum et presbyterorum, non accedant. Et hoc non soli faciant, sed cum clericis vel cum his cum quibus episcopus jusserit vel presbyter. Nec episcopi aut presbyteri soli habeant accessum ad hujusmodi feminas, nisi aut clerici praesentes sint aut graves aliqui Christiani.
XXVI. Ut primae sedis episcopus non appelletur princeps sacerdotum, aut summus sacerdos, aut aliquid hujusmodi, sed tantum primae sedis episcopus.
XXVII. Ut clerici edendi vel bibendi causa tabernas non ingrediantur, nisi peregrinationis necessitate compulsi.
[Col. 0334B] XXVIII. Item placuit ut episcopi trans mare non proficiscantur, nisi consulto primae sedis episcopo sive cujuscunque provinciae primate, ut ab episcopo praecipue possit sumere formatam vel commendationem.
XXIX. Ut sacramenta altaris non nisi a jejunis hominibus celebrentur, excepto uno die anniversario quo coena Domini celebratur. Nam si aliquorum meridiano tempore defunctorum sive episcoporum sive caeterorum commendatio facienda est, solis orationibus fiat si illi qui faciunt, jam pransi inveniantur.
XXX. Ut nulli episcopi vel clerici in ecclesia conviventur, nisi forte transeuntes hospitiorum necessitate illic reficiantur. Populi etiam ab hujusmodi [Col. 0334C] convivis quantum fieri potest prohibeantur.
XXXI. Ut poenitentibus secundum peccatorum differentiam, episcopi arbitrio poenitentiae tempora decernantur.
XXXII. Ut presbyter inconsulto episcopo non reconciliet poenitentem nisi absente episcopo necessitate cogente cojuscunque poenitentis; publicum et vulgatissimum crimen est quod universam Ecclesiam commoverit, ante absidam manus ei imponatur.
XXXIII. Ut virgines sacrae si a parentibus a quibus custodiebantur privatae fuerint, episcopi providentia vel presbyteri ubi episcopus absens est, in monasterio virginum vel gravioribus feminis [Col. 0334D] commendentur, ut simul habitantes, invicem se custodiant, ne passim vagantes Ecclesiae laedant opinionem.
XXXIV. Ut aegrotantes, si pro se respondere non possunt cum voluntatis eorum testimonium sui dixerint, baptizentur, similiter et de poenitentibus agendum est.
XXXV. Ut scenicis atque histrionibus certisque hujusmodi personis vel apostaticis conversis vel reversis ad Dominum gratia vel reconciliatio non negetur.
XXXVI. Ut presbyter inconsulto episcopo virgines non consecret, chrisma vero nunquam conficiat.
[Col. 0335A] XXXVII. Ut clerici in aliena civitate non immorentur, nisi causas eorum justas episcopi loci vel presbyteri locorum perviderint.
XXXVIII. Illud autem suggerimus mandatum nobis, quod etiam in Capuensi plenaria synodo videtur statutum, quod non liceat fieri rebaptizationes et reordinationes vel translationes episcoporum. Nam Cresconius villae Regiensis episcopus plebe sua derelicta Tiburnensem invasit Ecclesiam, et usque hodie commonitus secundum quod statutum fuerat relinquere eamdem quam invaserat plebem contempsit, adversus statuta quae pronuntiata fuerant, confirmata quidem audivimus, sed petimus secundum quod nobis mandatum est, ut dignemini dare fiduciam, quo necessitate ipsa cogente liberum sit nobis [Col. 0335B] rectorem provinciae secundum statuta gloriosissimorum principum adversus illum adire, ut qui miti admonitioni vestrae acquiescere noluit et emendare illicitum, auctoritate judiciaria protinus excludatur. Aurelius episcopus dixit, servata forma disciplinae non aestimabitur appetitus, si vestra charitate modestius, conventus recedere detractaverit, cum fuerit suo contemptu et contumacia faciente etiam auctoritate judiciaria conventus. Honoratus et Urbanus episcopi dixerunt, hoc enim omnibus placet, ab universis episcopis dictum est, justum est, placet.
XXXIX. Honoratus et Urbanus episcopi dixerunt, et illud nobis mandatum est, ut quia proximae fratres nostri Numidiae duo episcopi ordinare praesumpserunt [Col. 0335C] pontificem, non nisi a duodecim censeatis episcoporum celebrari ordinationes. Aurelius episcopis dixit, forma antiqua servabitur, ut non minus quam tres sufficiant qui fuerint a metropolitano directi ad episcopum ordinandum, propterea quia in Tripoli forte et Arguze interjacere videntur barbarae gentes. Nam in Tripoli, ut asseritur, episcopi sunt quinque tantummodo et possunt forte de ipso numero vel duo necessitate aliqua occupari, difficile est enim ut de quolibet numero omnes possint occurrere. Nunquid debet hoc ipsum impedimento ecclesiasticae esse utilitati? Nam et in hac Ecclesia dignata est sanctitas vestra humaniter convenire crebro ac pene per diem Dominicam ordinandos habemus. Nunquidnam frequenter potero duodecim vel decem vel [Col. 0335D] multominus advocare episcopos, sed facile est mihi duos adjungere meae parvitati episcopos vicinos, quapropter cernit mecum charitas vestra hoc ipsum observari non posse.
XL. Et illud est statuendum, ut quando ad eligendum episcopum convenerimus si qua contradictio fuerit oborta, quia talia facta sunt apud nos, non praesumant ad purgandum eum qui ordinatus est tres jam, sed postulentur ad numerum supradictorum duo vel tres, et in eadem plebe cui ordinandus est discutiatur. Primo personae contradicentium, postremo illa etiam quae objiciuntur pertractentur, et cum 80 purgatus fuerit sub conspectu publico, ita demum ordinetur, si hoc cum vestrae sanctitatis [Col. 0336A] animo concordat, roboretur vestrae dignitatis responsione; ab universis episcopis dictum est, placet satis.
XLI. Honoratus et Urbanus episcopi dixerunt: Quoniam de concilio quaedam tractata noscuntur, adjicimus etiam de die Paschae nobis esse mandatum, ut de Ecclesia semper Carthaginensi, sicut praedictum est, instruamur, et non sub angusto temporis spatio. Aurelius episcopus: Si sanctitati vestrae videtur, quoniam nos spopondisse jam superius meminimus, ut singulis quibusque annis ad tractandum conveniamus, et cum convenerimus in unum, tunc divulgabitur sanctus Paschae dies per legatos qui fuerunt in concilio. Honoratus et Urbanus episcopi dixerunt: Nunc de praesenti coetu petimus, ut litteris [Col. 0336B] provinciam nostram de hac die informare dignemini. Aurelius episcopus dixit: Ita fiat necesse est.
XLII. Epigonius episcopus dixit: Multis in conciliis hoc statutum est a coetu sacerdotali, ut plebes quae in dioecesibus ab episcopis tenentur quae episcopos nunquam hahuerunt, non nisi cum voluntate ejus episcopi a quo tenentur, proprios accipiant rectores, id est episcopos; at vero quia nonnulli quodam dominatu adepto communionem fratrum abhorrent, vel certe, cum elevati fuerint, quasi in quadam arce tyrannicam sibi dominationem vindicant, quod plerique stolidi adversus episcopos suos cervices erigunt presbyteri, vel conviviis sibi conciliantes plebem ut persuasu maligno et illicito eosdem velint sibi collocare rectores, quod quidem insigne mentis [Col. 0336C] tuae tenemus votum, frater religiose Aureli, quia haec saepe oppressisti non curando tales petitiones, sed propter eorum malos cogitatus et prave concinnata concilia hoc dico non debere rectorem accipere eam plebem quae in dioecesi semper subjacuit, nec unquam proprium episcopum habuit, quapropter si universo sanctissimo concilio complacet hoc quod prosecutus sum, confirmetur. Aurelius episcopus dixit: Fratris et consacerdotis nostri prosecutioni non obsisto, sed hoc me fecisse, et facturum esse, confiteor.
XLIII. Circa eos sane qui fuerint concordes, non solum circa Ecclesiam Carthaginensem, sed circa omne sacerdotale consortium. Sunt enim plerique conspirantes cum propriis plebibus, quas decipiunt, [Col. 0336D] ut dictum est, earum scalpentes aures ad seducendum vitiosae vitae homines, vel certe inflati et ab hoc consortio separati, qui putant propriae plebi incubandum, et nonnunquam conventi ad concilium venire refugiunt et detractant, sua forte ne prodantur flagitia metuentes, dico, si placet, contra hos non tantum dioeceses non esse servandas, verum etiam et de propria Ecclesia, quae illis male fuerit omnino adnitendum, ut etiam auctoritate publica rejiciantur, atque ab ipsis principalibus cathedris removeantur; oportet enim ut qui universis fratribus ac toti concilio inhaeserit, non solum sua jure integro, sed et dioeceses possideat, at vero qui sibimet putant plebes suas sufficere fraterna dilectione contempta, nec [Col. 0337A] tantum dioeceses amittant, sed, ut dixi, etiam propriis publica careant auctoritate, ut rebelles. Honoratus et Urbanus dixerunt episcopi: Summa provisio sanctitatis tuae cohaesit mentibus singulorum, et puto omnium responsione ea qua prosequi dignatus es probanda. Universi episcopi dixerunt: Placet, placet.
XLIV. Epigonius episcopus dixit: In multis conciliis hoc statutum est, etiam nunc hoc confirmatum est vestra providentia, fratres charissimi, ut clericum alienum nullus sibi praeripiat episcopus, praeter ejus arbitrium cujus fuerit clericus; dico autem Julianum qui ingratus est Dei beneficiis per meam parvitatem in se collatis ita temerarium et audacem exstitisse, ut eum qui a me baptizatus est cum esset puer egentissimus, [Col. 0337B] mihi ab eodem commendatum, cumque multis annis a me aleretur atque incresceret, hunc, ut dixi, baptizatum in ecclesia mea per manum parvitatis meae constat, idem in dioecesi Appabensi lector esse coeperat, imo annis ferme duobus legerat, nescio quo contemptu humilitatis meae idem Julianus arripuit, quem dicit quasi proprium civem sui loci Nazaritani me inconsulto usurpare, nam et diaconum illum ordinavit, hoc scilicet pareat, haec licentia vobis, beatissimi fratres, sin minus tam impudens cohibeatur, nec se misceat communioni cujusquam. Numidius episcopus dixit: Si non postulata neque consulta tua dignatione id videatur fecisse Julianus, judicamus omnes inique factum atque indigne, quapropter nisi idem Julianus correxerit errorem suum, [Col. 0337C] et cum satisfactione eumdem clericum quem fuit ausus ordinare, revocaverit tuae plebi, contra statuta concilii faciens, contumacia sua separatus a nobis excipiet judicium. Epigonius episcopus dixit, aetate pater et ipsa promotione antiquissimus vir, laudabilis frater et collega noster Victor vult hanc petitionem generalem omnibus effici.
XLV. Aurelius episcopus dixit: Sermonem meum admittite, fratres; contingit nonnunquam ut postulentur ab ecclesiis quae praepositis egent vel episcopis vel presbyteris, et tamen memor statutorum id sequor ut conveniam episcopum ejus, atque ei inculcem quod ejus clericus a qualibet ecclesia postuletur, sed forte in hodierno non reluctati sunt, et ne quando contingat ut reluctentur cum fuerint a me in hac [Col. 0337D] causa postulati quem scitis multarum ecclesiarum et ordinandorum causam sustinere. Justum est ergo ut quemlibet consacerdotum conveniam cum duobus e consortio nostro vel tribus testibus; si vero indevotus exstiterit, quid censet charitas vestra faciendum? ego enim cunctarum Ecclesiarum dignatione Dei, ut scitis, fratres, sollicitudinem sustineo. Numidius episcopus dixit: Fuit haec semper licentia huic sedi, unde vellet et de cujus nomine finisset conventus pro desiderio cujusque Ecclesiae ordinaret episcopum. Epigonius episcopus dixit: Bonitas sequestrat possibilitatem. Minus enim praesumis, frater, et cum te bonum et clementem omnibus reddis, habes enim hoc in arbitrio, satis est ut satisfiat personae uniuscujusque [Col. 0338A] episcopi, in prima tantummodo conventione. Si autem quodlibet huic sedi vindicandum fuerit sibi arbitratus, necesse habes tu omnes Ecclesias suffulcire. Unde tibi non potestatem damus, sed etiam assignamus ut liceat voluntati tuae semper tenere quem voles, ut praepositos plebibus vel ecclesiis constituas qui postulati fuerint, et unde voles. Posthumianus episcopus dixit: Deinde qui unum habuerit, nunquid debet ei unus presbyter ipse auferri? Aurelius episcopus dixit: Sed episcopus unus esse potest, per quem dignatione divina presbyteri multi constitui possunt, unus autem episcopus difficile invenitur constituendus; quapropter si necessarium episcopatui quis habet presbyterium, et unum, ut dixisti, frater, habuerit, et ipsum ad promotionem [Col. 0338B] dare debebit. Posthumianus episcopus dixit: Ergo si habet alius abundantes clericos, debet mihi alia plebs subvenire. Aurelius episcopus dixit: Sane quomodo ecclesiae alterius tu subveneris, persuadebitur illi qui plures habet clericos, ut unum tibi ordinandum largiatur.
XLVI. Honoratus et Urbanus episcopi dixerunt: Audivimus constitutum ut dioeceses non mereantur episcopum accipere, nisi cum consensu ejus sub quo fuerint constitutae, sed in provincia nostra cum aliqui forte in dioecesi, concedente eo episcopo in cujus potestate fuerant constitutae, ordinati sunt episcopi, etiam dioeceses sibi vindicant, hoc et corrigi charitatis vestrae judicio et inhiberi de caetero debet. Epigonius episcopus dixit: Singulis episcopis servatum [Col. 0338C] est quod decebat, ut ex massa dioecesium nulla caperetur, ut proprium episcopum habuisset; nisi ipse consensum adhibuisset concedendi, sufficiat enim si consenserit ut eadem dioecesis permissa proprium tantum episcopum habeat, et caeteras sibi non vindicet dioeceses, quae exempta de fasce multarum sola meruit honorem apostolatus suscipere. Aurelius episcopus dixit: Non dubito charitati vestrae omnium placere eum qui in dioecesi concedente episcopo matricem tenuit, solam eamdem retinere plebem in qua fuit ordinatus.
XLVII. Item placuit, ut praeter scripturas canonicas nihil in ecclesia legatur sub nomine divinarum Scripturarum. Sunt autem canonicae scripturae, id est, primus Genesis, secundus Exodus, tertius Leviticus, [Col. 0338D] quartus Numeri, quintus Deuteronomium, sextus Jesu Nave, septimus Judicum, octavus Ruth, nonus Regum libri 4, Paralipomenon libri duo, Job unus, Psalterium Daviticum, Salomouis libri 5, libri duodecim prophetarum, Isaias, Jeremias, Ezechiel, Daniel, Tobias, Judith, Esther, Esdrae libri 2, Machab. libri 2, Novi autem Testamenti 27, Evangeliorum libri 4, Actuum apostolorum liber unus, Pauli apostoli Epistolae 14, ejusdem ad Hebraeos una, Petri apostoli duae, Joannis apostoli tres, Judae apostoli una, et Jacobi una, Apocalypsis Joannis liber unus qui sunt 27, hoc etiam fratri et consacerdoti nostro Bonifacio, vel aliis earum partium episcopis pro confirmando isto canone innotescat, quia a patribus [Col. 0339A] ista accepimus in ecclesia legenda, liceat etiam legi passiones martyrum cum anniversarii dies eorum celebrentur.
XLVIII. Placuit ut consulamus fratres et consacerdotes nostros Siricium et Simplicianum de solis infantibus qui baptizantur penes eosdem ne quod suo non fecerint judicio cum ad Ecclesiam Dei salubri proposito fuerint conversi, parentum illis error impediat ne provehantur sacri altaris ministri, quibus insertis Honoratus et Urbanus episcopi, legati provinciae Mauritaniae Sitifensis, dixerunt: Jam dudum cum apud sanctitatem vestram allegaremus scripta, dilati sumus ea contemplatione quod fratres nostri advenire possent de Numidia legati, sed quia non parvi dies sunt quibus exspectati minime venerunt [Col. 0339B] ultra praetermittere quae nobis mandata sunt a nostris coepiscopis non oportet, atque ideo, fratres, suggestionem nostram libenter admittite, de fide enim Nicaeni tractatus audivimus, verum et de sacrificiis inhibendis post prandium, ut a jejunis, sicut dictum est, offerantur, et tunc et nunc confirmatum est.
XLIX. Placuit ut episcopi, presbyteri, diaconi, [Col. 0340A] vel quicunque clerici qui nihil habentes ordinantur, et tempore episcopatus vel clericatus sui agros vel quaecunque praedia nomine suo comparant tanquam rerum divinarum invasionis crimine teneantur, nisi admoniti ecclesiae eadem ipsa contulerint. Si autem ipsis proprie aliquid liberalitate alicujus vel successione cognationis venerit, faciant inde quod eorum proposito congruit. Quod si a suo proposito retrorsum exorbitaverint, honore ecclesiastico indigni tanquam reprobi judicentur.
L. Aurelius episcopus dixit: Quoniam igitur universa arbitror fuisse tractata, si omnia cum animo vestro convenerunt, sermone vestro cuncta roborate. Universi episcopi dixerunt: Omnibus haec placuerunt, et haec nostra subscriptione firmamus, et subscripserunt: [Col. 0340B] Aurelius episcopus Ecclesiae Carthaginensis huic decreto consensi, et relecto subscripsi, Epigonius episcopus Bulensis regionis subscripsi, Augustinus episcopus plebis Hipponensis subscripsi. Similiter et omnes episcopi 44 numero subscripserunt.
Explicit concilium Carthaginense.
- [Col. 0339B] 1. Qualiter debeant episcopi ordinari.
- 2. Qualiter consecrentur episcopi.
- 3. Qualiter presbyteri ordinentur.
- 4. Quemadmodum diacones constituantur.
- 5. Quemadmodum subdiaconi ordinentur.
- [Col. 0339C] 6. Quemadmodum acolythi ordinentur.
- 7. Qualiter exorcistae constituantur.
- 8. Qualiter lectores fiant.
- 9. Qualiter ostiarii ordinentur.
- 10. Qualiter psalmistae.
- 11. Qualiter virgines sanctimoniales.
- 12. Qualiter viduae vel sanctimoniales ad baptisterium ordinentur.
- 13. Qualiter sponsi et sponsae benedicantur.
- 14. De cellula sacerdotis.
- 15. De victu et habitu sacerdotis.
- 16. Ut episcopus libros gentilium non legat.
- 17. Ut episcopus indigentium curam per presbyteros et diacones agat.
- [Col. 0339D] 18. Ut episcopus per testamentum tuitionem non suscipiat.
- 19. Ut episcopi pro rebus saecularibus non litigent.
- 20. Ut episcopus tantum divinis vacet.
- 21. Ut episcopus aegrotans pro se legatum ad synodum mittat.
- 22. Ut episcopus sine testimonio clericorum et plebis clericos non instituat.
- 23. Ut episcopus causas clericis praesentibus audiat.
- 24. Ut quando episcopus verbum facit, nullus discedat.
- 25. De discordantibus episcopis.
- [Col. 0340B] 26. Ut episcopus dissidentes concordare compellat.
- 27. De episcopo vel clerico in alio loco non transferendo.
- 28. De damnatione episcoporum a synodo tractanda.
- [Col. 0340C] 29. De episcopo qui alicui crimen objecerit.
- 30. Quod irrita sit sententia episcoporum in absentem.
- 31. Qualiter res ecclesiae ab episcopo habeantur.
- 32. De irritis distractionibus episcoporum.
- 33. De episcopis vel presbyteris ut a cujuscunque ecclesia in ordine suo recipiantur.
- 34. De primatu consessus presbyterorum cum episcopo.
- 35. De consessu presbyterorum in ecclesia cum episcopo.
- 36. Ut presbyteri parochiani aut per se aut per [Col. 0340D] alios qui sacrum tractant chrisma ab episcopo petant.
- 37. De obedientia diaconorum erga presbyteros.
- 38. Ut diaconus eucharistiam jussu presbyteri ministret.
- 39. Ut diaconus jubente presbytero sedeat.
- 40. Ut diaconus coram presbyteris interrogatus respondeat.
- 41. Ut diaconus tempore tantum officii albam induat.
- 42. De clericis qui pro fide tentati sunt.
- 43. De his qui pro fide ab infidelibus persecutiones passi sunt.
- 44. De tonsura clericorum.
- [Col. 0341A] 45. De habitu clericorum.
- 46. De continentia clericorum.
- 47. De incessu clericorum.
- 48. De clericis qui extra necessitatem ad nundinas vadunt.
- 49. De vigiliis clericorum.
- 50. De clericis ab officio continentibus.
- 51. De clericis ut artificio victum quaerant.
- 52. De clericis qualiter sibi victum et vestitum quaerant.
- 53. Ut legant clerici qui orare non possunt.
- 54. De clericis invidis.
- 55. De clericis accusatoribus.
- 56. De clericis maledicis.
- 57. De clericis adulatoribus et proditoribus.
- [Col. 0341B] 58. De clericis frequenter litigantibus.
- 59. De clericis concordantibus.
- 60. De clericis turpiloquis, sive vagis.
- 61. De clericis per creaturas jurantibus.
- 62. De clericis inter epulas cantantibus.
- 63. De clericis sanis jejunia polluentibus.
- 64. De his qui studiose Dominico die jejunant.
- 65. De Pascha suo tempore celebrando.
- 66. Ut clericus ab episcopo injuste damnatus recurrat ad synodum.
- 67. De seditionariis, aut usurariis, ne clerici fiant.
- 68. Ut ex poenitentibus ordinatus clericus deponatur.
- 69. Ut episcopus viduae vel repudiatae maritum [Col. 0341C] ad clerum promovens, deponatur.
- 70. Ut clericus haereticorum convivia vel consortia fugiat.
- 71. Quod haereticorum coetus, non ecclesia, sed conciliabulum sit.
- 72. Quod cum haereticis nec orandum sit, nec psallendum.
- 73. Ut cum excommunicatis communicans, vel orans, excommunicetur.
- 74. De poenitentium lege.
- 75. De negligentioribus poenitentibus.
- 76. De poscentibus poenitentiam si postea obmutescant.
- 77. De poenitentibus, ut in morte viaticum accipiant.
- [Col. 0342A] 78. De poenitentibus, si post viaticum supervivant.
- 79. De poenitentibus, si casu aliquo moriantur.
- 80. De manus impositione super poenitentes.
- 81. Ut poenitentes mortuos efferant et sepeliant.
- 82. Ut poenitentes semper genua flectant.
- 83. De senibus honorandis.
- 84. Ut fideles pro audienda ratione in ecclesia usque ad missam stent.
- 85. Ut qui baptizandi sunt nomen dent, et a vino et a carne abstineant.
- 86. Ut nuper baptizati caste et continenter vivant.
- [Col. 0342B] 87. De catholicis qui causam apud infideles proponunt.
- 88. De his qui ecclesia praetermissa ad spectacula pergunt.
- 89. De his qui auguriis, vel incantationibus, vel judaicis superstitionibus serviunt
- 90. De energumenis.
- 91. Item de energumenis.
- 92. De victu energumenorum.
- 93. Ut oblationes discordantium non recipiantur.
- 94. Ut oppressorum pauperum oblationes non suscipiantur.
- 95. De his qui oblationes defunctorum ecclesiis fraudant.
- [Col. 0342C] 96. De accusatore et accusato.
- 97. De eo qui religiosis feminis praeficitur ut probetur.
- 98. Ut laicus poenitentibus clericis non doceat.
- 99. Ut mulieres publice docere non praesumant.
- 100. Ut mulieres baptizare non praesumant.
- 101. De viduis, adolescentibus, et infirmis.
- 102. Ne clerici viduarum familiaritate associentur.
- 103. De viduis, quae ecclesiae stipendiis sustentantur.
- 104. De viduis quae professae continentiam praevaricatae sunt.
[Col. 0341D] Augusto Honorio IV, et Euticiano consulibus, VI Idus Novembris, cum Aurelius episcopus in concilio universali Carthagine, in secretario cum omnibus consacerdotibus suis consedisset, placuit cum eo cunctis qui fuerunt in eadem sancta synodo constituere haec quae ad ordines ecclesiasticos canonicis sunt necessaria disciplinis, ibi in principio constitutum est qualis ordinari debeat episcopus.
[Col. 0342D] CAP. I. Cum episcopus ordinandus est, antea examinetur, si natura sit prudens, si docibilis, si moribus temperatus, si vita castus, si sobrius, si semper sui negotii cavens, si humilis, si affabilis, si misericors, si litteratus, si in lege Domini instructus, si in Scripturarum sensibus cautus, si in dogmatibus ecclesiasticis exercitatus, et ante omnia, si fidei documenta verbis duplicibus asserat, id est Patrem et Filium [Col. 0343A] et Spiritum sanctum unum Deum esse confirmans, totamque Trinitatis deitatem coessentialem, et consubstantialem, et coaeternalem, et coomnipotentem praedicans, si singulas quasque in Trinitate personas plenum Deum, et totas tres personas unum Deum, si incarnationem divinam non in Patre neque in Spiritu sancto factam, sed in Filio tantum credat, ut qui erat in divinitate Dei Patris filius ipse fieret in homine hominis matris filius, Deus verus ex Patre, homo verus ex matre, carnem ex matris visceribus habens, et animam humanam rationalem simul in eo utriusque naturae, id est Deus et homo, una persona, unus Filius, unus Christus, unus Dominus, creator omnium quae sunt et auctor, Dominus et rector cum Patre et Spiritu sancto omnium creaturarum, [Col. 0343B] qui passus sit vera carnis passione, mortuus vera corporis sui morte, resurrexit vera carnis suae receptione, et vera animae resumptione in qua veniet judicare vivos et mortuos. Quaerendum etiam ab eo si Novi et Veteris Testamenti, id est legis et prophetarum, et apostolorum unum eumdemque credat auctorem et Dominum, si diabolus non per conditionem, sed per arbitrium factus sit malus; quaerendum etiam ab eo, si credat hujus quam gestamus, et non alterius carnis resurrectionem, si credat judicium futurum, et recepturos singulos pro his quae in carne gesserunt, vel poenas vel praemia, si nuptias non prohibeat, si secunda matrimonia non damnet, si carnium perceptionem non culpet, si poenitentibus reconciliatis communicet, si in baptismo omnia [Col. 0343C] peccata, id est tam illud originale contractum quam illa quae voluntarie admissa sunt dimittantur, si extra Ecclesiam catholicam nullus salvetur. Cum in his omnibus examinatus fuerit inventus plene instructus, tunc cum consensu clericorum et laicorum, et conventu totius provinciae episcoporum, maximeque metropolitani, ut auctoritate, vel praesentia ordinetur episcopus, suscepto in nomine Christi episcopatu, non suae delectationi, nec suis motibus, sed his patrum diffinitionibus acquiescat. Dehinc disponitur qualiter ecclesiastica officia ordinantur.
82 II. Episcopus cum ordinatur, duo episcopi ponant et teneant Evangeliorum codicem super caput [Col. 0343D] et cervicem ejus, et uno super eum fundente benedictionem, reliqui omnes episcopi qui adsunt manibus suis caput ejus tangant.
III. Presbyter cum ordinatur, episcopo eum benedicente, et manum super caput ejus tenente, etiam omnes presbyteri qui praesentes sunt manus suas juxta manus episcopi super caput illius teneant.
IV. Diaconus cum ordinatur, solus episcopus qui eum benedicit manus super caput illius ponat, quia non ad sacerdotium, sed ad ministerium consecratur.
V. Subdiaconus cum ordinatur solus episcopus quia manus impositionem non accepit, patenam de episcopi manu accipiat vacuam et calicem vacuum, de manu vero archidiaconi urceolum cum aqua et mantile et manutergium.
[Col. 0344A] VI. Acolythus cum ordinatur, ab episcopo quidem doceatur qualiter se in officio suo agere debeat, sed ab archidiacono accipiat ceroferarium cum cereo, ut sciat se ad accendenda Ecclesiae luminaria mancipari. Accipiat et urceolum vacuum ad suggerendum vinum in Eucharistiam sanguinis Christi.
VII. Exorcista cum ordinatur, accipiat de manu episcopi libellum in quo scripti sunt exorcismi dicente sibi episcopo: Accipe et commenda memoriae, et habeto potestatem imponendi manus super energumenum, sive baptizatum, sive catechumenum.
VIII. Lector cum ordinatur, faciat de illo verbum episcopus ad plebem, indicans ejus fidem, ac vitam atque ingenium; post haec spectante plebe tradat ei codicem de quo lecturus est dicens ad eum: Accipe, [Col. 0344B] et esto lector verbi Dei, habiturus, si fideliter et utiliter impleveris officium, partem cum eis qui verbum Dei ministraverunt.
IX. Ostiarius cum ordinatur, postquam ab archidiacono instructus fuerit qualiter in domo Dei debeat conversari, ad suggestionem archidiaconi tradat ei episcopus claves ecclesiae de altario dicens: Sic age quasi redditurus Domino rationem pro his rebus quae his clavibus recluduntur.
X. Psalmista, id est cantor, potest absque scientia episcopi sola jussione presbyteri officium suscipere cantandi, dicente sibi presbytero, vide ut quod ore cantas corde credas, et quod corde credis operibus comprobes.
XI. Sanctimonialis virgo cum ad consecrationem [Col. 0344C] sui episcopo offertur, in talibus vestibus applicetur, qualibus semper usura est professioni, et sanctimoniae suaeque religioni susceptae aptis.
XII. Viduae vel sanctimoniales quae ad ministerium baptizandarum mulierum eliguntur, instructae sint ad officium, ut possint apto et sano sermone docere imperitas et rusticas mulieres tempore quo baptizandae sunt, qualiter baptizatori interrogatae respondeant, et qualiter accepto baptismate vivant.
XIII. Sponsus et sponsa cum benedicendi sunt a sacerdote, a parentibus suis, vel a paranymphis offerantur, qui cum benedictionem acceperint, eadem nocte pro reverentia ipsius benedictionis in virginitate [Col. 0344D] permaneant.
XIV. Ut episcopus non longe ab ecclesia hospitiolum habeat.
XV. Ut episcopus vilem supellectilem, et mensam ac victum pauperem habeat, et dignitatis suae auctoritatem fide et vitae meritis quaerat.
XVI. Ut episcopus gentilium libros non legat, haereticorum autem pro necessitate et tempore.
XVII. Ut episcopus gubernationem viduarum et pupillorum ac peregrinorum non per se ipsum, sed per archidiaconum, aut per archipresbyterum agat.
XVIII. Ut episcopus tuitionem testamentorum non suscipiat.
XIX. Ut episcopus non provocatus, pro rebus transitoriis litiget.
[Col. 0345A] XX. Ut episcopus nullam rei familiaris curam ad se revocet, sed ut lectioni et orationi et verbo praedicationis tantummodo vacet.
XXI. Ut episcopus ad synodum ire non sine satis gravi necessitate inhibeatur, sic tamen ut in sua persona legatum mittat suscepturus salva fidei veritate quidquid sacra synodus statuerit.
XXII. Ut episcopus sine concilio clericorum suorum clericos non ordinet, ita ut civium assensum et conniventiam et testimonium quaerat.
XXIII. Ut episcopus nullius causam audiat absque praesentia clericorum suorum, alioquin irrita erit sententia episcopi, nisi clericorum praesentia confirmetur.
XXIV. Sacerdote verbum faciente in ecclesia, qui [Col. 0345B] egressus de auditorio fuerit, excommunicetur.
XXV. Dissidentes episcopos, si non timor Dei, synodus reconciliet.
XXVI. Studendum est episcopis, ut dissidentes fratres, sive clericos, sive laicos ad pacem magis quam ad judicium cohortentur.
XXVII. Ut episcopus de loco ignobili ad nobilem per ambitionem non transeat, nec quisquam inferioris ordinis clericus, sane si pro utilitate Ecclesiae faciendum poposcerit decreto pro eo clericorum et laicorum episcopis porrecto in praesentiam synodi transferatur, nihilominus alio in loco ejus episcopo subrogato, inferioris vero gradus sacerdotes, vel alii clerici concessione suorum episcoporum possunt ad alias ecclesias transmigrare.
[Col. 0345C] XXVIII. Irritam esse injustam episcoporum damnationem idcirco a synodo retractandam.
XXIX. Episcopus si clerico vel laico crimen imposuerit, deducatur ad probationem in synodum.
XXX. Caveant judices Ecclesiae ne absente eo, cujus causa ventilatur, sententiam proferant, quia irrita erit, imo et causam in synodo pro facto dabunt.
XXXI. Ut episcopus de rebus tanquam commendatis non tanquam propriis utatur.
XXXII. Irrita erit donatio episcoporum, vel venditio, vel commutatio rei ecclesiasticae absque conniventia et subscriptione clericorum.
XXXIII. Episcopi vel presbyteri si causa visitandae Ecclesiae alterius episcopi ad ecclesiam venerint, et [Col. 0345D] in gradu suscipiantur, et tam ad verbum faciendum, quam ad oblationem consecrandam invitentur.
XXXIV. Ut episcopus in quolibet loco sedens stare presbyterum non patiatur.
XXXV. Ut episcopus in ecclesia in consessu presbyterorum sublimiorum sedeat, intra domum vero collegam se presbyterorum esse cognoscat.
XXXVI. Presbyteri qui per dioeceses ecclesias regunt non a quibuslibet episcopis, sed a suis, nec per juniorem clericum, sed omni anno aut per seipsos, aut per illum qui sacrarium tenet ante Paschae solemnitatem, chrisma petant.
XXXVII. Ut diaconus, ita se presbyteri ut episcopi ministrum esse cognoscat.
[Col. 0346A] XXXVIII. Ut diaconus praesente presbytero Eucharistiam corporis Christi populo si necessitas cogit, jussus, eroget.
XXXIX. Ut diaconus quolibet loco jubente presbytero sedeat.
XL. Ut diaconus in conventu presbyterorum interrogatus loquatur.
XLI. Ut diaconus tempore oblationis tantum, vel lectionis alba induatur.
XLII. Clericum inter tentationes officio suo incubantem gradibus sublimandum.
XLIII. Christianum catholicum qui pro catholica fide tribulationes patitur honore omni a sacerdotibus honorandum, etiam et per diaconum ei victus ministretur.
[Col. 0346B] XLIV. Clericus nec comam nutriat, nec barbam radat.
XLV. Clericus professionem suam, et in habitu, et in incessu probet, et ideo nec vestibus, nec calceamentis decorem quaerat.
XLVI. Clericus cum extraneis mulieribus non habitet.
XLVII. Clericus per plateas et andronas, nisi certa et maxima officii sui necessitate, non ambulet.
XLVIII. Clericus qui non pro emendo aliquid, in nundinis vel in foro deambulat, ab officio suo degradetur.
XLIX. Clericus qui absque corpusculi sui inaequalitate vigiliis deest, stipendiis privatus excommunicetur.
[Col. 0346C] L. Clericum inter tentationes ab officio suo declinantem, vel negligentius agentem, ab officio suo removendum.
LI. Clericus quatumlibet verbo Dei eruditus artificio victum quaerat.
LII. Clericus victum et vestimentum sibi artificiolo, vel agricultura absque officii sui duntaxat detrimento praeparet.
LIII. Omnes clerici qui ad operandum validi sunt, et artificiola, et litteras discant.
83 LIV. Clericus invidens fratrum profectibus, donec in vitio est, non promoveatur.
LV. Ut episcopus accusatores fratrum excommunicet, et si emendaverit vitium, recipiat eos ad communionem, non ad clerum.
[Col. 0346D] LVI. Clericus qui adulationi, et proditionibus vacare apprehenditur, ab officio degradetur.
LVII. Clericus maledicus maximeque in sacerdotibus cogatur ad postulandam veniam, si noluerit, degradetur, nec unquam ad officium absque satisfactione revocetur.
LVIII. Clerici qui frequenter litigat, et ad causandum facilis est, testimonium nemo absque grandi examine recipiat.
LIX. Discordantes clericos episcopus, vel ratione vel potestate ad concordiam trahat, inobedientes synodus per audientiam damnet.
LX. Clericum scurrilem et verbis turpibus jocularem ab officio retrahendum.
[Col. 0347A] LXI. Clericum per creaturas jurantem a crimine objurgandum, si perstiterit in vitio, excommunicandum.
LXII. Clericum inter epulas cantantem supradictae sententiae severitate coercendum.
LXIII. Clericum qui tempore indicti jejunii absque inevitabili necessitate jejunium rumpit, minorem habendum.
LXIV. Qui Dominico die studiose jejunat, non credatur catholicus.
LXV. Paschae solemnitas uno die, et tempore celebranda.
LXVI. Clericus qui episcopi circa se districtionem injustam putat, recurrat ad synodum.
LXVII. Seditionarios nunquam ordinandos clericos, [Col. 0347B] sicut nec usurarios, nec injuriarum suarum ultores.
LXVIII. Ex poenitentibus, quamvis sit bonus, clericus non ordinetur.
LXIX. Si per ignorantiam episcopi factum fuerit, deponatur a clero, quia se ordinationis tempore non prodidit fuisse poenitentem, si autem sciens episcopus ordinaverit talem, etiam ipse ab episcopatu sui ordinandi duntaxat potestate privetur. Simili sententiae subjacebit episcopus, si sciens ordinaverit clericum eum qui viduam, aut repudiatam uxorem habuit, aut secundam.
LXX. Clericus haereticorum, aut schismaticorum tam convivia quam sodalitates evitet aequaliter.
LXXI. Quod haereticorum coetus non ecclesia, sed [Col. 0347C] conciliabulum sit.
LXXII. Cum haereticis nec orandum, nec psallendum.
LXXIII. Qui communicaverit vel oraverit cum excommunicato, sive clericus sive laicus, excommunicetur.
LXXIV. Ut sacerdos poenitentiam imploranti absque personae acceptione poenitentiae leges injungat.
LXXV. Ut negligentiores poenitentes tardius reconcilientur.
LXXVI. Is qui poenitentiam in infirmitate petit, si casu dum ad eum sacerdos invitatus venit oppressus infirmitate obmutuerit, vel in phrenesim versus fuerit, dent testimonium qui eum audierunt, et accipiat [Col. 0347D] poenitentiam, et si continuo creditur moriturus, reconcilietur per manus impositionem, et infundatur ori ejus Eucharistia, si supervixerit admoneatur a supradictis testibus petitioni suae satisfactum, et subdatur statutis poenitentiae legibus, quoniam diu sacerdos qui per poenitentiam dedit, probaverit.
LXXVII. Poenitentes qui in infirmitate sunt viaticum accipiant.
LXXVIII. Poenitentes qui in infirmitate viaticum Eucharistiae acceperint non se credant absolutos sine manus impositione si supervixerint.
LXXIX. Poenitentes qui attente leges poenitentiae exsequuntur, si casu in itinere vel in mari mortui fuerint, ubi eis subveniri non possit, memoria eorum [Col. 0348A] et orationibus et oblationibus commendetur.
LXXX. Omni tempore jejunii manus petentibus a sacerdotibus imponantur.
LXXXI. Mortuos ecclesiae poenitentes efferant et sepeliant.
LXXXII. Venientes etiam diebus remissionis genua flectant.
LXXXIII. Pauperes et senes Ecclesiae plus caeteris honorandos.
LXXXIV. Ut episcopus nullum prohibeat ingredi ecclesiam, et audire verbum Dei, sive gentilem, sive haereticum, sive Judaeum usque ad missam catechumenorum.
LXXXV. Baptizandi nomen suum dent, et diu sub abstinentia vini et carnium, ac manus impositione, [Col. 0348B] crebra examinatione baptismum percipiant.
LXXXVI. Neophyti aliquandiu et lautioribus epulis et spectaculis, vel conjugibus abstineant.
LXXXVII. Qui causam suam catholicus sive justam, sive injustam ad judicium alterius fidei judicis provocat, excommunicetur.
LXXXVIII. Qui die solemni praetermisso solemni ecclesiae conventu ad spectacula vadit, excommunicetur.
LXXXIX. Auguriis vel incantationibus servientem a conventu Ecclesiae separandum, similiter et superstitionibus judaicis, vel feriis inhaerentem.
XC. Omni die exorcistae energumenis manus imponat.
XCI. Pavimenta domorum Dei energumeni verrant.
[Col. 0348C] XCII. Energumenis in domo Dei assidentibus victus quotidianus per exorcistas opportuno tempore ministretur.
XCIII. Oblationes dissidentium fratrum, neque in sacrario, neque in gazophylacio recipiantur.
XCIV. Horum qui pauperes opprimunt dona a sacerdotibus refutanda.
XCV. Qui oblationes defunctorum, aut negant ecclesiis, aut cum difficultate reddunt tanquam egentium necatores excommunicentur.
XCVI. Quaerendum in judicio, cujus sit conversationis et fidei is qui accusat, et is qui accusatur.
XCVII. Qui religiosis feminis praeponendus est ab episcopo loci probetur.
XCVIII. Laicus praesentibus clericis nisi ipsis rogantibus [Col. 0348D] docere non audeat.
XCIX. Mulier, quamvis docta et sancta viros in conventu docere non praesumat.
C. Mulier baptizare non praesumat.
CI. Ut viduae adolescentes quae corpore debiles sunt, sumptu ecclesiae cujus viduae sunt, sustententur.
CII. Ad reatum episcopi pertinet, vel presbyteri qui parochiae praeest, si sustentandae vitae praesentis causa adolescentiores viduae, vel sanctimoniales aliquorum familiaritatibus subjiciantur.
CIII. Viduae quae stipendio ecclesiae sustentantur tam assidue in Dei opere esse debent, ut et meritis et orationibus suis Ecclesiam adjuvent.
CIV. Sicut bonum castitatis praemium, ita et majori [Col. 0349A] observantia et praeceptione custodiendum est, ut si quae viduae, quantumlibet adhuc in minoribus annis positae et matura aetate a viro relictae, se devoverunt Domino, et veste laicali abjecta sub testimonio episcopi et ecclesiae religioso habitu apparuerint, postea vero ad nuptias saeculares transierunt, secundum Apostolum damnationem habebunt, quoniam fidem castitatis quam Domino voverunt irritam facere ausae sunt; tales ergo personae sine Christianorum communione maneant, quae etiam nec in convivio cum christianis communicent; nam si adulterae conjuges reatu sunt viris suis obnoxiae, quanto magis viduae quae religiositatem mutaverunt, crimine adulterii [Col. 0350A] notabuntur, si devotionem quam Deo sponte obtulerunt libidinosa corruperint voluptate, atque ad secundas nuptias transitum fecerint, quae et si violentia irruente ab aliquo praereptae fuerint, ac postea delectatione libidinis permanere in conjugium raptori vel violento viro consenserint, damnatione superius comprehensa teneantur obnoxiae; de talibus ait Apostolus, cum luxuriatae fuerint, nubere volunt habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt. Aurelius episcopus Ecclesiae Carthaginensis subscripsi; Donatianus Taleprensis primae sedis subscripsi; Augustinus Hippone Regiensi, subscripsi; similiter omnes episcopi subscripserunt.
- [Col. 0349B] 1. De clericis ad testimonium non pulsandis.
- 2. De clericis pro crimine suo damnatis, ut a quolibet non defensentur.
- 3. De sacerdotibus et levitis, ut ab uxoribus se contineant.
- 4. De rebus ecclesiae sine consilio metropolitani episcopi non alienandis.
- 5. Ut nullus episcopus relicta cathedra in dioecesi resideat.
- 6. De his qui nullo testimonio se baptizatos noverunt ut baptizentur, similiter de consecratione ecclesiarum faciendum est.
- 7. De tempore paschali, seu concilii.
- 8. De intercessoribus ne cathedram morientis [Col. 0350B] episcopi diu retineant, sed infra annum sacerdotem provideant.
- 9. De defensore ecclesiarum a principe postulando.
- 10. Ut episcopi ad diem concilii occurrant.
- 11. Ut lapsis sacerdotibus, manus sicut laicis non imponatur.
- 12. De clericis excommunicatis quandiu eis asserere liceat innocentiam suam.
- 13. De clericis vel monachis ab alio episcopo ordinatis.
- 14. De basilicis quae sine martyrum reliquiis dedicatae sunt.
- 15. De idololatriis destruendis.
[Col. 0349C] Post consulatum placuit ut die sexta Kalendas Junii Carthagine, in secretario basilicae restitutae subtus inserta statuerentur, cum Aurelius episcopus una cum episcopis suis consedisset astantibus diaconibus, constituta sunt haec quae in sequente concilio definita sunt.
CAP. I. In principio statuendum est, ut qui forte in ecclesia quamlibet causam jure apostolico ecclesiis imposito agere voluerit et fortasse discissio clericorum uni parti displicuerit, non liceat clericum in judicium ad testimonium devocari eum, qui cognitor vel praesens fuit, et nulla ad testimonium dicendum ecclesiastici cujuslibet persona pulsetur.
II. Et illud statuendum, ut si quis cujuslibet honoris clericus judicio episcoporum quocunque crimine [Col. 0349D] fuerit damnatus, non liceat eum sive ab ecclesiis quibus praefuit, sive a quolibet homine defensari, interposita poena damni pecuniae atque honoris, quo nec aetatem, nec sexum excusandum esse praecipimus.
III. Propterea, cum de quorumdam clericorum quamvis erga uxores proprias incontinentia referretur, placuit episcopos et presbyteros et diaconos [Col. 0350C] secundum propria statuta etiam ab uxoribus continere, quod nisi fecerint, ab ecclesiastico removeantur officio. Caeteros autem clericos ad hoc non cogi, sed secundum uniuscujusque ecclesiae consuetudinem observari debere.
IV. Placuit etiam, ut rem ecclesiae nemo vendat; quod si aliqua necessitas cogit, hanc insinuandam esse primati provinciae, ut cum statuto numero episcoporum, utrum faciendum sit arbitretur; quod si tanta urget necessitas ecclesiae, ut non possit ante consulere, saltem post factum curiositatem habeat et vicinis episcopis hoc ante indicare, et ad concilium referre eas ecclesiae necessitates; quod si non fecerit, reus concilii venditor teneatur.
V. Placuit ut nemini sit facultas relicta principali [Col. 0350D] cathedra, ad aliquam ecclesiam in dioecesi constitutam se conferre, vel in re propria diutius quam oportet constitutum curam vel frequentationem propriae cathedrae negligere.
VI. Placuit de infantibus, quoties non inveniuntur certissimi testes qui eos baptizatos esse sine dubitatione testentur, neque ipsi sunt per aetatem idonei de traditis sibi sacramentis respondere absque ullo [Col. 0351A] scrupulo eos esse baptizandos, ne ista trepidatio eos faciat sacramentorum purgatione privari, huic enim legati Maurorum fratres nostri consuluerunt, quia multos tales a barbaris redimunt; similiter et de ecclesiis (quoties super earum consecratione haesitatur) agendum est, id est ut sine ulla trepidatione consecrentur.
VII. Placuit ut dies venerabilis Paschae formatarum subscriptione omnibus intimetur, dies vero concilii undecimo Kalendas Novembris servetur, et scribendum ad singularum quarumcunque provinciarum primates, ut quando apud se concilium congregant istum diem non impediant.
VIII. Item constitutum est, ut nulli intercessori licitum sit cathedram cui intercessor datus est quibuslibet [Col. 0351B] populorum studiis vel seditionibus retinere, sed dare operam ut intra annum eisdem episcopum provideat, quod si neglexerit anno exempto, interventor alius tribuatur.
IX. Ab imperatoribus universis visum est postulandum propter afflictionem pauperum, quorum molestiis sine intermissione fatigatur Ecclesia, ut defensores eis adversus potentias divitum cum episcoporum provisione delegentur.
X. Item placuit, ut quotiescunque congregandum est concilium, episcopi qui neque aetate, neque aegritudine, neque alia graviori necessitate impediuntur competenter occurrant, primatibusque suarum provinciarum intimetur, ut de universis episcopis vel duae vel tres fiant turmae, ac de singulis turmis vicissim [Col. 0351C] quotquot electi fuerint ad diem concilii instantissime occurrant; quod si non potuerint occurrere, excusationes suas in tractatoria subscribant, vel si post adventum tractatoriae aliquae necessitates repente forsitan ortae fuerint, nisi rationem impedimenti sui apud suum primatem reddiderint, ab Ecclesiae communione debere esse contemptos.
XI. Item confirmatum est, ut si quando presbyteri, vel diaconi in alia graviori culpa convicti fuerint, quam eos a ministerio necesse fuerit removeri, non eis manus tanquam poenitentibus, vel tanquam fidelibus [Col. 0352A] laicis imponatur, neque unquam permittendum ut rebaptizati ad clericatus gradum promoveantur.
XII. Rursus constitutum est, ut quoties clericis convictis, et confessis in aliquo crimine, vel propter eorum quorum verecundiae parcitur, vel propter Ecclesiae opprobrium, aut insolentem insultationem haereticorum atque gentilium, si forte causae suae adesse voluerint, et innocentiam suam asserere, intra annum excommunicationis hoc faciant, si vero intra annum causam suam purgare contempserint, nulla eorum postea penitus audiatur.
XIII. Item placuit, ut si quis de alterius monasterio repertum vel ad clericatum promovere voluerit, vel in suo monasterio majorem monasterii constituere, episcopus qui hoc fecerit, a caeterorum communione [Col. 0352B] sejunctus, suae tantum plebis communione contentus sit, et ille neque clericus, neque praepositus perseveret.
XIV. Item placuit ut altaria quae passim per agros aut vias tanquam memoriae martyrum constituuntur in quibus nullum corpus aut reliquiae martyrum conditae probantur, ab episcopis qui eisdem locis praesunt, si fieri potest, evertantur. Si autem hoc propter tumultus populares non sinitur, plebes tamen admoneantur, ne illa loca frequentent, ut qui recte sapiunt nulla ibi superstitione devincti teneantur. Et omnino nulla memoria martyrum probabiliter acceptetur, nisi ubi corpus, aut aliquae certe reliquiae sunt, aut origo alicujus habitationis vel possessionis, vel passionis fidelissima origine traditur. Nam quae [Col. 0352C] per somnia, et per inanes quasi revelationes quorumlibet hominum ubique constituuntur altaria, omnimodo reprobentur.
XV. Item placuit ab imperatoribus gloriosissimis peti, ut reliquiae non solum in simulacris, sed in quibuscunque locis vel lucis, vel arboribus omnimodo doleantur. Aurelius episcopus Ecclesiae Carthaginis supra comprehensis in nostro concilio statutis subscripsi; similiter septuaginta duo episcopi subscripserunt.
- [Col. 0351D] 1. Allocutio Aurelii episcopi sancti ad synodum.
- 2. Responsio Faustini episcopi legati Romanae Ecclesiae de his quae in Ecclesia partim canone, partim consuetudine sunt firmata.
- 3. De commonitorio Romani papae recitato.
- 4. Alippii episcopi responsio pro veris exemplaribus Nicaeni concilii perquirendis.
- 5. Ubi Faustinus ep. dixit, ut Romano papae synodus pro inquirenda Nicaenae synodi veritate innotescat.
- 6. 7. De sententia Sardicensis concilii recitata a postulante Novato episcopo.
- 8. Ubi Augustinus episcopus cum synodo Nicaenum concilium servare promittit.
- [Col. 0352D] 9. Ubi Faustinus episcopus pro dubietate recitati capituli Romano papae petit scribendum.
- 10. Ubi synodus exemplaria Nicaeni concilii magis ab orientalibus competenda decrevit.
- 11. Professio fidei Nicaeni concilii.
- 12. Rescriptum episcopi Romae, Alexandriae, Constantinopolitani, cum exemplaribus Nicaeni concilii Africanae synodo constitutis.
- 13. Scripta Africani episcopi ad Bonifacium urbis Romae episcopum.
- 14. Scripta Africani concilii ad Coelestinum urbis Romae episcopum.
[Col. 0353A] In hoc concilio actum est ut Nicaenum concilium ab episcopis orientalibus peteretur, cui synodo interfuit legatio Ecclesiae Romanae, Faustinus episcopus, Philippus et Asellus presbyteri. Post consulatum gloriosissimorum imperatorum Honorii duodecimi, et Theodosii octavum Augustorum, VIII Kalendas Junii, scripta haec sunt Carthagine in secretario basilicae Fausti, cum Aurelius papa una cum Valentino primae sedis Numidiae, et Faustino Ecclesiae Potentinae primae sedis provinciae Italiae Piceni legato Ecclesiae Romanae, sed et legatis diversarum provinciarum Africanarum, id est, Numidiarum duarum, Bizancenae, Mauritaniae Sitifensis, et Mauritaniae Caesariensis, sed et Tripolis, et Vincentio Culisitano, Fortunatiano, et caeteris episcopis provinciae [Col. 0353B] proconsularis, ducentis decem et septem, necnon Philippo et Asello presbyteris Romanae Ecclesiae, cum consedisset astantibus diaconibus Aurelius episcopus dixit.
CAP. I. Post diem praestitutam concilii, ut recordamini, fratres beatissimi, multa flagitata sunt per exspectantes fratres nostros qui nunc ad praesentem synodum legati advenerunt quae gestis necesse est consocientur. Qua de re Domino nostro de tantae congregationis coetu gratias referimus, superest ut tam exemplaria Nicaeni concilii quae nunc habemus, et a Patribus constituta sunt, quam etiam hic a decessoribus nostris eamdem firmantes synodum, vel quae secundum eam formam per omnes clericorum gradus a summo usque in ultimum salubriter ordinata [Col. 0353C] sunt in medium proferantur, ab universo concilio dictum est, proferantur, Daniel notarius recitavit, Nicaeni concilii fidei professio vel statuta sic se habent.
II. Et cum legisset Faustinus episcopus plebis Potentinae, provinciae Italiae Piceni, legatus Romanae Ecclesiae dixit: Injuncta nobis sunt a Sede apostolica aliqua per scripturam, aliqua etiam in mandatis cum vestra beatitudine retractanda, sicut et gestis superioribus meminimus, hoc est, de Nicaenis canonibus ut conserventur, et constitutio eorum et consuetudo, quia aliqua ordine et canone tenentur, aliqua consuetudine firmata sunt, de his ergo si placet beatitudini vestrae tractemus, et postea caetera quae acta vel inchoata sunt, inserta firmabuntur, ut ad Sedem [Col. 0353D] apostolicam rescriptis vestris intimare possitis, atque vos nos admonuisse apud venerabilem papam evidenter pateat, licet capitula actionum jam inserta sint gestis, de ipsis ergo (ut dictum est superius) quid vestrae beatitudini placeat, agere debemus, veniat ergo commonitorium in medium, ut scire possit vestra beatitudo quid in eo contineatur, ut ad singulare spondeatur.
III. Aurelius episcopus dixit: Proferatur commonitorium quod fratres et consacerdotes nostri [Col. 0354A] actis nuper allegaverunt, et caetera quae acta sunt vel quae agenda sunt, subsequantur. Daniel notarius recitavit commonitorium fratri Faustino et filiis Philippo et Asello presbyteris. Zosimus episcopus: Vobis commissa negotia non latent, vos ita ut nostra, imo quia nostra ibi in vobis praesentia est, cuncta peragite, maxime cum et hoc nostrum possitis habere mandatum, et verba canonum quae in pleniorem firmitatem huic commonitorio inscripsimus, ita enim dixerunt, dilectissimi fratres, in concilio Nicaeno, cum de episcoporum appellatione decernerent. Placuit autem ut si episcopus accusatus fuerit, et judicaverint congregati episcopi regionis ipsius, et de gradu suo dejecerint eum, et appellasse episcopus videatur, et confugerit ad beatissimum [Col. 0354B] Ecclesiae Romanae episcopum, et voluerit audiri et justum putaverit ut renovetur examen, scribere his episcopis dignetur, qui in finitima et propinqua provincia sunt, ut ipsi diligenter omnia requirant, et juxta fidem veritatis definiant; quod si is qui rogat causam suam iterum audiri deprecatione sua moverit episcopum Romanum ut e latere suo presbyterum mittat, erit in potestate episcopi Romani quid velit et quid existimet, et si decreverit mittendos esse qui praesentes cum episcopis judicent, habentes auctoritatem ejus a quo destinati sunt, erit in suo arbitrio. Si vero crediderit sufficere episcopos ut negotio terminum imponant, faciat quod sapientissimo consilio suo judicaverit.
[Col. 0354C] IV. Et cum recitaret, Alippius episcopus Tagastensis legatus provinciae Numidiae dixit: De hoc jam superioribus etiam litteris concilii nostri rescripsimus, et id nos servaturos profitemur quod in Nicaeno concilio constitutum est, ad hoc tantum me movet, quoniam cum inspiceremus Graeca exemplaria hujus synodi Nicaenae, ista ibi, nescio qua ratione, minime invenimus, unde petimus venerationem tuam, sancte papa Aureli, ut quia hoc authenticum concilium Nicaenum in urbe dicitur esse Constantinopolitana aliquos cum scriptis tuae sanctitatis mittere digneris, et non solum ad ipsum sanctum fratrem nostrum Constantinopolitanum episcopum, sed etiam ad Alexandrinum et Antiochenum venerabiles sacerdotes qui hoc nobis concilium sub stipulatione [Col. 0354D] litterarum suarum dirigant, ut omnis postmodum ambiguitas auferatur, quia nos ita (ut frater Faustinus attulit) minime invenimus ista. Nos tamen tantisper servaturos (ut antea dixi) donec integra exemplaria veniant profitemur, petendus est autem litteris nostris et venerabilis Ecclesiae Romanae episcopus Bonifacius, ut ipse quoque dignetur ad memoratas ecclesias aliquos mittere, qui eadem exemplaria praedicti Nicaeni concilii secundum ejus possint scripta proferre, nunc autem memorati [Col. 0355A] concilii Nicaeni qualia exemplaria habeamus his gestis sociemus.
V. Faustinus episcopus, legatus Ecclesiae Romanae, dixit: Nec vestra sanctitas praejudicat ecclesiae Romanae, sive de hoc capitulo, sive de aliis, quia dicere dignatus est frater noster et coepiscopus Alippius dubios esse canones. Sed haec ipsa ad sanctum et beatissimum papam nostrum scribere dignemini, ut ipse integros canones inquirens cum vestra sanctitate de omnibus constitutis tractare possit. Sufficit autem ut et ipse beatissimus episcopus urbis Romae sicuti vestra sanctitas apud se tractat, ita et ipse inquirat, ne contentio inter ecclesias nasci videatur, sed magis charitate fraterna deliberare possitis ipso rescribente quid melius observari debeat. [Col. 0355B] Aurelius episcopus dixit: Praeter ista quae promisimus actis necesse est, ut etiam nostrae parvitatis litteris sancto fratri et consacerdoti nostro Bonifacio singula quae tractamus plenissime intimemus; ergo si omnibus placet, prosecutio nostra ore omnium condiscamus. Universum concilium dixit: Placet.
VI, VII. Novatus episcopus legatus Mauritaniae Sitifensis dixit: Nunc meminimus in hoc praesenti commonitorio lectum etiam de presbyteris sive diaconibus contineri qualiter ab episcopis suis vel a finitimis audiri debeant, quod in Nicaeno concilio minime legimus. Unde hoc ipsum jubeat sanctitas vestra nobis recitari. Aurelius episcopus dixit: Recitetur ad locum, etiam hoc quod deposcitur; Daniel notarius recitavit, de appellationibus autem clericorum, [Col. 0355C] id est, minoris loci restat ipsius synodi certa responsio, de qua re quod acturi sitis, credimus inserenda, quod taliter dictum est ex Sardicensi concilio. Osius episcopus dixit: Quid adhuc moveat reticere non debeo, si episcopus forte iracundus (quod esse non debet) cito aut aspere commoveatur adversus presbyterum sive diaconum suum, et exterminare eum deecclesia voluerit, providendum est ne innocens damnetur, aut perdat communionem, habeat potestatem ejectus ut finitimos interpellet episcopos, ut causam suam audiant, et diligenter tractent, quia non oportet negari audientiam roganti, et ille episcopus qui aut juste aut injuste ejecit, patienter accipiat, vel negotium discutiatur, aut probetur ejus aut emendetur sententia, etc.
[Col. 0355D] VIII. Cumque recitaretur, Augustinus Ecclesiae Hipponis Regiensis legatus provinciae Numidiae dixit: Et hoc nos servaturos profitemur, salva diligentiore inquisitione concilii Nicaeni. Aurelius episcopus dixit: Si hoc etiam omnium vestrae charitati placet, responsione firmate. Universum concilium dixit: Omnia quae in Nicaeno concilio statuta sunt, nobis omnibus placent. Jocundus episcopus Ecclesiae Suffitulae legatus provinciae Bizancenae dixit: Quod statutum est in Nicaeno concilio, violari a quoquam nullatenus potest.
IX. Faustinus episcopus legatus ecclesiae Romanae dixit: Adhuc secundum professionem sanctitati vestrae tam sancti Alippii quam et fratris nostri [Col. 0356A] Jocundi aliqua firmari credo, aliqua firmari debeant, cum jam in dubium ipsi canones venerint. Ergo ut placet et vobis et beatitudini vestrae ad sanctum et venerabilem Ecclesiae Romanae Bonifacium episcopum vestra scribere dignetur sanctitas, ut et ipse quod sanctus Augustinus statuere dignatus est, deliberare possit, utrum et hoc concedendum sit an reticendum hoc est, de appellationibus inferioris gradus, si ergo adhuc in dubium venit de hoc capitulo, justum est ut beatissimae Romanae sedis episcopus informari debeat, si tamen in approbatis canonibus hoc inveniri possit.
X. Aurelius episcopus dixit: Etiam quae dudum vestrae charitati intimavimus, non patimini exemplaria statutorum Nicaeni concilii, sed et quae hic [Col. 0356B] salubriter a nostris decessoribus secundum ejusdem concilii normam formata sunt, vel quae nunc ordinata sunt, a nobis recitari et gestis inseri. Omne concilium dixit: Exemplaria fidei et statuta Nicaenae synodi quae ad nostrum concilium, quae per beatae recordationis olim praedecessorem tuae sanctitatis qui interfuit, Cecilianum episcopum allata sunt, sed et quae patres exemplaria sequentes hic constituerunt, vel nunc communi tractatu statuimus, his gestis ecclesiasticis inserta manebunt, ita (ut superius dictum est) venerabilibus viris Antiochenae et Alexandrinae, sed et Constantinopolitanae ecclesiarum episcopis scribere vestra beatitudo dignetur ut exemplaria verissima concilii Nicaeni sub stipulatione litterarum suarum dirigant, quo clara veritas [Col. 0356C] ea capitula quae in commonitorio praesens frater et coepiscopus noster Faustinus, et compresbyteri Philippus et Asellus secum attulerunt, aut ibidem reperta a nobis firmabitur, aut si non inveniuntur collecta synodo de hoc in sequenti tractabimus. Daniel notarius Nicaeni concilii professionem fidei vel ejus statuta recitavit in concilio Africano.
Symbolum Nicaenum.
XI. Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium conditorem, et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei, natum de Patre unigenitum, hoc est de substantia Patris, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, natum, non factum, unius substantiae cum Patre (quod Graeci dicunt omousion ), per quem [Col. 0356D] omnia facta sunt, sive quae in coelis, sive quae in terris, qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit et incarnatus est de Spiritu sancto, et homo factus, passus est, et resurrexit tertia die, ascendit in coelos, sedet ad dexteram Patris, inde venturus judicare vivos et mortuos, et in Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt, erat quando non erat, et priusquam nasceretur non erat, et quia ex nullis existentibus factus est, vel alia substantia, vel natura, dicentes mutabilem et convertibilem Filium Dei, hos anathematizat catholica et apostolica Ecclesia.
XII. Domino beatissimo et honorabili fratri BONIFACIO [Col. 0357A] AURELIUS, VALENTINUS primae sedis provinciae Numidiae, et caeteri qui praesentes adfuimus, numero ducenti decem et septem ex omni concilio Africae.
Quoniam Deo placuit, ut de his quae vobiscum egerunt sancti fratres nostri coepiscopus Faustinus et compresbyteri Philippus et Asellus, necnon beatae memoriae episcopo Zozimo, a quo ad nos mandata et litteras attulerunt, sed tuae venerationi, qui in ejus loco es divina providentia cum rei christianae felici proventu constitutus, humilitas nostra rescriberet, ea breviter insinuare debemus quae utrorumque concordia terminata sunt, non ea quae prolixis gestorum voluminibus continentur, in quibus salva quidem charitate, non tamen sine parvo altercationis labore demorati sumus, ea gestis deliberantes [Col. 0357B] quae nunc ad causam pertinent, quanquam et ille si adhuc esset in corpore, acciperet gratius quod videret pacatius terminatum. Domine frater Apiarius presbyter, de cujus et ordinatione et excommunicatione, ac vocatione fuerat exortum, non solum succensi, verum etiam toti Africanae ecclesiae non leve scandalum de omnibus erroribus suis veniam petens, communioni est restitutus, prior autem coepiscopus noster Siccensis Urbanus, quod in eo corrigendum visum est sine ulla dubitatione correxit, quia vero paci et quieti ecclesiae non tantum ad praesens, sed etiam in posterum prospiciendum fuit, quoniam multa talia praecesserant, ut vel similia, vel etiam graviora, deinceps praecaveri oporteret, placuit nobis, ut de Siccensi Ecclesia retento scilicet honore [Col. 0357C] gradus sui presbyter removeretur Apiarius, et accepto epistolio, ubicumque alibi vellet et posset, presbyterii munere fungeretur, quod eidem ipsi per litteras proprias postulanti sine difficultate concessimus. Sane priusquam haec causa isto termino clauderetur inter alia quae diuturnis disceptationibus versabamus, quia rogatio ipsa poscebat, ut apud acta ecclesiastica a nostris fratribus Faustino coepiscopo et Philippo atque Asello, compresbyteris quaereremus, ut promerent quidquid eis nobiscum agendum fuisset injunctum, nonnulla quidem sine ullo scripto prosecuti sunt verbis, sed cum id potius flagitaremus quod in litteris ferrent commonitorium, protulerunt, quod recitatum nobis etiam gestis quae secum ad vos deferrent, est allegatum, in quo eis quatuor [Col. 0357D] quaedam nobiscum gerenda mandata sunt, unum de appellationibus episcoporum ad Romanae ecclesiae sacerdotem. Alterum ne ad comitatum episcopi importune navigent. Tertium de tractandis presbyterorum et diaconorum causis apud finitimos episcopos si a suis excommunicati leviter vel culpabiliter fuerint. Quartum de Urbano episcopo excommunicando, vel etiam Romam evocando, nisi ea quae videbantur corrigenda, corrigeret, quorum omnium de primo et tertio, id est, ut Romam liceat episcopis provocare, et ut clericorum querelae apud suarum provinciarum episcopos finiantur, jam priore anno etiam litteris nostris ad eumdem venerabilis memoriae Zosimum episcopum datis insinuare curavimus, [Col. 0358A] ut ea servare sine ulla ejus injuria paulisper sineremus, usque ad inquisitionem statutorum Nicaeni concilii, et nunc de tua postulamus sanctitate, ut quemadmodum ea apud Nicaeam a Patribus acta vel constituta sunt, sic ea a nobis facias custodiri, et ibi apud vos quae in commonitorio attulerunt, facias exerceri, id est, si episcopus accusatus fuerit et judicaverint congregati episcopi regionis ipsius, et dejecerint eum de suo gradu, et appellasse videatur, et confugerit ad beatissimum Romanae Ecclesiae episcopum, et voluerit audiri, et justum putaverit, ut renovetur examen, scribere his episcopis diligenter qui in finitima et propinqua provincia sunt, ut ipsi diligenter requirant omnia et juxta fidem veritatis definiant; quod si is qui rogat causam suam iterum [Col. 0358B] audiri, deprecatione sua moverit episcopum Romanum, ut a latere suo presbyterum mittat, erit in potestate episcopi qui velit et quid existimet, et si decreverit mittendos esse qui praesentes cum episcopis judicent, habentes auctoritatem ejus a quo destinati sunt, erit in suo arbitrio; si vero crediderit sufficere episcopos, ut negotio terminum imponant, faciet quod sapientissimo suo consilio judicaverit. Si quis episcopus iracundus, quod esse non debet, cito aut aspere commoveatur adversus presbyterum sive diaconum suum, et exterminare eum de ecclesia voluerit, providendum est ne innocens damnetur aut perdat communionem, habeat potestatem ejectus, ut finitimos interpellet episcopos, et causa ejus audiatur, et diligentius tractetur quod non oportet ei negare audientiam [Col. 0358C] roganti, et ille episcopus qui aut juste, aut injuste rejecit, patienter accipiat negotium, ut discutiatur, aut probetur ejus aut emendetur sententia. Haec utique ad adventum verissimorum exemplariorum Nicaeni concilii inserta gestis sunt, quae sibi quemadmodum ipso quod apud nos fratres ex apostolica sede directi allegaverunt commonitorio continerentur de eorum ordine, vel apud vos in Italia custodirentur, nullo modo nos talia qualia commemorare jam volumus, vel tolerare cogeremur, vel intolerabilia pateremur, sed credimus, adjuvante misericordia Domini Dei nostri, quod tua sanctitate Romanae Ecclesiae praesidenti non sumus, jam istum typum passuri, et servabuntur erga nos ea quae nobis etiam non disserentibus custodiri debeant cum [Col. 0358D] fraterna charitate quae secundum sapientiam et justitiam quam tibi donavit Altissimus, etiam ipse perspicis esse servanda, si forte aliter habent canones Nicaeni concilii. Quamvis enim plurimos codices legerimus, sed nusquam in Nicaeno concilio Latinis in codicibus legimus, quemadmodum in supradicto commonitorio mihi directa sunt, ea tamen quia hic in nullo Graeco codice potuimus invenire, ex orientalibus Ecclesiis ubi perhibentur eadem decreta posse etiam authentica reperiri magis nobis desideramus afferri, pro qua re tuam quoque venerationem obsecramus, ut scribere etiam ipse digneris ad illarum partium sacerdotes, hoc est Ecclesiae Antiochenae, Alexandrinae, Constantinopolitanae, et si aliis [Col. 0359A] etiam placuerit tuae sanctitati, ut inde ad nos iidem canones apud Nicaeam civitatem a patribus constituti veniant, te potissimum hoc beneficium cunctis occidentalibus Ecclesiis in Domini adjutorio conferente. Quis enim dubitet exemplaria esse verissima concilii in Graecia Nicaenae synodi congregatae, quae tam de diversis locis et de nobilibus Graecis Ecclesiis allata et comparata concordant? Quod donec fiat, haec quae in commonitorio supradicto nobis allegata sunt de appellationibus episcoporum ad Romanae Ecclesiae sacerdotem et de clericorum causis apud suarum provinciarum episcopos terminandis nos utique ad probationem servaturos esse profitemur, beatitudinem tuam ad hoc nos adjuturam in Dei voluntate confidimus; caetera vero quae in nostra synodo [Col. 0359B] gesta vel firmata sunt, quoniam supradicti fratres nostri, Faustinus coepiscopus, Philippus et Asellus presbyteri secum ferunt, si dignatus fueris tuae nota faciant sanctitati. Et alia manu, Dominus noster te nobis annis plurimis custodiat, beatissime frater. Amen. Aurelius episcopus Carthaginis, Alippius, Augustinus, Possidius, Marinus, caeteri episcopi ducenti quatuordecim subscripserunt.
Dominis honorabilibus sanctis fratribus et coepiscopis [Col. 0359C] AURELIO et VALENTINIANO, sed et omni sanctae congregationi in Carthaginensi synodo congregatae CYRILLUS salutans in Domino charitatem vestram.
Scripta venerationis vestrae multam habentia querimoniam cum omni laetitia per filium nostrum Innocentium presbyterum suscepi, quibus a nobis speratis, ut de scrinio nostrae Ecclesiae verissima exemplaria ex authentica synodo apud Nicaeam civitatem metropolim Bithyniae a sanctis patribus constituta atque firmata sub nostrae fidei professione vestrae dilectioni dirigamus; unde, domini honorabiles fratres, salute praeeunte, necesse habui per harum latorem filium nostrum Innocentium presbyterum fidelissima exemplaria ex authentica synodo in Nicaea [Col. 0359D] civitate Bithyniae habita vestrae charitati dirigere, quod et in ecclesiastica historia inquirentes invenietis. De Pascha (ut scripsistis) nuntiamus vobis, XVII Kalend. Maii nos futura indictione celebrare. Et alia manu, Deus et Dominus noster sanctam virginem congregationem vestram custodiat, quod optamus, charissimi fratres.
Dominis sanctis merito beatissimis fratribus et coepiscopis, Aurelio, Valentino, vel caeteris charissimis in synodo apud Carthaginem habita constitutis, Atticus episcopus. Per filium nostrum Marcellum subdiaconum nostrum scripta dilectionis vestrae cum omni gratiarum actione suscepi, Domino gratias agens, quod merui tantorum fratrum benedictione [Col. 0360A] perfrui, Domini beatissimi fratres. Scripsistis sane ut verissimos canones apud Nicaeam civitatem metropolim Bithyniae a Patribus constitutos, sub astipulatione dirigam. Et quis est qui communem fidem vel statuta a Patribus firmata suis fratribus deneget? Qua de re per eumdem filium meum Marcellum subdiaconum nostrum nimium festinantem, sicuti statuti sunt in Nicaea civitate a Patribus, canones integros (ut jussistis) direxi, petens ut pro me plurimum vestra sancta congregatio orare jubeat. Et alia manu, Dominus noster sanctitatem vestram custodiat, quod optamus, sanctissimi fratres.
Incipiunt exemplaria Nicaeni concilii directa Africano concilio a memoratis pontificibus post consulatum gloriosissimorum imperatorum, Honorii XII, Theodosii VII consulibus sexto Kalend. Decembris. [Col. 0360B] SYMBOLUM.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, visibilium necnon invisibilium conditorem, et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, natum ex Patre, unigenitum, hoc est ex substantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non creatum, ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, coelestia et terrena. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, et homo factus, passus est, et resurrexit tertia die. Ascendit in coelum, venturus inde judicare vivos et mortuos, et in Spiritum sanctum. Eos vero qui dicunt, erat tempus quando non erat, et quia ex nihilo factus, vel ex alia substantia vel essentia esse, aut [Col. 0360C] mutabilem, aut convertibilem Filium Dei dicunt, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia.
Huic symbolo fidei etiam exemplaria statutorum ejusdem concilii Nicaeni annexa sunt de Graeco in Latinum translata a Teilone et Thearisto Constantinopolitano.
Incipiunt capitula ejusdem Nicaeni concilii.
- 1. De eunuchis qui seipsos abscindunt.
- 2. De his qui ex gentibus post baptismum ad clericatus ordinem promoventur.
- 3. De commanentibus cum mulieribus.
- 4. De ordinatione episcoporum.
- 5. De excommunicatis.
- 6. De privilegiis quae quibusdam civitatibus competunt.
- [Col. 0360D] 7. De episcopo Eliae, id est Hierosolymorum.
- 8. De his qui dicuntur Cathari, id est mundi.
- 9. De his qui ad sacerdotium sine examinatione promoti sunt.
- 10. De lapsis ignoranter ordinatis.
- 11. De his qui negaverunt, et habentur in locis.
- 12. De his qui abrenuntiant, et iterum ad saeculum sunt reversi.
- 13. De his qui in exitu communionem requirunt.
- 14. De catechumenis lapsis.
- 15. De clericis ne de civitate ad alim transeant.
- 16. De his qui in ecclesiis in quibus provecti sunt minime perduraverunt.
- 17. De clericis qui usuras accipiunt.
- [Col. 0361A] 18. De privilegiis presbyterorum.
- 19. De his qui a Paulo Samosateno ad ecclesiam veniunt.
- 20. De flectendo genu.
- 21. De observatione Nicaeni concilii, ut nulla de reliquo varietas oriatur in ecclesiis.
CAP. 1. Si quis per languorem a medicis sectus est, aut a barbaris abscissus est, iste remaneat in clero. Si quis autem sanus se abscidit, istum et in clero positum abstinere oportet, et de caetero nullum talium debere promoveri. Sicut autem hoc manifestum est, quia de his qui hanc rem excogitant, audentque seipsos abscindere dictum sit, sic eos qui a barbaris, aut a dominis castrati sunt, inveniuntur autem alias digni, tales ad clerum applicat canon.
[Col. 0361B] 2. Quia multa aut necessitate, aut aliter cogentibus hominibus facta sunt contra canonem ecclesiasticum, ut homines ex gentili vita nuper accedentes ad fidem, et in parvo tempore catechizati, statim ad spiritale lavacrum ducantur, et simul cum baptizati fuerint promoveantur ad episcopatum, aut ad presbyterium, placuit de caetero nihil tale fieri. Nam et tempore opus est ei qui catechizatur, et post baptisma approbatio amplior, manifesta enim est apostolica scriptura, quae dicit: Non neophitum, ne forte in superbiam elatus in judicium incidat, et laqueum diaboli. Si autem, procedente tempore, aliquod animi peccatum inveniatur circa hujusmodi 85 personam, et convincatur a duobus aut tribus testibus, ipse cesset a clero. Si quis autem praeter [Col. 0361C] haec facit quasi adversus magnum concilium se efferens, ipse periclitabitur de clero.
3. Interdixit omnimodo sanctum concilium, neque episcopum, neque presbyterum, neque diaconum, neque ex toto eum qui in clero est, habere secum subintroductam mulierem, nisi forte matrem aut sororem, aut eas solas personas quae refugiuntomnes suspicione.
4. Episcopum oportet maxime quidem ab omnibus qui sunt intra provinciam episcopis ordinari; si autem hoc difficile fuerit, aut propter urgentem necessitatem, aut propter longitudinem itineris, omni modo tres in unum convenientes consentientibus, et his qui absentes sunt episcopis et spondentibus per scripta, tunc manus impositionem fieri. Confirmatio autem eorum quae fiunt danda est unicuique [Col. 0361D] a suae provinciae metropolitano.
5. De eis qui excommunicantur, sive de clero sint, sive de laico agmine, ab episcopis per singulas provincias obtineat sententia, juxta canones eos qui ab aliis abjiciuntur, ab aliis non recipiendos. Requiratur autem ne pusillanimitate, aut pertinacia, aut aliqua alia molestia episcopi sint excommunicati. Ut ergo hoc decentius requiratur bene placuit, singulis annis per singulas provincias bis in anno concilia fieri, omnibus simul episcopis in unum congregatis, ut tales quaestiones requirantur. Et ita qui manifeste offenderint episcopum, rationabiliter excommunicati apud omnes esse putentur, quandiu aut in commune aut episcopo placeat humaniorem [Col. 0362A] pro his ferre sententiam. Concilia autam fiant, unum quidem ante quadragesimam Paschae, ut omni pusillanimitate sublata, munus mundum offeratur Deo, secundum autem circa tempus autumni.
6. Antiquiores obtineant qui apud Aegyptum sunt, et Lybiam, et Pentapolin, ita ut Alexandrinus episcopus horum omnium exhibeat sollicitudinem, quia et urbis Romae episcopo similis mos est. Similiter autem et circa Antiochiam et in caeteris provinciis privilegia propria reserventur metropolitanis Ecclesiis. Omnino autem manifestum est illud, quia si quis praeter consilium metropolitani factus fuerit episcopus, hunc concilium magnum definivit non debere esse episcopum, si vero communi omnium decreto rationabili secundum canonem ecclesiasticum [Col. 0362B] comprobato, duo aut tres propter proprias inimicitias contradixerint, obtineat sententia plurimorum.
7. Hierosolymitana consuetudo antiqua servetur, ut Eliae episcopus honoretur et habeat ordinem honoris, salva tamen metropolitani dignitate ejusdem provinciae.
8. Si aliquando venerint ad catholicam Ecclesiam Cathari, placuit sicut et magnae synodo eos ordinatos sic manere in clero. Ante omnia autem haec profiteri ipsos per scripturam oportet quod consentiant et sequantur catholica et apostolica dogmata. Hoc est et bigamis communicare, et his qui in persecutione lapsi sunt, circa quos et tempus constitutum est et dies definitus, et sequantur in omnibus, quae placuerunt catholicae Ecclesiae episcopo, vel [Col. 0362C] presbytero, ubicunque autem omnes, sive in castellis, sive in civitatibus ipsi juncti fuerint, ordinati, qui inveniuntur in clero sint in eodem habitu, quotquot autem catholicae Ecclesiae episcopo vel presbytero exstante accedunt, manifestum est quod episcopus ecclesiae habebit dignitatem episcopi. Qui autem nominatur apud eos episcopus presbyteri honorem habebit, nisi forte placuerit episcopo honoris eum nomine frui, sin vero non hoc ei placuerit, providebit ei locum aut cor episcopatus aut presbyterii, ut in clero omnino esse videatur, quatenus non in civitate duo sint episcopi.
9. Si qui sine examinatione promoti sunt episcopi aut presbyteri, vel cum discutiuntur confessi sunt quae peccaverunt, vel si ab aliis convincantur, [Col. 0362D] et confitentibus contra canonem homines commoti manus eis imposuerunt, tales canon non suscipit, sed abjicit, hoc enim quod irreprehensibile est, defendit catholica Ecclesia.
10. Quicunque de lapsis ordinati sunt per ignorantiam aut dissimulationem ordinantium, hoc non praejudicat canoni ecclesiastico, cogniti etenim deponuntur.
11. De his qui praevaricati sunt praeter necessitatem aut praeter oblationem facultatum, aut praeter periculum, vel tale aliquid quod factum est sub tyrannide Licinii, placuit sancto concilio (licet indigni sint) humanitate tamen subvenire eis, quotquot igitur sincere poenitent, tres annos inter audientes sint. [Col. 0363A] Qui lapsi sunt fideles, septem annos succumbant, duobus vero annis sine oblatione populo communicent in orationibus.
12. Quicunque vocati sunt per gratiam et primordia demonstrantes bona deposuerunt cingulum militiae, postea vero ad proprium vomitum revoluti sunt, ita ut aliqui et pecuniam conferant et beneficiis militiam repetant, isti decem annos succumbant post triennium auditionis tempus. Sed in his omnibus oportet discutere voluntatem et speciem poenitentiae, quotquot enim timore et lacrymis et perseverantia et bonis operibus conversationem non simulatione demonstrant, isti adimplentes constitutum tempus auditionis orationibus merito communicabunt, et postea licebit episcopo humanius de his aliquid cogitare, [Col. 0363B] qui autem indiscrete tulerunt et ingressum sibi sufficere arbitrati sunt ad conversionem, definitum omne compleant tempus.
13. De exeuntibus de corpore vetus et canonica lex custodiatur et nunc, ut qui mori sperantur novissimo juvamine non priventur. Si vero desperatus communione sumpta, et oblatione percepta, iterum convalescat, sit inter eos qui orationibus tantum communicant, generaliter autem homini morituro petenti sibi communionis gratiam episcopus probabiliter oblationem ei contradat.
14. De catechumenis lapsis placuit sicut et magnae synodo, ut triennio tantum audiant, postea orent cum catechumenis.
15. Propter grandem tumultum et seditiones quae [Col. 0363C] fiunt, placuit omnimode auferri consuetudinem quae est contra canonem in aliquibus partibus admissa, ita ut de civitate in civitatem, nec episcopum, nec presbyterum, neque diaconum transferri liceat. Si quis autem post sancti et magni concilii definitionem tale aliquid agere tentaverit, aut se dederit hujuscemodi negotio, cassabitur hujusmodi machinatio, et restituatur ecclesiae in qua aut episcopus aut presbyter aut diaconus fuerit ordinatus.
16. Hi qui facile se periculis ingerentes, neque timorem Dei ante oculos habentes, neque ecclesiasticum canonem scientes discedunt ab ecclesia presbyteri aut diaconi, aut quicunque sunt in canone constituti, isti nullo modo suscipi debent ab alia [Col. 0363D] ecclesia, sed omnem eis necessitatem imponi oportere ut ad proprias parochias revertantur, pertinaces autem excommunicatos esse oportet, si autem aliquis ausu temerario subripuerit ad alterum pertinentem et ordinaverit in sua ecclesia, non consentiente episcopo a quo discesserat clericus qui in canone constituitur, infirma sit hujusmodi manus impositio.
17. Quoniam plures in canone constituti cupiditatem et lucra turpia sectantur, oblitique sacrae Scripturae dicentis, «Qui pecuniam suam non dedit ad usuram,» cum fenerantur aliis centesimas exigunt, juste statuit sanctum et magnum concilium, ut si quis inventus fuerit post hanc definitionem usuram accipiens, [Col. 0364A] aut aliud aliquid excogitans turpis lucri gratia, abjiciatur a clero, et alienus a canone sit.
18. Pervenit ad sanctum et magnum concilium quod in quibusdam locis aut civitatibus presbyteris gratiam sacrae communionis diaconi porrigant, quod neque canon neque consuetudo tradidit, ut qui potestatem offerendi non habent his qui offerunt corpus Christi porrigant. Sed etiam hoc quoque innotuit quod quidam diaconi ante episcopos contingant eucharistiam. Omnia igitur haec amputentur, et maneant diaconi in proprio ordine, scientes quod episcoporum quidem ministri sunt, presbyteris autem inferiores existunt, accipiant autem ex ordine eucharistiam post presbyteros eis dante aut episcopo aut presbytero, sed nec sedere eis in medio presbyterorum [Col. 0364B] liceat. Quod si hoc fiat, praeter canonem et praeter ordinem probatur existere, si quis autem obtemperare noluerit, post hanc definitionem cesset a diaconio.
19. De Paulianistis refugientibus ad Ecclesiam catholicam definitio prolata est rebaptizari eos omnino, si qui vero ex eis, praeterito tempore, fuerit in clero, si quidem sine querela et reprehensione fuerint, post baptismum ordinentur ab episcopo Ecclesiae catholicae, si vero discussio eos minus idoneos invenerit, deponi eos convenit. Similiter autem et de diaconibus et omnino de his qui sub canone conversantur, eadem forma servabitur. Meminimus autem de diaconissis quae in eadem specie sunt, quia manus impositionem aliquam non habent, ut omnino inter [Col. 0364C] laicas computentur.
20. Quoniam sunt quidam qui die Dominico flectant genua, et in diebus Pentecostes, placuit de hoc sanctae et magnae synodo cunctos in omnibus locis consonanter et consentienter stantes Deum orare debere.
21. Sanctum concilium traditis omnibus et rite dispositis ut Ecclesiarum pax et fides in orientis atque occidentis partibus una eademque servetur, haec ecclesiastica statuta necessario credimus inferenda.
Explicit exemplar Nicaeni concilii.
XIV. Domino dilectissimo et honorabili patri Coelestino, Aurelius, Palestinus, Antonius, Tutus servus [Col. 0364D] Dei, Terentius, Fortunatus, Martianus, Januarius, Optatus, Celticius, Donatus, Theasius, Vincentius, Fortunatianus, et caeteri qui universali Africano concilio Carthaginis adfuimus, optaremus si quemadmodum sanctitas vestra de adventu Apiarii laetatos vos fuisse missis per compresbyterum nostrum Leonem litteris intimavit, ita nos quoque de ejus purgatione haec scripta cum laetitia mitteremus, esset profecto et nostra et vestra modo alacritas certior, nec festinata praepropera viderentur quae adhuc tam de audiendo quam de audito praecesserant. Adveniente sane ad nos sancto fratre et coepiscopo nostro Faustino concilium congregavimus, et credidimus ideo cum illo missum, quoniam sicut per ejus operam presbyterio ante [Col. 0365A] redditus fuerat, ita nunc posset de tantis criminibus a 86 Thabracenis objectis eo laborante purgari, cujus tanta ac tam immania flagitia decursus nostri concilii examen invenit, ut memorati patrocinium potius quam judicium ac defensoris magis operam quam disceptatoris justitiam superarent. Nam primum quantum obstiterit omni congregationi diversas injurias ingerendo, quasi ecclesiae Romanae asserens privilegia, et volens eum a nobis in communionem suscipi, quem tua sanctitas credens appellasse quod probare non potuit communioni reddiderat, quod minime tamen licuit, quod etiam gestorum melius ex lectione cognosces, triduano tamen laboriosissimo agitato judicio cum diversa eidem objecta afflictissime quaereremus vel moras coepiscopi nostri Faustini, [Col. 0365B] vel tergiversationes ipsius Apiarii, quibus nefandas turpitudines occulere conabatur, Deus justus judex, fortis et patiens et longanimis, magno compendio resecavit. Tetriore quippe ac putridiore obstinatione compressa, qua tantum lividum coenum impudentia negationis volebat obruere, Deo nostro ejus conscientiam cohortante, et occulta quae illius in corde tanquam in volutabro criminum jam damnabat etiam hominibus publicante, repente in confessione cunctorum objectorum flagitiorum dolosus negator erupit, et tandem de omnibus incredibilibus opprobriis spontaneus, se ipse convicit, atque ipsam quoque nostram spem, qua eum et credebamus, et optabamus de tam pudendis maculis posse purgari, convertit in gemitus, nisi quoniam istam nostram moestitiam [Col. 0365C] uno tantum solatio mitigavit, quod et nos labore diuturnioris quaestionis absolvit, et suis vulneribus qualemcunque medelam, et si in vita ac sua conscientia reluctante confessione providit, domine frater. Praefato itaque debitae salutationis officio plurimum impendio deprecamur, ut deinceps ad vestras aures hinc venientes non facilius admittatis nec a nobis excommunicatos in communionem ultra velitis excipere, quia hoc etiam Nicaeno concilio definitum facile advertit venerabilitas tua. Nam et si de inferioribus clericis vel laicis videtur ibi praecaveri, quanto magis hoc de episcopis voluit observari, nec in sua provincia communione suspensi a tua sanctitate temere vel festinato, praepropere vel indebitae [Col. 0365D] videantur communioni restitui, presbyterorum [Col. 0366A] quoque et sequentium clericorum improba refugia, sicut te dignum est, repellat sanctitas tua, quia et nulla patrum definitione hoc ecclesiae derogatum est Africanae, et decreta Nicaena sive inferioris gradus clericos, sive episcopos ipsos suis metropolitanis episcopis apertissime commiserit. Prudentissime enim justissimeque viderunt quaecumque negotia in suis locis ubi orta sunt finienda, nec unicuique providentiae gratiam spiritus defuturam qua aequitas a Christi sacerdotibus, et prudenter videatur, et constantissime teneatur, maximeque unicuique concessum est, si judicio fuerit offensus cognitorum, ad concilia provinciae suae, vel etiam universale provocare, nisi forte quisquam est qui credat unicuilibet posse Deum nostrum examinis inspirare justitiam, [Col. 0366B] et innumerabilibus cougregatis in concilium Nicaenum sacerdotibus denegare, aut quomodo ipsum transmarinum judicium ratum erit, ad quod testium necessariae personae vel propter senectutis infirmitatem, vel multis aliis intercurrentibus impedimentis adduci non potuerunt. Nam ut aliqui tanquam a tuae sanctitatis latere mittantur, nulla invenimus patrum synodo constitutum, quia illud quod pridem per eumdem coepiscopum nostrum Faustinum tanquam ex parte Nicaeni concilii exinde transmisistis in conciliis verioribus, quae accipiuntur Nicaeni a sancto Cyrillo coepiscopo nostro Alexandrinae ecclesiae et a venerabili Attico Constantinopolitano antistite ex Authentico missis, quae etiam antehac per Innocentium presbyterum et Marcellum subdiaconum, [Col. 0366C] per quos ad nos ab eis directa sunt, venerabilis memoriae Bonifacio episcopo praedecessori nostro a nobis transmissa sunt, in quibus tale aliquid non potuimus reperire. Exsecutores etiam clericos vestros quibusque petentibus nolite mittere, nolite concedere, ne famosum typum saeculi in Ecclesiam Christi quae lucem simplicitatis et humilitatis diem Domini videre cupientibus praefert, videamur inducere. Nam de fratre nostro Faustino, amoto jam pro suis nefandis nequitiis de Christi Ecclesia dolendo Apiario securi sumus, quod eum probitate ac moderatione tuae sanctitatis, salva fraterna charitate ulterius in Africa minime sustinere patiatur, et alia manu: Dominus noster sanctitatem vestram aevo [Col. 0366D] longiore orantem pro nobis custodiat, domine frater.
- [Col. 0365D] 1. De excommunicatis ut ad clericorum accusationem non admittantur.
- 2. De personis quibus clericorum accusatio interdicitur.
- 3. De his qui primum crimen objectum non probarunt [Col. 0366D] ut ad caetera non admittantur.
- 4. De personis quae adversus clericos testimonium dicere prohibentur.
- 5. De eo quem solo testimonio praesumpserit excommunicandum.
[Col. 0365D] Post consulatum gloriosissimorum imperatorum Honorii tertii, et Theodosii octavi, Augustorum, [Col. 0366D] tertio Kalendis Julii Carthagine, in secretario basilicae restitutae, cum Aurelius episcopus una cum [Col. 0367A] Faustino ecclesiae Potentinae provinciae Italiae Piceni legato Romanae Ecclesiae, Vincentio Culusiano, Fortunatiano Neapolitano, Mauriano Uzipparensi, Adeodato Simidico, Pentadio Carpitano, Rufiniano Muzuensi, Praetexato Sicilibensi, Quodvultdeo Verensi, Candido Abiritano, Galloniano Uticensi legatis, provinciae Numidiae, proconsularis, Alippio Tagensi, Augustino Hippone Regiensi, et Possidio Calamensi legatis provinciae Numidiae, Maximiano Aquiregni, Jocundo Suffitulensi, et Hilarino Herreocelorum legatis provinciae Bizancenae, Novato Sititensi, et Leone Optensi legatis provinciae Mauritaniae Sitifensis, Nivello Rusurensi, Laurentio Icositano, et Numeriano Nusgumensi legatis, provinciae Mauritaniae Caesariensis, ab universis concilio judicibus delectis astantibus diaconibus consedisset, et [Col. 0367B] quibusdam peractis multi episcopi caeterorum peragendorum moras se conquaererentur sustinere non posse, et ad proprias ecclesias festinarent, placuit universo concilio, ut ab omnibus eligerentur de singulis quibusque provinciis, qui propter alia peragenda residerent, et factum est ut hi adessent quorum subscriptiones eos adfuisse testantur.
CAP. I. Placuitque, quoniam superioribus conciliorum decretis de personis quae admittendae sunt ad accusationem clericorum jam constitutum est, et quae personae non admittantur jam expressum est, idcirco definimus eum rite ad accusationem non admitti, qui posteaquam excommunicatus fuerit in ipsa adhuc excommunicatione constitutus, sive sit [Col. 0367C] clericus, sive laicus, accusare voluerit.
II. Item placuit, ut omnes servi vel proprii liberti ad accusationem non admittantur, vel omnes quos ad accusanda publica crimina leges publicae non admittunt, omnes enim infamiae maculis aspersi, id est, histriones ac turpitudinibus subjectae personae, haeretici etiam, sive pagani, sive Judaei, sed tamen omnibus quibus accusatio denegatur, in causis propriis accusandi licentia non neganda.
[Col. 0368A] III. Item placuit, quotiescunque clericis ab accusatoribus multa crimina objiciuntur, et unum ex ipsis de quo prius egerit, probare non voluerit, ad caetera non admittatur.
IV. Testes autem ad testimonium non admittendos, qui nec ad accusationem admitti praecepti sunt, vel etiam quos ipse accusator de domo sua produxerit, ad testimonium autem infra annos quatuordecim aetatis suae non admittantur.
V. Item placuit, ut si quando episcopus dicit aliquem sibi soli proprium crimen fuisse confessum, atque ille neget, non putet ad injuriam suam episcopus pertinere, quod illi soli non creditur, et si scrupulo propriae conscientiae se dixit neganti nolle communicare, quamdiu excommunicato non communicaverit [Col. 0368B] suus episcopus eidem episcopo, ab aliis non communicetur episcopis, ut magis caveat episcopus, ne dicat in quemquam quod aliis documentis convincere non potest. Et subscripserunt Aurelius episcopus ecclesiae Carthaginensis, Faustinus Potentinae provinciae Piceni, Alippius Tagastensis legatus provinciae Numidiae, Augustinus Hipponae Regiensis legatus Numidiae provinciae, Possidius episcopus Calamensis legatus provinciae Numidiae, Novatus Sitifensis legatus provinciae ejusdem, Leo Optensis legatus provinciae Mauritaniae Sitifensis, Mauritanius Uzipparitanus, Rufianus Muzensis, Quodvultdeus Verensis, Candidus Abiritanus Germanicianorum, Gallonianus Uticensis, Jocundus Suffetulae legatus provinciae Bizancenae, Hilarinus Horreocellensis [Col. 0368C] legatus provinciae Bizancenae, Maximianus Suffetulensis legatus provinciae Bizancenae, Maximianus Aquiregnis legatus provinciae Bizancenae, Nivellus Rusurensis legatus provinciae Caesariensis, Laurentius Icositanus legatus provinciae Caesariensis, Numerianus Nusgumensis legatus provinciae Caesariensis, Philippus presbyter ecclesiae Romanae, Asellus presbyter legatus Ecclesiae Romanae.
- [Col. 0367C] 1. Contra Pelagianos qui dicunt etiam sine peccato mori potuisse Adam.
- [Col. 0367D] 2. Quod juxta Apostoli testimonium etiam parvuli qui nihil peccati adhuc commiserunt omnes in peccatorum remissione veraciter baptizentur.
- 3. Quod gratia Dei non solum peccata dimittit, sed etiam adjuvat ne committantur.
- 4. Quod per gratiam Dei sciamus quid facere debeamus et diligere ut faciamus.
- 5. Quod gratia Dei praestet ut lex impleatur, non (sicut ait Pelagius) facile quasi sine gratia Dei difficilius possit impleri.
- 6. Quod juxta sententiam Joannis evangelistae: Nemo sit qui esse possit sine peccato.
- 7. Quod unicuique etiam justo non solum pro aliis, sed et pro semetipso dicere oporteat: Dimitte nobis debita nostra.
- [Col. 0368C] 8. Quod a sanctis veraciter dicitur: Dimitte nobis debita nostra.
- [Col. 0368D] 9. Quod ad communes causas Ecclesiae generale concilium congregari oporteat, in privatis vero causis speciale uniuscujusque provinciae.
- 10. Ut epistolas ad concilium evocandum metropolitanus subscribat, et dirigat.
- 11. Ut de haereticis et infidelibus quidquid in concilio constituitur a principe impleretur.
- 12. Ut preces et orationes compositae (nisi probatae fuerint in concilio) non dicantur.
- 13. Ut posteriores anterioribus episcopis non praeferantur, nec inconsultis primatibus suis aliquid agere praesumant.
- 14. Ut episcopi pro tempore consecrationis suae litteras ab ordinatoribus habeant.
- [Col. 0369A] 87 15. Ut ubi primum quis legerit, ibi permaneat clericus.
- 16. Ut pro causis ecclesiarum exsecutores vel advocati a principe postulentur.
- 17. Ut neque dimissus, neque dimissa alteri conjungantur.
- 18. De his qui in sua provincia non communicant ubi alibi non communicent.
- 19. De clericis qui apud principem saeculare judicium aut synodale impleverint.
- 20. Ut sine formatis nemo ad comitatum proficiscatur, et qualiter formatae fiant.
- [Col. 0370A] 21. De episcopis qui quod repetere poterant, praetermissa synodo invaserunt.
- 22. De clericis qui de judicio episcoporum suorum conqueruntur.
- 23. De his qui apud haereticos poenitentiam acceperunt.
- 24. De episcopis negligentibus adversus haereticos.
- 25. Unde supra.
- 26. De virginibus quae infra viginti quinque annos, necessitate cogente, velantur.
- 27. De episcopis qui post acta Carthaginensis synodi retenti sunt ad reliqua peragenda.
[Col. 0369B] Gloriosissimis imperatoribus Arcadio et Honorio, Augustis viris, clarissimis consulibus, sexto Kalendas Septembris in civitate Milevitana, in secretario basilicae cum Aurelius episcopus Ecclesiae Carthaginensis in concilio universali consedisset, astantibus diaconibus, Aurelius episcopus dixit: Quoniam Ecclesiae sanctae unum est corpus, omniumque membrorum caput est, unum factum est, volente Domino, ac nostram infirmitatem juvante, ut ad hanc ecclesiam conveniremus dilectionis et fraternitatis gratia invitati, unde quaeso charitatem vestram, quia ita credendum est, quod noster accessus ad vos nec superfluus nec insuavis est cunctis, ideoque pariter quaedam de causis fidei, unde nunc quaestio Pelagianorum imminet, in hoc coetu sanctissimo primitus [Col. 0369C] tractentur, deinde subsequantur, et aliqua quae disciplinae ecclesiasticae necessaria existunt.
CAP. I. Placuit ergo omnibus episcopis qui fuerunt in hac sancta synodo, constituere haec quae in praesenti concilio definita sunt, ut quicunque dicit: Adam primum hominem mortalem factum, ita ut sive peccaret, sive non peccaret, moreretur in corpore, hoc est de corpore exiret, non peccati merito, sed necessitate naturae, anathema sit.
II. Item placuit, ut quicunque parvulos recentes ab uteris matrum baptizandos negat, aut dicit quidem: In remissionem peccatorum eos baptizari, sed nihil ex Adam trahere originalis peccati quod regenerationis lavacro expietur, unde fit consequens, ut in eis forma baptismatis in remissionem peccatorum [Col. 0369D] non vera, sed falsa intelligatur, anathema sit, quoniam non aliter intelligendum est quod ait Apostolus, per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum in nos, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt, nisi quemadmodum Ecclesia catholica ubique diffusa semper intellexit, propter hanc enim regulam fidei etiam parvuli qui nihil peccatorum in semetipsis adhuc committere potuerunt, ideo in peccatorum remissione veraciter baptizantur, ut in eis regeneratione mundetur quod generatione traxerunt.
III. Item placuit ut quicunque dixerit gratiam Dei, [Col. 0370B] in qua justificamur per Jesum Christum Dominum nostrum ad solam remissionem peccatorum valere, quae jam commissa sunt, non etiam ad adjutorium ut non committantur, anathema sit
IV. Item quisquis dixerit eamdem gratiam Dei per Jesum Christum Dominum nostrum propter hoc tantum nos adjuvare ad solam non peccandum, quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum ut sciamus quid appetere, quid vitare debeamus, non autem per illam nobis praestari, ut quod faciendum cognoverimus etiam facere diligamus atque valeamus, anathema sit, cum dicat Apostolus: Scientia inflat, charitas vero aedificat, valde impium est ut credamus ad eam quae inflat nos habere gratiam Christi, ad eam quae aedificat non habere, [Col. 0370C] cum sit utrumque donum Dei, et scire quid facere debeamus, et diligere ut faciamus, ut aedificante charitate scientia non possit inflare, sicut autem de Deo scriptum est, qui docet hominem scientiam, ita etiam scriptum est.
V. Item placuit ut quicunque dixerit ideo nobis gratiam justificationis (charitas ex Deo est) dari, ut quod facere per liberum jubemur arbitrium, facilius possimus implere per gratiam, tanquam et si gratia non daretur non quidem facile, sed tamen possimus etiam sine illa implere divina mandata, anathema sit. De fructibus enim mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait, sine me difficilius potestis facere, sed ait, sine me nihil potestis facere.
[Col. 0370D] VI. Item placuit, quod ait sanctus Joannes apostolus, si dixerimus quia peccatum non habemus, nosipsos seducimus, et veritas in nobis non est, quisquis sic accipiendum putaverit, ut dicat propter humanitatem non oportere dici, nos non habere peccatum, non quia veritas est, anathema sit. Sequitur eum Apostolus, et adjungit: Si autem confessi fuerimus peccata nostra, fidelis est et justus qui remittat nobis peccata, et mundet nos ab omni iniquitate, ubi satis apparet hoc non tantum humiliter, sed etiam veraciter dici; poterat enim Apostolus dicere: Si dixerimus quia non habemus peccatum, nos ipsos extollimus, et humilitas in nobis non est; sed cum [Col. 0371A] ait nosipsos decipimus, et veritas in nobis non est, satis ostendit eum qui se dixerit non habere peccatum, non verum loqui sed falsum.
VII. Item placuit, ut quicunque dixerit in oratione Dominica, ideo dicere sanctos, dimitte nobis debita nostra, ut non pro seipsis hoc dicant, quia non est eis jam necessaria ista petitio, sed pro aliis qui sunt in suo populo peccatores, et ideo non dicere unumquemque sanctorum, dimitte mihi debita mea, sed dimitte nobis debita nostra, ut hoc pro aliis potius quam pro se justus petere intelligatur, anathema sit. Sanctus enim et justus erat apostolus Jacobus cum dicebat, in multis enim offendimus omnes. Nam quare additum est omnes, nisi ut ista sententia conveniret, et in psalmo ubi legitur: Non intres in judicium [Col. 0371B] cum servo tuo, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens; et in oratione sapientissimi Salomonis: Non est homo qui non peccet; et in libro Job: In manu omnis hominis signat, ut sciat omnis homo infirmitatem suam. Unde etiam Daniel sanctus et justus cum in oratione pluraliter diceret: Peccavimus, iniquitatem fecimus, et caetera, quae ibi veraciter et humiliter confitetur, ne putaretur, quemadmodum quidam sentiunt haec non de suis, sed de populi sui potius dixisse peccatis, postea dixit: Cum orarem et confiterer peccata mea et peccata populi mei Domino Deo nostro, noluit dicere peccata nostra, sed populi sui dixit et sua, quia futuros istos qui tam male intelligunt, tanquam propheta praevidit.
[Col. 0371C] VIII. Item placuit, ut quicunque verba ipsa Dominicae orationis ubi dicimus: Dimitte nobis debita nostra, ita volunt a sanctis dici, ut humiliter non veraciter hoc dicatur, anathema sit. Quis enim ferat orantem et non hominibus, sed ipsi Domino mentientem qui labiis sibi dicit dimitti velle, et corde dicit, quae sibi dimittantur, debita non habere? Hucusque de fide contra Pelagianos, nunc regulae tractantur ecclesiasticae.
IX. Placuit ut non sit ultra fatigandis fratribus anniversaria necessitas, sed quoties exegerit causa communis, id est, totius Africae undecunque ad hanc sedem pro concilio datae litterae fuerint, congregandam esse synodum in ea provincia ubi opportunitas persuaserit, causae autem quae communes non sunt, [Col. 0371D] suis provinciis judicentur.
X. Placuit etiam pati ut omnium episcoporum epistolis omnibus de concilio dandis sanctitas tua sola subscribat.
XI. Placuit et illud adversus haereticos, vel paganos, vel eorum superstitiones, ut legati missi de hoc glorioso concilio quidquid utile providerint a gloriosissimis principibus impetrent.
XII. Placuit etiam et illud, ut preces vel orationes, seu missae quae probatae fuerint in concilio, sive praefationes, sive commendationes, seu manus impositiones ab omnibus celebrentur, nec aliae omnino dicantur in ecclesia, nisi quae a prudentioribus tractatae vel comprobatae in synodo fuerint, ne forte [Col. 0372A] aliquid contra fidem per ignorantiam, vel per minus studium sit compositum.
XIII. Palentinus episcopus dixit: Si permittit bonum patientiae vestrae, prosequar ea quae necessaria sunt ecclesiasticae disciplinae. Scimus enim sic inviolatam permansisse ecclesiasticam disciplinam, ita ut nullus fratrum prioribus suis se aliquando auderet anteponere, sed officiis legitimis id semper exhibitum est prioribus, quod ab insequentibus rationabiliter semper acciperetur. Hunc ordinem jubeat sanctitas vestra melius vestris interlocutionibus roborare. Aurelius episcopus dixit: Non decuerat quidem ut haec repeteremus, nisi forte existerent inconsideratae mentes quorumdam quae ad haec statuenda nostros acuerent sensus, sed et communis [Col. 0372B] haec causa est quam insinuavit frater et coepiscopus noster, ut unusquisque nostrum ordinem sibi decretum a Deo cognoscat, et posteriores anterioribus deferant, nec eis inconsultis aliquid agere praesumant. Qua de re oportet eos qui putaverint spretis majoribus aliquid praesumendum competenter esse ab omni concilio coercendos. Universi episcopi dixerunt: Hic ordo et a patribus et a majoribus est servatus, et a nobis Deo propitio servabitur, salvo etiam jure primatus Numidiae et Mauritaniae.
XIV. Deinde placuit ut quicunque deinceps ab episcopis ordinantur, litteras accipiant ab ordinatoribus suis manu eorum subscriptas, continentes consulem et diem, ut nulla altercatio de posterioribus vel anterioribus oriatur.
[Col. 0372C] XV. Item placuit ut quicunque in ecclesia vel semel legerit ab alia ecclesia, ad clericatum non teneatur.
XVI. Placuit praeterea, ut exsecutoribus in omnibus justis desideriis impartiatur, placuit etiam ut petatur a gloriosissimis imperatoribus, ut jubeant judicibus dare petitos sibi defensores scholasticos 88 qui in actu sint, vel in officio defensionum causarum ecclesiasticarum, ut more sacerdotum provinciae, id est, ipsi qui defensionem ecclesiarum susceperint, habeant facultatem pro negotiis ecclesiarum (quoties necessitas flagitaverit) vel ad obsistendum callide decipientibus vel obrepentibus, vel ad necessaria suggerenda ingredi judicum secretaria.
[Col. 0372D] XVII. Placuit ut secundum evangelicam et apostolicam disciplinam, neque dimissus ab uxore neque dimissa a marito alteri conjungantur, sed ita maneant, aut sibimet reconcilientur, quod si contempserint ad poenitentiam redigantur, in qua causa legem imperialem petendam promulgari.
XVIII. Placuit, ut quicunque non communicans in provincia propria in aliis provinciis vel transmarinis partibus ad communicandum obrepserit, jacturam communionis vel Clericatus excipiat.
XIX. Placuit, ut quicunque ad imperatorem cognitionem judiciorum publicorum ab episcopis petierit, honore proprio privetur, si autem episcopale [Col. 0373A] judicium ab imperatore postulaverit, nihil ei obsit.
XX. Placuit, ut quicunque clericus propter necessitatem suam alicubi ad comitatum ire voluerit, formatam ab episcopo suo accipiat, quod si sine formata voluerit pergere, a communione removeatur, quod si alicubi ei repentina necessitas orta fuerit ad comitatum pergendi, alleget apud episcopum loci ejus ipsam necessitatem, et de hoc scripta ejusdem episcopi deferat, formatae autem quae a primatibus, vel a quibuscunque episcopis clericis propriis dantur, habeant diem Paschae. Quod si adhuc ejusdem anni Paschae dies incerta est, ille praecedens adjungatur quomodo solet post consulatum in publicis gestis ascribi.
XXI. Item placuit, ut quicunque episcopi, quascunque [Col. 0373B] ecclesias vel plebes quas ad suam cathedram aestimant pertinere, non ita repetunt ut causas suas episcopis judicantibus agant, sed si in alio retinente irruerint, sive volentibus sive nolentibus plebibus causae suae detrimentum patiantur, et quicunque jam hoc fecerint, si nondum est inter episcopos finita contentio, sed adhuc inde contendunt, ille inde discedat, quem constiterit praetermissis judiciis ecclesiasticis irruisse, nec sibi quisque blandiatur, si a primate ut retineat litteras, impetrarit, sed sive habeat litteras, sive non habeat, conveniat eum qui tenet, et ejus litteras accipiat, ut eum appareat pacifice tenuisse ecclesiam ad se pertinentem; si autem ille aliquam quaestionem retulerit per episcopos judices causa finiatur, sive eis primates dederint, sive [Col. 0373C] quos ipsos vicinos ex consensu delegerint.
XXII. Item placuit, ut presbyteri, diaconi, vel caeteri inferiores clerici in causas quas habuerint, si de judiciis episcoporum suorum questi fuerint, vicini episcopi eos audiant, et inter eos quidquid est, finiant adhibiti ab eis ex consensu episcoporum suorum. Quod si et ab eis provocandum putaverint, non provocent, nisi ad Africana concilia, vel ad primates provinciarum suarum, ad transmarina autem qui putaverit appellandum a nullo intra Africam in communione suscipiatur.
XXIII. Placuit, ut quicunque conversus ab haereticis dixerit se apud eos poenitentiam accipere, unusquisque catholicus episcopus requirat, ubi et ob quam causam apud eosdem haereticos poenitentiam [Col. 0373D] susceperit, ut cum documentis certis hoc ipsum approbaverit sibi pro qualitate peccati, sicut eidem episcopo catholico visum fuerit, tempus poenitentiae vel reconciliationis decernat.
XXIV. Item placuit, ut quicunque negligunt loca ad suam cathedram pertinentia in catholicam unitatem lucrari conveniantur a diligentibus vicinis episcopis, ut id agere non morentur, quod si intra sex menses a die conventionis non hoc fecerint, qui potuerit eas lucrari ad ipsum pertineant, ita sane ut si ille ad quem pertinuisse videbantur, probare potuerit magis illius electam negligentiam ab haereticis [Col. 0374A] impune ut ibi sint et suam diligentiam fuisse praeventam, ut eo modo ejus cura solertior vitaretur, cum hoc judices episcopi cognoverint, sive cathedrae loca restituant. Sane si episcopi inter quos causa versatur, diversarum sunt provinciarum, ille primas det judices in cujus provincia est locus de quo contenditur, si autem ex communi placito vicinos judices elegerint, aut duo eligantur aut tres, quod si tres elegerint, aut omnium sententiam sequantur, aut duorum, judicibus autem quos communis consensus elegerit, non liceat provocare, et quisquis probatus fuerit pro contumacia nolle obtemperare judicibus, cum hoc primae sedis episcopo fuerit probatum, det litteras ut nullus ei communicet episcoporum donec obtemperet.
[Col. 0374B] XXV. Si in matricibus cathedris episcopus negligens fuerit adversus haereticos, conveniatur a vicinis episcopis diligentibus, et ei sua negligentia demonstretur, ut se excusare non possit; quod si ex die quo convenitur intra sex menses, si in ejus provincia exsecutio fuerit, et non eos ad unitatem catholicam convertendos curaverit, non ei communicetur donec impleat; si autem exsecutor ad loca non venerit, non ascribatur episcopo, si autem probatum fuerit eum de communione illorum fuisse mentitum dicendo eos communicasse quos eo sciente non communicasse constiterit, etiam episcopatum amittat.
XXVI. Item placuit, ut quicunque episcoporum necessitate periclitantis pudicitiae virginalis, cum [Col. 0374C] vel petitor potens, vel raptor aliquis formidatur, vel si aliquo etiam mortis scrupulo periculoso compuncta fuerit, nec non velata fuerit, aut exigentibus parentibus, aut his ad quorum curam pertinet, velaverit virginem, seu velavit intra viginti quinque annos aetatis, non ei obsit concilium, quod de isto annorum numero constitutum est.
XXVII. Item placuit ne diutius universi episcopi qui ad concilium congregati sunt, tenerentur ab universo concilio ternos judices de singulis provinciis eligi, et electi sunt de provincia Carthaginensi Vincentius, Fortunatianus et Clarus de provincia Numidiae, Alippius Augustinus, et Restitutus de provincia Bizancena, cum sancto sene Domitiano primate Cresconius, Jocundus et Melianus, de Mauritania [Col. 0374D] Sitifensi, Severianus, Asiaticus, et Donatus, de provincia Tripolitana, Plautius qui ex more legatus unus est missus. Qui omnes cum sancto sene Aurelio universa cognoscant, a quo petiit universum concilium, ut cunctis sive gestis quae confecta jam sunt, sive episcopis ipse subscribat, et subscripserunt. Aurelius episcopus Ecclesiae Carthaginensis, huic decreto consensi et perlecto subscripsi; Donatianus Telepsensis primae sedis subscripsi; Augustinus Hipponae Regiensis subscripsi. Similiter et omnes episcopi subscripserunt.
Hucusque concilia Africae.
- [Col. 0375A] 1. Ut uno die et tempore Pascha celebretur.
- 2. Ut ubi quisque ordinatur, ibi permaneat.
- 3. Ut qui in pace arma projiciunt, excommunicentur.
- 4. Ut aurigae dum agitant excommunicentur.
- 5. Ut qui in theatris conveniunt, excommunicentur.
- 6. Ut in infirmitate conversi manus impositionem accipiant.
- 7. De praesidibus, ut cum conscientia episcopi sui communicent.
- 8. Ut ex haeresi conversi in Trinitate baptizentur.
- 9. Ut qui confessorum litteras portant, alias accipiant.
- 10. Ut cujus uxor adulteravit, ipse aliam non [Col. 0375B] accipiat.
- 11. Ut feminae fideles quae gentibus se junxerunt, excommunicentur.
- 12. Ut clerici feneratores excommunicentur.
- [Col. 0376A] 13. Ut proditores fratrum, vel vasorum, seu Scripturarum cum verberibus deponantur.
- 14. Ut falsi accusatores fratrum usque ad exitum excommunicentur.
- 15. Ut levitae non offerant.
- 16. Ut poenitentes ubi acceperint onerationem ibi communicent.
- 17. Ut nullus episcopus alium conculcet episcopum.
- 18. Ut diaconus nihil sine presbytero suo agat.
- 19. Ut presbyteri sine conscientia episcoporum suorum nihil faciant.
- 20. Ut peregrino episcopo locus sacrificandi detur.
- 21. Ut sine tribus episcopis nullus episcopus ordinetur.
- [Col. 0376B] 22. Ut clericus alibi transiens excommunicetur.
- 23. Ut apostatae qui tardius revertuntur, nisi per dignam poenitentiam non recipiantur.
[Col. 0375C] Domino et sanctissimo Sylvestro episcopo coetus episcoporum qui adunati fuerunt in oppido Arelatensi. Quae decrevimus communi concilio charitative significamus, ut omnes sciant quid in futurum observare debeant.
CAP. I. De observatione Paschae Domini, ut uno die et tempore per omnem orbem observetur, et juxta consuedinem litteras ad omnes tu dirigas.
II. De his qui in quibuscunque locis ordinati fuerint ministri, in ipsis locis perseverent.
III. De his qui arma projiciunt in pace, placuit, abstinere eos a communione.
IV. De agitatoribus qui fideles sunt, placuit eos quandiu agitant a communione separari.
V. De theatricis, et ipsos placuit (quandiu agunt) [Col. 0375D] a communione separari.
VI. De his qui infirmitate credere volunt, placuit debere his manum imponi.
89 VII. De praesidibus qui fideles ad praesidatum prosiliunt ita placuit, ut cum promoti fuerint litteras accipiant ecclesiasticas communicatorias, ita tamen ut quibuscunque locis gesserint ab episcopo ejusdem loci cura de illis agatur, ut cum coeperint cum disciplina publica agere, tunc demum a communione [Col. 0376C] excludantur, similiter et de his fiat qui rempublicam agere volunt.
VIII. De Arianis qui propria lege sua utuntur, ut rebaptizentur placuit. Si ad ecclesiam aliqui de hac haeresi venerint, interrogent eos nostrae fidei sacerdotes symbolum, et si praeviderint in Patre et Filio et Spiritu sancto eos baptizatos, manus eis tantum imponatur, ut accipiant Spiritum sanctum. Quod si interrogati, non responderint hanc Trinitatem, non baptizentur.
IX. De his qui confessorum litteras afferunt, placuit ut sublatis eis litteris, alias accipiant communicatorias.
X. De his qui conjuges suas in adulterio deprehendunt, et iidem sunt adolescentes fideles et prohibentur [Col. 0376D] nubere, placuit ut in quantum potest consilium eis detur, ne viventibus uxoribus suis, licet adulteris, alias accipiant.
XI. De puellis fidelibus quae gentibus junguntur, placuit ut aliquanto tempore a communione separentur.
XII. De ministris qui fenerantur, placuit eos juxta formam divinitus datam a communione abstinere.
XIII. De his qui Scripturas sanctas tradidisse dicuntur, [Col. 0377A] vel vasa Dominica, vel nomina fratrum suorum, placuit nobis, ut quicunque eorum in actis publicis fuerit detectus, vel verbis nudis ab ordine cleri amoveatur. Nam si iidem aliquos ordinasse fuerint deprehensi, et si in his qui ordinaverunt, ratio subsistit, non tamen illis subsistat ordinatio, quoniam multi sunt qui contra ecclesiasticam regulam pugnare videntur, et per testes redemptos putant se ad accusationem admitti debere, qui omnino non admittantur, nisi (ut supra diximus) actis publicis docuerint omni se suspicione carere.
XIV. De his qui falso accusant fratres suos, placuit eos usque ad exitum non communicare, sed falsum testem (juxta Scripturam) impunitum non licere esse.
[Col. 0377B] XV. De diaconibus, quos cognovimus multis locis offerre, placuit minime fieri debere.
XVI. De his qui pro delicto suo a communione separantur, ita placuit, ut quibuscunque locis fuerant exclusi, eodem loco communionem consequantur.
XVII. Ut nullus episcoporum alium episcopum conculcet.
[Col. 0378A] XVIII. De diaconibus urbicis, ut non aliquid per se praesumant, sed honor presbyteris reservetur.
XIX. Ut presbyteri sine conscientia episcoporum nihil faciant.
XX. Ut peregrino episcopo locus satisfaciendi detur.
XXI. De his qui usurpant sibi quod soli debeant episcopum ordinare, placuit, ut nullus hoc sibi praesumat, nisi assumptis sibi aliis septem episcopis, si tamen non potuerint septem, sine tribus fratribus non audeant ordinare.
XXII. De presbyteris aut diaconibus qui solent dimittere loca sua in quibus ordinati sunt et ad alia loca se transtulerunt, placuit ut his locis ministrent quibus praefixi sunt; qui, relictis locis suis, [Col. 0378B] ad alium locum se deferre voluerint, deponantur.
XXIII. De his qui apostatant, et antequam se ad ecclesiam repraesentent, nec quidem poenitentiam agere quaerunt, et postea in infirmitate arrepti, petunt communionem, placuit eis non dandam communionem, nisi revelaverint et agerint dignos fructus poenitentiae.
Explicit concilium Arelatense primum.
- [Col. 0377B] 1. De neophitis clericis non ordinandis.
- 2. Qualiter conjugati ad sacerdotium provehantur.
- [Col. 0377C] 3. Ut nullus clericus aut diaconus in solatio suo extraneam habeat mulierem
- 4. Ut nullus clericus in cellario vel in secreto intromittat puellam.
- 5. Ut episcopus cum ordinatur cum consensu metropolitani, tres eum ordinent episcopi.
- 6. De episcopo qui sine metropolitani consensu fuerit ordinatus.
- 7. De his qui seipsos abscindunt.
- 8. De his qui excommunicatos alterius suscipiunt.
- 9. Ut Novatiani in communionem non suscipiantur.
- 10. De his qui in persecutione praevaricati sunt.
- [Col. 0377D] 11. De his qui poenis victi. sacrificare compulsi sunt.
- 12. De his qui in poenitentia positi vitam excesserunt.
- [Col. 0378B] 13. Ut ne quis qualibet necessitate suam relinquat ecclesiam.
- [Col. 0378C] 14. Ne clericus usuram accipiat.
- 15. Ne diaconus coram presbytero sedeat vel Eucharistiam tradat.
- 16. Ut Fotiniani et Paulianistae baptizentur.
- 17. Ut haeretici qui in Trinitate baptizati sunt, cum chrismate et manus impositione recipiantur.
- 18. Ut metropolitani arbitrio synodus congregetur.
- 19. Ut nulli episcopo liceat a synodo deesse, vel ante peractam synodum discedere.
- 20. De aurigis et theatricis fidelibus.
- 21. Si post acceptam poenitentiam quis nupserit.
- 22. Ut poenitentia conjugatis ex consensu detur.
- 23. De sacerdotibus qui idololatriam non everterunt.
- [Col. 0378D] 24. De accusatoribus fratrum.
- 25. De apostatis si non revertuntur.
Finiunt capitula.
[Col. 0377D] Ex Sicilia Syracusanorum Sixtus episcopus, et Florus diaconus ex provincia Campaniae civitatis, Prothus episcopus et Agrippa, et Tutus diaconus ex provincia Apauli, Pardus episcopus, et Crescens diaconus ex provincia Damulti, Theodorus episcopus, et Agathon diaconus ex urbe Roma quos Silvester [Col. 0378D] episcopus misit, Claudianus et Abitus presbyteri, Eugenius et Quiriacus diaconi ex provincia Italiae, Orosius episcopus, Nazareus lector, ex provincia Viennensium civitatis Arelas, Martinus episcopus, Salanias presbyter, Nicetus Afer, Ursinis, et Petrus diacones ex provincia qua supra Viennensium, [Col. 0379A] Verus episcopus, Bedas exorcista, ex civitate Vasione Dammas episcopus, Victor exorcista, ex civitate Aurasicorum, Laustinus presbyter ex porta, Innocentius diaconus, Agapius exorcista, ex provincia Gallia civitatis Remorum, Ibethanius episcopus, Prigenius diaconus ex civitate Rothomagensium, Avidamus episcopus, Nicetius diaconus, ex civitate Augusta, Idonupetius episcopus, Amandus presbyter, Filomatis diaconus, ex civitate Helvidono, Votius episcopus, Pitulius exorcista, ex civitate Agrippina, Maternus episcopus, Maurinus diaconus ex provincia Aquitanica civitatis Vagalii, Genialis episcopus ex civitate Burdegala, Orientalis episcopus, Flavius diaconus, ex civitate Verorum, Artius episcopus, Felix exorcista ex civitate Tholosa, Martinus [Col. 0379B] episcopus, Leontius diaconus ex provincia Bitania, Eburius episcopus ex civitate Culnia, Adelsius ex civitate Romanorum, Liberius episcopus, Flonetius diaconus ex civitate Betica, Sabinus presbyter ex civitate Tarcacona, Probatus presbyter, Castorius diaconus ex civitate Caesaraugusta, Clementinus presbyter, Rovinus exorcista ex civitate Tebestigenstium, Trimanus presbyter, Victor diaconus ex provincia Mauritania Caesariensi, Fortunatus episcopus, Deuterius diaconus ex provincia Sardinia, Quintus episcopus, Admonius presbyter ex provincia Africa, Cecilianus presbyter, Sperantius diaconus ex civitate Onina, Lampadius episcopus ex civitate Utica, Victor episcopus ex civitate Beneventina, Anastasius episcopus ex civitate Turbistina, [Col. 0379C] Faustus episcopus ex civitate Cocofeltis, Surgentius episcopus ex Numidia, Victor episcopus ex civitate Virensium, Vitalis episcopus ex portu urbis Romae, Gregorius episcopus ex Centumcellis, Epitatus episcopus ex civitate Ostensi, Leontius et Macharius presbyteri.
I. Ordinari ad diaconatus vel sacerdotii officium neophitum non debere.
II. Assumi aliquem ad sacerdotium non posse in conjugii vinculo constitutum, nisi fuerit promissa conversio.
III. Si quis de clericis a gradu diaconatus in solatio suo mulierem praeter aviam, matrem, sororem, filiam, neptem, vel conversam secum uxorem habere praesumpserit, a communione alienus habeatur; [Col. 0379D] par quoque et mulierem (si se separare noluerit) poena percellat.
IV. Nullus diaconus, vel presbyter, vel episcopus ad cellarii secretum intromittat puellam vel ingenuam, vel ancillam.
V. Nullus episcopus sine metropolitani permissu, nec episcopus metropolitanus sine tribus episcopis comprovincialibus, praesumat episcopum ordinare, ita ut alii comprovinciales epistolis admoneantur, ut se suo responso consensisse significent. Quod si inter partes aliqua fuerit dubitatio-majori numero metropolitanus in electione consentiat.
VI. Illud autem ante omnia clareat, eum qui sine conscientia metropolitani constitutus fuerit episcopus [Col. 0380A] juxta magnam synodum esse episcopum non debere.
VII. Si qui se carnali vitio repugnare nescientes abscindunt, ad clerum pervenire non possunt.
VIII. Si quis excommunicatum alterius sive clericum, sive saecularem recipere post interdictum praesumpserit, 90 noverit se reum fraternitatis factum causam in concilio redditurum.
IX. Novatianum in communionem recipi non debere, nisi suscepta poenitentia incredulitatis praeteritum damnet errorem.
X. De his qui in persecutione praevaricati sunt, si voluntarie fidem negaverint, hoc de eis Nicaena synodus statuit, ut quinque annis inter catechumenos exeant, et duos inter discommunicantes, ita ut communionem [Col. 0380B] inter poenitentes non praesumant, in potestate tamen vel arbitrio erit episcopi, ut si eos ex animo errorem deflere et agere poenitentiam viderit, si ad communionem in propria ecclesia velit humanitate suscipere.
XI. Si qui vero dolore victi et pondere persecutionis negare et sacrificare compulsi sunt, duobus annis inter catechumenos, triennio inter poenitentes habeantur a communione suspensi.
XII. De his qui in poenitentia positi vitam excesserunt, placuit, nullum communione vacuum debere dimitti, sed pro eo quod honoravit poenitentiam, oblatio illius recipiatur.
XIII. Nullus cujuscumque ordinis clericus, non diaconus, non presbyter, non episcopus, quacumque [Col. 0380C] occasione faciente, propriam relinquat ecclesiam, sed omnimode aut excommunicetur, aut redire cogatur. Quod si aliquis commorationis tempore, invito episcopo suo, in aliena ecclesia habitans, ab episcopo loci clericus fuerit ordinatus, hujusmodi ordinatio irrita habeatur.
XIV. Si quis clericus pecuniam dedit ad usuram, aut conductor alienae rei voluerit esse, aut turpis lucri gratia aliquod genus negotiationis exerceat, depositus a clero, a communione alienus habeatur.
XV. In secretario diaconos inter presbyteros sedere non liceat, vel corpus Christi praesente presbytero tradere non praesumant, quod si fecerint, ab officio diaconatus abscedant.
XVI. Fotinianos sive Paulianistas secundum patrum [Col. 0380D] statuta baptizari oportet.
XVII. Bononianos autem ex eodem errore venientes (quos sicut Arianos baptizari in Trinitate manifestum est) dum interrogati fidem nostram ex toto corde confessi fuerint, cum chrismate et manus impositione in ecclesia recipi sufficit.
XVIII. Ad Arelatensis episcopi arbitrium synodus est congreganda, ad quam urbem ex omnibus mundi partibus sub sancti Martini tempore legimus celebratum fuisse concilium atque conventum, si quis commonitus infirmitatis causa defuerit, personam vice sua dirigat.
XIX. Si quis autem adesse neglexerit, aut coetum fratrum, antequam dissolvatur concilium, crediderit [Col. 0381A] deserendum, alienum se a fratrum communione cognoscat, nec eum recipi liceat, nisi in sequenti synodo fuerit absolutus.
XX. De agitatoribus sive theatricis qui fideles sunt, placuit eos quandiu agunt, a communione separari.
XXI. Poenitentes quae defuncto viro aliis nubere praesumpserint, vel suspecta, vel interdicta familiaritate cum extraneo junxerint, cum eodem ab Ecclesiae liminibus arceantur. Haec etiam de viro in poenitentia posito placuit observari.
XXII. Poenitentiam conjugatis nonnisi ex consensu dandam.
XXIII. Si in alicujus presbyterio infideles, aut faculas accenderint, aut arbores, fontes vel saxa venerentur, si haec eruere neglexerit, sacrilegi se esse [Col. 0381B] reum cognoscat, dominus autem ordinator rei ipsius, [Col. 0382A] si admonitus emendare noluerit, communione privetur.
XXIV. Eos qui falsa fratribus capitalia objecisse convicti fuerint, placuit eos usque ad exitum non communicare, sicut magna synodus ante constituit, nisi digna satisfactione poenituerint.
XXV. Si qui post sanctam religionis professionem apostatant, et ad saeculum redeunt, et postmodum poenitentiae remedia non requirunt, sine poenitentia communionem penitus non accipiant, quos etiam jubemus ad clericatus officium non admitti, et quicumque ille sit, post poenitentiam, saecularem habitum non praesumat, quod si praesumpserit, ab ecclesia alienus habeatur.
Explicit concilium Arelatense secundum.
- [Col. 0381B] 1. Ut diaconus ante 25, et sacerdos ante 30 annos non ordinetur.
- 2. Ut digami vel poenitentes vel repudiatarum mariti ad sacerdotium non provehantur.
- [Col. 0382B] 3. Ut laicus ante annum conversionis non ordinetur.
- 4. Ut qui clericum alienum defendere nititur, communione privetur.
[Col. 0381C] Martiano Augusto Opilione et Vincomalone consulibus, VIII Idus Julii cum voluntate Dei ad dedicationem basilicae sanctae Mariae in Arelatensi civitate sacerdotes Domini convenissent, congruum eis et rationabile visum est, ut primum de observandis canonibus attentissima sollicitudine pertractantes qualiter ab ipsis ecclesiasticae regulae servarentur, salubri concilio definirent.
CAP. I. Et quia in ordinandis clericis antiquorum patrum statuta non ad integrum (sicut expedit) observata esse cognoscuntur ne forte quorumcumque importunis et inordinatis precibus sacerdotes Domini fatigentur, et ea quae toties sunt praecepta transgredi compellantur, hoc inter se observandum esse definiunt, ut nullus episcoporum diaconum antequam [Col. 0381D] viginti quinque annos impleat ordinare praesumat, episcopatus vero vel presbyteri honorem nullus laicus ante praemissam anni conversionem, vel ante triginta annos aetatis accipiat.
II. Nullus poenitentem, nullus digamum, nullus viduarum maritos in praedictis honoribus audeat ordinare, et licet haec jam prope omnium canonum instituta contineant, tamen ne cuiquam sacerdotum supplicantium (sicut jam diximus) importunitas vel suggestio iniqua subrepat necesse fuit, ut nunc severiorem regulam sibi velint Domini sacerdotes imponere, et ideo quicunque ab hac die contra ea quae superius sunt comprehensa clericum ordinare praesumpserit, ab ea die qua ei potuit hoc approbari anno integro missas facere non praesumat. Quam rem si quis observare noluerit, et contra consessum fratrum faciens missas celebrare praesumpserit, ab [Col. 0382C] omnium fratrum charitate noverit se alienum, quia dignum est ut severitatem ecclesiasticae disciplinae sentiat qui salubriter a sanctis Patribus instituta observare contemnit.
III. Et licet de laicis prolixiora tempora antiqui Patres ordinaverint observanda, tamen quia accrescunt numeri ecclesiarum, necesse est nobis sine praejudicio duntaxat canonum constituere antiquorum, ut nullus metropolitanorum cuicumque laico dignitatem episcopatus tribuat, sed nec reliqui pontifices presbyterii vel diaconatus honorem conferre praesumant, nisi anno integro fuerit praemissa conversio.
IV. Si forte aliquis clericorum regulam disciplinae ecclesiasticae subterfugiens fuerit evagatus quicumque eum susceperit, et illum pontifici suo non reconciliaverit, [Col. 0382D] sed magis defensare praesumpserit ecclesiae communione privetur. Caesarius in Christi nomine episcopus definitionem hanc sanctorum fratrum meorum vel meam relegi et subscripsi; Contumeliosus episcopus consensi et subscripsi: Filiargius episcopus subscripsi; Pretaxatus episcopus subs.; Maximus episcopus sub.; Julianus episcopus sub.; Florentius episcopus subscripsi. Item Cyprianus episcopus sub.; Coelestinus episcopus subscripsi; Proitianus episcopus sub.; Eucherius episcopus subsc.; Catafronius presbyter directus a dominis meis Agricio et Severo episcopis subscripsi; ego Desiderius presbyter directus a domino meo Joanne episcopo consensi et subscripsi; Leontius presbyter directus a domino meo Constantino episcopo subscripsi; ego Metherius directus a domino meo Galliano episcopo consensi et subscripsi.
- [Col. 0383A] 1. De digamis non consecrandis.
- 2. Ut devota, si se maritaverit vel moechata fuerit, poenitentiae deputetur.
- 3. Circa eorum vero personas qui se post unum et [Col. 0384A] sanctum lavacrum vel profanis sacrificiis daemonum, vel incesta lavatione polluerunt.
- 4. Ut sacerdotes vel levita, si de se crimen aliquod confitetur, deponatur.
[Col. 0383B] Dilectissimis fratribus per Gallias et quinque provincias constitutis episcopis, Fegadius, Emerius Florentius, Artimus, Emilianus, Britto, Justus, Eufodius, Rodamius, Evortius, Cretus, Concordius, Constantinus, Paulus, Anterius, Felix, Neuterius, Urbanus, Simplicius et Vincentius episcopi in Domino salutem.
Transactis Valentinum omnibus et in Dei nomine in statu meliore compositis quae fuerunt coepta causa dissidii, quorumdam fuit patrum utilis et religiosa suggestio retractata de his quae nec recipere possumus ob Ecclesiae sanctitatem, nec tamen usquequaque consuetudinis causa damnare, ita enim per omnes ecclesias ejusmodi vitii germen inolevit, ut ad plena remedia non facilis sit recursus, certe non sine [Col. 0383C] verecundia eorum quibus causa contigit subcisivum quod circa fratres generat odium, 91 moderatoque consilio ea cautelae ratio servata est, quae et scandala submoveret et sanctitatem Ecclesiae custodiret.
CAP. I. Decet ergo neminem post hanc synodum, qua ejusmodi illicitis vel sero succurritur, de digamis, aut inter nuptarum maritos ordinari clericos posse, nec requirendum utrumne initiali sacramentis divinis, aut gentiles hac se infelici sorte necessitate maculaverunt.
II. De puellis vero quae se Deo voverunt, si ad terrenas, nuptias sponte transierunt, id custodiendum esse decrevimus, ut poenitentes non statim ad poenitentiam recipiantur, et cum data tamen fuerit, nisi plene satisfecerint Deo in quantum ratio poposcerit, [Col. 0383D] eisdem communio differatur.
III. Circa eorum vero personas qui se post unum et sanctum lavacrum vel profanis sacrificiis daemonum vel incesta lavatione polluerunt, eam censurae ormam diximus esse servandam, ut his juxta synodum Nicaenam satisfactionis quidam aditus non negetur, ne infelicibus lacrymis vel solatii janua desperatione claudatur, acturi vero poenitentiam usque in diem mortis, non sine spe tamen remissionis, quam ab eo plene sperare debebunt, qui ejus [Col. 0384B] largitatem et solus obtinet, et tam dives misericordia est, ut nemo desperet; Deus enim mortem non fecit, nec laetatur in perditione vivorum.
IV. Nec illud, fratres, scribere alienum ab ecclesiae utilitate censuimus, ut sciretis quicunque sub ordinatione vel diaconatus, vel presbyterii, vel episcopatus, mortali crimine dixerint se esse pollutos, a supradictis ordinationibus submovendos reos scilicet vel veri confessione vel mendacio falsitatis. Neque enim absolvi potest is qui in se ipsum dixerit mortis causam, quia major homicida fit. Divina pietas vos in aeternum custodiat, dilectissimi fratres.
Item epistola ejusdem concilii.
Dilectissimis fratribus, clero et plebi ecclesiae Forojuliensis, Fegadius, Emerius, Florentius, Artemius, [Col. 0384C] Emilianus, Britto, Justus, Eufodius, Rodamius, Evortius, Constantius, Paulus, Cretus, Concordius, Anterius, Neuterius, Nicecius, Urbanus, Felix, Simplicius et Vincentius, episcopi in Domino salutem. Quamvis tam ea Benedictus frater de sanctissimi accepti persona suggerit quae prudenti et Christiano viro sunt condigna, quam quod studio omnium vestrum ad honorem sacerdotii poscatur edixerit, tamen quia in synodo jam sederat ordinationes ejusmodi submovendas quae sine scandalo esse non possunt, non potuimus uni praestare quod caeteris negabatur. Et licet non ignoremus multos verecundia, et nonnullos honore suscipiendi sacerdotium, et ut trepidos, quae utique signa sunt sanctitatis falsa in se rejiciendi honoris causa dixisse, tamen [Col. 0384D] quia omnium fere ad ea quae sunt pejora proclive judicium est, et hinc materies disputationum in obtrectatores sacerdotum Dei quaeritur, sedit in synodo, ut quisque de se vel vera, vel falsa dixisset, fides quam suimet testimonio confirmaret, haberetur, quapropter decretum est submovendos protinus esse ab eo gradu quem ab omni scandalo liberum esse decet, divina pietas vos in aeternum protegat
Explicit concilium Valentinum.
- [Col. 0383D] 1. Ut qui approbaverit suam civitatem metropolim fuisse, teneat primatum.
- [Col. 0384D] 2. Ut episc. qui contra statuta faciunt, honore priv.
- 3. De laicis qui clericis crimen intendunt.
- [Col. 0385A] 4. De clericis qui per culpam ab episcopo suo excommunicantur.
- 5. De his qui se ab haereticis separare voluerint ut ab ecclesia catholica suscipiantur.
- [Col. 0386A] 6. Ut alterius clericum non promoveat alter, nec abjectum recipiat.
- 7. De his qui contra interdictum sunt ordinati, vel in honore filios genuerunt.
[Col. 0385A] Fratribus dilectissimis per Gallias et quinque provincias constitutis sancta synodus quae convenit in urbe Taurinatum.
Cum ad postulationem provinciarum Galliae sacerdotes convenissemus ad Taurinatum civitatem, atque in ejusdem urbis ecclesia auditore Domino vel mediatore sederemus, auditis allegationibus episcoporum, eorum videlicet qui ad judicium fuerant, de singulis negotiis haec sententiae forma processit, quod a paucis statuta canonum servarentur, et plurimorum contentionibus adhiberetur utilis medicina.
CAP. I. Jam cum primus omnium vir sanctus Proculus Massiliensis episcopus civitatis se tanquam [Col. 0385B] metropolitanum ecclesiis quae in secunda provincia Narbonensi positae videbantur diceret praeesse debere, atque per se ordinationes in memorata provincia summorum fieri sacerdotum, siquidem assereret easdem ecclesias vel suas fuisse, vel episcopos a se in eisdem ecclesiis ordinatos, et e diverso ejusdem regionis episcopi aliud defensarent, ac sibi alterius provinciae sacerdotem praeesse non debere contenderent, id judicatum a sancta synodo contemplatione pacis atque concordiae, ut non tam civitati ejus quae in altera provincia sita est, cujus magnitudinem penitus nesciremus, quam, nisi potissimum deferretur, ut filiis honore primatus existeret. Dignum enim visum est, ut quamvis unitate provinciae minime teneretur, constringerentur tamen pietatis [Col. 0385C] affectu. Haec ipsi tantum in die vitae ejus forma servabitur, ut in ecclesiis provinciae secundae Narbonae quis suas parochias vel suos discipulos fuisse constiterit ordinatos primatus habeat dignitatem. Illud a partibus suis observandum quod licet ex superfluo non tamen inutiliter commonetur, ut ipse Proculus tanquam pius pater consacerdotes suos honoret ut filios, et memoratae provinciae sacerdotes tanquam boni filii eumdem habeant ut parentem, et invicem sibi exhibeant charitatis affectum, impleto hoc quod ait beatus Apostolus: Honore mutuo praevenientes, non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Illud deinde inter episcopos urbium Arelatensis et Viennensis qui de primatus apud nos honore certabant a sancta synodo definitum est, ut qui ex eis [Col. 0385D] comprobaverit suam civitatem esse metropolim, is totius provinciae honorem primatus obtineat, et ipse canonum ordinationum habeat potestatem. Certe ad pacis vinculum conservandum hoc concilio utiliori decretum est ut, si placet, memoratarum urbium episcopis, unaquaeque de his viciniores sibi inter provincias muniat civitates, atque eas ecclesias [Col. 0386A] visitet quas oppidis suis maximas magis esse consterit, ita ut memores unanimitatis atque concordiae non alterum sibi longius usurpando quod est alii propius inquietet.
II. Placuit itaque perpeti disciplinam quam circa Octavum, Ursionem, Remigium et Triferium episcopos sancta synodus decrevit, qui usurpatione quadam de ordinatione sacerdotum ad invidiam vocabantur, quod eis hactenus idcirco videtur indultum, ut de caetero hac auctoritate commoniti nihil usurpare conentur, siquidem ea ab hac causa excusatione defenderint, qua dicerent prius se non esse conventos. Proinde judicavit synodus, ut si quis ex hoc fecerit contra statuta majorum, sciat is qui ordinatus [Col. 0386B] fuerit sacerdotii se honore privandum, ille vero qui ordinaverit auctoritatem se in ordinationibus vel in conciliis minime retinendam. Non solum autem circa memoratos episcopos haec sententia praevalebit, sed circa omnes qui simili errore decepti ordinationes hujusmodi perpetrarunt.
III. De Palladio autem laico, qui Spano presbytero non leve crimen intenderat, inter quos episcopus Triferius ejusdem criminis causas se cognovisse testatus est, id concilii decrevit auctoritas, ut idem Palladius in eadem sententia maneret, qua cognitionis tempore a Triferio fuerat sacerdote multatus, hoc ei humanitate reservato concilii ut ipse Triferius in potestate habeat, quando ei voluerit relaxare.
[Col. 0386C] IV. Statuit quoque de Exuperantio presbytero sancta synodus, qui in injuriam sancti episcopi sui Triferii gravia et multa consenserat, et frequentibus eum contumeliis provocaverat, ita ut nonnulla fecerit contra ecclesiasticam disciplinam, propter quam causam ab eo fuerat Dominica communione privatus, ut in ejus sit arbitrio restitutio ipsius in cujus potestate ejus fuit abjectio, hoc est, ut quando vel idem Exuperantius satisfecerit, vel episcopo Triferio visum fuerit, tunc gratiam communionis accipiat.
V. Illud decrevit praeterea sanctasynodus, ut quoniam legatos episcopi Galliarum qui Felici communicant destinarunt, ut si quis ab ejus communione se voluerit sequestrare, in sanctae pacis consortium [Col. 0386D] suscipiatur juxta litteras venerabilis memoriae Ambrosii episcopi vel Romanae Ecclesiae sacerdotis dudum latas, quae in concilio legatis poenitentibus recitatae sunt.
VI. Nec illud praetermittendum fuit quod synodi sententia definitum est, ut ecclesiam alterius secundum statuta canonum nemo suscipiat, neque suae [Col. 0387A] ecclesiae in alio gradu audeat ordinare neque abjectum recipiat in communionem.
VII. Hi autem qui contra interdictum sunt ordinati, vel in ministerio genuerunt filios, ne ad [Col. 0388A] majores gradus ordinum permittantur [ f. ] accedant, synodi decrevit auctoritas. Incolumes vos Dominus noster aevo longissimo conservare dignetur, domini fratres dilectissimi.
- [Col. 0387A] 1. Ut perversi ordinatores nullis denuo ordinationibus intersint.
- 2. Ut a duobus episcopis ordinatus aliquando episcopus possit non esse.
- 3. De haereticis et schismaticis episcopis, si ad catholicam fidem venerint, quid observari debeat.
- [Col. 0388A] 4. Ut episcopus et benedicat et confirmet neophytum.
- 5. Ut episcopus, cum sepelierit episcopum, curam habeat ecclesiae ipsius.
- 6. Ut absque metropolitani litteris et consensu, nullus accedat ad destitutam ecclesiam episcopo.
[Col. 0387B] Sub imperatoribus Theodosio juniore et Valentiniano, Theodosio septimo et Festo consulibus, cum in voluntate Domini apud Regiensem ecclesiam convenissemus, et transgressionis apud Ebredunensem ecclesiam habitae remedium quaereretur, qua sanctis Ecclesiae canonibus, ac reverendis Patrum constitutionibus omni parte neglectis, absque trium praesentia, absque provincialium litteris, absque metropolitani auctoritate irritam ordinationis speciem a duobus temere convenientibus 92 praesumptam esse clarebat, non minus doloris de praesumpto lapsu quam de ecclesiae ipsius convulsione in pectoribus omnium diutina collatione versatum est. Primum itaque quia non ulciscendi, sed remediandi studium nutu Domini universorum pectoribus [Col. 0387C] prorsus sacerdotali consilio insederat in sermonibus singulis pro pietate perspecta patuit, quod sicut reproba quae praesumpta essent in irritum devocanda, ita eos qui reproba praesumpsissent, quamvis confundere censura cogeret charitati liceret absolvere, praesertim cum hi qui in tam perversa incidissent a primo lapsu ipsius diei adhibitis passim precibus culpam sibi poenitentes, aut ignorantiae proscriptioni imputassent, quia et si inveniale crederetur sacerdotem sacerdotalia statuta nescisse, levius tamen erat quam si ore impudenti fateretuse nota calcasse.
CAP. I. Item eos qui tam incondita ac tam instabilia usurpaverant, placuit misericordiae et charitatis occursu ita in communionem dilectionemque recipi, [Col. 0387D] ut scirent secundum recentem et saluberrimam Taurinatis synodi definitionem ad perpetuam vitae istius suffusionem nullis se de caetero ordinationibus, nullis ordinariis futuros interesse consiliis, quia nihil salubre ab illis statuendum exspectaretur, qui tantae occupationis tam detestanda exempla praebuerant Ebredunensi ecclesiae. Ante omnia mature visum, consulendum, quia quatuor de biennii mensibus sacerdote legitimo destituta hoc gravius aegrotaverat, [Col. 0388B] quod clericus innocens disciplinae (ut probatum est) memor quorumdam insolentia, ac varia perturbatione vexatus, etiam in sacerdotibus ac ministris minas, ac jurgia et vim acerbissimam perniciosa nuper caede pertulerat, nec poterat differri. Bonorum ac disciplinae memor ne vel exspectatione videatur contumacium et inquietorum vota palpare, quorum conspirationes quae in praeteritum (quantum deprehendi potest) animadversione ecclesiastica puniendae, et in futurum mancipandae erant. Itaque ordinationem quam canones irritam definiunt, nos quoque vacuandam esse censuimus, in qua praetermissa trium praesentia, nec expetitis comprovincialium litteris, metropolitani quoque voluntate neglecta, prorsus nihil quod episcopum faceret, ostensum est.
[Col. 0388C] II. Itaque in voluntate placuit Domini, remoto hoc qui perperam assumptus erat episcopus, fieri omnino fratrum constitutionem ecclesiastica traditione servata; verum quia haec sancta synodus non disciplinam tantum, sed et misericordiam gessit, cumque occurreret, quod se armentarius diebus proximis eidem ecclesiae multa assentatorum insolentia retulisset, occurrebant tamen quod ante admonitionem discessisset quod a nonnullis sacerdotibus in hoc ipsum confirmatus, se etiam privatae domui reddidisset, quod epistolas ad clerum ipsum emiserat, quibus episcopatum quem se indeptum agnoscebat appetere renuntiaverat, erat in nomen suum potens, et hoc ipsum quod stabiliter et impraesumptum [Col. 0388D] erat, jam tunc inordinatum et irritum futurum, protestatum esse confirmans in illam potius partem declinata sententia est, ut juveni edocto in timore Domini plus suffragaretur, quod in acto vitiosissimo interdum sana sensisset, quam quod juvenilibus titillationibus aliqua in parte cessisset. Itaque praetermissis his quae in ingressu ipsius eum absque ullius excusationis effugio culpae associatum asseverant, velut innocentem eumdem praeterire sacerdotes [Col. 0389A] Domini qui huic concilio aderant damnatione vacuum maluerunt.
III. Quod ergo in quibusdam schismaticis recipiendis Nicaenum concilium potuit a singulis per territoria sua, hoc etiam praesens conventus statuit ab omnibus servari debere, id est, ut cuicunque de fratribus tale aliquid charitatis concilia dictaverint, liceat unam parochiarum suarum ecclesiam cedere in qua aut chorepiscopi nomine, ut idem canon loquitur, aut peregrina, ut aiunt, communione foverentur. Primum itaque statuitur, ut hoc in qualibet provincia praeterquam in Alpina maritima liceat, quam si in aliqua parte accesserit, ut malorum incitator et quietis impatiens damnationi quam in se provocaverat subjacebit. Sed si quis eidem quidquam [Col. 0389B] ex his quae statuta sunt transgredienti communicaverit, a communione omnium fiat alienus, deinde nec quolibet in loco, praeter quam in publico gerentur, ne quisquam ei laicus decernatur, quem curiae et civitatis species aut ordo nobilitat. Additur ne unquam in civitatibus vel episcoporum absentia offerre praesumat, nec ordinare vel ultimum clericum nec in eadem ecclesia, quae illi cujuscunque minima fuerit attributa, nec ulli episcoporum vel succedente aetate assumpto aliquo in rudimentis suis huic quasi pro aetatis reverentia cedere liceat, nec usquam ipsi quidquam de episcopalibus officiis usurpare, praeterquam in ecclesia quam cujusquam misericordia fuerit indeptus, in qua ei solum neophytos confirmare, et ante presbyteros offerre conceditur. Quod si unquam [Col. 0389C] taliter aliquis charitate alterius provocatus habitationis commutationem variaverit, non aliter in alia ecclesia requiem accipiat, quam in priori habuit cui renuntiaverat, nec omnino unquam duarum ecclesiarum gubernationem obtineat, cui etiam in ea quae ipsi ceditur ministros a civitatis episcopo necesse est ordinari, sane quia ministrorum mentio facta est, et nonnulli ab ipso inventi sunt excommunicati temere in clero provecti, statutum est eos qui ita assumpti sunt deponendos. Quibus autem nulla macula conversationis praejudicaverit, prout Ebredunensi sacerdoti constituendo visum est, aut in ecclesiae suae ministerio tenendos, aut ad ipsum quocunque habitasset transferendos, plebisque acciperent licentiam ex constitutionis hujus permissu benedicere, ut supra [Col. 0389D] definitum est, et in una eademque ecclesia neophytos confirmare. In castellis ac vicis totum illis ante presbyteros sicubi venerint liceat quod in civitatibus omnino praescribitur.
IV. Ut presbyteri privatim fidelibus desiderantibus benedicant, et interminatas has discussiones visum in definitas omnino presbytero per familias, per agros, per privatas domos pro desiderio fidelium facultatem benedictionis aperire, quod nonnullas [Col. 0390A] jam provincias habere occurrit, huic autem etiam in ecclesiarum plebibus per loca tamen magis quam per urbes hoc visum est esse tribuendum. In ecclesia quoque qua ordinatus fuerit, consecrandi virginem, sicut confirmandi neophytum, jus habebit, et per omnia ut sit multae indulgentiae testimonium semper se inferiorem episcopo, superiorem presbytero agat, mandatis votisque omnium sanctorum prosequentibus vivat in timore Domini, et episcopum suum colat, Deo serviat, synodi circa se benevolentiae gratias agat, semperque indignum se indultis negatis, et imparem esse fateatur.
V. In commune autem omnes qui convenerant sacerdotes sibimetipsis contra hujusmodi scandala praecavendum censuerunt. Itaque propter ejusmodi temeritatem [Col. 0390B] stabili definitione consultum est, ut de caetero observaretur, ne quis ad eam ecclesiam quae episcopum perdidisset, nisi vicinae ecclesiae episcopus exsequiarum tempore accederet, qui tamen statim ecclesiae ipsius curam districtissime gereret, ne quid ante ordinationem discordantium in novitatibus clericorum subversioni liceret. Itaque cum tale aliquid accidit, vicinis vicinarum ecclesiarum inspectio, descriptio, recensioque rerum mandatur.
VI. Haec autem omnia exsequiarum tempore usque ad septimam defuncti agat diem, exinde ecclesiae referens mandatum metropolitani simul cum omnibus sanctis episcopis sepeliatur, ne quisquam ad ecclesiam quae summum amiserat sacerdotem nisi metropolitani [Col. 0390C] litteris invitatus (ne a plebe decipiatur) accedat, et vim pati voluisse videatur. Ego Hilarius episcopus juxta id quod universis sanctis episcopis meis, qui mecum subscripserunt, placuit statuta Patrum his definitionibus subscripsi sub die XVI Kalendas Decembris, Theodosio Augusto VII, Festo IV consulibus. Ego Severianus episcopus huic definitioni interfui, et subscripsi die consulibus suprascriptis. Ego Audentius episcopus statutis interfui, die consulibus suprascriptis. Ego Julius episcopus statutis interfui, et subscripsi die consulibus suprascriptis. Ego Achadius episcopus his definitionibus interfui, et subscripsi die consulibus suprascriptis. Ego Auspitius episcopus his definitionibus interfui, et subscripsi consulibus die suprascriptis. Ego Severinus [Col. 0390D] episcopus definitionibus his interfui, et subscripsi. Ego Valerius episcopus his definitionibus interfui, et subscripsi. Ego Neuterius episcopus his definitionibus interfui, et subscripsi. Ego Asclepius episcopus his definitionibus interfui, et subscripsi. Ego Theodorus episcopus his definitionibus interfui et subscripsi. Ego Vincentius presbyter episcopi Constantiniani ab eodem ordinatus interfui vice ipsius et subscripsi.
- [Col. 0389D] 1. Ut nullus minister sine chrismate proficiscatur.
- 2. De haereticis si in mortis discrimine convertantur.
- [Col. 0390D] 3. De poenitentibus qui de corpore exeunt.
- 4. De clericis poenitentiam volentibus.
- [Col. 0391A] 5. De his qui ad ecclesiam confugiunt, ne traduntur.
- 6. Nullus pro suis mancipiis qui ad ecclesiam confugiunt clericorum mancipia occupet.
- 7. De libertis qui in ecclesia commendati sunt ne opprimantur.
- 8. De his qui clericum alienum ordinare praesumunt.
- 9. De his qui cives alienos ordinaverint.
- 10. De episcopis qui in possessione, et in aliena dioecesi basilicam construxerunt.
- 11. De episcopis qui excommunicatum alterius suscipiunt.
- 12. De his qui subito obmutescunt, quod et baptismum et poenitentiam accipere possunt.
- [Col. 0391B] 13. De his qui mente desipiunt.
- 14. De energumenis baptizatis.
- 15. Ut energumenis et catechumenis de baptismo consulatur.
- 16. Ut energumeni ad clerum non promoveantur.
- [Col. 0392A] 17. Ut in unum propositio sacramenti consecretur.
- 18. Ut Evangelia catechumeni non audiant.
- 19. Ut catechumeni ad baptisteria non accedant.
- 20. Ut catechumeni cum fidelibus benedictionem non accipiant.
- 21. Ut duo episcopi episcopum non faciant.
- 22. Ut clerici conjugati, nisi continentiam profiteantur, diaconi non fiant.
- 23. De his qui post acceptum diaconatum incontinentes inveniuntur.
- 24. De his qui priusquam ordinarentur, incontinentes inventi sunt.
- 25. De viris probatis si conjugia duplicaverint.
- 26. De diaconissis non ordinandis.
- 27. De feminis quae viduitatem professae sunt coram [Col. 0392B] episcopo.
- 28. De his qui professi sunt castitatem, si praevaricati fuerint.
- 29. Ut nullus episcopus de concilio sine consensu discedat, aut ad concilium ire recuset.
[Col. 0391C] CAP. I. Nullus ministrorum qui baptizandi recipit officium sine chrismate usquam debet progredi, quia inter nos placuit semel in baptismate chrismari, de eo autem qui baptismate quacunque necessitate faciente non chrismatus fuerit, in confirmatione sacerdos commonebitur. Nam inter nos chrismatis ipsius non nisi una bendictio est, ut non praejudicans quidquam dico, sed ut necessaria habeatur rechrismatio.
II. Haereticos in mortis discrimine positos, si catholici esse desiderent, si desit episcopus, presbyteris cum chrismate et benedictione consignare placet.
III. Qui recedunt de corpore poenitentia accepta, placuit sine reconciliatoria manus impositione eis [Col. 0391D] communicare, quod morientis sufficit consolationi secundum definitiones Patrum, qui hujusmodi communionem congruenter viaticum nominaverunt; quod si supervixerint, stent in ordine poenitentium, ut ostensis necessariis poenitentiae fructibus legitimam communionem cum reconciliatoria manus impositione recipiant.
IV. Poenitentiam desiderantibus clericis non negandam.
V. Eos qui ad ecclesiam fugerint tradi non oportere, sed loci sancti reverentia et intercessione defendi.
VI. Si quis autem mancipia clericorum pro suis mancipiis ad ecclesiam confugientibus crediderit occupanda, per omnes ecclesias districtissima damnatione feriatur.
VII. In ecclesia manumissos et per testamentum Ecclesiae commendatos, si quis in servitutem, vel [Col. 0392C] obsequium, vel ad coloniarum conditionem imprimere tentaverit, animadversione ecclesiastica coercebitur.
VIII. Si quis alibi consistentem clericum ordinandum putaverit, prius definiat ut cum ipso habitet, nec eum sine consultatione ejus episcopi cum quo ante habitavit ordinare praesumat, quia non sine causa diu ab alio non ordinatus remansit.
IX. Si qui autem alienos cives aut alibi consistentes ordinaverint, ne inordinati in ullo accusentur, aut ad se eos revocent, aut ipsi eis imperent cum quibus habitent.
X. Si quis episcoporum in alienae civitatis territorio ecclesiam aedificare disponit, vel pro fundi sui negotio, aut ecclesiastica utilitate vel pro quacunque [Col. 0392D] sua opportunitate permissa licentia aedificandi (quia prohibere hoc nefas est), non praesumat dedicationem, quae illi omnimode reservatur in cujus territorio ecclesia assurgit, reservata vero aedificatori episcopo hac gratia, ut quos desiderat clericos in re sua videre, ipsos ordinet, his civitatis in cujus territorium est, vel si ordinati jam sunt ipsi habere acquiescat. Et omnis ecclesiae ipsius gubernatio ad eum (in cujus civitatis territorio ecclesia surrexerit) pertinebit; quod si etiam saecularium quicunque aedificaverit ecclesiam et alium magis quam eum in cujus territorio aedificat invitandum putaverit, tam ipse cui contra constitutionem ac disciplinam gratificari vult, quam omnes episcopi qui ad hujusmodi dedicationem invitantur a conventu abstinebunt; si quis excesserit, in reatum devocabitur, si quis excesserit, ordinem recognoscat canonicum.
XI. Placuit in reatum venire episcopum, qui admonitus [Col. 0393A] excommunicatione cujusque sine reconciliatione ejus qui eum excommunicavit ei communicare praesumpserit, ut integra omnia (si reconciliatio intercesserit) de injustitia vel iniquitate excommunicationis proximae synodo reserventur.
XII. Subito obmutescens prout statutum est baptizari, aut poenitentiam accipere potest, si voluntatis praeteritae testimonium aliorum verbis habet, aut praesentis in suo nutu.
XIII. Amentibus quaecunque sunt pietatis conferenda.
XIV. Energumenis baptizatis si de purgatione sua curent, et se sollicitudini clericorum tradant, monitisque obtemperent, omnimode communicent sacramenti ipsius virtute vel muniendi ab incursu daemonum [Col. 0393B] quo infestantur, vel purgandi, quorum jam ostenditur vita purgatior.
XV. In quantum vel necessitas exegerit, vel opportunitas praemiserit, de baptismate consulendum.
XVI. Energumeni non solum non assumendi sunt ad ullum ordinem clericatus, sed et illi qui ordinati sunt ab imposito officio sunt repellendi.
XVII. Admistionem Eucharistiae simul consecrandam censuimus.
XVIII. Placuit catechumenis non legi Evangelium in Ecclesia.
XIX. Catechumeni nonnunquam admittendi sunt, etiam inter domesticas orationes.
XX. Segregandi informandique sunt catechumeni, ut si revocent et signandos vel benedicendos semotim [Col. 0393C] offerant eos fideles.
XXI. Duo si praesumpserint ordinare episcopum in vestris provinciis, placuit de praesumptoribus, ut sicubi contigerit duos episcopos invitum episcopum facere auctoribus damnatis, unius Ecclesiae eorum ipse qui passus est, substituatur, si tamen vita respondet, et alter in alterius dejecti loco nihilominus ordinatur; si voluntarium duo fecerint, et ipse damnabitur, quo cautius ea quae sunt antiquitus instituta serventur.
XXII. Sedit praeterea ut deinceps non ordinentur diacones conjugati, nisi qui prius conversionis proposito confessi fuerint castitatem.
XXIII. Si quis autem post acceptam benedictionem leviticam cum uxore sua incontinens invenitur, [Col. 0393D] ab officio abjiciatur.
XXIV. De his autem qui priusquam ordinati fuerint in hoc ipsum inciderint, Taurinatis synodi sequendam esse sententiam qua jubentur non ulterius promoveri.
XXV. De idoneis autem probatisque viris, et clericatui alligatis ipsa vitae gratia ita gerit, si forte inciderint in duplicata matrimonia, ut non ultra subdiaconatum vel ecclesiasticas capiant dignitates.
XXVI. Diaconissae omnimode non ordinandae, si [Col. 0394A] quae jam sunt, benedictioni quae populo impenditur capita submittant.
XXVII. Ut viduitatis servandae professione coram episcopo in secretario habita impositam a presbytero vestem vidualem non esse violandam. Ejus vero repudiatorem, vel ipsam talis professionis desertricem merito esse damnandam.
XXVIII. Hi vero qui sunt desertores professae castitatis praevaricatores habendi, et omnibus per poenitentiam legitimam consulendum.
XXIX. Haec quae subscripsimus cum eorum quoque concordia qui consensus dederunt rata deinceps inter nos ac nostros haberi volumus, et habenda sancimus, non praetereuntes eos qui synodo aut per se, aut per consensus suos, vel ad vicem sublegatos destinando adesse detractant, ut quid [Col. 0394B] sibi de illis placeat qui Patrum statuta despiciunt, innotescat, non quod nobis temporum qualitate difficile sit ad sanctam synodum convenire, adjicientes quod si similibus deinceps paganis pro salubritate ecclesiastica ac remediis congregare conventus voluerimus, constituamus, ut nullus conventus sine alterius conventus denuntiatione solvatur. Itaque sequenti anno si Domino Deo nostro Jesu Christo permittente conceditur, die decimoquinto Kalendas Novembris in Aurasico territorio conventum habeamus, qui ideo tanto prius ante denuntiatur, ut tam excusationis libertas quam invitationis necessitas non sit. De die enim ac loco per ipsos nos commonebimur, singuli [Col. 0394C] nobis cum exemplaribus et ea quae per nos sunt constituta referentes aliquos qui defuerunt, beatissimi fratres nostri, Hilarii sollicitudini relinquamus, datis ad ipsos exemplaribus commonendos. Si post omnia occurrerit imbecillitas fragilitatis humanae, ut si quis episcopus per infirmitatem debilitatemve aliquam aut hebetudinem sensus inciderit, aut officium oris amiserit, ea quae non nisi per episcopos geruntur, non sub praesentia sua presbyteros agere permittat, sed episcopum in hoc quod in ecclesia agendum fuerit, imponat. Ego Hilarius episcopus subscripsi. Ego Claudius episcopus subscripsi. Ego Constantinus episcopus subscripsi. Ego Audentius episcopus subscripsi. Ego Egrestius episcopus subscripsi Ego Julianus episcopus subscripsi. [Col. 0394D] Ego Auspitius episcopus subscripsi. Ego Maximus episcopus subscripsi. Ego Theuderius episcopus subscripsi. Ego Eucherius episcopus subscripsi. Sanctorum sacerdotum comprovincialium meorum qui superius sunt memorati exspectantes assensum Nectarius subscripsi. Justus episcopus subscripsi. Augustalis episcopus subscripsi. Ingenius episcopus subscripsi. Salonius episcopus subscripsi. Ego superventor pro patre meo episcopo Claudio subscripsi et recognovi.
- [Col. 0393D] 1. Ut Gallicani episcopi in Galliis non discutiantur
- [Col. 0394D] 2. De poenitentibus subito mortuis ut oblationes eorum recipiantur.
- [Col. 0395A] 3. Ut alterius episcopi chrisma nullus accipiat, sed tantummodo proprii.
- 4. Ut qui oblationes defunctorum retinent, excommunicentur.
- 5. Ut qui sententiae episcopi sui non acquiescit recurrat ad synodum.
- 6. Ut excommunicatus humiliet semetipsum ut festinus reconcilietur.
- [Col. 0396A] 7. Ut accusatores de levibus causis non audiantur, 94 de criminibus vero discutiantur.
- 8. Ut episcopus alienum clericum redarguat peccantem.
- 9. Ut qui expositum invenerit, ecclesiam contestetur.
- 10. Ut qui praeter constitutum exposcit, ut homicida habeatur.
[Col. 0395B] Constitutiones synodi tractatu habitae in civitate Valensi apud episcopum Urbicum Ecclesiae catholicae, temporibus Theodosii junioris et Dioscori consulis sub die Iduum Novemb.
CAP. I. Placuit episcopos de Gallicanis provinciis venientes intra Gallias non discutiendos, sed solum sufficere si nullus communionem eis interdixerit, quia inter circumhabitantes ac sibi pene invicem notos non tam testimonio indigent probi, quam denotatione et denuntiationibus depravati.
II. Horum qui poenitentia accepta in bono vitae cursu satisfactoria compunctione viventes, sine communione inopinato nonnunquam transitu in agris aut in itineribus praeveniuntur oblationem recipiendam, et eorum funera ac deinceps memoriam ecclesiastico [Col. 0395C] affectu prosequendam, quia nefas est eorum commemorationes excludi a salutaribus sacris, qui ad eadem sacra fideli affectu contendentes, dum se diutius reos statuunt indignos salutiferis mysteriis judicant, ac purgatiores restitui desiderant: ab his pro quibus sacramentorum viatico intercipiuntur, quibus fortasse nec absolutissimam reconciliationem sacerdos denegandam putasset.
III. Per singula territoria presbyteri vel ministri ab episcopis, non prout libitum fuerit a vicinioribus, sed a suis propriis per annos singulos petant chrisma appropinquante solemnitate paschali, nec per quemcunque ecclesiasticum, sed si qua necessitas aut ministrorum occupatio est per subdiaconum, quia inhonorum est inferioribus summa committi. Optimum [Col. 0395D] est autem ut ipse suscipiat qui tradendo usurus est, si quid autem obstat saltem is cujus officium est sacrarium disponere et sacramenta suscipere.
IV. Qui oblationes defunctorum retinent et ecclesiis tradere demorantur, ut infideles sunt ab ecclesia abjiciendi, quia usque ad inanitionem fidei pervenire certum est hanc divinae pietatis exacerbationem, quia et fideles de corpore recedentes votorum plenitudine, et pauperes consolatu alimoniae, et necessaria sustentatione fraudantur; hi enim tales quasi egentium necatores, nec credentes judicium Dei habendi sunt; unde et quidam Patrum hoc scriptis suis inseruerunt congruente sententia quae ait: amico quidpiam rapere furtum est, et ecclesiam fraudare sacrilegium.
[Col. 0396B] V. Si quis episcopi sententiae non acquiescit, recurrat ad synodum.
VI. Ex epistola sancti Clementis utilia quae praesenti tempore ecclesiis necessaria sunt honorifice proferenda, et cum reverentia ab omnibus fidelibus ac praecipue clericis recipienda, ex quibus quod specialiter placuit propter venerandam antiquitatem statutis praesentibus roboramus, quod supradictus beatus martyr de beatissimi Petri constitutione commemorat dicens: Quaedam autem etiam ex vobis ipsis intelligere debetis, si qua sunt quae ipse propter insidias hominum malorum non potest evidentius et manifestius proloqui, verbi gratia, inimicus est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, cum illo nolite amici esse, sed prudenter [Col. 0396C] observare debetis et voluntati ejus videlicet qui ecclesiae curam gerit absque commonitione obsecundare, et averti ab eo cui ipsum sentitis adversum, sed nec loqui his quibus non loquitur, ut unusquisque qui in culpa est dum cupit omnium vestrum sibi gratiam reparare citius festinet reconciliari ei qui omnibus praeest, ut per hoc redeat ad salutem cum obedire coeperit monitis praesidentis, et caetera quae in consequentibus denotant amicos eorum qui veritati inimici sunt. Sciat itaque deinceps clerus ad reatum, sed et populus fidelium ad culpam sibi ascribendum, si quis in hoc vitium malorum computantur, et disciplinae subversor cognoscitur.
VII. Placuit praeterea accusandi licentiam in vestris [Col. 0396D] ordinibus, si qua existat, levitate comprimere, quod si episcopus aliquem judicat abstinendum pro humiliatione et correctione fratris, et assurgitur exorari, a caeteris acquiescat fratri de quo agitur, correptione et comminatione adhibita. Sin autem de crimine aliquem putet esse damnandum, accusatoris vice discutiendum, si sciat; fas est enim ut quae uni probantur, probentur ab omnibus.
VIII. Quod si tantus episcopus alieni clerici se conscium novit, quandiu probare non potest nihil proferat, sed cum episcopo ad compunctionem ejus secretis correptionibus elaboret; quod si correptus pertinacior fuerit, et se communioni publice ingesserit, etiamsi episcopus in redarguendo illo quem reum judicat probatione deficiat, indamnatus licet ab [Col. 0397A] his qui nihil sciunt secedere ad tempus pro persona majoris auctoritatis jubeatur, illo quandiu probari nihil potest in communione omnium praeterquam ejus qui eum reum judicat permanente.
IX. De expositis quia collata ab omnibus querela processit eos non misericordiae jam sed canibus exponi, quos colligere calumniarum metu quamvis infelix a praeceptis misericordiae mens humana detractet reservandum est, et secundum statuta fidelissimorum, piissimorum, augustorumque principum quisquis expositum colligit ecclesiam contestetur [Col. 0398A] contestationem colligat, nihilominus de altario Dominico die minister annuntiet ab ecclesiastico expositum esse collectum, ut intra dies decem ab expositionis die expositum recipiat, si quis probaverit se agnovisse collectori pro ipsorum decem dierum misericordia prout valuerit ad praesens retribuat, aut in perpetuum cum Dei gratia, si voluerit, possideat.
X. Si quis expositorum hoc ordine collectorum repetitor vel calumniator exstiterit, ut homicida habendus est.
- [Col. 0397B] 1. De bigamis clericis ut non ministrent.
- 2. De contumacibus clericis, et ad officium tardis.
- 3. De episcopis qui vel innocentes, vel pro minimis causis aliquos excommunicant.
- 4. De his qui suas vel propinquorum oblationes ecclesiae defraudant.
- 5. Si clericus furtum ecclesiae fecerit.
- 6. Si episcopo a quibuslibet quidquam fuerit derelictum.
- 7. De rebus ecclesiae quomodo ab episcopis habeantur, et de servis ecclesiae qualiter ab episcopo manumittantur.
- 8. De clericis qui ad saeculares confugiunt.
- 9. De presbyteris et diaconibus qui ad conjugalem [Col. 0397C] coitum revertuntur.
- 10. Ut nullus clericorum cum extraneis feminis habitet
- 11. Ut nullus clericus in cellario, vel in secreto feminam intromittat.
- 12. Ut omni quadragesimae Sabbato jejunetur.
- 13. Ut symbolum ante octo dies Paschae competentibus praedicetur.
- 14. Ut altare et benedicatur et ungatur.
- 15. Qualiter majores, qualiter minores poenitentiam accipiant.
- 16. Qua aetate diacones ordinentur.
- 17. Qua aetate episcopi vel presbyteri consecrentur.
- 18. De laicis quibus temporibus communicare [Col. 0397D] debeant.
- 19. De sanctimonialibus qua aetate velentur.
- 20. De clericis qui comam nutriunt.
- 21. Ut solemnitates majores in civitatibus celebrentur.
- 22. Ut non liceat presbyterum, aut clericum rem ecclesiae vendere, aut donare.
- 23. Ut clericus minor seniori non praeponatur.
- 24. De expositis inventis.
- 25. De saecularibus qui suas uxores derelinquunt.
- 26. Ut si voluntarie clericus damnum ecclesiae fecerit et satisfaciat et excommunicetur.
- [Col. 0398B] 27. Ut monasterium inconsulto episcopo nullus constituat de monachis
- 28. Ut monasterium puellarum procul a monachis constituatur.
- 29. De libertis ut in necessitate ab ecclesia tueantur.
- 30. Ut post antiphonas orationes dicantur.
- 31. De his qui propter odium ad pacem non revertuntur.
- 32. Ut clericus inconsulto episcopo ad judicem saecularem non pergat.
- 33. Si episcopus haeredes non habens ecclesiam cui praefuit haeredem non fecerit.
- 34. De Judaeis qui converti cupiunt, qualiter suscipiantur.
- [Col. 0398C] 35. Si episcopus a Metropolitano admonitus pro synodo, vel ordinatione episcopali venire distulerit.
- 36. Ut stipendia clericorum juxta meritum distribuantur.
- 37. De homicidis et falsis testibus.
- 38. Ut sine episcopi sui epistola non liceat clericum vel monachum proficisci, et de monachis vel abbatibus.
- 39. Ut clerici nuptialia vitent convivia.
- 40. Ne Christiani Judaeorum utantur conviviis.
- 41. Ut a clericis vitetur ebrietas.
- 42. De sortilegis vel auguratoribus ut ab ecclesia separentur.
- 43. Ne de poenitentibus clericus ordinetur, et ut [Col. 0398D] presbyter altare non erigat.
- 44. Ne presbyter benedictionem populo, vel poenitenti in ecclesia dare praesumat.
- 45. Ut episcopus exiguum aliquid sine clericorum conniventia (si necesse fuerit) distrahat.
- 46. Ut servos ecclesiae fugitivos liceat vendere episcopo.
- 47. Ut ante missam expletam egredi populus non praesumat.
- 48. De rebus ecclesiae propriis vel acquisitis.
- 49. De non alienandis ab aliquo rebus ecclesiae, et de libertis.
- 50. De clericis capitale crimen incurrentibus.
- 51. De testamento episcopi.
- [Col. 0399A] 95 52. De clericis qui sine epistolis sui pontificis proficiscuntur.
- 53. De presbyteris parochianis res ecclesiae distrahentibus.
- 54. De eisdem ut quidquid emerint in nomine comparent ecclesiae.
- 55. Ut sacerdotes et levitae canibus ad venandum et accipitribus non utantur.
- 56. De venditionibus quas abbates facere praesumunt.
- 57. Ne unus abbas duobus coenobiis praeponatur.
- 58. Ne monasterium sine notitia episcopi constituatur.
- 59. De rebus ecclesiae usui collatis ut praescriptionis [Col. 0399B] tempore non defendantur.
- 60. De lapsis qui de catholica fide in haeresim transeunt.
- [Col. 0400A] 61. De incestis conjugiis.
- 62. De his qui servos suos extra judicem necant.
- 63. De laicis qui in solemnitatibus majoribus ad civitatem non occurrunt.
- 64. De clericis qui ab ecclesiae officio diebus solemnibus desunt.
- 65. De levitis ut non sine jussu presbyteri sedeant.
- 66. De ministris ne secretarium ingrediantur.
- 67. De catholicis ne haereticorum connubiis copulentur.
- 68. De levitis et clericis ne magi vel incantatores sint.
- 69. De seditionariis clericis.
- [Col. 0400B] 70. De scurris et jocularibus clericis.
- 71. De synodo annis singulis congreganda.
[Col. 0399B] Cum in Dei nomine in civitate Agathensi convenissemus, et in sancti Andreae basilica consedissemus, de disciplina et ordinationibus clericorum atque pontificum, vel de ecclesiarum utilitatibus tractaturi, [Col. 0399C] in primis id placuit, ut canones et statuta Patrum per ordinem legerentur.
CAP. I. Placuit de digamis aut nuptiarum maritis (quanquam aliud Patrum statuta decreverint) ut qui huc usque ordinati sunt, habita miseratione presbyteri vel diaconi nomen tantum obtineant, officium vero consecrandi presbyteri et ministrandi hujusmodi diaconem non praesumant.
II. Contumaces vero clerici, prout dignitatis ordo permiserit, ab episcopis corrigantur, et si qui prioris gradus elati superbia communionem fortasse contempserint, aut ecclesiam frequentare, vel officium suum implere neglexerint, peregrina eis communio tribuatur, ita ut cum eos poenitentia correxerit, [Col. 0399D] rescripti matricula gradum suum dignitatemque recipiant.
III. Episcopi vero si sacerdotali moderatione postposita, innocentes, aut minimis causis culpabiles excommunicare praesumpserint, aut ad gratiam festinantes recipere fortasse noluerint, a vicinis episcopis cujuslibet provinciae litteris moneantur, et si parcere noluerint, communio illis ad tempus synodi a reliquis episcopis denegetur, ne fortasse propter excommunicatoris peccatum excommunicati longo tempore morte praeveniantur.
IV. Clerici etiam vel saeculares qui oblationes parentum aut donatas, aut testamento relictas retinere perstiterint, aut id quod ipsi donaverunt ecclesiis vel monasteriis crediderint auferendum, sicut synodus sancta constituit, velut necatores pauperum quousque reddant, ab ecclesia excludantur.
[Col. 0400B] V. Si quis clericus furtum ecclesiae fecerit, peregrina ei communio tribuatur.
VI. Pontifices vero quibus in summo sacerdotio constitutis ab extraneis duntaxat aliquid, aut cum [Col. 0400C] ecclesia, aut sequestratim, aut dimittitur, aut donatur, quia hoc ille qui donat pro redemptione animae suae, non pro commodo sacerdotis offerre probatur, non quasi suum proprium, sed quasi dimissum ecclesiae inter facultates ecclesiae computabitur, quia justum est, ut sicut sacerdos habet quod ecclesiae dimissum est, ita et ecclesia habeat quod relinquitur sacerdoti. Sane quidquid per fidei commissum aut sacerdoti, aut ecclesiae fortasse dimittitur cuicunque alii postmodum profuturum, id inter facultates suas ecclesia computare, aut retinere non poterit.
VII. Casellas vero vel mancipiola ecclesiae episcopi, sicut prisca canonum praecepit auctoritas, vel vasa ministerii, quasi commendata fideli proposito [Col. 0400D] in integro ecclesiae jure possideat, id est ut neque vendere, neque per quoscunque contractus res unde pauperes vivunt alienare praesumant; quod si necessitas compulerit, ut pro ecclesiae necessitate, aut utilitate, vel usufructus vel indirecta venditione aliquid distrahatur, apud duos vel tres comprovinciales vel vicinos episcopos causa qua necesse sit vendi primitus comprobetur, ut habita discussione sacerdotali, eorum subscriptione quae facta fuerit venditio roboretur, aliter facta venditio vel transactio non valebit. Sane si quos de servis ecclesiae bene meritos sibi episcopus libertati donaverit, collatam a successoribus libertatem placuit custodiri, cum hoc quod eis manumissor in libertate contulerit, quod tamen jubemus viginti solidorum numeri modum in terrula vineola, vel hospitiolo tenere, [Col. 0401A] quod amplius datum fuerit post manumissoris mortem ecclesiae revocetur. Minus utiles peregrinis vel clericis salvo jure ecclesiae in usum praestare permittimus.
VIII. Id etiam placuit, ut si clericus relicto officio suo propter districtionem ad saecularem fortasse confugerit, et is ad quem recurrit solatium ei defensionis impenderit, cum eodem de ecclesiae communione pellatur.
IX. Placuit etiam, ut si presbyteri vel diaconi conjugati ad torum uxorum suarum redire voluerint, papae Innocentii ordinatio, vel Siricii episcopi auctoritas conservetur; quod si ad aliquos formula illa ecclesiasticae vitae, pariter et disciplinae quae a Siricio episcopo ad provincias commeavit, non probabitur [Col. 0401B] pervenisse, eissigno rationis venia remittitur, ita ut de caetero penitus incipiant abstinere, et ita gradus suos in quibus inventi fuerint sic retineant, ut ad potiora eis non liceat ascendere, quibus in beneficio esse debet, quod locum ipsum quem retinent non amittunt; si qui autem scisse formam vivendi missam a sancto Siricio episcopo deteguntur, neque statim cupiditates libidinis abjecisse, illi sunt modis omnibus submovendi, eo quod post admonitionem cognitam praeponendam arbitrati sunt voluptatem.
X. Id etiam ad custodiendam vitam et famam speciali ordinatione praecipimus, ut nullus clericorum extraneae mulieri qualibet collatione, aut familiaritate jungatur, et non solum in domo illius [Col. 0401C] extranea mulier non accedat, sed nec ipse frequentandi extraneam mulierem habeat potestatem; sed cum matre tantum, sorore, filia vel nepte, si habuerit, aut voluerit vivendi liberam habet potestatem, de quibus nominibus nefas est aliud quam natura constituit suspicari.
XI. Ancillas vel libertas a cellario vel secreto ministerio, et ab eadem mansione in qua clericus manet, placuit removeri.
XII. Placuit etiam, ut omnes ecclesiae, exceptis diebus Dominicis in quadragesima, etiam die Sabbato, sacerdotali oratione, et discretionis comminatione jejunent.
XIII. Symbolum etiam placuit ab omnibus ecclesiis una die, id est ante octo dies Dominicae resurrectionis, [Col. 0401D] publice in ecclesia competentibus praedicare.
XIV. Altaria placuit non solum unctione chrismatis, sed etiam sacerdotati benedictione sacrari.
XV. Poenitentes tempore quo poenitentiam petunt, impositionem manuum et cilicium super caput a sacerdote, sicut ubique constitutum est, consequantur: si autem comas non deposuerint, aut vestimenta non mutaverint, abjiciantur, et nisi digne poenituerint, non recipiantur; juvenibus etiam poenitentia non facile committenda est propter aetatis fragilitatem, viaticum tamen in morte omnibus positis non negandum.
XVI. Episcopus benedictionem diaconatus minoribus [Col. 0402A] quam viginti quinque annorum penitus non committat, sane si conjugati juvenes consenserint ordinari, et uxorum voluntas ita requirenda est, ut sequestrato mansionis cubiculo, religione praemissa, posteaquam pariter conversi fuerint, ordinentur.
XVII. Presbyterum vero vel episcopum ante triginta annos, id est antequam ad viri perfecti aetatem perveniat, nullus metropolitanorum ordinare praesumat, ne per aetatem (quod aliquoties evenit) aliquo errore culpentur.
XVIII. Saeculares qui in natali Domini, Pascha, Pentecoste non communicaverint, catholici non credantur, nec inter catholicos habeantur.
XIX. Sanctimoniales, quantumlibet vita eorum et mores probati sint, ante annum aetatis suae quadragesimum [Col. 0402B] non velentur.
XX. Clerici qui comam nutriunt, ab archidiacono, etiamsi noluerint, inviti detondeantur; vestimenta vel calciamenta etiam eis, nisi quae religionem deceant, uti aut habere non liceat.
XXI. Si quis etiam extra parochias in quibus legitimus est ordinariusque conventus, oratorium in agro habere voluerit, reliquis festivitatibus, ut ibi missas teneat propter fatigationem familiae juxta ordinem permittimus, Pascha vero, natali Domini, Epiphania, Ascensione Domini, Pentecoste, et natali sancti Joannis Baptistae, et si quae maxime dies in festivitatibus habentur, non nisi in civitatibus, aut parochiis teneant, clerici vero si qui in festivitatibus quas supra diximus in oratoriis, nisi jubente [Col. 0402C] aut permittente episcopo, facere aut tenere voluerint, a communione pellantur.
XXII. Et licet superfluum sit de re nota et antiquis canonibus prohibita, aliquid iterato definire, tamen ut facilius cupiditas, aut improbitas reprimatur, id statuimus quod omnes jubent, ut civitanenses, sive dioecesani presbyteri, vel clerici, salvo jure ecclesiae, rem ecclesiae (sicut permiserunt episcopi) teneant, vendere, aut donare penitus non praesumant; quod si fecerint, et facta venditio non valebit, et de facultatibus, si quas habent proprias indemnem ecclesiam reddant, et communione priventur.
XXIII. Episcoporum etiam quorum vita non reprehenditur, posteriorem priori nullus 96 praeponat, nisi forte elatus superbia, quod pro necessitate ecclesiae [Col. 0402D] episcopus jusserit implere, contemnat, sane si officium archidiaconatus propter simpliciorem naturam implere, aut expedire nequiverit, ille loci sui nomen teneat et ordinationem ecclesiae quem elegerit episcopus praeponendum.
XXIV. De expositis inventis id observandum quod jamdudum synodus sancta constituit.
XXV. Si vero saeculares qui conjugale consortium culpa graviori dimittunt, vel etiam dimiserunt, et nullas causas dissidii probabiliter proponentes, propterea matrimonia sua dimittunt, ut aut illicita, aut aliena praesumant, si antequam apud episcopos provinciales dissidii causas dixerint, et prius uxores quam judicio damnentur abjecerint, a communione [Col. 0403A] ecclesiae, et sancto populi coetu (pro eo quod fidem et conjugia maculant) excludantur.
XXVI. Si quis de clericis documenta quibus ecclesiae possessio firmatur, aut supprimere, aut negare, aut adversariis fortasse tradere damnabili et punienda obstinatione praesumpserit, quidquid per absentiam documentorum damni ecclesiae illatum est de propriis facultatibus reddant, et communione priventur; hi etiam qui in damno ecclesiae impie sollicitati a traditoribus aliquid acceperint, superiori sententia teneantur.
XXVII. Ut de monachis monasterium novum, nisi episcopo aut permittente aut probante, nullus incipere, aut fundare praesumat. Monachi etiam vagantes ad officium clericatus, nisi eis testimonium [Col. 0403B] abbas suus dederit, nec in civitatibus, nec in parochiis ordinentur. Monachum, nisi abbatis sui aut permissu aut voluntate ad alterum monasterium commigrantem, nullus abbas suscipere aut retinere praesumat, sed ubicunque fuerit, abbati suo auctoritate canonum revocetur, si enim necesse fuerit clericum de monachis ordinari, cum consensu et voluntate abbatis praesumat episcopus.
XXVIII. Monasteria puellarum longius a monasterio monachorum, aut propter insidias diaboli, aut propter oblocutiones hominum collocentur.
XXIX. Libertos legitime a dominis suis factos, ecclesia, si necessitas exigerit, tueatur; quod si quis ante audientiam, aut pervadere, aut exspoliare praesumpserit, ab ecclesia repellatur.
[Col. 0403C] XXX. Et quia convenit ordinem ecclesiae ab omnibus aequaliter custodiri, studendum est ut ubique (sicut fit) et post antiphonas collectiones per ordinem ab episcopis vel presbyteris dici, et hymnos matutinos vel vespertinos decantari diebus omnibus, et in conclusione matutinarum vel vespertinarum missarum post hymnos capitella de psalmis dici, et plebem collecta oratione ad vesperam ab episcopo cum benedictione dimitti.
XXXI. Placuit etiam ut (sicut plerumque fit) quicunque odio, aut longinqua inter se lite dissenserint, et ad pacem revocari diutina intentione nequiverit, a civitatis primitus sacerdotibus arguantur; qui si inimicitias deponere perniciosa intentione noluerint, de ecclesiae coetu justissima excommunicatione [Col. 0403D] pellantur.
XXXII. Clericus nec quemquam praesumat apud saecularem judicem, episcopo non permittente, pulsare, sed si pulsatus fuerit, non respondeat, nec proponat, nec audeat criminale negotium in judicio saeculari proponere. Si quis vero saecularium per calumniam ecclesiam, aut clerum fatigare tentaverit, et victus fuerit, ab ecclesiae liminibus et a catholicorum communione (si digne poenituerit) coerceatur.
XXXIII. Episcopus qui filios aut nepotes non habens alium quam ecclesiam reliquit haeredem, si quid de ecclesia, non in ecclesiae causa aut necessit te insumpserit, quod distraxit, aut donavit, irritum habeatur.
[Col. 0404A] XXXIV. Judaei (quorum perfidia frequenter ad vomitum redit) si ad legem catholicam venire voluerint, octo menses inter catechumenos ecclesiae limen introeant, et si pura fide noscuntur venire, tunc demum baptismatis gratiam mereantur; quod si casu aliquo periculum infirmitatis intra praescriptum tempus incurrerint, et desperati fuerint, baptizentur.
XXXV. Si episcopus metropolitanus ad comprovinciales episcopos epistolas direxerit, in quibus eos ad ordinationem summi pontificis, aut ad synodum invitat, postpositis omnibus, excepta gravi infirmitate corporis, aut praeceptione regia ad constitutum diem adesse non differant, quod si defuerint, (sicut prisca canonum praecepit auctoritas, usque ad [Col. 0404B] proximam synodum, a charitate fratrum, et ecclesiae communione priventur.
XXXVI. Clerici etiam omnes qui ecclesiae fideliter vigilanterque deserviunt, stipendia sanctis laboribus debita secundum servitii sui meritum vel ordinationem a sacerdotibus consequantur.
XXXVII. Itaque censuimus homicidas et falsos testes a communione ecclesiatica submovendos, nisi poenitentiae satisfactione crimina diluerint.
XXXVIII. Clericis sine commendatitiis epistolis episcopi sui licentia pateat evagandi. In monachis quoque praesentis sententiae forma servetur; quod si verborum increpatio non emendaverit, etiam verberibus statuimus coerceri. Servandum quoque de [Col. 0404C] monachis, ne eis ad solitarias cellulas liceat a congregatione discedere, nisi forte probatis post emeritos labores, aut propter infirmitatis necessitatem asperior abbatis regula remittatur, quod ita demum fiet ut intra eadem monasterii septa. manentes tamen sub abbatis potestate, separatas habere cellulas permittantur; abbatibus quoque singulis diversas cellulas, aut plura monasteria habere non liceat, nisi tantum propter incursum hostilitatis intra muros receptaculo collocare.
XXXIX. Presbyteri, diacones, subdiacones, vel deinceps quibus ducendi uxores licentia non est, etiam alienarum nuptiarum evitent convivia, nec his coetibus misceantur ubi amatoria cantantur, et turpia, aut obsceni motus corporum, choris et saltationibus [Col. 0404D] efferuntur, ne auditus, et obtutus sacris mysteriis deputatus turpium spectaculorum atque verborum contagione polluantur.
XL. Omnes deinceps clerici sive laici Judaeorum convivia evitent, nec eos ad convivium quisque excipiat, quia cum apud Christianos cibis communibus non utuntur, indignum est atque sacrilegum eorum cibos a Christianis sumi, cum ea quae (Apostolo permittente) nos sumimus, ab illis judicentur immunda, ac si inferiores incipiant esse Christiani quam Judaei, si nos quae ab illis apponuntur utamur, illi vero a nobis oblata contemnant.
XLI. Ante omnia clericis vitetur ebrietas, quae omnium vitiorum fomes ac nutrix est. Itaque cum quem ebrium fuisse constiterit, ut ordo patitur, aut [Col. 0405A] triginta dierum spatio communione statuimus submovendum, aut corporali subdendum supplicio.
XLII. Et ne id fortasse videatur omissum, quod maxime fidem catholicae religionis infestat, quod aliquanti clerici sive laici student auguriis, et sub nomine fictae religionis, quas sanctorum sortes vocant, divinationis scientiam profitentur, aut quarumcunque scripturarum inspectione permittunt, hoc quicunque clericus vel laicus detectus fuerit, vel consulere vel docere, ab ecclesia habeatur extraneus.
XLIII. De poenitentibus id placuit observare, quod sancti Patres nostri synodali sententia censuerunt, ut nullus de his clericus ordinetur, et qui jam sunt per ignorantiam ordinati, aut sicut bigami, aut [Col. 0405B] inter nuptiarum maritos locum teneant, ministrare diaconis consecrare altare presbyter non praesumat.
XLIV. Benedictionem super plebem in ecclesia fundere, aut poenitentem in ecclesia benedicere presbytero penitus non licebit.
XLV. Terrulas aut vineolas exiguas ecclesiae minus utiles, aut longe positas parvas episcopus sine consilio fratrum (si necessitas fuerit) distrahendi habeat potestatem.
XLVI. Fugitivi domos suas, aut familias deserentes, qui etiamsi revocati fuerint, aut si ita illi meruerint, distrahantur.
XLVII. Missas die Dominica saecularibus totas tenere speciali ordine praecipimus, ita ut ante benedictionem sacerdotis egredi populus non praesumat, [Col. 0405C] qui si fecerint, ab episcopo publice confundantur.
XLVIII. Ut de rebus episcopi propriis vel acquisitis, vel quidquid episcopus de suo proprio habet, haeredibus suis si voluerit derelinquat, quidquid vero de provisione ecclesiae suae fuerit, sive de agris, sive de frugibus, sive de oblationibus, omnia jure ecclesiae reservare censuimus.
XLIX. Diacones vel presbyteri in parochia constituti de rebus ecclesiae sibi creditis nihil audeant commutare, vendere vel donare, quia res sacratae Deo esse noscuntur. Similiter et sacerdotes nihil de rebus ecclesiae sibi commissae (ut superius comprehensum est) alienare praesumant; quod si fecerint convicti in consilio, et ab honore depositi, de suo [Col. 0405D] aliud restituant quantum visi sunt praesumpsisse. Sane si quis pro qualibet conditione de rebus ecclesiae aliquid alienare praesumpserit, si de suo proprio tantum ecclesiae contulerit quantum visus est abstulisse, tunc demum istud stare licebit, libertos tamen quos sacerdotes vel diaconos de ecclesia sibi commissa facere voluerint actus ecclesiae prosequi jubemus, quod si facere contempserint, placuit eos ad proprium reverti servitium.
L. Si episcopus, presbyter aut diaconus capitale crimen commiserit, aut chartam falsaverit, aut testimonium falsum dixerit, ab officii honore depositus in monasterium retrudatur, et ibi tantummodo quandiu vixerit laicam communionem accipiat.
[Col. 0406A] LI. Si episcopus condito testamento aliquid de ecclesiastici juris proprietate legaverit, aliter non valebit, nisi tantum de juris proprii facultate suppleverit.
LII. Presbytero aut diacono, vel clerico sine antistitis sui epistolis ambulanti, communionem 97 nullus impendat.
LIII. Quidquid parochiarum presbyter de ecclesiastici juris possessione distraxerit inane habeatur, et vacuum, venditore comparantis et auctione vendentis.
LIV. Presbyter dum dioecesim tenet, de his quae emerit ad ecclesiae nomen scripturam faciat, aut ab ejus quam tenet ecclesiae ordinatione discedat.
LV. Episcopis, presbyteris, diaconibus canes ad [Col. 0406B] venandum, aut accipitres habere non liceat: quod si quis talium personarum in hac voluntate detectus fuerit, si episcopus est tribus mensibus se suspendat a communione, presbyter duobus mensibus se abstineat, diaconus vero ab omni officio vel communione cessabit.
LVI. In venditionibus, quas abbates facere praesumunt, haec forma servetur, ut quidquid sine episcopi notitia venditum fuerit, ad potestatem episcopi revocetur, mancipia vero monachis donata ab abbate non liceat manumitti, injustum enim putamus, ut monachis quotidianum rurale opus facientibus, servi eorum libertatis otio potiantur.
LVII. Unum abbatem duobus monasteriis interdicimus praesidere.
[Col. 0406C] LVIII. Cellulas novas, aut congregatiunculas monachorum absque notitia episcopi prohibemus institui.
LIX. Clerici quilibet quaecunque diuturnitate temporis de ecclesiae remuneratione possederint, in jus proprium praescriptione temporis non vocentur, dummodo pateat ecclesiae rem fuisse, ne videantur etiam episcopi administrationes prolixas, aut precatorias cum ordinati sunt facere debuisse, aut diu retentas facultates in jus proprietatis suae posse transcribere.
LX. Lapsis, id est qui in catholica fide baptizati sunt, si praevaricatione damnabili post in haeresim transierint, grandem redeundi difficultatem sanxit antiquitas, quibus nos annorum multitudine breviata [Col. 0406D] poenitentiam biennii conditione infrascriptae observationis imponimus, ut praescripto biennio, tertio sine relaxatione jejunent, et ecclesiam studeant frequentare, in poenitentum loco standi et orandi humilitatem ita noverint observandam, ut etiam ipsi cum catechumini egredi commonentur, abscedant, hoc si observare voluerint constituto tempore admittendis ad altarium observatio relaxetur; quod si ardua vel dura forte putaverint, statuta praeteritorum canonum implere debebunt.
LXI. De incestis conjunctionibus nihil prorsus veniae reservamus, nisi cum adulterium separatione sanaverint, incestos vero nullo conjugii nomine deputandos, quos etiam designare funestum est, hos [Col. 0407A] enim censemus esse si quis relictam fratris quae pene prius soror exstiterat carnali conjunctione polluerit. Si quis frater germanam uxorem acceperit, si quis novercam duxerit, si quis consobrinae se sociaverit, si quis relictae vel filiae avunculi misceatur, aut patri filiae vel privignae suae, aut qui ex propria consanguinitate aliquam, aut quam consanguineus habuit concubitu, polluat, aut duxerit uxorem. Quos omnes et olim atque sub hac constitutione incestos esse non dubitamus, et inter catechumenos usque ad legitimam satisfactionem manere et orare praecipimus, quod ita praesenti tempore prohibemus, ut ea quae sunt hactenus instituta, non dissolvamus. Sane quibus conjunctio illicita interdicitur, habebunt ineundi melioris conjugii libertatem.
[Col. 0407B] LXII. Si quis servum proprium sine conscientia judicis occiderit, excommunicatione vel poenitentia biennii reatum sanguinis emendabit.
LXIII. Ut cives qui superiorum solemnitatum, id est, Paschae ac natalis Domini, vel Pentecostes festivitatibus cum episcopis interesse neglexerint (cum in civitatibus communionis vel benedictionis accipiendae causa positos se nosse debeant), triennio a communione priventur ecclesiae.
LXIV. Si quis in clero constitutus ab ecclesia sua diebus solemnibus defuerit, id est, nativitate Domini, Epiphania, Pascha, vel Pentecoste, dum potius singulari lucro studeat, quam servitio suo parere, convenit ut triennio a communione suspendatur. Similiter diaconus vel presbyter si tres hebdomadas [Col. 0407C] ab ecclesia sua defuerit, huic damnationi succumbat.
[Col. 0408A] LXV. Quoniam non oportet diaconem sedere praesente presbytero, sed ex jussione presbyteri sedeat, similiter autem honorificetur diaconus a ministris inferioribus et omnibus clericis.
LXVI. Quoniam non oportet in sacratos ministros licentiam habere in secretarium, quod Graeci diaconicon appellant, ingredi, et vasa contingere Dominica.
LXVII. Quoniam non oportet cum omnibus haereticis miscere connubia, vel filios vel filias dare, sed potius accipere, si tamen profitentur Christianos futuros esse et catholicos.
LXVIII. Quoniam non oportet ministros altaris aut clericos magos et incantatores esse, aut facere quae dicunt, phylacteria, quae sunt magna obligamenta [Col. 0408B] animarum, hos autem qui talibus utuntur, projici ab ecclesia jussimus.
LXIX. Seditionarios nunquam ordinandos clericos, sicut nec usurarios, vel injuriarum suarum ultores.
LXX. Clericum scurrilem et verbis turpibus jocularem, ab officio retrahendum.
LXXI. Synodum etiam secundum constituta Patrum etiam annis singulis placuit congregari, quoniam cum pace dimittimus gratias Deo agimus, orantes ejus clementiam, ut haec eadem facere in honorem Domini multos per annos possimus. Ego Caesarius in Christi nomine episcopus juxta id quod universis coepiscopis meis mecum scripserunt, placuit instituta Patrum secutus, his diffinitionibus annuens sub die quinto Kalendas Septembris, subscripsi, [Col. 0408C] similiter et alii subscripserunt.
Explicit concilium Agathense.
- [Col. 0407C] 1. De homicidis et adulteris et furibus, si ad ecclesiam confugerint.
- 2. De raptoribus ad ecclesiam confugientibus.
- 3. De servis si ad ecclesiam confugerint.
- 4. De eo qui ab episcopo aliquid repetit, ut pro ipsa conventione ab ecclesia non privetur.
- 5. Si episcopus servum alterius clericum fecerit.
- 6. Si diaconus aut presbyter crimen capitale commiserit.
- 7. De his qui poenitentiam violaverunt.
- 8. Si presbyter aut diaconus se pro reatu aliquo ab Eucharistia suspenderit.
- 9. Si relicta presbyteri aut diaconi alii se conjunxerit.
- [Col. 0407D] 10. De his quae in altario offeruntur.
- 11. De his quae a fidelibus in parochianis ecclesiis offeruntur.
- 12. Ut episcopus et pauperes et infirmos tueatur.
- 13. Ut basilicae in cujus territorio sunt, in ejus episcopi maneant potestate.
- 14. De incestis, ut excommunicentur.
- [Col. 0408C] 15. Ut abbates in potestate episcoporum sint, et de monachis vagis.
- 16. Ut monachi oratorio vel zonis non utantur.
- 17. Si monachus uxorem duxerit.
- 18. Ut monachus sine permissu episcopi vel abbatis cellulas non construat.
- 19. Si episcopis cuiquam terrulas praestiterit excolendas, sine praejudicio juris ecclesiae tenebuntur.
- 20. Ut ante Pascha quadragesima teneatur.
- 21. Ut nullus civium festivitates majores in villa celebret.
- 22. Ut populus ante completam missam et benedictionem acceptam egredi non praesumat.
- [Col. 0408D] 23. Ut litaniae ante Ascensionem Domini celebrentur.
- 24. De clericis qui ad officium venire contemnunt.
- 25. De familiaritate extranearum mulierum.
- 26. De religiosis saecularibus qui divinationibus attendunt.
- 27. Quod episcopus die Dominica ab ecclesia abesse non debet.
[Col. 0409A] Cum auctore Deo in Aurelianensi urbe fuisset concilium summorum antistitum congregatum, communi omnium collatione complacuit, ut hoc quod verbis statuerunt, etiam Scripturae testimonio roborarent.
CAP. I. Id constituimus observandum quod ecclesiastici canones decreverunt, et lex Romana constituit, ut ab ecclesiae atriis, vel domo episcopi reos abstrahere omnino non liceat, sed nec alteri consignari, nisi ad Evangelia datis sacramentis de morte, et debilitate, et omnium poenarum genere sint securi, ita ut ei cui reus fuerit criminosus de satisfactione conveniat; quod si sua sacramenta convictus fuerit violasse, reus perjurii, non solum a communione ecclesiae, vel omnium clericorum, verumetiam a catholicorum [Col. 0409B] convivio separetur. Quod si is cui reus est, noluerit, intentione faciente componi, et ipse reus de ecclesia actus timore discesserit, ab ecclesiae clericis non quaeratur.
II. De raptoribus autem id constituendum esse censuimus, ut si ad ecclesiam raptor cum rapta confugerit, et feminam ipsam violentiam pertulisse constiterit, statim liberetur de potestate raptoris, et raptor mortis vel poenarum impunitate concessa aut serviendi conditioni subjectus sit, aut redimendi se liberam habeat facultatem. Si vero quae rapitur patrem habere constiterit, et puella raptori consenserit, potestati patris excusata reddatur, et raptor a patre superiori conditionis satisfactioni teneatur obnoxius.
[Col. 0409C] III. Servus qui ad ecclesiam confugerit pro qualibet culpa, si domino pro admissa culpa sacramentum susceperit, statim ad servitium domini sui redire cogatur, et postea quod dato sacramento 98 domino fuerit consignatus, si aliquid poenae pro eadem culpa a qua excusatur probatus fuerit pertulisse, pro contemptu Ecclesiae, et praevaricatione fidei a communione, et convivio catholicorum extraneus habeatur, si vero servus pro culpa sua ab Ecclesia defensatus sacramenta Domini clericis exigentibus de impunitate perceperit, exire nolentem a domino liceat occupari.
IV. Si quis ab episcopo suo, vel de ecclesia, vel de proprio jure crediderit aliquid ad repetendum, si [Col. 0409D] nihil convitii aut criminationis objecerit, eum pro sola contentione a communione ecclesiae non liceat submoveri.
V. Si servus absente vel nesciente domino, episcopo sciente quod servus diaconus aut presbyter fuerit ordinatus, ipso in clericatus officio permanente, episcopus eum domino duplici satisfactione compenset. Si vero episcopus eum servum nescierit, qui testimonium perhibent, aut eum supplicaverint ordinari simili redhibitioni teneantur obnoxii.
[Col. 0410A] VI. Si diaconi, aut presbyteri crimen capitale commiserint, simul et ab officio et communione pellantur.
VII. De his qui suscepta poenitentia religionem suae professionis obliti ad saecularia relabuntur, placuit eos et a communione suspendi, et ab omnium catholicorum conviviis separari; quod si post interdictum cum eis quisquam praesumpserit manducare, et ipse communione privetur.
VIII. Si diaconus vel presbyter pro reatu suo se ab altaris communione sub poenitentis professione submoverint, sic quoque si alii defuerint, et causa certae necessitatis exoritur, poscentem baptismum liceat baptizare.
IX. Si se cuicunque mulier duplici conjugio presbyteri [Col. 0410B] vel diaconi relicta conjunxerit, aut castigati separentur, aut certe si in criminum intentione perstiterint pari excommunicatione plectantur.
X. Antiquos canones relegentes priora statuta credimus renovanda, ut de his quae in altario oblatione fidei conferuntur, medietatem episcopus sibi vindicet, et medietatem sibi dispensandam secundum gradus clerus accipiat, tam de praediis quam de omni commoditate in episcoporum potestate durantibus.
XI. De his quae parochiis in terris, vineis, mancipiis, atque peculiis quicunque fideles obtulerint antiquorum canonum statuta servent, et omnia in episcopi potestate consistant, de his tamen quae in [Col. 0410C] altario accesserint, tertia fideliter episcopis deferatur.
XII. Episcopus pauperibus, vel infirmis, qui debilitate faciente non possunt suis manibus laborare, victum et vestimentum in quantum possibilitas habuerit, largiatur.
XIII. Omnes basilicae quae per diversa loca constructae sunt vel quotidie construuntur placuit, secundum priorum canonum regulam, ut in eis episcopi territorio in cujus positae sunt, potestate consistant.
XIV. Ne superstes frater torum defuncti fratris ascendat, nec se quisque amissae uxoris sorori audeat sociare, quod qui fecerint, ecclesiastica districtione feriantur.
[Col. 0410D] XV. Abbates pro humilitate religionis in cpiscoporum potestate consistant, et si quid extra regulam fecerint ab episcopis corrigantur, qui semel in anno in loco ubi episcopus elegerit, accepta vocatione conveniant, monachi autem abbatibus omni obedientia et devotione subjaceant. Quod si quis per contumaciam exstiterit indevotus, aut per aliqua loca vagari, aut peculiare aliquid habere praesumpserit, omnia quae acquisierit, ab abbatibus auferantur secundum regulam monasterio profutura, ipsi autem [Col. 0411A] qui fuerant pervagati, ubi inventi fuerint, cum auxilio episcopi tanquam fugaces sub custodia revocentur, et reum se ille abbas futurum esse cognoscat qui in hujusmodi personis non regulari animadversione dixerit, vel qui susceperit monachum alienum.
XVI. Monacho orarium in monasterio vel zonas habere non liceat.
XVII. Et si postea uxori fuerit sociatus tantae praevaricationis reus, nunquam ecclesiastici gradus officium sortiatur.
XVIII. Nullus monachus congregatione monasterii derelicta ambitionis et vanitatis impulsu, cellulam construere sine episcopi permissione, vel abbatis sui voluntate praesumat.
[Col. 0411B] XIX. Si episcopus humanitatis intuitu, mancipiola, vineolas, vel terrulas clericis vel monachis praestiterit excolendas, vel pro tempore tenendas, etiam si longa transisse annorum spatia comprobentur, nec nullum ecclesia praejudicium patiatur, saecularis legis scriptio, quae ecclesiae aliquid impediat, apponatur.
XX. Id sacerdotibus omnibus est decretum, ut ante Paschae solemnitatem non quinquagesima, sed quadragesima, teneatur.
XXI. Ut nulli civium Paschae, natalis Domini, vel quadragesimae solemnia in villa liceat celebrare, nisi quem infirmitas probabitur tenuisse.
[Col. 0412A] XXII. Cum ad celebrandas missas in Dei nomine convenitur populus, non ante discedat quam missae solemnitas compleatur, et ubi episcopus non fuerit, benedictionem accipiat sacerdotis.
XXIII. Rogationes, id est, litanias ante Ascensionem Domini placuit celebrari, ita ut praemissum triduanum jejunium in Dominicae Passionis solemnitate solvatur, per quod triduum servi et ancillae ab opere relaxentur, quo magis plebs universa conveniat, quo triduo omnes abstineant, et quadragesimalibus cibis utantur.
XXIV. Clerici vero qui ad opus sanctum adesse contempserint, secundum arbitrium episcopi ecclesiasticam suscipiant disciplinam.
[Col. 0412B] XXV. De familiaritate extranearum mulierum tam episcopi quam presbyteri, vel diaconi praeteritorum canonum statuta custodiant.
XXVI. Si quis clericus, monachus, vel saecularis divinationem vel auguria crediderit observanda, vel sortes quas mentiuntur esse sanctorum quibuscunque putaverint intimandas, cum his qui eis crediderint, ab ecclesiae communione pellantur.
XXVII. Episcopus si infirmitate non fuerit impeeditus, ecclesiae cui proximus fuerit, die Dominico deesse non debet, similiter et alii qui mecum scripserunt, numero triginta et tres.
Hucusque concilia Galliae.
- [Col. 0411C] 1. De his qui post baptismum idolis sacrificant.
- 2. De sacerdotibus gentilium qui post baptismum immolaverunt.
- 3. De eisdem si idolis tantum munus dederint.
- 4. De eisdem si catechumeni adhuc immolant quando baptizabuntur.
- 5. Si domina per zelum ancillam occiderit.
- 6. Si quicunque per militiam hominem interfecerit.
- 7. De poenitentibus moechiae si rursus peccaverint.
- 8. De feminis quae adulteros maritos relinquunt, et aliis nubunt.
- 9. De feminis quae, relictis viris suis, aliis nubunt.
- 10. De relicta catechumeni si alterum duxerit.
- [Col. 0411D] 11. De relicta catechumena si graviter aegrotaverit.
- 12. De mulieribus quae lenocinium fecerint.
- 13. De virginibus Deo sacratis si adulteraverunt.
- 14. De virginibus saecularibus si moechatae sint.
- 15. De conjugio eorum qui ex Gentilitate veniunt.
- [Col. 0412C] 16. De puellis fidelibus, ne infidelibus conjungantur.
- 17. De eis qui filias sacerdotibus gentilibus conjungunt.
- 18. De sacerdotibus et ministris si moechati fuerint.
- 19. De clericis negotia vel nundinas sectantibus.
- 20. De clericis et laicis usurariis.
- 21. De his qui tardius ad ecclesiam accedunt.
- 22. De catholicis in haeresim transeuntibus, si non revertuntur.
- 23. De temporibus jejuniorum.
- 24. De his qui peregre baptizantur, ut ad clerum non veniant.
- 25. De epistolis communicatoriis confessorum.
- [Col. 0412D] 26. De hoc ut omni sabbato jejunetur.
- 27. De clericis ut extraneam mulierem in domo non habeant.
- 28. De oblationibus eorum qui non communicant.
- 29. De energumenis qualiter habeantur
- 30. De his qui post lavacrum moechati fuerint, ut nec subdiacones fiant.
- [Col. 0413A] 31. De adolescentibus qui post lavacrum moechati sunt.
- 32. De excommunitatis presbyteris, ut in necessitate communionem dent.
- 33. De episcopis et ministris, ut ab uxoribus abstineant.
- 34. Ne cerei coemeteriis incendantur.
- 35. Ne feminae in coemeteriis pervigilant.
- 36. Ne picturae in ecclesiae fiant.
- 37. De energumenis baptizandis.
- 38. Ut in necessitate, et fideles baptizent.
- 39. Ne de hoc quod idololatratum est, fideles accipiant.
- 40. Ut prohibeant domini idola colere servis.
- 41. De his qui ad fidem veniunt, quomodo baptizentur.
- [Col. 0413B] 42. De celebratione Pentecostes.
- 43. De meretricibus paganis si convertuntur.
- 44. De catechumenis qui ecclesiam non frequentant.
- 45. De fidelibus si apostataverint quandiu poeniteant.
- 46. De eo qui uxorem habet, si saepius moechatur.
- 99 47. De baptizandis ut nihil accipiant clerici.
- 48. De frugibus fidelium, ne a Judaeis benecantur.
- 49. De Christianis qui cum Judaeis vescuntur.
- 50. De haereticis ut ad clerum non promoveantur.
- 51. De his qui in ecclesia libellos famosos ponunt.
- [Col. 0413C] 52. De episcopis qui excommunicato alieno communicant.
- 53. De parentibus qui fidem sponsaliorum frangunt.
- 54. De sacerdotibus gentilium qui jam non sacrificant.
- [Col. 0414A] 55. De magistratibus et dominantibus.
- 56. De his qui vestimenta ad ornandam pompam dederint.
- 57. De his qui communicatorias litteras portant.
- 58. De fidelibus ne ad Capitolium causa sacrificandi ascendant.
- 59. De his qui destruentes idola occiduntur.
- 60. De his qui duabus sororibus copulantur.
- 61. De auguribus et pantomimis si convertantur.
- 62. De uxoribus quae filios de adulteris necant.
- 63. De feminis quae usque ad mortem cum alienis viris adulterantur.
- 64. De adulteris uxoribus clericorum.
- 65. De his qui privignas suas ducunt.
- 66. De conjugio catechumenae feminae.
- [Col. 0414B] 67. De catechumena adultera quae filium necat.
- 68. De viris conjugatis postea in adulterium lapsis.
- 69. De feminis quae consciis maritis adulterantur.
- 70. De stupratoribus puerorum.
- 71. De viduis moechis si eumdem postea maritum duxerint.
- 72. De delatoribus.
- 73. De falsis testibus.
- 74. De his qui sacerdotes accusant, nec probant.
- 75. De diaconibus si ante honorem peccasse probentur.
- 76. De baptizatis qui nondum confirmati moriuntur.
- [Col. 0414C] 77. De fidelibus conjugatis si cum Judaea vel gentili moechati sint.
- 78. De his qui tabula ludunt.
- 79. De libertis.
- 80. De feminarum epistolis.
[Col. 0413D] Cum convenissent sancti et religiosi episcopi in ecclesia Elibertina, hoc est, Felix episcopus Aquitanus, Conscius episcopus Cordubensis, Savinus episcopus Spalensis, Camerinus episcopus Tacitanus, Sinagius episcopus Pegrensis, Secundinus episcopus Catalensis, Pardius episcopus Mentasanus, Flavianus episcopus Elibertinus, Catonus episcopus Corsitanus, Liberius episcopus Emeritanus, Valerius episcopus Caesaraugustanus, Decentius episcopus Legionensis, Melantius episcopus Toletanus, Januarius episcopus de Siblaria, Vincentius episcopus Ossolobensis, Quintianus episcopus Elborensis, Successus episcopus de Elicroca, Euticianus episcopus Bastitanus, Patricius episcopus Malacitanus, residentibus etiam triginta sex presbyteris astantibus diaconibus, et omni plebe, universi episcopi dixerunt.
CAP. I. Placuit ut quicunque post fidem baptismi [Col. 0414D] salutaris, adulta aetate ad templum idoli idololatraturus accesserit, et fecerit quod est crimen, nec in finem eum ad communionem suscipere.
II. Flamines qui post fidem lavacri et regenerationis sacrificaverint, eo quod geminaverint scelera accedente homicidio, vel triplicaverint facinus cohaerente moechia, placuit eos nec in finem accipere communionem.
III. Item flamines qui non immolaverunt, sed munus tantum dederunt, eo quod se a funestis abstinuerunt sacrificiis, placuit in finem eis praestare communionem, acta tamen legitima poenitentia. Item ipsi si post poenitentiam fuerint moechati, placuit ulterius eis non esse dandam communionem, ne lusisse de Dominica communione videantur.
IV. Item flamines si fuerint catechumeni, et se a sacrificiis abstinuerunt, post triennii tempora placuit ad baptismum admitti debere.
[Col. 0415A] V. Si qua femina, furore zeli accensa, flagellis verberaverit ancillam suam, ita ut intra tertium diem animam cum cruciatu effundat, eo quod incertum sit, voluntate, an casu occiderit, si voluntate, post septem annos; si casu, per quinque annorum tempora, acta legitima poenitentia, ad communionem placuit admitti; quod si intra tempora constituta fuerit infirmata, accipiat communionem.
VI. Si quis vero maleficio interficiat alterum, eo quod sine idololatria perficere scelus non potuit, nec in finem impartiendam esse illi communionem.
VII. Si quis forte fidelis post lapsum moechiae post tempora constituta acta poenitentia denuo fuerit fornicatus, placuit eum nec in finem habere communionem.
[Col. 0415B] VIII. Item feminae quae nulla praecedente causa reliquerunt viros suos, et alteris se copulaverunt, nec in finem accipiant communionem.
IX. Item fidelis femina quae adulterum maritum reliquerit fidelem, et alterum duxerit, prohibeatur ne ducat; si autem duxerit, non prius accipiat communionem, quam is quem reliquerit de saeculo exierit, nisi necessitas infirmatis dare compulerit.
X. Si ea quam catechumenus reliquit, duxerit maritum, potest ad fontem lavacri admitti, hoc et circa feminas catechumenas erit observandum. Quod si fuerit, quae ducitur ab eo qui uxorem inculpatam reliquit, et cum scierit illum ab uxore quam sine causa reliquit, placuit hujusmodi in finem dare communionem.
[Col. 0415C] XI. Intra quinquennii autem tempora catechumena si graviter fuerit infirmata, addendum ei baptismum placuit non denegari.
XII. Pater vel parens vel quaelibet fidelis si lenocinium exercuerit, eo quod alienum vendiderit corpus vel potius suum, placuit eam nec in finem accipere communionem.
XIII. Virgines quae se Deo dedicaverunt, si pactum perdiderint virginitatis, atque eaedem libidini servierint, non intelligentes quod amiserint, placuit nec in fine dandam eis esse communionem; quod si semetipsas poenituerint, quod infirmitate corporis lapsae fuerint, etiam tempore vitae suae hujusmodi feminae egerint poenitentiam, et abstinuerint se a coitu, eo quod lapsae potius videantur, placuit eas [Col. 0415D] in fine communionem accipere debere.
XIV. Virgines quae virginitatem suam non custodierint, si eosdem qui eas violaverunt duxerint et tenuerint maritos, eo quod solas nuptias violaverint, post annum sine poenitentia reconciliari debebunt, vel si alios cognoverint viros, eo quod moechatae sint, placuit per quinquennii tempora acta legitima poenitentia admitti eas ad communionem.
XV. Propter copiam puellarum gentilibus minime in matrimonium dandae sunt virgines Christianae, ne aetas in flore tumens in adulterio resolvatur animae.
XVI. Haereticis qui errant ab Ecclesia catholica nec ipsis catholicas dandas puellas, sed neque Judaeis, [Col. 0416A] neque haereticis dare placuit, eo quod nulla possit esse societas fidelis cum infideli. Si contra interdictum fecerint, parentes abstinere per quinquennium placet.
XVII. Si qui forte sacerdotibus idolorum filias suas junxerint, placuit nec in finem eis dandam communionem.
XVIII. Episcopi, presbyteri, diacones, si in ministerio positi, detecti fuerint, quod sint moechati, placuit, et propter scandalum, et propter nefandum crimen, nec in finem eos communionem accipere debere
XIX. Episcopi, presbyteri, et diaconi, de locis suis negotiandi causa non discedant, nec circumeuntes provincias quaestuosas nundinas sectentur. [Col. 0416B] Sane ad victum sibi conquirendum aut filium, aut libertum, aut mercenarium, aut amicum, aut quemlibet mittant, et si voluerint negotiari, intra provinciam negotientur.
XX. Si quis clericorum deditus fuerit usuras accipere, placuit degradari, et abstineri. Si quis etiam laicus accepisse probatur usuras, et promiserit correptus jam cessaturum, nec ulterius exacturum, placet ei veniam tribui. Si vero in ea iniquitate duraverit, ab ecclesia sciat se esse projiciendum.
XXI. Si quis in civitate positus, tres Dominicas ecclesiam non accesserit, pauco tempore abstineatur, ut correptus esse videatur.
XXII. Si quis de catholica Ecclesia ad haeresim transitum fecerit, rursusque ad Ecclesiam recurrerit, [Col. 0416C] placuit huic poenitentiam non esse denegandam, eo quod cognoverit peccatum suum, qui etiam decem annis agat poenitentiam, cui post decem annos praestari communio debet. Si vero infantes fuerint transducti quod non suo vitio peccaverint, incunctanter recipi debeant.
XXIII. Jejunii super abstinentias per singulos menses placuit celebrari exceptis diebus duorum mensium Julii et Augusti ob eorumdem infirmitatem.
XXIV. Omnes qui peregre fuerint baptizati, eo quod eorum minime sit cognita vita, placuit ad clerum non esse promovendos in alienis provinciis.
XXV. Omnis qui attulerit litteras confessorias sublato nomine confessoris, eo quod sub hac nominis [Col. 0416D] gloria partim concutiant simplices, communicatoriae ei dandae sunt litterae.
XXVI. Errorem placuit corrigi, ut omni Sabbati die jejunium super positionem celebremus.
100 XXVII. Episcopus vel quilibet clericus alius, aut sororem, aut filiam virginem dicatam Deo tantum secum habeat, extraneam vero nequaquam secum habeat.
XXVIII. Episcopum placuit ab eo qui non communicat, munera accipere non debere.
XXIX. Energumenum qui ab erratico spiritu exagitatur, hujus nomen neque ad altare cum oblatione esse recitandum, neque permittendum ut sua manu in ecclesia ministret.
[Col. 0417A] XXX. Subdiaconem eum ordinari non debere qui in adolescentia sua fuerit moechatus, eo quod postmodum per subscriptionem ad altiorem gradum non sit promovendus; si autem aliqui sunt in praeteritum ordinati, amoveantur.
XXXI. Adolescentes qui post fidem lavacri salutaris fuerint moechati, cum duxerint uxores acta legitima poenitentia, placuit ad communionem eos admitti debere.
XXXII. Si quis gravi lapsu in ruinam mortis inciderit, placuit agere poenitentiam non debere sine episcopi consultu, sed potius apud episcopum agat, cogente tamen infirmitate. Non est presbyterorum, diaconorum, communionem talibus praestare debere, nisi eis jusserit episcopus.
[Col. 0417B] XXXIII. Placuit in totum prohibere episcopis, presbyteris, diaconibus, ac subdiaconibus positis in ministerio abstinere se a conjugibus suis, et non generare filios. Quod quicunque fecerit, ab honore clericatus exterminetur.
XXXIV. Cereos per diem placuit in coemeterio non incendi, inquietandi enim sanctorum spiritus non sunt. Qui haec non observaverint, arceantur ab Ecclesiae communione.
XXXV. Placuit prohiberi ne feminae in coemeterio pervigilent, eo quod saepe sub obtentu orationis scelera latenter committant.
XXXVI. Placuit picturas in ecclesia esse non debere, ne quod colitur aut adoratur in parietibus depingatur.
[Col. 0417C] XXXVII. Eos qui a spiritibus immundis vexantur, si in fine mortis fuerint, constituti baptizari placet. Si vero fideles fuerint, dandam eis esse communionem. Prohibendum etiam ne lucernas publice accendant: si facere contra interdictum voluerint, abstineant a communione.
XXXVIII. Peregre navigantes aut si ecclesia in proximo non fuerit, posse fidelem qui lavacrum suum integrum habet, nec sit bigamus, baptizare in necessitate infirmitatis positum catechumenum, ita ut si supervixerit ad episcopum eum perducat, ut per manus impositionem perfici possit.
Gentiles si in infirmitate desideraverint sibi manus imponi, si fuerit eorum ex aliqua parte honesta vita, placuit eis manum imponi, et fieri Christianos.
[Col. 0417D] XXXIX. Placuit prohiberi, ut cum rationes suas accipiunt possessores, quidquid ad idolum datum fuerit, acceptum non inferant. Si vero post interdictum fecerint, per quinquennii spatia temporis a communione esse arcendos.
XL. Admonere placuit fideles, ut quantum possunt prohibeant, ne idola in domibus suis habeant. Si vero vim metuunt servorum, vel seipsos puros conservent. Si non fecerint, alieni ab Ecclesia habeantur.
XLI. Eos qui ad primam credulitatis fidem accedunt (si bonae fuerint conversationis) intra biennium temporis placuit ad baptismi gratiam admitti [Col. 0418A] debere, nisi infirmitate compellente coegerit ratio vel socio subvenire periclitanti, vel gratiam postulanti.
XLII. Pravam institutionem emendari placuit juxta auctoritatem Scripturarum, ut cuncti diem Pentecostes celebremus; quod qui non fecerit, quasi novam haeresim induxisse notetur.
XLIII Meretrix quae aliquando fuerit, et postea habuerit maritum, si postmodum ad credulitatem venerit, incunctanter placuit esse recipiendam.
XLIV. Qui aliquando fuerit catechumenus per infinita tempora, et nunquam ad ecclesiam accesserit: si eum de clero quisquam agnoverit voluisse esse Christianum, aut testes aliqui exstiterint fideles, placuit baptismum ei non negari, eo quod in vetere homine deliquisse videatur.
[Col. 0418B] XLV. Si quis fidelis apostata per infinita tempora ad ecclesiam non accesserit, si tamen aliquando fuerit reversus, nec fuerit idololatra, post decem annos placuit eum communionem accipere.
XLVI. Si quis fidelis habens uxorem, non semel sed saepe fuerit moechatus, in finem mortis est conveniendus. Quod si se promiserit cessaturum, detur ei communio; si resuscitatus rursus fuerit moechatus, placuit ulterius non edere eum de communione pacis.
XLVII. Emendare placuit, ut hi qui baptizantur (ut fieri solebat) nummos in concham non mittant, ne sacerdos quod gratis accepit pretio distrahere videatur, neque pedes eorum lavandi sunt a sacerdotibus vel clericis.
[Col. 0418C] XLVIII. Admonere placuit possessores ut non patiantur fructus suos quos a Deo percipiunt, cum gratiarum actione a Judaeis benedici, ne nostram et infirmam faciant benedictionem. Si quis post interdictum facere usurpaverit, penitus ab Ecclesia abjiciatur.
XLIX. Si vero aliquis clericus sive fidelis fuerit, qui cum Judaeis cibum sumpserit, placuit eum a communione abstinere, ut debeat emendari.
L. Ex omni haeresi qui ad nos fidelis venerit minime est ad clerum promovendus, vel si qui sunt in praeteritum ordinati, sine dubio deponentur.
LI. Si qui inventi fuerint libellos famosos in ecclesia ponere, anathematizentur.
LII. Placuit cunctis, ut ab eo episcopo quis [Col. 0418D] recipiat communionem, a quo abstentus in crimine aliquo fuerit. Quod si aliquis episcopus praesumpserit eum admittere illo adhuc minime sciente vel consentiente a quo fuerat communione privatus, sciat se hujusmodi causas inter fratres esse cum status sui periculo praestaturum.
LIII. Si qui parentes fidem fregerint sponsaliorum triennii tempore, abstineant se a communione. Si tamen iidem sponsus vel sponsa in gravi crimine fuerint deprehensi, excusati erunt parentes. Si vero in eodem vitio et polluerint se consentiendo, superior sententia servetur.
LIV. Sacerdotes qui tantum sacrificantium coronam portant, nec sacrificant, nec de suis sumptibus [Col. 0419A] aliquid idolis praestant, placuit post biennium accipere communionem.
LV. Magistratum vero, anno quo agit duumviratum, prohibere placet ut se ab ecclesia cohibeat.
LVI. Matronae vel earum mariti vestimenta sua ad ornandum saeculariter pompam non dent, et si fecerint triennii tempore abstineant.
LVII. Placuit ubicunque, et maxime in eo loco in quo primae cathedrae constitutus est episcopus, ut interrogentur hi qui communicatorias litteras tradunt, an omnia recta habeant et suo testimonio comprobent.
LVIII. Prohibendum ne quis Christianus, aut Gentilis, ad idolum Capitolii sacrificandi causa ascendat et videat. Quod si fecerit pari crimine teneatur; si [Col. 0419B] fuerit fidelis, post decem annos acta poenitentia recipiatur.
LIX. Si quis idola fregerit, et ibidem fuerit occisus, quia in Evangelio non est scriptum, neque invenitur ab apostolis unquam factum, placuit in numerum eum non recipi martyrum.
LX. Si quis post obitum uxoris suae sororem ejus duxerit, et ipsa sit fidelis, quinquennio a communione placuit abstinere, nisi forte velocius dari pacem necessitas coegerit infirmitatis.
LXI. Si augur aut pantomimus credere voluerint, placuit ut prius artibus suis renuntient et tunc demum suscipiantur, ita ut ulterius non revertantur. Quod si facere contra interdictum tentaverint, projiciantur ab Ecclesia.
[Col. 0419C] LXII. Si qua mulier per adulterium absente marito conceperit, idque post facinus occiderit, placuit ei nec in finem dandam esse communionem, eo quod geminaverit scelus.
LXIII. Si qua mulier usque in finem mortis suae cum alieno fuerit viro moechata, placuit nec in finem dandam esse communionem. Si vero eum reliquerit, post decem annos recipi ad communionem acta legitima poenitentia.
LXIV. Si cujus clerici uxor fuerit moechata, et sciat eam maritus suus moechari, et eam non statim projecerit, nec in finem accipiat communionem, ne ab his qui exemplum bonae conversationis esse debent videantur magisteria scelerum procedere.
LXV. Si quis privignam suam duxerit uxorem, [Col. 0419D] eo quod sit incestus, placuit nec in finem dandam esse communionem.
LXVI. Prohibendum ne qua fidelis vel catechumena, aut comicos, aut viros scenicos habeat, quaecunque hoc fecerit a communione arceatur.
LXVII. Catechumena si per adulterium conceperit, et conceptum necaverit, placuit eam in fine baptizari.
LXVIII. Si quis forte habens uxorem semel fuerit lapsus, placuit eum quinquennio agere debere poenirentiam, et sic reconciliari, nisi necessitatis coegerit ante tempus dare communionem; hoc et circa feminas observandum.
[Col. 0420A] LXIX. Si conscio marito fuerit moechata uxor, placuit nec in finem dandam ei communionem. Si vero eam reliquerit, post decem annos accipiat communionem, si eam cum scierit adulteram aliquo tempore in domo sua retinuit.
101 LXX. Stupratoribus puerorum nec in finem dandam esse communionem.
LXXI. Si qua vidua fuerit moechata, et eumdem postea habuerit maritum, post quinquennii tempus acta legitima poenitentia, placuit eam communione reconciliari. Si alium duxerit, relicto illo, nec in finem dandam esse communionem, vel si fuerit ille fidelis quem acceperit, communionem non accipiat, nisi post decem annos acta legitima poenitentia, nisi infirmitas coegerit velocius dare communionem.
[Col. 0420B] LXXII. Delator si quis exstiterit fidelis, et per delationem ejus aliquis fuerit proscriptus, vel interfectus, placuit eum nec in finem accipere communionem. Si levior causa fuerit, intra quinquennium accipere poterit communionem. Si catechumenus fuerit, post quinquennii tempora admittatur ad baptismum.
LXXIII. Falsus testis prout crimen est, abstinebit, si tamen non fuerit mortis quod objecit, et si probaverit quod diu tacuerit, biennii tempore abstinebit. Si autem non probaverit in conventu clericorum, placuit per quinquennium abstineri.
LXXIV. Si quis autem episcopum, presbyterum, vel diaconem falsis criminibus appetierit, et probare non potuerit, nec in fine dandam ei esse communionem.
[Col. 0420C] LXXV. Si quis diaconum se permiserit ordinari, et postea fuerit in crimine detectus mortis, quod aliquando commiserit, si sponte fuerit confessus, placuit eum acta legitima poenitentia post triennium accipere communionem. Quod si alius detexerit, post quinquennium acta poenitentia accipere communionem laicam debere.
LXXVI. Si quis diaconus regens plebem sine episcopo vel presbytero aliquos baptizaverit, episcopus eos per benedictionem perficere debebit; quod si ante de saeculo recesserit, sub fide qua quis crediderit, poterit esse justus.
LXXVII. Si quis fidelis habens uxorem, cum Judaea vel gentili fuerit moechatus, a communione arceatur. [Col. 0420D] Quod si alius eum detexerit, post quinquennium acta legitima poenitentia poterit Dominicae sociari communioni.
LXXVIII. Si quis fidelis, alea, id est tabula, luserit, placuit eum abstinere, et si emendatus cessaverit, post annum poterit communione reconciliari.
LXXIX. Prohibendum ut liberti, quorum patroni in saeculo fuerint, ad clerum non provehantur.
LXXX. Ne feminae suo potius, absque maritorum nominibus, laicis scribere audeant qui fideles sunt, vel litteras alicujus pacificas ad suum solum nomen scriptas accipiant.
Explicit concilium Elibertinum.
- [Col. 0421A] 1. Ut etiam ad proximas sanguinis cum testimonio clerici vadant.
- 2. Ut clericis emendi vilius, vel vendendi charius non permittatur licentia.
- 3. Ut quantum clericus praestiterit, tantum recipiat.
- 4. Ut nullus episcopus vel infra positus die Dominica causas judicare praesumat.
- 5. Ut qui in metropolitana civitate episcopus non fuerit ordinatus, post duos menses se metropolitano praesentet.
- 6. Ut episcopus qui a metropolitano commonitus ad synodum non venerit, excommunicetur.
- 7. Ut dioecesani clerici septimanas teneant, et die [Col. 0421B] sabbato omnes in unum conveniant.
- [Col. 0422A] 8. Ut annis singulis episcopi dioecesim visitent, et non plus quam tertiam partem de parochiis accipiant.
- 9. De clericis et ostiariis qui adulteris mulieribus admiscentur, ut prohibeantur.
- 10. Ut nullus episcopus pro judiciis munera accipiat.
- 11. Ut monachus missus alicubi ministerium clericatus agere non praesumat, nec negotiator existat.
- 12. Ut si episcopus intestatus obierit, inventarium de rebus ejus clerici faciant, et nullus exinde aliquid auferat.
- 13. Ut episcopus dioecesanos presbyteros, et quosdam ex laicis moneat litteris convenire.
[Col. 0421B] In nomine Christi habita synodus Tarracone, anno 6 Theodorici regis, consulatu Petri, sub die octavo Idus Novembris. Antiquorum Patrum statuta de his censuisse videntur, quae in tempore, aut ad illos relicta pervenerunt, aut acta certe testimonio proprio comprobaverunt; cujus rei et nos sequentes exemplum, illa quae non fiunt placuit observanda decernere, aut praeterita absque ambage custodiantur, et praesentia hac observatione sint firma. Igitur cum in unum pariter convenissemus in urbem Tarraconensem quae est metropolitana observantissime fundata, titulos superannexos conscripsimus observandos.
CAP. I. De his quibus cura properante proximitatem habere permittitur, ut ea cautela earum necessitates [Col. 0421C] sustentent, ut pietatis beneficia quae eis sunt necessaria a longius praebeant. Ipsi vero pro visendis eis cum ingressi fuerint clerici salutatione recurrant, nec ibi faciant mansionem. Qui tamen non ad earum visitationem pergunt, testem solatii sui fide et actione ante probatum adhibeant secum. Si quis haec a nobis statuta contempserit, si clericus est loci sui dignitate privetur. Si vero religiosus vel monachus, in cella monasterii inclusus poenitentiae lamentis incumbat, ubi singulari afflictione panis et aquae victum ex abbatis ordinatione percipiat.
II. Canonum statutis firmatum est, ut quicunque in clero esse voluerit, emendi vilius, vel vendendi charius studio non utatur. Certe si voluerit exercere, cohibeatur a clero.
III. Si quis clericus solidum in necessitate praestiterit, [Col. 0421D] hoc de vino vel frumento accipiat, quod mercandi causa tempore statuto decretum est venundare. Caeterum si speciem non habuerit necessariam, ipsum quod dedit sine ullo augmento recipiat.
[Col. 0422B] IV. Ut nulli episcoporum aut presbyterorum vel clericorum, die Dominico propositum cujuscunque causae negotium audeant judicare, nisi hoc tantum ut Deo statuta solemnia peragant, caeteris vero diebus cohibentibus personis illa quae justa sunt habeant licentiam judicandi exceptis criminalibus negotiis.
V. Si quis in metropolitana civitate non fuerit episcopus ordinatus, postea quam suscepta benedictione per metropolitani litteras honorem fuerit episcopi adeptus, id optimum esse decrevimus, ut postmodum statuto tempore, id est impletis duobus mensibus se metropolitani sui praesentet aspectibus, ut ab illo monitis ecclesiasticis instructus, plenius [Col. 0422C] quid observare debeat recognoscat. Quod si forte hoc implere neglexerit, in synodo increpatus a fratribus corrigatur. Et si forte infirmitate aliqua (ne hoc impleat fuerit impeditus, hoc suis litteris metropolitano indicare procuret.
VI. Si quis episcoporum commonitus a metropolitano ad synodum nulla gravi intercedente necessitate corporali venire contempserit, sicut statuta Patrum censuerunt, usque ad futurum concilium cunctorum episcoporum charitatis communione privetur.
VII. De dioecesanis ecclesiis vel clero id placuit definiri, ut presbyteri vel diaconi, qui inibi constituti sunt cum clericis septimanas observent, id est, ut presbyteri unam faciant hebdomadam, qua expleta succedat diaconus ei similiter, ea conditione servata ut omnis clerus die sabbati ad vesperam sit paratus, [Col. 0422D] quo facilius die Dominico solemnitas cum omni praesentia celebretur, ita tamen ut omnibus diebus vesperas et matutinas celebrent, quia desistente clero, quod est pessimum, comperimus in basilicis nec luminaria [Col. 0423A] ministrari. Si qui sane negligentiae vitio haec implere noluerint, noverint se secundum statuta canonum pro modo personarum canonicae disciplinae subdendos.
VIII. Multorum causa experientia magistrante reperimus nonnullas dioecesanas ecclesias destitutas. Ob quam rem hac constitutione decrevimus, ut antiquae consuetudinis ordo servetur, et annuis vicibus ab episcopo dioeceses visitentur, et si qua forte basilica reperta fuerit destituta, ordinatione ipsius reparari praecipiatur, quia tertia ex omnibus antiqua traditione ut accipiatur ab episcopis, novimus statutum.
IX. Si quis lectorum adulterae mulieris voluerit misceri vel adhaerere consortio, aut relinquat adulteram, [Col. 0423B] aut a clero habeatur extraneus. Simili sententia ostiariorum punietur lascivia.
X. Observandum quoque decrevimus, ne quis sacerdotum vel clericorum more saecularium judicum audeat accipere pro impensis patrociniis munera, nisi forte in ecclesiis oblata gratuita, quae non favore muneris videantur accepta, sed collatione devotionis illata. Quod si quaesita probatur accipere, veluti exactor fenoris, aut usurarum possessor, secundum statuta Patrum se noverit degradandum.
XI. Monachi a monasterio foras egredientes ne [Col. 0424A] aliquod ministerium ecclesiasticum praesumant agere prohibemus, nisi forte cum abbatis imperio. Similiter ut nullus eorum, id est monachorum, forensis negotii susceptor vel exsecutor existat, nisi id quod monasterii exposcit utilitas, abbate sibi nihilominus imperante, canonum ante omnia Gallicanorum de his constitutione servata.
XII. Sicubi defunctus fuerit episcopus intestatus, post defunctionem ejus a presbyteris et diaconibus de rebus ipsius inventarium fideliter conscribatur a minimo usque ad maximum, id est, utensilibus vel omni suppellectile, ita tamen ut si quis exinde vel praesumpsisse aliquid vel occulte fuerit tulisse convictus, secundum furti tenorem restituat universa.
XIII. Epistolae tales per partes a metropolitano [Col. 0424B] sunt dirigendae, ut non solum a cathedralibus ecclesiae presbyteris, verumetiam dioecesanis ad concilium trahant, et aliquos de filiis ecclesiae saecularibus 102 secum adducere debeant. Joannes in Christi nomine episcopus Tarraconensis civitatis, constitutionibus a nobis conscriptis subscripsi. Paulus in Christi nomine episcopus subscripsi, et coepiscopus subscripsit. Fortunianus subscripsi. Agricius subscripsi. Orontius subscripsi. Vincentius subscripsi. Ursus subscripsi. Emidius subscripsi. Nibridius subscripsi.
- [Col. 0423C] 1. Ut unaquaeque provincia in officio unum ordinem teneat.
- 2. Ut litaniae post Pentecosten a quinta feria usque in sabbato celebrentur.
- 3. De secundis litaniis faciendis Kalendis Novembris.
- 4. Ut Pascha tantum et Pentecoste baptismum detur, exceptis his qui in languore consistunt.
- 5. Ut unius diei infans, si in discrimine est, baptizetur
- [Col. 0424C] 6. Ut qui sine uxoribus ordinantur, extraneas in domo non habeant.
- 7. Ne laici qui viduam aut dimissam acceperint, in clero non admittantur.
- 8. De his qui publice poenitentiam non accipiunt, sed tantum viaticum ut in clero promoveantur.
- 9. Ut omnibus diebus horis vespertinis et matutinis oratio Dominica dicatur.
[Col. 0423D] CAP. I. Ut institutio missarum sicut in metropolitana ecclesia agitur, ita in Dei nomine in omni Tarraconensi provincia, tam ipsius missae ordo quam psallendi vel ministrandi consuetudo servetur.
II. Ut expleta solemnitate Pentecostes, in sequenti septimana a quinta feria in sabbatum, per hoc triduum abstinentia celebretur.
III. Item, secunda litania facienda est Kalendis Novembris, ea tamen conditione servata, ut in iisdem diebus Dominica intercesserit, in alia hebdomada secundum prioris abstinentiae observantiam a quinta feria incipiatur, et in sabbato vespere missa facta finiatur, quibus tamen diebus a carnibus et vino decrevimus abstinendum.
[Col. 0424D] IV. De catechumenis baptizandis id statutum est ut in Paschae solemnitate, vel Pentecostes ad baptizandum veniant. Caeteris solemnitatibus infirmi tantummodo debeant baptizari, quibus quocunque tempore convenit baptismum non negari.
V. De parvulis qui immaturo utero editi sunt, placuit constitui, ut si infirmi, ut assolet, fuerint et lac maternum non appetunt, etiam eadem die qua nati sunt, si oblati fuerint, baptizentur.
VI. De his qui sine uxoribus ordinantur et familias domus habent, habito secum pro vitae conversatione patre in testimonium, non per quamcunque feminei sexus personam eorum substantia gubernetur, sed per puerum, aut per amicum domum suam debeant ordinare, nisi matrem, aut sororem in domo [Col. 0425A] habuerint, ut secundum priorum canonum statuta per earum personas, eorum debeat contulari substantia.
VII. Si quis de laicis post uxorem aliam cujuscunque conditionis cognoverit mulierem, in clero nullatenus admittatur.
VIII. Is vero qui aegritudinis languore depressus poenitentiae benedictionem quam viatico deputamus per communionem acceperit, et postmodum reconvalescens caput poenitentiae in ecclesia publice non [Col. 0426A] subdiderit, si prohibitis vitiis non detinetur obnoxius, admittatur ad clerum.
IX. Id semper placuit observari omnibus diebus, ut post matutinas et vesperas oratio Dominica a sacerdote proferatur. Joannes in Christi nomine episcopus subscripsi. Fortunianus episcopus subscripsi. Paulus episcopus subscripsi. Agricius episcopus subscripsi. Emidius episcopus subscripsi. Nibridius episcopus subscripsi. Orontius episcopus subscripsi.
Explicit concilium Gerundense.
- [Col. 0425B] 1. Ut feminae fideles a virorum clericorum coetibus separentur.
- 2. Ut qui eucharistiam in ecclesia accipit, et ibi eam non consumit, anathematizetur.
- 3. Ut diebus Dominicis nullus jejunet, nec diebus quadragesimae ab ecclesia se absentet.
- 4. Ut tribus hebdomadis quae sunt ante Epiphaniam ab ecclesia nemo recedat.
- [Col. 0426B] 5. Ut qui a suis episcopis communione privantur, ab aliis non recipiantur.
- 6. Ut clericus qui propter luxum monachus voluerit esse, excommunicetur.
- 7. Ut doctoris sibi nomen quis non imponat, cui concessum non est.
- 8. Ut ante quadraginta annos sanctimoniales virgines non velentur.
[Col. 0425C] Quarto Nonas Octobris Caesaraugusta in secretario residentibus episcopis, Siradio, Delphino, Raticio, Ampelio, Augentio, Lucio, Italio, Splendinio, Valerio, Simposio, Caterio et Italio, ab universis dictum est, Recitentur sententiae; Lucius episcopus legit.
CAP. I. Ut mulieres omnes Ecclesiae catholicae fideles a virorum alienorum lectione et coetibus separentur, ne ad ipsas legentes alii studio vel docendi, vel discendi conveniant, quoniam et hoc Apostolus jubet. Ab universis episcopis dictum est anathema futuros qui hanc concilii sententiam non observaverint.
II. Item legit: Eucharistiae gratiam si quis probatur acceptam non consumpsisse in ecclesia, anathema sit in perpetuum. Ab universis episcopis dictum est: [Col. 0425D] Placet.
III. Item legit: Ne quis jejunet die Dominica causa temporis, aut persuasionis, aut subreptionis, nec quadragesimarum diebus ab ecclesiis fideles desint, nec habitent in latibulis cubitorum ac montium qui in suspicionibus perseverant, sed exemplum et praeceptum custodiant sacerdotum, et ad alienas nullas agendorum conventuum causas conveniant. Ab universis episcopis dictum est: Anathema sit qui hoc commiserit.
IV. Item legit: Viginti et uno die, id est, a XVI Kalendarum Januarii usque in diem Epiphaniae qui est octavo Idus Januarii, continuis diebus nulli liceat [Col. 0426C] de ecclesia absentare in domibus, nec sedere ad villam nec montes petere, nec nudis pedibus incedere, sed concurrere ad ecclesiam. Quod qui non observaverit de susceptis, anathema sit in perpetuum. Ab universis episcopis dictum est: Anathema sit.
V. Item dictum est, ut hi qui per disciplinam, aut sententiam episcopi ab Ecclesia fuerint separati ab aliis episcopis non sint recipiendi; quod si scientes fecerint, non habeant communionem. Ab universis episcopis dictum est: Qui hoc commiserit, episcoporum non habeat communionem.
VI. Item legit: Si quis clericus propter luxum vanitatisque praesumptum de officio sponte discesserit [Col. 0426D] ac velut observatorem legis monachum videri se maluerit esse quam clericum, ita de Ecclesia repellendum, ut nisi rogando atque obsecrando plurimis temporibus satisfecerit, non recipiatur. Ab universis episcopis dictum est: Ita fiat.
VII. Item lectum est: Ne quis doctoris nomen sibi imponat, praeter has personas quibus concessum est, secundum quod scriptum est. Ab universis episcopis dictum est: Placet.
VIII. Item lectum est: Non velandas esse virgines quae se Deo voverunt, nisi quadraginta annorum probata aetate, quam sacerdos comprobaverit. Ab universis episcopis dictum est: Placet.
- [Col. 0425D] 1. De his qui altario ministrant, ut a sanguine hominis se abstineant.
- [Col. 0426D] 2. De his qui abortivum faciunt, vel natos suos exstingunt.
- [Col. 0427A] 3. De monachis, ut clerici ordinentur cum voluntate abbatis, et quum monasterio offeruntur non auferantur; et de basilicis quas laici fecerint.
- 4. De incestis, ut quandiu in scelere sunt inter catechumenos habeantur.
- 5. De his qui altario serviunt, si subito in fragilitatem carnis inciderint.
- 6. De eo qui viduae poenitenti vel religiosae virgini stuprum intulerit.
- 7. De his qui sacramento se obligant, ne ad pacem redeant.
- 8. Si clericus servum vel discipulum de ecclesia traxerit, ut poenitentiam agat.
- 9. De his qui rebaptizati sunt, quantum poeniteant.
- [Col. 0428A] 10. De his qui jubente episcopo remissa culpa ab ecclesia exire contemnunt.
- 11. De clericis qui in mutuam caedem prorumpunt.
- 12. De his qui contra canones ordinati sunt, ut deponantur.
- 13. De catholicis qui filios suos haereticorum baptismati tradiderunt.
- 14. De catholicis, ut cum rebaptizatis non conversentur.
- 15. Ut clerici cum extraneis mulieribus non habitent.
- 16. Cum sacerdos moritur, quid de rebus ecclesiae observetur.
[Col. 0427A] CAP. I. De his clericis qui in obsessionibus necessitate positi fuerint, id statutum est ut qui altario ministrant, et Christi corpus et sanguinem tradunt, vel [Col. 0427B] vasa sacra officio deputata contrectant, ut ab omni humano sanguine etiam hostili se abstineant; quod si in hoc inciderint, duobus annis, tam officio quam communione priventur, ita ut duobus annis, vigiliis, jejuniis, orationibus et eleemosynis pro viribus quas Dominus donaverit expientur, et ita demum officio 103 vel communioni reddantur, ea tamen ratione ne ulterius ad officia potiora provehantur. Quod si infinito tempore negligentiores circa salutem suam exstiterint, protelandi ipsius poenitentiae tempus in potestate manet sacerdotis.
II. Hi vero qui male conceptos ex adulterio fetus vel editos necare studuerint, vel in ventribus matrum potionibus aliquibus colliserint, in utroque sexu adulteris, post septem annorum curricula [Col. 0427C] communio tribuatur, ita tamen ut omni tempore vitae suae fletibus et humilitati insistant. Si vero clerici fuerint, officium eis ministrandi recuperare non liceat, attamen in choro psallentium a tempore receptae communionis intersint ipsis beneficiis. In exitu tantum, si facinora sua omni tempore vitae suae defleverint, communio eis tribuatur.
III. De monachis id observari placuit, quod synodus Agathensis noscitur decrevisse, hoc tantummodo adjiciendo, ut cum pro Ecclesiae utilitate aliquos episcopus probaverit in clericatus officio promovendos, cum abbatis voluntate debeant ordinari. Ea vero quae in jure monasterii de facultatibus offeruntur, in nullo dioecesana lege ab [Col. 0427D] episcopis contingantur. Si autem ex laicis quisquam a se factam basilicam consecrari desiderat, nequaquam eam sub monasterii specie ubi congregatio non colligitur, vel regula ab episcopo non constituitur, a dioecesana lege audeat segregare.
IV. De his qui se incestus pollutione commaculant, [Col. 0428A] placuit quousque in ipso detestando et illicito carnis contubernio perseverant, usque ad missas tantum catechumenorum in ecclesia admittantur, [Col. 0428B] cum quibus etiam nec cibum sumere ullum Christianorum, sicut Apostolus jussit, oportet.
V. Si qui altario Dei deserviunt, si subito in silenda carnis fragilitate corruerint, et Domino respiciente digne poenituerint, ita ut mortificato corpore cordis contriti sacrificium Deo offerant, maneat in potestate pontificis vel veraciter afflictos non diu suspendere, vel desidiosos prolixiore tempore ab Ecclesiae corpore segregare, ita tamen, ut sic officiorum loca recipiant, ne possint ad altiora officia ulterius promoveri; quod si iterato velut canes ad vomitum reversi fuerint, non solum dignitate officii careant, sed etiam sanctam communionem, nisi in exitu, non percipiant.
[Col. 0428C] VI. Qui poenitenti viduae, vel virgini religiosae stuprum intulerit, si se ab eo sequestrare noluerit, pariter a communione Christianorum et consortio segregetur. Si vero illa quae vim pertulit ad sanctam religionem redierit, in illo solo sententia excommunicationis teneatur, quoad usque publice poeniteat.
VII. Qui sacramento se obligaverit, ut litigans cum quolibet ad pacem nullo modo redeat, pro perjurio uno anno a communione sanguinis et corporis Domini segregatus, reatum suum eleemosynis, fletibus, et quantis potuerit jejuniis, absolvat; ad charitatem vero, quae operit multitudinem peccatorum, celeriter venire festinet.
VIII. Nullus clericorum servum aut discipulum [Col. 0428D] suum ad ecclesiam confugientem extrahere audeat, vel flagellare praesumat; quod si fecerit, donec digne poeniteat, a loco cui honorem non dedit segregetur.
IX. De his qui in praevaricatione rebaptizati, sine aliqua necessitate vel tormento delapsi sint, placuit [Col. 0429A] ut circa eos illa Nicaenae synodi statuta serventur quae de praevaricatoribus censita esse noscuntur, id est, ut septem annis inter catechumenos orent, et duos inter catholicos, et postea moderatione et clementia episcopi fidelibus in oblatione eucharistiae communicent.
X. Qui jubente sacerdote pro quacunque culpa ecclesiam exire contempserit, pro noxa contumaciae tardius accipiatur ad veniam.
XI. Si qui clerici in mutuam caedem proruperint, prout dignitas officiorum in tali excessu contumeliam protulerit, a pontifice districtius vindicetur.
XII. Qui contra decreta canonum indiscrete clericos usque nunc ordinaverunt, eis Dominus, vel sancta et ecclesiastica charitas ignoscat. Amodo vero [Col. 0429B] si in tali usu proruperint, decretum canonum quod circa eorum personas statutum est, id est, ut nullum ordinare jam audeant observetur, vel qui deinceps ordinati fuerint, deponantur; hi vero qui tales hactenus ordinati sunt, nullo tempore promoveantur.
XIII. Catholicus qui filios suos in haeresi baptizandos obtulerit, oblatio illius in ecclesia nullatenus recipiatur.
XIV. Cum rebaptizatis fideles religiosi nec in cibo participent.
XV. Familiaritatem extranearum mulierum licet ex toto sancti Patres antiquis monitionibus praeceperint ecclesiis evitandam, id nunc tamen nobis visum est, ut qui talis probabitur, si post primam et secundam commonitionem se emendare neglexerit, donec [Col. 0429C] in vitio perseverat, officii sui dignitate privetur, quod si Deo juvante correxerit, sancto ministerio restauretur.
XVI. Licet de re hujusmodi quam constituere salubri ordinatione decernimus prisca auctoritas canonum non siluerit, sed evidenti sanctione praeceperit ut cujuscunque ecclesiae pontifice defuncto non passim pro libitu suo, in earum rerum direptionem quas obiens dereliquit quisquam irruat, domumque subvertat, sed sacerdos qui exsequiarum tempore est ea omnia quae ad utilitatem et conservationem pertinent debeat diligenti circumspectione munire, [Col. 0430A] tamen quia ipsa sanctio, quod pejus est, a multis clericis cognoscitur violari, ita ut non jubente sacerdote expectorato affectu, totaque disciplinae severitate posthabita, immaniter quae in domo pontificali reperiuntur invadunt et abradunt: ideo nunc haec hujus placiti constitutione inter nos censoria placuit custodiri, ut defuncto antistite vel etiam adhuc in supremis agente, nullus clericorum cujuslibet ordinis, officii, gradusve sit, quidquam de domo praesumat, vel quod de utilitate instrumenti domus esse agnoscitur, id est mobilis et immobilis, rei ecclesiasticae conetur invadere, nihil furto, nihil dolo supprimens, auferens atque abscondens, sed is cui domus commissa est subjectis sibi cum consilio uno vel duobus fidelissimis, omnia ad tempus pontificis substituendi [Col. 0430B] debeat conservare, vel his qui in domo inveniuntur clericis consuetam alimoniam administrare. Substitutus autem antistes susceptae sedis commoda ordinabit, velut Deus imperavit ut eis uti cum his debeat quos cognoverit disciplinae et charitati predecessoris sui fideliter paruisse. Quod si quisquam post haec cujuslibet ordinis, ut superius dictum est, quacunque clericus occasione de omni facultate quippiam probatus fuerit abstulisse vel forsitan dolo aliquo sumpsisse, reus sacrilegii prolixiori anathemate condemnetur, et vix quoque peregrina ei communio concedatur, quia durum est ut hi quos constat in servitio Domini cum primae sedis antistite desudasse, ab his qui suarum rerum incubitatores atque vagantes fuisse cognoscuntur despecti aliquatenus crucientur. [Col. 0430C] Sergius in Christi nomine episcopus has constitutiones, secundum quod nobis cum fratribus Deo inspirante complacuit, relegi et subscripsi; Justus in Christi nomine subscripsi; Joannes in Christi nomine episcopus subscripsi; Petrus in Christi nomine episcopus subscripsi; Marulio in Christi nomine episcopus subscripsi; Taurus in Christi nomine episcopus subscripsi; Febrorius in Christi nomine episcopus subscripsi; Gratus in Christi nomine episcopus directus a domino meo Stephano episcopo his constitutionibus interfui et subscripsi.
- [Col. 0429D] 1. Ut Evangelium post Apostolum legatur.
- 2. Ut defuncto episcopo de rebus ipsius, vel ecclesiae, nullus quidquam praesumat invadere.
- 3. Ut propinqui morientis episcopi de rebus ejus nihil usurpent sine metropolitani et comprovincialium conscientia.
- [Col. 0430D] 4. De exsequiis morientis episcopi, et qualiter humetur.
- 5. De vagis et inobedientibus clericis.
- 6. Ut clericum alienum nullus ordinet, nec sit clericus qui non spondeat locum ubi sit delegatus.
[Col. 0429D] CAP. I. Anno quinto decimo Theodorici regis sub die secundo Nonas Decembris, in nomine Domini [Col. 0430D] nostri Jesu Christi Valentino concilio congregato, dum ecclesiasticas regulas tractaremus antiquos canones [Col. 0431A] relegentes, inter caetera hoc esse censuimus observandum, ut sacrosancta Evangelia ante munerum illationem in missa catechumenorum in ordine lectionum post legantur, quatenus salutaria praecepta Domini nostri Jesu Christi, vel sermones sacerdotis non solum fideles, sed etiam catechumeni ac poenitentes, et omnes qui e diverso sunt, audire licitum habeant, sic enim pontificum praedicatione audita nonnullos attractos ad fidem evidenter scimus.
II. Hoc etiam placuit, ut episcopo a saeculo jubente Domino accersito, clerici ab omni omnino supellectili, vel quaecunque sunt in domo ecclesiae, vel episcopi in libris, speciebus, utensibilibus, vasculis, frugibus, gregibus, animalibus, vel omni omnino re, rapaces manus abstineant, et nihil latronum more [Col. 0431B] diripiant. Qui si canonum auctoritate prohibiti aliqua pervaserint metropolitani, vel omnium comprovincialium sacerdotum districtione coacti in pristinum statum omnia redintegrare cogantur, ut nihil antistiti vel dispensatori futuro necessariorum sub hac justa constitutione depereat. Quod ut confidentius justitia manente servetur, secundum Regiensis synodi constituta, episcopo e corpore recedente, vicinior illi accedat episcopus, qui ex more exsequiis celebratis, statim ecclesiae ipsius curam districtissime gerat, ne quid ante ordinationem futuri pontificis remanentium clericorum subversioni vel direptioni jam liceat, ita ut, perspectis omnibus, inspectio certior, descriptio fidelissima 104 , si fieri potest, intra octavas defuncti sub diligentia praesentis episcopi [Col. 0431C] peragatur. Dehinc ad metropolitani notitiam habita ordinate districtio deferatur, ut ejus electione talis persona ordinandae domus ecclesiasticae procuretur, quae vel consueta clericis stipendia dispenset, et creditarum sibi rerum, si forsitan tarditas in episcopo ordinando successerit, metropolitano congruis temporibus reddere possit rationem, ut sub hac salubri constitutione clerici stipendiis suis omnino contenti labores non diripiant episcopi decedentis, et in vacuam ecclesiae domum futurus pontifex non sine dolore succedat, sed magis de praedecessoris sui dimisso possit et ipse gaudere, et aliis ministrare.
III. Simili quoque modo parentibus et propinquis decedentis episcopi, si intestatus obierit denuntietur, ut sine metropolitani vel comprovincialium [Col. 0431D] sacerdotum conscientia, nihil de rebus defuncti occupare pertentent, ne forte cum haereditariis rebus etiam aliqua ad ecclesiam pertinentia vel permista usurpent, sed usque ad ordinationem futuri exspectent antistitis, aut certe, si longum fuerit, ad metropolitani, ut dictum est, ordinationem recurrant. Si quis autem contemptor divini timoris contra haec sancta synodica clericus quisque vel laicus venire improba mente tentaverit, et communione, et consortio [Col. 0432A] privetur Ecclesiae, quia durum est ut ad illam conveniat quam exspoliare non metuit, nisi forte spiritu meliore correptus dum a praesumptione cessaverit, recuperet indulgentiam. Si autem rationabiliter modesteque unusquisque repetit quod sibi jure debetur, ei absque aliqua animadversione a metropolitano vel cui injunxerit, aut res, aut ratio non negetur. Hos autem omnes constringunt, qui tam in praeteritum quam in futurum res ecclesiae vel episcopi usurpantes diripuerint.
IV. Illud etiam provido consilio decernentes, ut quia saepe sanctorum antistitum per absentiam commendatoris episcopi exsequiae differuntur, ita ut veneranda pontificis membra dum tardius funerantur injuriae omnino subjaceant, episcopus qui post [Col. 0432B] mortem fratris ad sepeliendum eum solet invitatus occurrere, infirmum magis et adhuc in corpore positum admonitus visitare non differat, ut aut de revelatione sacerdotis amplius gaudeat, aut certe de ordinatione domus suae fratrem admoneat, ejusque probabilem voluntatem in effectum transmittat ac recedentem a saeculo, oblatum in ejus commendatione sacrificium Deo offerens, mox sepulturae tradat diligentissime et superius constituta canonice non differat adimplere. Si autem, ut fieri solet, antistes repentino obitu decesserit, et collimitanei sacerdotes de longinquo minime adesse potuerint, uno die tantum cum sua nocte exanimatum corpusculum sacerdotis maneat, nec sine fratrum ac religiosorum frequentia, vel psallentium excubatione servatum, a [Col. 0432C] presbyteris cum omni diligentia in loco conditum seorsum non statim humetur, sed honorifice commendetur, donec sine mora invitato undecunque pontifice, ab ipso, ut condecet, solemniter tumuletur, ut et injuriae tollatur occasio, et mos antiquus in sepeliendis sacerdotibus observetur.
V. Hoc etiam placuit, ut vagus atque instabilis clericus, sive etiam in diaconi ministerio vel presbyteri officio constitutus, si episcopi a quo ordinatus est praeceptis non obedierit, ut in delegata sibi ecclesia officium dependat assiduum quousque in vitio permanserit, et communione et honore privetur.
VI. Ut nullus alienum clericum secundum decreta canonum sine consensu episcopi sui audeat ordinare, sed nec ullum sanctorum sacerdotum quispiam ordinet, [Col. 0432D] qui localem se futurum primitus non spoponderit, ut per haec nullus a regula vel disciplina ecclesiastica deviare permittatur impune. Celsivus in Christi nomine episcopus subscripsi. Setabius episcopus subscripsi. Benagius episcopus subscripsi, Ampelius episcopus subscripsi. Sallustius archidiaconus vicarius domini mei Marcelli episcopi, subscripsi.
- [Col. 0431D] 1. De presbyteris et diaconibus si post ordinationem filios genuerint.
- [Col. 0432D] 2. Ut poenitens, si necessitas cogat, lector aut ostiarius fiat.
- [Col. 0433A] 3. De his qui viduas acceperint, ne diaconi efficiantur.
- 4. Ut subdiaconus si defuncta uxore aliam duxerit, ostiarius fiat.
- 5. Ut si cujuslibet ordinis clericus tardius ad ecclesiam venerit, deponatur.
- 6. Ut religiosa puella virorum familiaritatem in domo non habeat.
- 7. Ut clericus cujus uxor peccaverit praeter necem potestatem habeat distringendi eam, et cum ea cibum non sumat.
- 8. De eo qui post baptismum militaverit, ut ad diaconatum non permittatur.
- 9. Ut nulla professa vel vidua, absente sacerdote, in domo sua sacerdotale officium vel lucernale impleat.
- [Col. 0433B] 10. Ut nullus obligatum cuiquam absque consensu domini vel patroni clericum faciat.
- 11. Ut si quis potentum exspoliaverit quemlibet et admonente episcopo non reddiderit, excommunicetur.
- [Col. 0434A] 12. Ut nullus clericus ab episcopo recedat et ad alium se transferat.
- 13. De his qui in ecclesiam intrant, et non communicant, ut excommunicentur.
- 14. De eo qui acceperit eucharistiam, et non sumpserit, ut sacrilegus repellatur.
- 15. De his qui excommunicantur a sacerdotibus, ut nullus ad eos accedat.
- 16. Ut devota si adulterata fuerit decem annos poeniteat; si maritum duxerit, non permittendam ad poenitentiam, nisi maritus decesserit.
- 17. De eo qui uxorem habet, si concubinam habuerit, non communicet.
- 18. Si vidua episcopi, presbyteri, vel diaconi, maritum acceperit.
- [Col. 0434B] 19. Si sacerdotis, vel diaconi, filia religiosa peccaverit, in fine tantum communicet.
- 20. Ut nullus praeter episcopum chrisma conficiat.
- 21. De regulis fidei catholicae contra Priscillianos.
[Col. 0433B] Convenientibus episcopis in ecclesia Toleto, id est, Patrono, Marcello, Alitiano, Aphrodisio, Jocundo, Olympo, Severo, Astutio, Hilario, Lampadio, Eustochio, Exuperantio, Sereno, Floro, Leporio, Aureliano, Lampiode, Gallia, Lucentio. His conventus municipiis Celenis actus est, isti sunt qui in aliis [Col. 0433C] gestis adversus Priscilliani sectatores, et haeresim quam astruxerat libellarem dedere sententiam. Considentibus presbyteris, astantibus diaconibus, et caeteris qui intererant concilio congregatis, Patronus episcopus dixit: Quoniam singuli coepimus in ecclesiis nostris facere diversa, et inde tanta scandala sunt, quae usque ad schisma perveniunt, si placet, communi concilio decernamus quid ab omnibus episcopis in ordinandis clericis sit sequendum. Mihi autem placet constitutum primitus Nicaeni concilii perpetuo esse servandum, nec ab hoc esse recedendum. Universi episcopi dixerunt: Hoc nobis placet, ita ut si quis cognitis gestis Nicaeni concilii aliud quam statutum est facere praesumpserit, et non in [Col. 0433D] eo perseverandum putaverit, tunc excommunicatus habeatur, nisi per correptionem fratrum emendaverit errorem.
CAP. I. Placuit, ut diacones si vel integri, vel casti sint, et continentis vitae, etiam si uxores habeant, in ministerio constituantur, ita tamen ut si qui etiam ante interdictum quod per priores ante nos episcopos constitutum est incontinenter cum uxoribus vixerint, presbyteri honore non cumulentur; si quis vero ex presbyteris ante interdictum filios suos susceperit, de presbytero ad episcopum non admittatur.
II. Item placuit, ut poenitentes non admittantur ad clerum, nisi tantum, si necessitas, aut usus exegerit, [Col. 0434B] inter ostiarios deputentur, vel inter lectores, ita ut Evangelia, aut Apostolum non legant. Si qui autem ante ordinati sunt diacones, inter subdiacones habeantur, ita ut manum non imponant, nec sacra contingant. Ex eo vero poenitente dicimus qui post [Col. 0434C] baptismum, aut pro homicidio, aut pro diversis criminibus gravissimisque peccatis publicam poenitentiam gerens sub consilio divino fuerit reconciliatus altario.
III. Item constituit sancta synodus, ut lector fidelis si viduam alterius uxorem acceperit, amplius nihil sit, sed semper lector habeatur, aut forte subdiaconus.
IV. Subdiaconus autem defuncta uxore si uxorem aliam duxerit, ab officio in quo ordinatus fuerat removeatur, et habeatur inter ostiarios vel lectores, ita ut Evangelium et Apostolum non legat, propterea ne qui ecclesiae servierit publicis officiis servire videatur; qui vero tertiam, quod nec dicendum est, acceperit, abstentus biennio postea inter laicos [Col. 0434D] reconciliatus per poenitentiam communicet.
V. Presbyter, vel diaconus vel subdiaconus, vel quilibet ecclesiae deputatus clericus, si intra civitatem non fuerit, vel in loco in quo ecclesia est, aut castella, aut vici sunt, aut villae, si ad ecclesiam, aut ad sacrificium quotidianum non venerit, clericus non habeatur, si castigatus per satisfactionem veniam ab episcopo voluit promereri.
VI. Itemque puella Dei nec familiaritatem habeat cum confessore, aut cum quolibet laico sanguinis alieni, aut convivium sola adeat, nisi ubi seniorum, aut honestorum, aut viduarum honestarumque frequentia, ubi honeste confessor quilibet cum plurimorum testimonio testium convivio interesse possit, [Col. 0435A] cum lectoribus autem in ipsorum domibus non admittendas penitus nec videndas, nisi forte consanguinea soror sit vel uterina.
VII. Placuit ut si quorumcunque clericorum uxores peccaverint, ne forte licentiam peccandi plus habeant, accipiant mariti earum hanc potestatem praeter necem custodiendi, ligandi in domo sua, ad jejunia salutaria, non mortifera, eas cogentes, ita ut invicem sibi clerici pauperes auxilium ferant, si servitia non habeant; cum uxoribus autem ipsis quae peccaverint, nec cibos sumant, nisi forte ad timorem Dei acta poenitentia revertantur.
VIII. Si quis post baptismum militaverit, et chlamydem sumpserit, aut cingulum ad necandos fideles, etiam si gravia non admiserit, si ad clerum [Col. 0435B] admissus fuerit diaconi non accipiat dignitatem.
IX. Nulla professa vel vidua absente episcopo vel presbytero in domo sua antiphonas 105 cum confessore vel servo suo faciat; lucernarium vero nisi in ecclesia non legatur, aut si legatur in villa praesente episcopo vel presbytero vel diacono legatur.
X. Clericos, siquidem obligati sint vel pro aequatione, vel de genere alicujus domus, non ordinandos nisi probatae vitae fuerint, et patroni consensus accesserit.
XI. Si quis de potentibus clericum aut quemlibet pauperiorem, aut religiosum exspoliaverit, et mandaverit eum ad se venire episcopus ut audiatur et contempserit, invicem mox scripta percurrant per omnes provinciae episcopos, et quoscunque audire [Col. 0435C] potuerint, ut excommunicatus habeatur ipse donec obediat ut reddat aliena.
XII. Item ut liberum nulli clerico sit discedere ab episcopo suo, et alteri episcopo communicare, ni forte ei quem episcopus alius libenter habeat de haereticorum schismate discedentem, et ad fidem catholicam revertentem. Si qui autem de catholicis discesserint et communione eorum, vel palam, vel occulte cum eis qui vel excommunicati sunt, vel per sententiam jam notati fuerint invenit, habeant illorum ad quos ire voluerint, etiam in damnatione, consortium.
XIII. De his qui intrant in ecclesiam, et apprehenduntur nunquam communicare admoneantur. Quod si non communicant, ad poenitentiam accedant; si communicant, non semper abstineant, si non fecerint, [Col. 0435D] abstineantur.
XIV. Si quis autem acceptam a sacerdote eucharistiam non sumpserit, velut sacrilegus propellatur.
XV. Si quis laicus abstinetur, ad domum ejus, vel clericorum, vel religiosorum, nullus accedat, similiter et clericus, si abstinetur, a clericis devitetur; si quis cum illo colloqui, aut convivari fuerit deprehensus, etiam ipse abstineatur, sed hoc pertineat ad eos clericos qui ejus sunt episcopi, et ad omnes qui commoniti fuerint de eo qui abstinetur, sive laico quolibet sive clerico.
XVI. Devotam peccantem non recipiendam in ecclesiam nisi peccare desierit, et si desinens egerit aptam poenitentiam decem annis recipiat communionem, [Col. 0436A] priusquam autem in ecclesiam admittatur ad orationem ad nullius convivium Christianae mulieris accedat, quod si admissa fuerit, etiam haec quae eam receperit habeatur in absentia, corruptorem etiam par poena constringat. Quae autem maritum acceperit non admittatur ad poenitentiam, nisi adhuc ipso vivente marito caste vivere coeperit, aut postquam ipse decesserit.
XVII. Si quis habens uxorem fidelis, si concubinam habeat non communicet. Caeterum is qui non habet uxorem et pro uxore concubinam habet a communione non repellatur, tamen ut unius mulieris, aut uxoris, aut concubinae, ut ei placuerit sit conjunctione contentus, alias vero vivens abjiciatur, donec desinat et ad poenitentiam revertatur.
[Col. 0436B] XVIII. Si qua vidua episcopi aut presbyteri, aut diaconi maritum acceperit, nullus clericus, nulla religiosa cum ea convivium sumat, nunquam communicet, morienti tantum ei sacramentum subveniat.
XIX. Episcopi vel presbyteri sive diaconi filia, si devota fuerit et peccaverit, et maritum duxerit, si eam pater vel mater in affectum receperint, a communione habeantur alieni, pater vero causas in concilio noverit se praestaturum. Mulier autem non admittatur ad communionem, nisi marito defuncto egerit poenitentiam, si autem vivente eo secesserit et poenituerit, nullo modo nisi vitae deficiens accipiat communionem.
XX. Quamvis pene ubique custodiatur, ut absque episcopo chrisma nemo conficiat, tamen quia in aliquibus [Col. 0436C] locis vel provinciis presbyteri dicuntur chrisma conficere, placuit ex hac die nullum alium nisi episcopum chrisma conficere, et per dioecesim destinare, ita ut de singulis ecclesiis ad episcopum ante diem Paschae diaconi destinentur, aut subdiaconi qui confectum chrisma ab episcopo destinatum ad diem Paschae possint ad tempus deferre. Episcopo sane certum est quod omni tempore licet chrisma conficere, sine conscientia autem episcopi nihil penitus presbyteri agere praesumant. Statutum vero est diaconum non chrismare, sed presbyterum absente episcopo, praesente vero non, nisi ab ipso fuerit praeceptum. Hujusmodi constitutionem meminerit semper archidiaconus vel praesentibus vel absentibus episcopis suggerendam, ut eam et episcopi [Col. 0436D] custodiant, et presbyteri non relinquant. Patronus episcopus subscripsi; Marcellus episcopus subscripsi; Afrodisius episcopus subscripsi; Alicianus episcopus subscripsi; Olimpius episcopus subscripsi; Asterius episcopus subscripsi; Lampadius episcopus subscripsi; Serenus episcopus subscripsi; Jocundus episcopus subscripsi; Severus episcopus subscripsi; Leonas episcopus subscripsi; Hilarius episcopus subscripsi; Florus episcopus subscripsi; Leporius episcopus subscripsi; Aurelianus episcopus subscripsi; Eustochius episcopus subscripsi; Lampadius episcopus subscripsi; Exuperantius episcopus subscripsi.
XXI. Regula fidei contra omnes haereses quam maxime contra Priscillianistas episcopi Tarraconensis, [Col. 0437A] Carthaginensis, Lusitani et Betici fecerunt ex praecepto papae Leonis, et ad Balconium episcopum Galiciae transmiserunt. Ipsi etiam et suprascripta viginti canonum capitula statuerunt in concilio Toletano.
Assertio fidei ejusdem concilii.
Credimus in unum verum Deum Patrem omnipotentem, et Filium, et Spiritum sanctum, visibilium factorem, per quem omnia facta sunt in coelo et in terra, unum Deum, et unam esse divinae substantiae Trinitatem. Patrem autem non esse Filium ipsum, sed habere Filium qui Pater non sit; Filium non esse Patrem, sed Filium Dei de Patris esse natura; Spiritum quoque esse Paracletum, qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre Filioque procedens. [Col. 0437B] Est ergo ingenitus Pater, genitus Filius, non genitus Paracletus sed a Patre Filioque procedens. Pater est cujus vox haec audita est de coelis: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. XVII, 5) .» Filius est qui ait: «Ego a Patre exivi, et a Deo veni in hunc mundum (Joan. XVI, 28) .» Paracletus est Spiritus de quo Filius ait: «Nisi ego abiero ad Patrem, Paracletus non veniet (Joan. XVI, 7) .» Hanc Trinitatem personis distinctam substantia unica, virtute et potestate et majestate indivisibilem, indifferentem, praeter hanc nullam credimus divinam esse naturam, vel angeli, vel spiritus, vel virtutis alicujus quae Deus credatur. Hunc ergo Filium Dei Deum natum a Patre, ante omne omnino principium sanctificasse uterum virginis Mariae, atque [Col. 0437C] ex ea verum hominem sine virili generatum semine suscepisse, duabus duntaxat naturis, id est deitatis et carnis, in unam convenientibus omnino personam, id est Dominum nostrum Jesum Christum. Nec imaginarium corpus, aut phantasmatis alicujus in eo fuisse, sed solidum atque verum hunc et esurisse, et sitisse, et doluisse, et flevisse, et omnes corporis injurias pertulisse. Postremo a Judaeis crucifixum, et sepultum, et tertia die resurrexisse, conversatum postmodum cum discipulis suis, et quadragesima post resurrectionem die ad coelum ascendisse. Hunc filium hominis etiam Filium Dei, et Filium Dei et hominis filium appellamus. Resurrectionem vero futuram humanae credimus carnis, animam autem hominis non divinae esse substantiae, aut [Col. 0437D] Dei Patris, sed creaturam Dei voluntate creatam. [Col. 0438A] Si quis autem dixerit, aut crediderit a Deo omnipotente mundum hunc factum non fuisse, atque omnia ejus instrumenta, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit Filium eumdem esse Patrem, vel Paracletum, anathema sit. Si quis dixerit atque crediderit Deum Patrem eumdem esse Filium, vel Paracletum, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit Paracletum esse, vel Patrem, vel Filium, anathema sit. Si quis crediderit vel dixerit carnem tantum sine anima a Filio Dei fuisse susceptam, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit Christum innascibilem esse, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit deitatem nascibilem esse, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit deitatem Christi convertibilem fuisse, vel passibilem, anathema sit. Si quis dixerit [Col. 0438B] vel crediderit alterum Deum esse priscae legis, alterum Evangeliorum, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit ab altero Deo mundum factum fuisse, et non ab eo de quo scriptum est: In principio fecit Deus coelum et terram, anathema sit. Si quis dixerit, vel crediderit corpora humana non resurgere post mortem, anathema sit. Si quis dixerit, vel crediderit animam humanam Dei portionem, vel Dei esse substantiam, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit alias scripturas praeter quas Ecclesia catholica recipit in auctoritate habendas vel esse venerandas, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit deitatis et carnis unam in Christo esse naturam, anathema sit. Si quis dixerit, vel crediderit esse aliquid quod se extra divinam Trinitatem possit [Col. 0438C] ostendere, anathema sit. Si quis astrologiae vel mathesi existimat esse credendum, anathema sit. Si quis dixerit vel crediderit conjugia hominum quae secundum legem divinam licet habere exsecrabilia esse, anathema sit. Si quis dixerit, vel crediderit carnes avium seu pecudum quae ad escam datae sunt, non tantum pro castigatione hominum abstinendas, seu exsecrandas esse, anathema sit. Si quis in errore Priscilliani sectam sequitur, vel profitetur, ut aliud in salubri baptismo contra sedem sancti Petri faciat, anathema sit.
Explicit regula fidei catholicae adversus Priscillianistas. Patronus episcopus subscripsi; Marcellianus episcopus subscripsi; Afridius episcopus subscripsi; sancti et alii episcopi qui interfuerunt [Col. 0438D] concilio.
- [Col. 0437D] 1. De his quos parentes ab infantia in clericatus officio mancipaverunt, si postea voluntatem habeant nubendi.
- 2. De clerico qui ad aliam transit ecclesiam, et qui eum receperit.
- [Col. 0438D] 3. Ut nullus a subdiaconatu et supra extraneam habeat mulierem.
- 4. Ut quidquid de jure ecclesiae clerici tenuerunt, post obitum eorum ad ecclesiam revertatur.
- 5. De his qui se proximis suis copulant, ut a communione Christi separentur
[Col. 0439A] Cum in voluntate Domini apud Toletanam urbem sanctorum episcoporum praesentia convenisset, et de institutis sanctorum Patrum canonumque decretis commemoratio haberetur, nobis in unum positis placuit, ut si qua in antiquis canonibus minime commemorata sunt salubri tractatu ac diligenti consideratione instituantur. Si qua vero in anterioribus 106 sunt neglecta, redivivam ordinationis censuram obtineant, quatenus dum his quae in conciliis sunt decreta, sed abusione temporum hactenus dimissa, et ad cultum fidei pertinent, studium religiosae impendimus observationis, Dei misericordiam facilius impetremus.
CAP. I. De his quos voluntas parentum a primis infantiae annis in clericatus officio vel monachali posuit [Col. 0439B] pariter statuimus observandum, ut mox cum detonsi vel ministerio electorum contraditi fuerint, in domo ecclesiae sub episcopali praesentia a praeposito sibi debeant erudiri. At ubi octavum decimum aetatis suae compleverint annum, coram totius cleri plebisque conspectu voluntas eorum de expetendo conjugio ab episcopo perscrutetur; quibus si gratia castitatis Deo inspirante placuerit, et promissionem castimoniae suae absque conjugali necessitate responderint servaturos, hi tanquam appetitores arctissimae viae lenissimo Domini jugo subdantur, ac primo subdiaconatus ministerium probatione habita professionis suae a vicesimo anno suscipiant. Quod si inculpabiliter ac inoffensae vicesimum et quintum annum aetatis suae peregerint, ad diaconatus officium, [Col. 0439C] si scientes implere posse ab episcopo comprobentur, promoveri debent, cavendum tamen est his ne quando suae sponsionis immemores ad terrenas nuptias aut abortivos concubitus ultra recurrant. Quod si forte fecerint, ut sacrilegii rei ab Ecclesia habeantur extranei. His autem quibus voluntas propria interrogationis tempore desiderium nubendi persuaserit, concessam ab episcopis sententiam auferre non possumus, ita ut provectae aetatis in conjugio positi renuntiaturos se pari consensu operibus carnis spoponderint, ad sacratos gradus aspirent.
II. Similiter placuit custodire ne quis ex eis qui tali educatione imbuuntur qualibet occasione cogente propriam relinquentes ecclesiam, ad aliam [Col. 0439D] transire praesumant, episcopus vero qui eum suscipere absque conscientia proprii sacerdotis fortasse praesumpserit, totius fraternitatis se reum esse noverit, quia durum est ut eum quem alius rurali sensu ac scelere infantiae exuit, alius suscipere ac vindicare praesumat.
III. Illud vero praeterea speciali ordinatione decrevimus, quod nec antiqua concilia in universis canonibus siluerunt, ut nullus clericorum a gradu subdiaconatus et supra in consortio familiaritatis [Col. 0440A] habeat mulierem vel ingenuam, vel libertam, vel ancillam, sed si sunt ei hujusmodi servitia, matri, vel sorori, vel alii propinquae contradat, et quidquid suis manibus perfecerit, proprio domino deferatur. Aut si propinquitatis memoria deest, alterius domus adhaerentis habitaculum requiratur, dum in toto modo nulla occasio introeundi domum clerici feminae permittatur, unde aliqua possit incurrere noxialis famae innocentis portas injuria. Sane deinceps post datam hanc admonitionem quisque earum consortio frui voluerit, noverit se non solum a clericatus officio retrahi vel ecclesiae foribus expelli, sed etiam omnium catholicorum clericorum vel laicorum communione privari, nulla prorsus vel colloquii consolatione relicta quatenus malae consuetudinis [Col. 0440B] abrasa rubigo in posteris radicis suae veneno serpere non possit.
IV. Si quis sane clericorum agellos, vel vineolas in terris ecclesiae sibi fecisse probatur sustentandae vitae causa, usque ad diem obitus sui possideat, post suum vero de hac luce decessum juxta priorum canonum constitutiones jus suum ecclesiae sanctae restituat, nec testamentum successorio jure cuiquam haeredum aut prohaeredum relinquat, nisi forsitan cui episcopus pro servitiis ac praestatione ecclesiae largiri voluerit.
V. Nam et haec praecavenda salubriter sancimus, ne quis fidelium propinquam sanguinis sui usquequo affinitatis lineamenta generis successione cognoscit in matrimonio sibi desideret copulari, quoniam scriptum [Col. 0440C] est: Omnis homo ad proximam sanguinis sui non accedat, ut revelet turpitudinem ejus, nec sine denuntiatione sit sententiae, nam paulo post infert et dicit: Anima quae fecerit de abominationibus istis quidpiam, peribit de medio populi sui. Si quis ergo hujus decreti temerator exstiterit, ac vetitum violare praesumpserit, tanto graviori sententia multandum se recognoscat, quanto eam propinquiorem cui copulari se maluit serie originis esse non ambigit, tantoque annosioris excommunicationis tempore a Christi corpore et fraternitatis consortio sequestretur, quanto fuerit propinquioris sanguinis contagione pollutus. Hujus institutionis regulam qui subscripsimus irrefragabili auctoritate nos spondemus [Col. 0440D] servaturos. Si quis autem tam nostram vel eorum qui nunc sanctae synodo ex hac provincia defuerunt, huic tam salubri ordinationi obviare praesumpserit, vel solerter adimplere neglexerit, convictus totius fraternae charitatis aliquandiu habeatur extraneus. Sane juxta priorum canonum decreta concilium apud fratrem nostrum Montanum episcopum si Dominus voluerit futurum pronuntiamus. Itaque statuimus, ut frater et coepiscopus noster Montanus qui in metropoli est ad comprovinciales nostros Domini sacerdotes litteras de congreganda synodo adveniente [Col. 0441A] tempore debeat destinare. Nunc ergo in nomine Domini finitis his quae in consultationem venerunt, gratias agimus omnipotenti Deo, deinde Domino nostro glorioso Amalrico regi divinam clementiam postulantes, ut innumeris regni ejus ea quae ad cultum fidei perveniunt peragendi nobis licentiam praestet. Montanus in Christi nomine episcopus his constitutionibus acquievi, relegi et subscripsi die et anno quo supra. Pancarius episcopus his constitutionibus [Col. 0442A] acquievi, et relegi, et subscripsi. Canonius episcopus subscripsi. Paulus episcopus subscripsi. Domitianus episcopus subscripsi. Marracinus episcopus subscripsi. Nibridius episcopus subscripsi. Justus in Christi nomine Ecclesiae catholicae Urgellitanae episcopus, hanc constitutionem consacerdotum meorum in Toletana urbe habitam, cum post aliquantum temporis advenissem, salva auctoritate priscorum canonum relegi, probavi et subscripsi.
[Col. 0441B] In nomine Domini nostri Jesu Christi anno 4, regnante gloriosissimo atque piissimo, et Deo fidelissimo domino Richardo rege, die VIII Iduum Maiarum, aera D. C. XXVII. Haec sancta synodus habita in sancta civitate regia Toletana ab episcopis totius Hispaniae, vel Galliciae qui infra scripti sunt.
CAP. I. Cum pro fidei suae sinceritate idem gloriosissimus princeps omnes regiminis sui pontifices in unum convenire mandasset, ut tam de ejus conversione quam de gentis Gothorum innovatione in Domino exsultarent, et divinae dignationi pro tanto munere gratias agerent, memoratus sanctissimus princeps sic venerandum concilium alloquitur, dicens: Non incognitum reor esse vobis, reverendissimi [Col. 0441C] sacerdotes, quod propter instaurandam disciplinae ecclesiasticae formam, ad nostrae vos serenitatis praesentiam evocaverim, et quia recursis retro temporibus haeresis imminens in tota Ecclesia catholica agere synodica negotia denegabat, Deus, cui placuit per nos ejusdem haeresis obicem depellere, admonuit de more ecclesiastico reparare. Ergo sit vobis jucunditati, si gaudio quod mos canonicus prospectu Dei per nostram gloriam ad paternos reducetur terminos. Prius tamen admoneo pariter et exhortor jejuniis vos et vigiliis atque orationibus operam dare ut ordo canonicus quem a sacerdotalibus sensibus detraxerat longa ac diuturna oblivio, quam aetas nostra se nescire fatetur, divino dono vobis rursus patefiat. Ad haec autem gratias Deo [Col. 0441D] agentes, et religiosissimo principi universo concilio in laudibus acclamante, triduanum est exinde praedicatum jejunium. Sed cum die octava Iduum Maiarum in unum coetum Dei sacerdotes adessent, et oratione praemissa, unusquisque sacerdotum competenti loco resedisset, ecce in medio eorum adfuit serenissimus princeps seque cum Dei sacerdotibus orationi communicans, divino flamine plenus sic ad loquendum exorsus est, dicens: Non credimus vestram latere sanctitatem quanto tempore in errore Arianorum laborasset Hispania, et non multos post decessum genitoris nostri dies, quibus nos vestra beatitudo fidei sanctae catholicae cognovit esse sociatos. Credimus generaliter magnum, et aeternum gaudium habuisse, et ideo, venerandi patres, [Col. 0442B] ad hanc vos peragendam congregavimus synodum, ut de omnibus nuper advenientibus ad Christum ipsi aeternas Domino gratias deferatis. Quidquid vero verbis apud sacerdotium vestrum nobis agendum erat de fide atque spe vestra quam gerimus in hoc tomo conscripta, atque allegata nota facimus, relegatur enim in medio vestri, et in judicio synodali examinata per omne successivum tempus gloriosa nostra ejusdem fidei testimonio declarata clarescat. Susceptus est autem ab omnibus Dei sacerdotibus offerente rege sacrosanctae fidei tomus, et pronuntiante notario clara voce recensitus est.
II. Quamvis Deus omnipotens pro utilitatibus populorum regni nobis cultum subire tribuerit, et [Col. 0442C] moderamen gentium non paucarum regiae nostrae curae commiserit, meminimus tamen nos mortalium conditione perstringi, nec posse felicitatem futurae beatitudinis aliter promereri, nisi nos cultu verae fidei reputemus, et Conditori nostro salutis confessione qua dignus est ipse placeamus. Pro qua re quanto subditorum gloria regali extollimur, tanto providi esse debemus in his quae a Deo sunt, vel nostram spem augere, vel gentibus nobis a Deo creditis consulere. Caeterum quid pro tantis beneficiorum collationibus omnipotentiae divinae valemus tribuere, quando omnia ipsius sunt, et bonorum nostrorum nihil egeat, nisi ut in eum sic tota devotione credamus, quemadmodum per Scripturas sacras se ipse intelligi voluit, et credi praecepit, id [Col. 0442D] est, ut confiteamur esse Patrem qui genuerit ex substantia sua Filium sibi et coaequalem et coaeternum. Non tamen ut idem ipse sit natus ingenitus, sed persona alius sit Pater qui genuit, alius sit Filius qui fuerit generatus, unius tamen utraque substantiae in divinitate subsistat, Pater ex quo sit Filius, ipse vero ex nullo sit alio. Filius qui habeat Patrem, sed sine initio et diminutione in ea qua Patri coaequalis et coaeternus est divinitate subsistat. Spiritus quoque sanctus confitendus a nobis et praedicandus a Patre esse, et Filio procedere, et cum Patre et Filio unius esse substantiae. Tertiam vero in trinitate Spiritus sancti esse personam, qui tamen communionem habet cum Patre et Filio divinitatis essentia. Haec enim sancta Trinitas unus est Deus, Pater et [Col. 0443A] Filius et Spiritus sanctus, cujus bonitate hominis licet bona sit condita creatura, per assumptam tamen a Filio humani habitus formam a damnata progenie reformamur ad beatitudinem pristinam; sed sicut verae salutis indicium est trinitatem in 107 unitate et unitatem in Trinitate sentire, ita erit consummata sententia, si eadem intra universalem Ecclesiam teneamus, et apostolicam unitatem in apostolico positi fundamento servemus. Tamen vos Dei sacerdotes meminisse oportet, quantis huc usque Ecclesia catholica per Hispanias aversae partis molestiis laboraverit, dum et catholici constanter fidei suae tenerent ac defenderent unitatem, et haeretici pertinaciori animositate propriae niterentur perfidiae quoque ut res ipsa conspicit calore fidei accensum [Col. 0443B] in hoc Dominus excitavit, ut depulsa obstinatione infidelitatis, et discordiae submoto furore, populum qui sub nomine religionis famulabatur errori, ad agnitionem fidei et Ecclesiae catholicae consortium revocarem. Adest enim omnis gens Gothorum inclyta et fere omnium gentium virilitate illustrata, quae licet suorum pravitate doctorum a fide hactenus vel unitate fuerit Ecclesiae catholicae segregata, toto nunc tamen modo assensu concordans ejus Ecclesiae communioni participatur, quae diversarum gentium multitudinem materno in sinu suscipit, et charitatis uberibus nutrit, de qua propheta canente, dicitur: «Domus mea domus orationis vocabitur (Matth. XXI, 13) » omnibus gentibus. Nec enim sola Gothorum conversio ad cumulum nostrae mercedis [Col. 0443C] accedit, quinimo et Suevorum gentis infinita multitudo, quam praesidio coelesti nostro regno subjecimus alieno judicio in haeresim deductam, nostro tamen ad veritatis originem studio revocavimus. Proinde, sanctissimi patres, has nobilissimas gentes quae lucris gratiae per nos Dominicis applicatae sunt, quasi sanctum, et placabile sacrificium per vestras manus aeterno Deo offero. Erit enim mihi immarcessibilis corona vel gaudium in retributione justorum, si hi populi qui nostra ad unitatem Ecclesiae solertia transcurrerint fundati in eadem et stabiliti permaneant. Sicut enim divino nutu nostrae curae fuit hos populos ad unitatem Christi et Ecclesiae pertrahere, ita sit vestrae docibilitatis eos catholicis dogmatibus instruere, quo [Col. 0443D] in tota cognitione veritatis instructi, noverint ex toto errores perniciosos respuere, et verae fidei tramitem ex charitate retinere, vel catholicae Ecclesiae communionem desiderio avidiori complecti. Caeterum sicut facile ad veniam pervenisse confido, quod nescia huc usque tam clarissima erraverit gens, ita gravius esse non dubito si agnitam veritatem dubio corde teneat, atque a patenti lumine, quod absit, oculos suos avertat. Unde et valde pernecessarium esse perspexi beatitudinem vestram in unum convenire, habens sententiae Dominicae fidem qua dicit: Ubi fuerint duo vel tres collecti in nomine meo, ibi sum in medio eorum. Credo enim beatam sanctae Trinitatis divinitatem huic sancto interesse concilio, [Col. 0444A] et ideo tanquam ante conspectum Dei ita in medio vestri fidem meam quam protuli conscius admodum sententiae dicentis: Non celavi misericordiam tuam a congregatione multa. Vel apostolum Paulum Timotheo discipulo praecipientem audivi: «Certa bonum certamen fidei, apprehende vitam aeternam in qua vocatus es, confessus bonam confessionem coram multis testibus (I Tim. VI, 12) .» Vera est enim Redemptoris nostri ex Evangelio sententia qua «confitentem se coram hominibus confiteri dicit coram Patre, et negantem se esse negaturum (Matth. X, 33) » Expedit enim nobis id ore profiteri quod credimus corde, secundum coeleste mandatum, quo dicitur: «Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) .» Proinde sicut anathematizo Arium cum omnibus dogmatibus et complicibus suis, qui unigenitum Dei Filium a paterna degenerem asserebat esse substantia, nec a Patre genitum, sed ex nihilo dicebat esse creatum, vel omnia consilia malignantium quae adversus sanctam synodum Nicaenam instituerunt, ita in honorem et in laudem Dei fidem sanctam Nicaeni observo concilii, et honoro ea quae contra rectae fidei eumdem pestem Arium trecentorum decem et octo sancta episcopalis scripsit synodus. Amplector itaque et teneo fidem centum quinquaginta episcoporum Constantinopoli congregatorum, qui Macedonium Spiritus sancti substantiam minorantem et a Patris et Filii unitate et essentia segregantem jugulo veritatis interemit. Primae [Col. 0444C] quoque Ephesinae synodi fidem, quae adversus Nestorium ejusque doctrinam lata est, credo pariter et honoro. Similiter et Chalcedonensis concilii fidem quam plena sanctitate et eruditione adversus Euticem et Dioscorum protulit, cum Ecclesia catholica reverenter suscipio. Omnium quoque orthodoxorum venerabilium sacerdotum concilia quae ab ipsis supra scriptis quatuor synodis fidei puritate non dissonant, pari veneratione observo. Properet ergo reverentia vestra fidem hanc nostram canonicis applicare monimentis ut ab episcopis vel religiosis et gentis nostrae primoribus solerter fides quam in Ecclesia catholica crediderunt legatur; quam renovatam et apicibus vel eorum subscriptionibus roboratam, futuris olim temporibus in testimonium Dei atque [Col. 0444D] omnium fidelium reservare, ut gentes quas in Dei nomine regia potestate percellimus, et quae relicto antiquo errore per unctionem sacrosancti chrismatis, vel manus impositionem Paracletum intra Dei Ecclesiam perceperint Spiritum, quem unum et aequalem cum Patre et Filio confitentes, quae dono Dei in sinu Ecclesiae sanctae catholicae collatae sunt. Quod si eorum aliqui hanc credulitatem et sanctam confessionem nostram minime credere voluerint, iram Dei cum anathemate aeterno suscipiant, ut de interitu suo fidelibus gaudium, infidelibus sint in exemplum. Huic vero confessioni meae sanctarum Scripturarum et conciliorum constitutionibus consentiens testimonio divino tota cordis simplicitate subscripsi.
[Col. 0445A] Fides Nicaeni concilii.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium conditorem; et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei de Patre natum unigenitum, hoc est de substantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, omousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, et quae in coelo et quae in terra, qui propter nos et propter nostram salutem descendit et incarnatus est, homo factus, passus est sub Pontio Pilato, et sepultus est, et die tertia resurrexit, et ascendit in coelos, inde venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt: Erat, quando non erat, et antequam [Col. 0445B] nasceretur non erat, et quia ex nullis existentibus factus est, aut ex alia substantia vel subsistantia dicunt mutabilem esse et convertibilem Filium Dei, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia.
Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia saecula, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, omousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, et quae in coelo et quae in [Col. 0445C] terra. Qui propter nos et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine, homo factus, passus est sub Pontio Pilato, et sepultus est, et die tertia resurrexit, ascendit in coelos, sedet ad dexteram Patris, iterum venturus cum gloria judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis. Et in Spiritum sanctum Dominum et vivificatorem ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et conglorificandum, qui locutus est per prophetas. Unam catholicam atque apostolicam Ecclesiam. Confitemur unum baptisma in remissionem peccatorum, exspectamus resurrectionem mortuorum, vitam futuri saeculi. Amen.
Suffecerat quidem ad plenissimam pietatis agnitionem et confirmationem cautissimum hoc et salutare divinae gratiae symbolum. De Patre enim et Filio et Spiritu sancto doctrinam perfectam edocet, et incarnationem Dominicam fideliter suscipientibus manifestat. Sed quoniam qui praedicationem veritatis destruere nituntur, quasdam propriae haereseos novitates pariunt: quidam enim ministerium pro nobis actum divinae dispensationis audent corrumpere, et vocem illam virginei partus ad virginem denegant; alii temperamentum confusionum inducentes, et unam esse naturam carnis deitatisque insensate componentes, passibilem unigeniti divinam naturam tali confusione [Col. 0446A] prodigiose divulgant, idcirco omnem adversus veritatem opponendam ab ipsis machinationem volens excludere sancta et magna universalis synodus, antiquam praedicationem immobilem docens statuit, praecipue trecentorum decem et octo sanctorum Patrum fidem incontaminatam manere. Et propter eos qui Spiritui sancto adversantur, centum quinquaginta Patrum paulo posteriori tempore in urbe Constantinopolitana convenientium de substantia Spiritus sancti traditam doctrinam corroborat, quam etiam omnibus illi insinuaverunt, non quod in praecedentibus aliquid deesset, adjicientes de Spiritu sancto eorumdem intellectum adversus eos qui deitatis ejus dominationem nituntur adimere Scripturarum testimoniis plenius manifestant. Propter eos [Col. 0446B] sane qui dispensationis mysterium tentant corrumpere, et purum hominem esse qui ex sancta Virgine natus est, impudenter divulgant, beatissimi quondam Cyrilli Alexandrinae Ecclesiae sacerdotis synodicas epistolas, tam ad Nestorium quam ad caeteros per Orientem congruas et sibi consentientes scripsit, ad confutationem quidam Nestorianae amentiae, interpretationem vero eorum qui religioso zelo salutaris symboli capiunt intellectum. Quibus et epistolam sancti et beatissimi primae sedis archiepiscopi Leonis ad Flavianum scriptam esse recordamur ad penitus perimendam Euticetis malignitatem, quae magni Petri confessioni concordat, et communem quamdam paginam existentem contra eos qui recte non glorificant ad confirmationem catholicae religionis [Col. 0446C] evidenter subjunxit, et eos qui in duos filios dispensationis Dominicae mysterium scindere moliuntur, exsecratur, et eos qui in duas naturas Christi temperamentum vel confusionem argumentantur, aversatur, et qui coelestem aut alterius cujuscunque substantiae existere formam quam pro nobis assumpsit insaniendo asserunt, procul abjicit, et eos qui duas quidem ante unitionem naturas, unam vero post unitionem confingunt, anathema facit. Consentientes ergo sanctis Patribus unum eumdemque Filium confiteri Dominum nostrum Jesum Christum consona voce pariter edocemur, perfectum verum Deum eumdem in unitate, Deum verum et hominem ex anima rationali et corpore, secundum divinitatem unius cum Patre naturae, secundum humanitatem [Col. 0446D] eumdem unius naturae nobiscum, per omnia similem nobis absque peccato, ante saecula quidem ex Patre natum secundum divinitatem, novissimis vero diebus eumdem propter nos et propter nostram salutem ex Maria virgine Dei genitrice secundum humanitatem, unum eumdemque Christum Filium Dominum unigenitum in duabus naturis inconfuse, immutabiliter, indivise, inseparabiliter, cognoscendo, in nullo naturarum differentiam propter unitatem perimendam, magis autem salva utriusque naturae proprietate, et in una coeunte persona, uno quoque statu concurrente, non in duabus personis partiendum vel dividendum, sed unum eumdemque Christum Filium Dominum unigenitum verum Deum Jesum Christum, sicut ab exordio prophetae de eo et ipse [Col. 0447A] nos erudivit, et Patrum nobis tradidit symbolum His itaque cum omni subtilitate et diligentia a nobis ordinatis, statuit sancta et universalis synodus, aliam fidem nulli licere proferre, aut scribere, aut credere, aut separare, aut docere aliter. Qui autem audent aut disponere aliam fidem, aut proferre, aut tradere aliud symbolum volentibus converti ad scientiam veritatis, vel ex gentibus, vel Judaeis, vel haereticis quibuscunque, si quidem aut episcopi aut clerici fuerint, alienos esse episcopos ab episcopatu, et clericos a clero 108 praecipimus. Si vero monachi, aut laici, aut clerici fuerint, anathemate feriri. Ego Reccaredus rex fidem hanc sanctam et confessionem quam una per totum orbem catholica confitetur Ecclesia, corde retinens, ore confirmans, mea dextera [Col. 0447B] Deo protegente subscripsi. Ego Badda gloriosa regina hanc fidem credidi et suscepi, manu mea de toto corde subscripsi. Tunc acclamatum est laudibus Dei et in favore principis ab universo concilio: Gloria Deo Patri, et Filio, et Spiritui sancto, cui cura est pacem et unitatem Ecclesiae sanctae catholicae providere; gloria Domino nostro Jesu Christo, qui pretio sanguinis sui Ecclesiam catholicam ex omnibus gentibus congregavit; gloria Domino nostro Jesu Christo qui tam illustrem gentem unitati fidei verae copulavit, et unum gregem et unum pastorem instituit. Cui a Deo aeternum meritum, nisi vero catholico Reccaredo regi? Cui a Deo aeterna corona, nisi vero orthodoxo Reccaredo regi? Cui praesens gloria et aeterna, nisi amatori [Col. 0447C] Dei Reccaredo regi? Ipse novarum plebium in Ecclesia conquisitor, ipse mereatur veraciter apostolicum meritum, qui apostolicum implevit officium, ipse sit Deo et omnibus amabilis, qui tam mirabiliter Deum glorificavit in terris, praestante Domino nostro, qui cum Patre Deo vivit et regnat in unitate Spiritus sancti in saecula saeculorum.
Praecipiente autem universo venerabili concilio atque jubente, unus episcoporum catholicorum ad [Col. 0447D] episcopos et religiosos clericos vel majores natu ab haerese Ariana conversos ejusmodi allocutione exorsus est, dicens: Officii nostri cura et fidelissimi et gloriosissimi principis admonitione compellimur, diligenter a vestra charitate perquirere, vel quid damnetis in haerese, aut quid intra sanctam catholicam credatis Ecclesiam; nam dicente Psalmista, dicimus, incipiente Domino in confessione. Optimum est, et vestrae saluti conveniens palam confiteri quod creditis, et sub auditu universorum anathematizare quod respuistis. Tunc prorsus optime poteritis evangelicae et apostolicae sedis fidei participes fieri, si eadem fidem catholicam ex confessione catholica incipiatis, vel propria subscriptione firmetis, et sicuti Deo jam de bona confessione cogniti estis [Col. 0448A] conscientia, ita et proximos vos Christi esse corporis membra significetis, et nostra exiguitas nihil dubium, nihil infidum unquam de vestra suspicetur fraternitate, dum patuerit vos pestem Arianae perfidiae cum omnibus dogmatibus, regulis, officiis, communione, codicibus condemnare, ac detestandae haereseos exspoliati contagione, innovati quodammodo intra Ecclesiam Dei splendido habitu verae fidei claritatis. Tunc episcopi omnes una cum clericis suis primoresque gentis Gothicae pari consensione dixerunt: Licet hoc quod paternitas atque fraternitas vestra a nobis cupit audire, vel fieri, jam olim conversionis nostrae tempore egerimus, quando secuti gloriosissimum dominum nostrum, Reccaredum regem, hac die ad Ecclesiam transivimus, et [Col. 0448B] perfidiam Arianam cum omnibus superstitionibus suis anathematizavimus, pariterque abjecimus. Nunc vero charitatem et devotionem quam vel Deo vel Ecclesiae catholicae sanctae meminimus nos debere, non tantum haec eadem quae petitis promptissime agere properamus, sed et si qua adhuc congrua fidei esse perspicitis, ac nobis charitate persuadetis, faciemus. Nos etenim semel rectae fidei amor in eam fidei devotionem advexit, ut omne quod nobis verius fraternitate vestra patefacitis teneamus, et libera fateamur confessione. Omnis ergo qui fidem et communionem ab Ario venientem, et usque ad nos retentam adhuc tenere desiderat, et de tota cordis intentione non damnat, anathema sit. Quicunque Filium Dei Dominum Jesum negaverit a paterna [Col. 0448C] substantia sine initio genitum, et aequalem Patri esse vel consubstantialem, anathema sit. Quicunque Spiritum sanctum non credit aut non credit a Patre et Filio procedere, eumque non dixerit coaeternum esse Patri et Filio, et coessentialem, anathema sit. Quicunque in Patre et Filio et Spiritu sancto et personas non distinguit, et unius divinitatis substantiam non agnoscit, anathema sit. Quicunque Filium Dei Dominum nostrum Jesum et Spiritum sanctum esse juxta deitatem Patre minorem asseruerit, et gradibus separaverit, creaturamque esse dixerit, anathema sit. Quicunque Patrem et Filium et Spiritum sanctum unius substantiae, omnipotentiae, aeternitatis esse non crediderit, anathema sit. Quicunque nescire [Col. 0448D] Filium quod Deus Pater sciat dixerit, anathema sit. Quicunque initium Filio Dei et Spiritui sancto deputaverit, anathema sit. Quicunque Filium Dei secundum divinitatem suam visibilem aut passibilem ausus fuerit profiteri, anathema sit. Quicunque Spiritum sanctum sicut Patrem et Filium verum Deum omnipotentem esse non credit, anathema sit. Quicunque alibi fidem et communionem catholicam praeter in Ecclesia quam Nicaeni et Constantinopolitani et primi Ephesini, et Chalcedonensis concilii decreta tenent, pariter et honorant, anathema sit. Quicunque Patrem et Filium honore et gloria et divinitate separat aut disjungit, anathema sit. Quicunque Filium Dei et Spiritum sanctum cum Patre non crediderit esse glorificandos et honorandos, [Col. 0449A] anathema sit. Quicunque non dixerit, gloria Patri et Filio et Spiritui sancto, anathema sit. Quicunque rebaptizandi sacrilegium opus esse bonum credit aut crediderit agere, et egerit, anathema sit. Quicunque libellum detestabilem duodecimo anno Leobigildi regis a nobis editum, in quo continetur Romanorum ad Arianam haeresim traductio, et in quo gloria Patri per Filium in Spiritu sancto, et in quo male a nobis instituta continentur, habuerit, anathema sit in aeternum.
Confitemur enim nos ex haeresi Ariana toto corde, tota anima, et de tota mente nostra ad ecclesiam catholicam fuisse conversos. Nulli dubium sit, nos nostrosque successores errasse in haeresi Ariana et fidem evangelicam atque apostolicam [Col. 0449B] nunc intra Ecclesiam catholicam didicisse. Proinde fidem sanctam quam religiosissimus dominus noster patefecit in medio concilio, et manu sua subscripsit, hanc et nos tenemus, hanc confitemur pariter et suscipimus, hanc in populis praedicare atque docere permittimus. Haec est vera fides (quam omnis Ecclesia dum per totum mundum tenet) catholica esse creditur et probatur. Cui haec fides non placet aut non placuerit, anathema sit maranatha in adventu Domini nostri Jesu Christi. Qui fidem spernit Nicaeni concilii et Constantinopolitani centum quinquaginta episcoporum veramque esse non dixerit, anathema sit. Qui fidem Ephesinae synodi primae et Chalcedonensis non tenet, et ea non delectatur, anathema sit. Qui concilia omnium orthodoxorum episcoporum [Col. 0449C] consona conciliis Nicaeno, Constantinopolitano primo, Ephesino et Chalcedonensi non recipit, anathema sit. Proinde et damnationem hanc perfidiae communionis Arianae et omnium conciliorum haeresem Arianam foventium cum anathemate eorum manu propria subscribimus. Constitutiones vero sanctorum conciliorum Nicaeni, Ephesini, Constantinopolitani vel Chalcedonensis quas gratissima aure audivimus, consensione nostra veras esse probavimus, de toto corde, et de tota anima, et de tota mente nostra subscripsimus, nihil ad cognitionem veritatis lucidius arbitrantes quam quae supradictorum conciliorum continent auctoritates. De trinitate autem et unitate Patris et Filii et Spiritus sancti nihil his verius, nihil lucidius unquam potest vel poterit demonstrari, [Col. 0449D] de mysterio Incarnationis unigeniti Filii Dei pro salute humani generis quo vera probatur humanae naturae sine peccati contagione susceptio, et permanentis incorruptae in eo divinitatis plenitudo, dum haec natura utraque non deperit, et una sit ex utraque Domini nostri Jesu Christi persona satis plane in his conciliis probatur patefieri veritas, quae a nobis credatur, omni remota dubitatione. Qui unquam hanc fidem sanctam depravare, corrumpere, mutare tentaverit, aut ab eadem fide vel communione catholica (quam nuper sumus Deo miserante adepti) sese separare vel dissociare voluerit, sit Deo et universo mundo crimini infidelitatis in aeternum obnoxius. Floreat autem sancta catholica Ecclesia [Col. 0450A] per omnem mundum pacatissime et emineat doctrinae sanctitate et potestate. Si qui intra eam fuerint, communicaverintque, hi audient, ad dexteram Patris positi: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi. Si qui autem ab ea recesserint, ejusque detraxerint fidei, et communionem spreverint, hi audient ore divino in die judicii: Discedite a me, maledicti, nescio vos. Ite in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis ejus. Sint ergo damnata in coelo et in terra, quaecunque per hanc catholicam fidem damnantur, et sint accepta in coelo et in terra, quaecunque per hanc fidem accipiuntur, regnante Domino nostro Jesu Christo, cui cum Patre et Spiritu sancto est gloria in saecula saeculorum.
Credimus in unum Dominum Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei de Patre natum unigenitum, hoc est de substantia Patris, Deum ex Deo, lumen de lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, omousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, quae in coelis et quae in terris, qui propter nos et propter nostram salutem descendit et incarnatus est, homo factus, passus est, et resurrexit tertia die, ascendit in coelos, inde venturus est judicare vivos et mortuos, et in Spiritum [Col. 0450C] sanctum, eos autem qui dicunt, erat, quando non erat, et antequam nasceretur non erat, et quia ex nullis exstantibus factus est, aut ex alia substantia vel subsistentia, dicunt esse, aut convertibilem, aut commutabilem Filium Dei, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Filium Dei unigenitum ex Patre natum ante omnia saecula, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, omousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiae. [Col. 0450D] per quem omnia facta sunt, quae in coelis et quae in terris sunt. Qui propter nostram salutem descendit, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine, homo factus, passus est sub Pontio Pilato, sepultus, tertia die resurrexit. Ascendit in coelos, sedet ad dexteram Dei Patris, iterum venturus in gloria judicare vivos et mortuos. Cujus regni non erit finis, et in Spiritum Dominum et vivificantem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et glorificandum, qui locutus est per prophetas, unam, catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum. Exspectamus resurrectionem mortuorum, vitam futuri saeculi. Amen.
Suffecerat quidem ad plenissimam pietatis agnitionem et confirmationem cautissimum hoc divinae gratiae symbolum, ut supra. Anastasius in Christi nomine episcopus anathematizans haeresim Ariani dogmatis superius damnatam, fidem hanc sanctam catholicam quam in Ecclesia catholica veniens credidi, manu mea de toto corde subscripsi. Murila in Christi nomine episcopus anathematizans haeresim Ariani dogmatis, ut supra. Vuiligiscus in Christi nomine episcopus anathema. Sumnila in Christi nomine episcopus anathema. Cardingus in Christi nomine episcopus civitatis Tudensis anathema. Beccila in Christi nomine episcopus civitatis Lucensis [Col. 0451B] anathema. Arbitrus in Christi nomine episcopus civitatis Portucalensis anathema. Eruiscius in Christi nomine episcopus civitatis Desercosanae anathema. Similiter et reliqui 109 presbyteri, et diacones ex haeresi Ariana conversi subscripserunt. Signum Gussini viri illustris proceris; Fonsa vir illustrissimus anathematizans subscripsi. Afrila vir illustrissimus anathematizans subscripsi. Abila vir illustrissimus anathematizans subscripsi. Flavi vir illustrissimus subscripsi. Similiter et omnes seniores Gothorum subscripserunt.
Post confessionem ergo et subscriptionem omnium episcoporum, et totius gentis Gothicae seniorum, gloriosissimus dominus noster Reccaredus rex, pro parandis simul et confirmandis disciplinae ecclesiasticae [Col. 0451C] moribus Dei sacerdotes taliter affatus est dicens: Regia cura usque in eum modum protendi debet et dirigi, quousque plenam constiterit aetatis et scientiae capere rationem. Nam sicut in rebus humanis gloriosius eminet potestas regia, ita et prospiciendae commoditati comprovincialium major debet esse et providentia. Ac nunc, beatissimi sacerdotes, non in eis tantummodo rebus diffundimus solertiam nostram, quibus populi sub nostro regimine positi pacatissime gubernentur et vivant, sed etiam in adjutorio Christi extendimus nos ad ea quae sunt coelestia excogitare, et quo populos fideles efficiant satagimus non nescire. Caeterum si totis nitendum est viribus humanis moribus modum ponere et insolentium rabiem regia potestate refrenare, si quieti et paci [Col. 0451D] propagandae, opem debemus impendere, multo magis est adhibenda sollicitudo desiderare et cogitare divina, inhiare ad sublimia et ab errore retractis populis veritatem eis serenae lucis ostendere. Sic enim agit qui multipliciter a Deo remunerari intendit. Sic enim audit qui super id quod ei committitur auget, dum illi dicitur: Quidquid supererogaveris, ego, cum rediero, reddam tibi. Ergo quia jam fidei nostrae et confessionis formam plena serie vestra beatitudo recensuit, simul et sacerdotum, nostrorumque procerum fides atque confessio sanctitati vestrae perpatuit hoc a Deo necessario pro firmitate catholicae fidei nostra Deo supplex instituere decrevit auctoritas, ut propter roborandam gentis nostrae novellam conversionem [Col. 0452A] omnes Hispaniarum et Gallaeciae ecclesiae hanc regulam servent, omni sacrificii tempore ante communicationem corporis Christi et sanguinis juxta orientalium partium morem unanimiter clara voce sacratissimum fidei recenseant symbolum, ut primum populi quam credulitatem teneant, fateantur, et sic corda fide purificata ad Christi corpus et sanguinem percipiendum exhibeant. Dum enim haec constitutio fuerit perenniter conservata in Dei Ecclesia, et fidelium ex sollicitudine corroboratur credulitas et perfidia infidelium concitata ad id quod repetitum saepius recognoscit quid catholica teneat et credat Ecclesia. Omnibus ergo capitulis quae adhuc per vestram sanctitatem regulis ecclesiasticis adjicienda sunt hoc pro fidei sanctae reverentia et firmitate [Col. 0452B] proponite, quod de proferendo symbolo nostra Deo docente decrevit serenitas. Decaetero autem prohibendis insolentium moribus mediat vobis consentiente clementia sententiis terminate districtioribus et firma disciplina qua facienda non sunt, prohibete et quae fieri debent immobili constitutione firmate.
- 1. Ut conciliorum statuta et praesulum Romanorum decreta custodiantur.
- 2. Ut in omnibus ecclesiis die Dominica symbolum recitetur.
- 3. Ut ne quis extra necessitatem rem ecclesiae alienet.
- 4. Ut liceat episcopo unam ex parochiis basilicam [Col. 0452C] monasterium facere.
- 5. Ut sacerdotes et levitae cum uxoribus suis non vivant.
- 6. Ut servus ecclesiae ab episcopo manumissus a patrimonio ecclesiae nunquam recedat, et ut liberti aliorum ab episcopo defendantur.
- 7. Ut ad mensam episcopi Scripturae divinae legantur.
- 8. Ut clerici de familia fisci a principe non donentur.
- 9. Ut ecclesiae Arianorum ad catholicum episcopum, in cujus dioecesi sunt permaneant.
- 10. Ut viduis pro castitate violentiam nullus inferat, et ut mulier invita virum non ducat.
- 11. Ut potens poenitentiam agat.
- 12. De his qui poenitentiam poscunt si vir est, [Col. 0452D] prius tondeatur, si femina prius habitum mutet.
- 13. Ut clerici qui saeculares judices appetunt excommunicentur.
- 14. De Judaeis.
- 15. Ut servi fisci qui ecclesiam construunt, eisdem dotem faciant.
- 16. Ut episcopi cum judicibus idola destruant, ut domini idololatriam servis prohibeant.
- 17. Ut episcopi cum judicibus necatores filiorum acriore disciplina corripiant.
- 18. Ut semel in anno synodus fiat, et judices et actores fisci praesentes sint.
- 19. Ut ecclesia cum rebus ejus ad episcopi ordinationem pertineat.
- [Col. 0453A] 20. Ut episcopus angarias vel indictiones in dioecesi non imponat.
- 21. Ut non liceat judicibus clericos vel servos ecclesiae in suis angariis occupare.
- 22. Ut religiosorum corpora psallendo tantum deducantur.
- 23. Ut in sanctorum natalitiis ballimathiae prohibeantur.
CAP. I. Post damnationem haeresis Arianae, et fidei sanctae catholicae expositionem, hoc sanctum praecepit concilium: Ut quia a nonnullis vel haeresis, vel gentilitatis necessitate per Hispaniarum ecclesias canonicus praetermissus est ordo, dum et licentia abundaret transgrediendi, et disciplinae optio negaretur, [Col. 0453B] dum omnis excessus haeresis probaretur patrocinio, et abundantia mali temporis procul esset districtio disciplinae. At nunc pace ecclesiae Christi misericordia reparata, quod priscorum canonum auctoritas prohibet, sit resurgente disciplina inhibitum, et agatur omne quod praecepit, permaneat in suo vigore conciliorum omnium constituta simul et synodicae sanctorum praesulum Romanorum epistolae. Nullus deinceps ad promerendos honores ecclesiasticos contra canonum statuta aspiret indignus, nihil ex hoc fiat quod sancti Patres Spiritu Dei pleni sanxerunt debere non fieri, et qui praesumpserit severitate priorum canonum distringatur.
II. Pro reverentia et exaltatione sanctissimae atque intemeratissimae Christi fidei propter corroborandas [Col. 0453C] et fulciendas hominum invalidas mentes, quae frequenter partim ignorantiae vitio (quo naturaliter ab ipsis vitae auspiciis nascimur obtenebrati) a via veritatis aberrare solent, partim educationis infelici corruptela depravatae nonnunquam quod recta ratio monet et naturalis docet instinctus, et sequi veritatis puritas exhortatur, non sine gravi animae dispendio despicantur. Hinc ubi anima rationalis nobile Dei plasma et egregium artificium sanctissimae Trinitatis habens in se vestigia ad sui Creatoris amorem per veram intelligentiam deberet elevari ignorantiae tenebris obvoluta, ad haeresis pravitatem deflexa, sui Creatoris verum cultum deserit diis alienis inserviens. His igitur incommodis occurrendi causa, ut erroris nubes longe repellantur, et veritatis ac unicae [Col. 0453D] fidei splendor illuceat, hominumque mentibus puritatis et viae infallibilis pulchritudo inseratur, per quam totus animae affectus in Deum suum elevetur, et illius rapta desiderio prudenti indagine oculorum acies ad lumen veritatis inexstinguibile (quae Deus est) prorsus convertat, sine cujus obtentu nihil aliud agit mens quam caecutire, quam aberrare, quam a felicitatis scopo dimoveri, consultu piissimi et gloriosissimi. Reccaredi regis constituit synodus, ut per omnes ecclesias Hispaniae et Gallaeciae secundum formam orientalium ecclesiarum concilii Constantinopolitani, hoc est centum quinquaginta episcoporum symbolum fidei recitetur et priusquam Dominica dicatur oratio, voce clara praedicetur, quo fides vera [Col. 0454A] manifesta sit et testimonium habeat, et ad Christi corpus et sanguinem praelibandum pectora populorum fide purificata accedant.
III. Haec sancta synodus nulli episcoporum licentiam tribuit res alienare ecclesiae, quoniam et antiquioribus canonibus hoc prohibetur. Si quid vero quod utilitatem non gravet ecclesiae pro suffragio monachorum vel ecclesiis ad suam parochiam pertinentium dederint, firmum maneat. Peregrinorum vel clericorum et egenorum necessitati salvo jure Ecclesiae praestare permittuntur pro tempore quae potuerunt.
IV. Si episcopus unam de parochianis ecclesiis suis monasterium dicare voluerit, ut in ea monachorum regulariter congregatio vivat, hoc de consensu [Col. 0454B] concilii sui habeat licentiam faciendi, qui etiam si de rebus ecclesiae pro corum substantia aliquid quo detrimentum ecclesiae non exhibeat, eidem loco donaverit, sit stabile. Rei bonae statuendae sanctum concilium dat consensum.
V. Compertum est a sancto concilio, episcopos, presbyteros et diaconos, venientes ex haeresi carnali adhuc desiderio uxoribus copulari. Ne ergo de caetero hoc fiat praecipitur, quod et canonibus prioribus continetur, ut non liceat eis vivere libidinosa societate, sed manente inter eos conjugali lege communem utilitatem habeant, et non sub uno conclavi maneant, vel certe si suffragatur virtus in alia domo suam uxorem faciat habitare, ut castitas apud Deum et apud homines habeat testimonium bonum. [Col. 0454C] Si qui vero post hanc conventionem obscene cum uxore elegerit vivere, ut nec lector habeatur, qui vero semper sub canone ecclesiastico jacuerint, si contra veterum imperata in suis cellulis mulieres quae infamiae suspicionem possunt generare, consortium habuerint, illi canonice quidem distringantur, mulierum vero res ab episcopis venundentur, et pretium ipsum pauperibus erogetur.
VI. De libertis autem hoc praecepit sancta synodus, ut si qui presbyteri vel diaconi ab episcopis facti sunt secundum modum quo canones antiqui dant licentiam, sint liberi, et tamen a patrocinio ecclesiae tam clerici quam ab eis progeniti non recedant, ab aliis quoque libertati traditi et ecclesiis commendati patrocinio episcopi colligantur, et ne cuiquam donentur [Col. 0454D] a principe hoc episcopus postulet.
VII. Pro reverentia Dei et sacerdotum id universa sancta constituit synodus, ut quia solent crebro mensis otiosae fabulae interponi, in omni sacerdotali convivio lectio Scripturarum divinarum misceatur, per hoc enim et animae aedificantur ad bonum, et fabulae non necessariae prohibentur.
VIII. Jubente autem atque consentiente Domino Reccaredo id praecepit sacerdotale concilium, ut clericos ex familia fisci nullus audeat a principe donatos expetere, sed traditi capitis sui tributum ecclesiae Dei, cui sunt alligati usque dum vivunt, regulariter administrent.
IX. Decreto hujus concilii hoc statuitur, ut ecclesiae [Col. 0455A] quae fuerunt in haeresi Ariana, nunc autem sunt catholicae ad eos episcopos cum suis rebus pertineant, ad quos parochiae ipsae in quibus ipsae ecclesiae fundatae sunt, pertinere videntur.
110 X. Pro consulto castitatis, quod maxime hortamento concilii proficere debeat, annuente glorioso domino nostro Reccaredo rege, hoc sanctum affirmat concilium, ut viduae quibus placuerit, teneant castitatem, et nulla vidua ad nuptias intrandas venire cogatur, quod si priusquam profiteantur continentiam nubere elegerint, illis nubant quos propria voluntate voluerint habere maritos, similis conditio et de virginibus habeatur, nec extra voluntatem parentum, et suam, maritos cogantur accipere. Si quis vero propositum castitatis viduae vel [Col. 0455B] virginis impedierit, a sancta communione et a liminibus ecclesiae habeatur extraneus.
XI. Quoniam comperimus per quasdam Hispaniarum ecclesias non secundum canonem, sed foedissime pro suis peccatis homines agere poenitentiam, et quotiens peccare libuerit, totiens a presbyteris reconciliari expostulent, et ideo pro coercenda tam exsecrabili praesumptione, id a sancto concilio jubetur, ut secundum formam canonum antiquorum detur poenitentia, hoc est, ut prius eum quem sui poenitet facti a communione suspensum faciat inter reliquos poenitentes ad manus impositionem crebro recurrere, expleto autem satisfactionis tempore, sicuti sacerdotalis contemplatio probaverit, eum communioni [Col. 0455C] restituat. Qui vero ad propria vitia, vel infra poenitentiae tempus, vel post reconciliationem relabuntur, secundum priorum canonum severitatem damnentur.
XII. Quicunque ab episcopo, vel presbytero sanus vel infirmus poenitentiam postulat, id ante omnia episcopus servet et presbyter, ut si vir est, sive sanus, sive infirmus prius eum tondeat, aut in cinere et cilicio habitum mutare faciat, et sic poenitentiam ei tradat. Si vero mulier fuerit, non accipiat poenitentiam, nisi prius aut velata fuerit, aut mutaverit habitum, saepius enim laicis cum feminis tribuendo desidiose poenitentiam, ad lamentanda rursus facinora post acceptam poenitentiam relabuntur.
XIII. Inoleta praesumptio usque adeo illicitis ausibus [Col. 0455D] aditum patefecit, ut clerici conclericos suos relicto pontifice suo ad judicia publica pertrahant. Proinde statuimus, ut hoc de caetero non praesumatur. Si quis hoc praesumpserit facere, et causam perdat, a communione efficiatur extraneus.
XIV. Conventus noster hoc canonibus inserendum praecepit, ut Judaeis non liceat Christianas habere uxores, vel concubinas, neque mancipium Christianum in usus proprios comparare, sed et filios qui ex tali conjugio nati sunt, assumendos esse ad baptismum. Nulla officia publica eis injungantur per quae eis occasio tribuatur Christianis poenam inferre. Si qui vero Christiani ab eis Judaismi ritu sunt maculati, vel etiam circumcisi, non reddito [Col. 0456A] pretio, ad libertatem et religionem redeant Christianam.
XV. Si qui ex servis fiscalibus fortasse ecclesias construxerint, easque de sua paupertate dotaverint, has procuret episcopus prece sua auctoritate regia confirmari.
XVI. Quoniam pene per omnem Hispaniam, sive Gallaeciam idololatriae sacrilegium inolevit hoc cum consensu gloriosissimi principis sancta synodus ordinavit, ut omnis sacerdos in loco suo una cum judice, territorii sacrilegium memoratum studiose perquirat, exterminare inventum non differat, omnes vero qui ad talem errorem concurrunt, sine discrimine, qua potuerunt animadversione, coerceant, quod si neglexerint, sciant se utrique excommunicationis periculum [Col. 0456B] esse subituros. Si qui vero Domini exstirpare hoc malum de possessione sua neglexerint, et familiae prohibere noluerint, ab episcopo et ipsi a communione pellantur.
XVII. Cum multae querelae ad aures sancti concilii deferrentur, inter caetera tantae crudelitatis opus nuntiatur, quantum confidentium aures sacerdotum non possent sustinere, ut in quibusdam Hispaniae partibus filios suos parentes interimant fornicationis avidi, pietatis alieni, quibus si taedium est filios numerosius agere, prius seipsos debent castigare a fornicatione, nam dum causa propagandae prolis sociantur conjugia, parricidio et fornicatione tenentur obnoxii qui filios necando proprios, docent se non pro filiis, sed pro libidine uxores duxisse. Proinde [Col. 0456C] tamen nefas ad cognitionem gloriosissimi Domini nostri Reccaredi regis perlatum est, cujus gloria dignata est judicibus earumdem partium imperare, ut amovendum tantum facinus diligenter cum sacerdote procurent, et habita severitate prohibeant. Ergo et sacerdotes locorum eorumdem in quibus sceleris hujus immanitas peragitur, sancta synodus praecipiendo convenit, ut idem scelus cum judice curiosius quaerant, et sine capitali vindicta acriori disciplina prohibeant.
XVIII. Praecepit haec sancta et universalis synodus, ut stante priorum auctoritate canonum, quae bis in anno praecepit congregari concilia itineris longitudine, et paupertate ecclesiarum Hispaniae, semel in [Col. 0456D] anno in loco quem metropolitanus elegerit, episcopi congregentur, judices vero locorum aut auctores fiscalium patrimoniorum ex decreto domini nostri simul cum sacerdotum concilio autumnali tempore die Calendarum Novembrium in unum conveniant, ut discant, quam pie, juste, et humaniter, cum populis agere debeant, nec injustis vectigalibus, et immoderatis exactionibus ipsos premant, sed potius per miserationem compatientes a gravaminibus defendant, ut bonos populi tutores facere decet, nec in angariis, aut in operationibus superfluis, sive privatum onerent, sive fiscalem gravent. Sunt enim perspectatores episcopi secundum regis ammonitionem, qualiter judices cum populis agant, ut ipsos praemonitos corrigant, aut insolentias eorum principum [Col. 0457A] auribus innotescant. Quod si correptos emendare nequiverint, et ab ecclesia et a communione suspendant, a sacerdote vero et senioribus deliberetur, quid per provincias in suo detrimento praestare debeant judices, si ad concilium non venerint. Concilium vero non solvatur, nisi prius locum elegerint quo succedente tempore, iterum ad concilium conveniatur, ut jam non necesse habeat metropolitanus episcopus pro congregando concilio litteras destinare, si in priore concilio tempus omnibus denuntiatur et locus.
XIX. Quidam contra omnem auctoritatem, sic ecclesias quas aedificaverint, postulant consecrari, ut dotem quam eidem ecclesiae contulerint censeant ad episcopi ordinationem non pertinere, quod factum [Col. 0457B] est taliter, in praeterito corrigatur, et in futuro ne fiat, prohibeatur, sed omnia secundum constitutionem antiquam ad episcopi ordinationem et potestatem pertineant.
XX. Quia cognovimus episcopos per parochias suas non sacerdotaliter deservire, sed crudeliter deservire, et dum scriptum sit. Forma estote gregi, non ut dominantes in clero, exactionesque dioecesis suae, vel damna infligant, ideoque censemus excepto quod veterum constitutiones parochiis habere jubent episcopos, ut alia illis quae hucusque praesumpta sunt denegentur, hoc est, neque in angariis presbyteri aut diacones, neque in aliquibus fatigentur a judicibus, ne videamur in ecclesia Dei exactores potius quam Dei pontifices nominari, hi vero clerici [Col. 0457C] tam locales, quam dioecesani qui se ab episcopo gravari cognoverint, querelas suas ad metropolitanum deferre non differant, ut metropolitanus non moretur ejusmodi praesumptiones coercere.
XXI. Ecclesiarum servos, et episcoporum vel omnium clericorum a judicibus vel actoribus publicis in diversis angariis fatigari dolemus, propter quod omne concilium a pietate gloriosissimi domini nostri poposcit ut tales deinceps ausus inhibeat, sed servi suprascriptorum officiorum in eorum usibus vel ecclesiae laborent. Si qui vero judicum, aut actorum clericum, aut servum clerici vel ecclesiae in publicis ac privatis negotiis occupare voluerit, a communione ecclesiastica (cui impedimentum facit) [Col. 0457D] efficiatur extraneus.
XXII. Qui divina vocatione ab hac vita recedunt cum psalmis tantummodo, et psallentium vocibus debere ad sepulcra deferri, nam funeris precamen quod vulgo defunctis cantari solet, vel pectoribus se aut proximos, aut familias ecclesiae omnino prohibemus. Sufficiat autem quod in spe resurrectionis Christianorum corporibus famulatus divinorum impenditur canticorum. Prohibet enim nos Apostolus sanctus lugere defunctos, dicens: «De dormientibus autem nolo vos contristari, sicut et caeteri qui spem non habent (I Thess. IV, 12) .» Et Dominus non flevit Lazarum mortuum, sed ad vitae hujus ploravit aerumnas resuscitatum. Si enim potest hoc episcopus omnes Christianos prohibere, agere non moretur. [Col. 0458A] Religiosis tantum Christianis omnino aliter fieri non debere censemus. Sic enim Christianorum per omnem mundum humari oportet corpora defunctorum.
XXIII. Irreligiosa consuetudo est, quam vulgus per sanctorum solemnitates agere consuevit. Populi qui debent officia divina attendere, salutationibus turpibus invigilant, cantica non solum mala canentes, sed et religiosorum officiis perstrepentes. Hoc enim ut ab omni Hispania depellatur, sacerdotum, et judicium a concilio sanctae curae committitur.
Gloriosissimus Dominus Reccaredus rex universis sub regimine nostrae potestatis consistentibus. Amatores nos sui divina faciens veritas nostris principaliter [Col. 0458B] sensibus inspiravit, ut causa instaurandae fidei, ac disciplinae ecclesiasticae, episcopos omnes Hispaniae nostro praesentari culmini juberemus. Praecedente autem diligenti et cauta deliberatione, sive quae ad fidem conveniunt, seu quae ad morum correptionem respiciunt, sensus maturitate et intelligentiae gravitate constant esse digesta. Nostra proinde auctoritas hoc omnibus hominibus ad regnum nostrum pertinentibus jubet, ut si qua definita sunt, in hoc sancto concilio acto in urbe Toletana anno regni nostri feliciter quarto nulli contemnere liceat, nullus praeterire praesumat. Capitula enim quae nostris sensibus placita, et disciplinae congrua, ac praesenti conscripta sunt synodo, in omni auctoritate, sive clericorum, sive quorumcumque [Col. 0458C] omnium observentur, et maneant, id est, de observatione priorum canonum, de symbolo proferendo a populis in ecclesia, de episcopis ut eis non liceat rem alienare ecclesiae, ut episcopo liceat unam de parochianis ecclesiis monasterium facere, ut episcopis, et presbyteris, et diaconibus ex haeresi conversis jam non liceat misceri uxoribus, vel quod hi qui semper catholici fuerint in cellulis suis cum mulieribus extraneis non morentur, quod liberti ab episcopis vel ab aliis facti, et ecclesiis commendati permanere debeant liberi, quod lectio in omnibus sacerdotalibus mensis legi debeat, quod clericos ex familiis fisci nostri unquam 111 nullus agere praesumat, et qui acceperit irrita talis donatio maneat, [Col. 0458D] de ecclesiis ab haeresi translatis ut ad episcopos in quorum sunt parochiis pertineant, de viduis quod quae voluerint continentiam teneant, et quae nubere elegerint, quibus voluerint, nubant, aeque de virginibus quod poenitentes secundum modum canonum antiquorum debeant agere poenitentiam, quod qui voluerint agere poenitentiam prius tondeantur, aut habitum mutent, quod non liceat Judaeis de Christianis ducere uxores vel concubinas, si comparare mancipia Christiana, et Judaeis non liceat vel publica officia peragere, quod manere debeat firmum, si servi fisci nostri ecclesias fecerint, easque de peculio suo dotaverint, quod idololatriae cultura a sacerdotibus vel judicibus exquirenda sit atque exterminanda, quod qui filium suum [Col. 0459A] necaverit, a sacerdotibus vel judicibus distringatur, quod semel in anno ad concilium sacerdotes, et judices, atque actores patrimonii nostri debeant convenire quod ecclesiarum omnium causa ad episcopi ordinationem pertinere debeat, quod sacerdotes moderanter agere debeant per parochias, quod servi ecclesiae sive clericorum non debeant a nostris actoribus in angaria aliqua fatigari. Quod religiosorum corpora cum hymnis et canticis tantum deferenda sint ad sepulcra. Quod Ballimathiae et turpia cantica prohibenda a sanctorum solemniis. Has omnes constitutiones ecclesiasticas quas summatim breviterque perstrinximus (sicut plenius in canone continentur) manere perenni stabilitate sancimus. Si quis clericus ergo aut laicus harum [Col. 0460A] sanctionum obediens observator esse noluerit, superba fronte majorum statutis repugnans, si episcopus, presbyter, diaconus, aut clericus fuerit, ab omni concilio excommunicationi subjaceat, si vero laicus fuerit, et honestioris loci persona fuerit, medietatem facultatum suarum amittat fisci juribus profuturam. Si vero minoris loci persona est amissione rerum suarum multatus in exsilium deputetur. Flavius Reccaredus rex hanc deliberationem quam cum sancta definivimus synodo confirmans subscripsi. Mausona in Christi nomine ecclesiae catholicae Emerecensis metropolitanus episcopos provinciae Lusitaniae his constitutionibus quibus in urbe Toletana interfui, manu mea subscripsi. Similiter et alii episcopi subscripserunt.
- [Col. 0459B] 1. De oratione et fidei confessione quae in sancta Dei Ecclesia praedicatur.
- 2. Nulla pene res magis disciplinae mores ab Ecclesia Christi depulit, quam inordinata diversitas officii.
- 3. De formula secundum quam debeat sancta synodus in Dei nomine fieri.
- 4. In solemnitate paschali qualiter solet in Hispaniis varietas existere.
- 5. De baptismi sacramento.
- 6. Comperimus quod per nonnullas ecclesias in die sextae feriae passionis Domini clausis basilicarum foribus non celebretur officium.
- 7. Quidam in die ejusdem dominicae passionis ad horam nonam jejunium solvunt.
- [Col. 0459C] 8. Lucerna et cereus infra vigilias apud quasdam ecclesias non benedicuntur, et cur a nobis benedicantur, inquirunt.
- 9. Nonnulli sacerdotum per Hispanias reperiuntur qui Dominicam orationem quam salvator noster docuit et praecepit non quotidie, sed tantum die Dominico dicunt.
- 10. Quod sacerdotes Hispaniae diebus quadragesimae alleluia decantent.
- 11. Quod in quibusdam Hispaniarum ecclesiis laudes post Apostolum decantent.
- 12. De hymnis etiam canendis.
- 13. De hymno quoque trium puerorum in quo universa coeli terraeque creatura Deum collaudat.
- 14. Quod in finem psalmorum non sicut a quibusdam [Col. 0459D] gloria Patri, sed honor et gloria Patri dicatur.
- 15. Sunt quidam qui in fine responsoriorum gloriam non dicunt.
- 16. De Apocalypsi libro, ut teneatur, et quando legatur.
- 17. Quod quidam sacerdotes non rite post dictam orationem Dominicam statim communicant, et postea benedictionem in populo dant.
- 18. Quod perniciosa consuetudo nequaquam est retinenda.
- [Col. 0460B] 19. Quod in veteri lege ab anno vigesimo quinto levitae ordinari mandantur.
- 20. Quod sacerdotes Dei irreprehensibiles esse debent.
- 21. Quod apud Deum conscientiam puram et apud homines famam optimam nos habere oporteat
- 22. Quemadmodum antistites ita presbyteri et levitae sicut nomine, ita et meritis vitam teneant et testimonium vitae.
- 23. Quod prona sit omnis aetas ab adolescentia in malum.
- 24. Quod maxime in sacerdotibus Dei vitanda est errorum ignorantia.
- 25. De presbyteris parochitanis dum ordinantur quod libellum officialem a sacerdote suo accipere [Col. 0460C] debent.
- 26. Quando presbyteri, aut diaconi in parochias constituuntur, oportet eos professionem episcopo suo facere.
- 27. Si episcopius, presbyter, diaconus, aut subdiaconus a gradu suo dejecti fuerint, et in secunda synodo innocentes inveniantur, qualiter recipi debeant.
- 28. Si episcopus, presbyter, seu diaconus, vel ex ordine clericorum magos, aruspices, ariolos, augures vel sortilegos consulere fuerint deprehensi, quid de eis agendum sit.
- 29. Confinitimi hostium sacerdotes propter eos qui a regia potestate licentiam acceperint in synodo mundandi sunt.
- [Col. 0460D] 30. Quod saepe principes contra quoslibet majestatis obnoxios sacerdotibus sua negotia committunt.
- 31. Ut episcopi in protegendis populis ac defendendis impositam a Deo sibi curam non ambigant.
- 32. Quod avaritia radix cunctorum malorum aliquorum sacerdotum mentes obtineat.
- 33. Quicunque episcopus alterius episcopi dioecesim per triginta annos sine aliqua interpellatione possederit, ut teneat eam.
- [Col. 0461A] 34. Ut sicut dioecesim alienam tricennalis possessio tollit, ita territorii conventum non amittit.
- 35. Quod episcopos per cunctas dioeceses parochiasque suas ire oporteat per singulos annos.
- 36. Quicunque episcopi suffragio cujuslibet aliquid de ecclesiasticis utilitatibus providerint quid agendum sit.
- 37. Praebendum a sacerdotibus vitae solatium indigentibus, et maxime his quibus restituenda vicissitudo est.
- 38. Nonnulli diacones in tantam erumpunt superbiam, ut presbyteris se praeferant.
- 39. Si non licet episcopis, nec presbyteris oraria duo indui, quanto magis diaconis qui ministri eorum sunt.
- 40. Ut omnes clerici vel lectores sicut levitae et [Col. 0461B] sacerdotes detonso superius capite inferius solam circuli coronam relinquant.
- 41. Ut extraneae feminae cum clericis non habitent.
- 42. De clericis qui non habentes legitimum conjugium extranearum mulierum, vel ancillarum suarum, interdicta sibi consortia appetunt.
- 43. De clericis qui sine consultu episcopi sui uxorem duxerunt.
- 44. De clericis qui in quacunque seditione arma volentes sumpserunt.
- 45. Si quis clericus in demoliendis sepulcris fuerit deprehensus.
- 46. De praecepto domini nostri Sisenangi regis.
- [Col. 0461C] 47. De eligendis oeconomis.
- 48. De professione monachi, ut quidquid fuerit allegatum, teneat.
- 49. De clericis quis monachorum propositum appetunt.
- 50. Quale jus episcopi in monasteriis habere debeant.
- 51. De monachis qui egredientes de monasterio non solum ad saeculum revertuntur, sed etiam uxores accipiunt.
- 52. De religiosis propriae regionis qui nec inter clericos, nec inter monachos habentur.
- 53. De eis qui in discrimine constituti poenitentiam accipiunt.
- [Col. 0461D] 54. De saecularibus qui accipientes poenitentiam se totonderant et rursus praevaricantes laici effecti sunt.
- [Col. 0462A] 55. Quod duo sunt genera viduarum, saeculares et sanctimoniales.
- 56. De Judaeis ne vi ad credendum cogantur.
- 57. De cupiditate episcopi, presbyteri, vel diaconi sive clericorum qui contra fidem Christianam Judaeis suffragium praestant.
- 58. De praevaricatione eorum qui dudum ad Christianam fidem promoti sunt.
- 59. De Judaeorum filiis vel filiabus, ne parentum ultra involvantur erroribus.
- 60. De Judaeis baptizatis, si postea praevaricati fuerint in Christo.
- 61. De malorum consortiis, quod etiam bonos corrumpunt.
- 62. De Judaeis qui Christianas mulieres in conjugio habent.
- [Col. 0462B] 63. Non potest erga homines esse fidelis, qui extiterit impius in Deum.
- 64. Praecipiente Domino, atque excellentissimo Sisenando rege, ut Judaei aut qui ex Judaeis sunt officia publica nullatenus appetant.
- 65. Ut Christianos servos non liceat Judaeis habere.
- 66. De his qui de rebus suis pauperibus Christi nullatenus distribuunt.
- 67. De episcopis qui mancipium juris ecclesiae non retento ecclesiastico patrocinio manumitti desiderant.
- 68. Ut sacerdotes qui aut res suas ecclesiae relinquunt, aut nihil habentes aliqua praedia ecclesiis suis conquirunt, si voluerint possunt de ecclesiae [Col. 0462C] famulis aliquos libertos facere.
- 69. De libertis ecclesiae, quia nunquam moritur eorum patrona, a patrocinio ejusdem nunquam discedant.
- 70. De libertis ecclesiae qui a patrocinio ejusdem discedunt.
- 71. De libertis qui a quibuscunque manumissi sunt atque ecclesiae patrocinio commendati existunt.
- 72. Ut qui libertatem a dominis suis ita percipiunt, ut nullum in eis obsequium patronus detentet, suscipiantur ad clerum.
- 73. De famulis ecclesiae constituere presbyteros vel diaconos per parochias licet.
- [Col. 0462D] 74. De ecclesiastici ordinis institutis vel decretis, quae ad quorumdam pertinent disciplinam.
[Col. 0461D] 112 CAP. I. Anno tertio regnante Domino nostro gloriosissimo principe Sisenando, die nonas Decembris, aera DCLXXXI, dum studio amoris Christi ac diligentia religiosissimi Sisenandi regis Hispaniae atque Gallaeciae sacerdotes apud Toletanam urbem in nomine Domini convenissemus, ut ejus imperiis atque jussis commoti a nobis agitaretur de quibusdam [Col. 0462D] ecclesiae disciplinis tractatus. Primum gratias Salvatori nostro Deo omnipotenti egimus, posthaec antefato ministro excellentissimo et glorioso regi, cujus tanta erga Deum devotio exstat, ut non solum in rebus humanis, sed etiam in causis divinis sollicitus maneat, hic quippe dum in basilica beatissimae et sanctae martyris Leocadiae omnium nostrum pariter [Col. 0463A] jam coetus adesset, pro merito fidei suae cum magnificentissimis et nobilissimis viris ingressus, primum coram sacerdotibus Dei humi prostratus, cum lacrymis et gemitibus pro se interveniendum Domino postulavit. Deinde religiosa prosecutione synodum exhortatus est, ut paternorum decretorum memores ad confirmanda in nobis jura ecclesiastica studium praeberemus, et illa corrigere quae dum per negligentiam in usum venerunt contra ecclesiasticos mores licentiam sibi usurpationemque fecerunt. Talibus ergo ejus monitis congaudentes necessarium exstitit, juxta ejus nostrumque votum tractare quae competunt sive in sacramentis divinis, quae diverso atque illicito modo in Hispaniarum ecclesiis celebrantur, seu quae in moribus prave usurpata [Col. 0463B] noscuntur. Et quoniam generale concilium agimus, oportet primum nostrae vocis sermonem de Deo esse, ut post professionem fidei sequentia operis nostri vota, quasi super fundamentum firmissimum disponantur. Quemadmodum a sanctis Patribus accepimus, Patrem et Filium, et Spiritum sanctum unius deitatis atque substantiae confitemur, in personarum diversitate Trinitatem credentes, in divinitate unitatem praedicantes, nec personas confundimus, nec substantiam separamus. Patrem a nullo factum vel genitum dicimus, Filium a Patre non factum, sed genitum asserimus. Spiritum sanctum vero nec creatum, nec genitum, sed procedentem ex Patre et Filio profitemur. Ipsum autem Dominum Jesum Christum Dei Filium, et creatorem omnium [Col. 0463C] ex substantia Patris ante saecula genitum descendisse ultimo tempore pro redemptione mundi a Patre, qui nunquam desinit esse cum Patre. Incarnatus est enim ex Spiritu sancto et gloriosa sancta Dei genitrice virgine Maria, et natus ex ipsa solus idem Dominus Jesus Christus, unus in sancta Trinitate, anima et carne perfectus, sine peccato suscipiens hominem, manens quod erat, assumens quod non erat, aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre secundum humanitatem, habens in una persona duarum naturarum proprietatem. Naturae enim in illo duae, Deus et homo. Non autem duo filii, sed dii duo, sed idem una persona in utraque natura perferens passionem, et mortem pro nostra salute, non in virtute divinitatis, sed in infirmitate [Col. 0463D] humanitatis. Descendit ad inferos, ut sanctos qui ibi tenebantur, erueret, et devicto mortis imperio resurrexit. Assumptus in coelis venturus est in futurum ad judicium vivorum et mortuorum. Cujus morte et sanguine mundati, remissionem peccatorum consecuti sumus, resuscitandi ab eo in die novissima, in ea qua nunc vivimus carne et in ea qua resurrexit idem Dominus forma percepturi ab ipso, alii pro justitiae meritis vitam aeternam, alii pro peccatis supplicii aeterni sententiam. Haec est Ecclesiae catholicae fides, hanc confessionem servamus atque tenemus quam quisque firmissime custodierit perpetuam salutem habebit.
II. Post rectae fidei confessionem quae in sancta [Col. 0464A] Dei Ecclesia praedicatur, placuit omnes sacerdotes qui catholicae fidei unitate complectimur, ut nihil ultra diversum aut dissonum in ecclesiasticis sacramentis agamus, ne quaelibet nostra diversitas apud ignotos seu carnales schismaticis errorem videatur ostendere, et multis exstet scandalum varietas ecclesiarum. Unus ergo ordo orandi atque psallendi a nobis per omnem Hispaniam atque Gallaeciam conservetur, unus modus in missarum solemnitatibus, unus in vespertinis officiis, nec diversa sit ultra in nobis ecclesiastica consuetudo, quia una fide continemur et regno. Hoc enim et antiqui Patres decreverunt, ut unaquaeque provincia et psallendi, et ministrandi parem consuetudinem teneat.
III. Nulla pene res disciplinae mores ab ecclesia [Col. 0464B] Christi magis depulit, quam sacerdotum negligentia qui contemptis canonibus ad corrigendos ecclesiasticos mores synodum facere negligunt, ob hoc a nobis universaliter definitum est, ut quia juxta Patrum antiqua decreta bis in anno difficultas temporis fieri concilium non sinit, saltem vel semel a nobis celebretur, ita tamen aut si fidei causa est, aut quaelibet alia ecclesia communis generalis, totius Hispaniae et Gallaeciae synodus convocetur. Si vero nec de fide, nec de communi ecclesiae utilitate tractabitur, sed speciale erit concilium, prout uniuscujusque provinciae metropolitanus elegerit peragendum esse. Omnes autem qui causas contra episcopos, ac judices, ac potentes aut contra quoslibet alios honore noscuntur, ad idem concilium concurrant, et quaecunque examine [Col. 0464C] synodali a quibuslibet prave usurpata inveniuntur regii exsecutoris instantia justissime his quibus jura sunt reformentur, ita ut pro compellendis judicibus vel saecularibus viris ad synodum metropolitani studio quidam exsecutor a principe postuletur.
Quintadecima autem Kalendarum Juniarum congreganda est in quacunque provincia synodus propter vernale tempus, quando herbis terra vestitur, et pabula germinum inveniuntur. Hora itaque diei prima ante solis ortum ejiciantur omnes ab ecclesia, obseratisque foribus cunctis, ad unam januam per quam sacerdotes ingredi oportet, ostiarii sedeant. Et convenientes omnes episcopi pariter introeant, et secundum ordinationis suae tempora resideant. [Col. 0464D] Post ingressum omnium episcoporum atque consessum vocentur, deinde presbyteri quos causa probaverit introire. Nullus se inter eos ingerat diaconorum. Post hos ingrediantur diacones probabiles, quos ordo poposcerit interesse. Et corona facta de sedibus episcoporum, presbyteri a tergo eorum resideant, diaconi in conspectu eorum stent, deinde ingrediantur laici, qui electioni concilii interesse meruerunt. Tunc quoque et notarii quos ad recitandum vel excipiendum ordo requirit, et obserentur januae. Sedentibusque in diuturno silentio sacerdotibus, et cor tantum habentibus ad Deum, dicat archidiaconus: Orate, statimque omnes in terram prosternantur, et orantibus diutius tacite cum fletibus [Col. 0465A] atque gemitibus, tunc unus ex episcopis senioribus surgens, orationem palam ad Dominum fundat, cunctis adhuc in terra jacentibus. Finita autem oratione, et responso ab omnibus: Amen, rursus diaconus dicat: Erigite vos, et confestim omnes surgant, et cum timore omni et disciplina, tam episcopi quam presbyteri sedeant. Sicque omnibus in suis locis in silentio considentibus, diaconus alba indutus codicem canonum in medio proferens, capitula de conciliis agendis pronuntiet. Finitisque titulis metropolitanus episcopus concilium alloquatur, dicens: Ecce, sanctissimi sacerdotes, recitatae sunt ex canonibus priscorum Patrum sententiae de concilio celebrando. Si qua ergo quempiam virum actio commovet coram suis fratribus proponat. Tunc si aliquis [Col. 0465B] quamcunque querelam quae contra canonem agit in audientiam sacerdotalem protulerit, non prius ad aliud transeatur capitulum, nisi primum quod proposita est actio terminetur. Nam et si presbyter aliquis, aut diaconus, vel clericus, sive laicus, de his qui foris steterint, concilium pro qualibet re crediderit appellandum, ecclesiae metropolitanae archidiacono causam suam intimet, et ille concilio denuntiet. Et tunc illi et introeundi et proponendi licentia concedatur. Nullus autem episcoporum a coetu communi secedat antequam hora generalis secessionis adveniat. Concilium quoque nullus solvere audeat, nisi fuerint cuncta determinata, ita ut quaecunque deliberationi communi finiuntur, episcoporum singulorum manibus scribantur. Tunc [Col. 0465C] enim Deus suorum sacerdotum concilio interesse credendus est, si tumultu omni abjecto, sollicite atque tranquille ecclesiastica negotia terminentur.
IV. Solet in Hispaniis de solemnitate paschali varietas existere praedicationis, diversa enim observantia Laterculorum paschalis festivitatis interdum errorem parturit. Proinde placuit, ut ante tres menses Epiphaniorum metropolitani sacerdotes libris se invicem inquirant, ut communi scientia docti, diem resurrectionis Christi comprovincialibus suis insinuent ut uno tempore celebrandum annuntient.
V. De baptismi sacramento, propter quod in Hispaniis quidam sacerdotes trinam, simplam quidam mersionem faciunt, a nonnullis schisma esse conspicitur, [Col. 0465D] et unitas fidei scindi videtur. Nam dum partes diversae in baptizandis aliqua contrario modo agunt, ab aliis non baptizatos esse contendunt. Proinde quid a nobis in sacramenti diversitate finiendum sit, apostolicae Sedis informemur praeceptis, non nostra, sed paternam institutionem sequentes. Beatae ergo memoriae Gregorius Romanae ecclesiae pontifex qui non solum partes Italiae illustravit, sed et longe existentes ecclesias sua doctrina perdocuit, efflagitante sanctissimo Leandro episcopo de hac Hispaniae diversitate quid potius esset sequendum, inter caetera rescribens, sic ait: De trina vero mersione baptismatis nihil responderi verius potest, quam ipsi sensistis, quia in una fide nihil officit sanctae Ecclesiae [Col. 0466A] consuetudo diversa. Nos autem quod tertio mergimus triduanae sepulturae sacramenta signamus, ut dum tertio infans ab aquis educitur, resurrectio triduani temporis exprimatur. Quod si quis forte etiam pro summae Trinitatis veneratione existimet fieri, neque ad hoc aliquid obsistit baptizandum semel in aquas mergere, quia dum in tribus subsistentiis una substantia est, potest infantem in baptismate in aquam vel ter, vel semel mergere, quando et in tribus mersionibus personarum trinitas, et in una potest divinitatis singularitas designari. Sed quod hucusque ab haereticis infans in baptismate tertio mergebatur, faciendum apud vos esse non censeo, ne dum mersiones numerant, divinitatem dividant, dumque quod faciebant, faciunt, morem nostrum se [Col. 0466B] fecisse glorientur. Quapropter quia de utroque sacramento quod fit in sancto baptismo a tanto viro reddita est ratio, quod utrumque irreprehensibile in sancta Dei Ecclesia habeatur, propter vitandum autem schismatis scandalum, vel haeretici dogmatis usum simplam teneamus baptismi mersionem, ne videantur apud nos qui tertio mergunt haereticorum approbare assertionem, dum sequuntur et morem. Et ne forte cuiquam sit dubium hujus simpli mysterium sacramenti, videat in eo mortem, et resurrectionem, dum sequuntur et morem Christi significare. Nam in aquas mersio quasi ad infernum descensio est et rursus ab aquis emersio resurrectio est. Item videat in eo unitatem divinitatis, et trinitatem personarum ostendi: unitatem, dum semel [Col. 0466C] mergimus; trinitatem, dum in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti baptizamus. Panditur hujus singularis baptismi mysterium etiam Scripturarum sanctarum exemplis, Paulo apostolo attestante: «Nolo vos ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari (I Cor. X, 1) .» Mare quippe Rubrum significat baptismum Christi sanguine consecratum, per quod populus Dei sub columna ignis et nubis semel transiit, ubi tamen tota erat Trinitas praecedente 113 populum columna ignis et nubis. In igne quippe significatur Pater, in columna Filius, in nube Spiritus sanctus. Jordanis quoque fluenta cum arca populus Dei semel transiit, per quod [Col. 0466D] significatur simpla mersio baptismatis, cujus sacramento Ecclesia abluitur, et de fidei hujus laboribus per baptismum quasi per Jordanem ad terram coelestis repromissionis ingreditur.
VI. Comperimus quod per nonnullas ecclesias in die sextae feriae passionis Domini clausis basilicarum foribus non celebratur officium, nec passio Domini populis praedicatur, dum idem Salvator noster apostolis suis praecepit dicens, passionem et mortem et resurrectionem meam omnibus praedicate. Ideoque oportet eodem die mysterium crucis (quod ipse cunctis annuntiandum voluit) praedicari atque indulgentiam criminum clara voce omnem populum praestolari, ut poenitentiae compunctione mundati venerabile [Col. 0467A] festum Dominicae resurrectionis remissis iniquitatibus suscipere mereamur, corporisque ejus et sanguinis sacramentum mundi a peccato sumamus.
VII. Quidam in die ejusdem passionis Dominicae ab hora nona jejunium solvunt, conviviis adhibentur, et dum sol ipse eadem die tenebris palluerit, lumen subduxerit, ipsaque elementa turbata moestitiam totius mundi ostenderint, illi jejunium tanti diei polluunt, epulisque inserviunt. Et quia totum eumdem diem universalis ecclesia propter passionem Domini in moerore et abstinentia peragit, quicunque in eo jejunium praeter parvulos senes et languidos ante peractas indulgentiae preces persolverit, a paschali gaudio depellatur, nec in eo sacramentum [Col. 0467B] corporis et sanguinis Domini percipiat, qui diem passionis ejus per abstinentiam non honoravit.
VIII. Lucerna et cereus infra vigilias apud quasdam ecclesias non benedicitur, et a nobis cur benedicatur, inquirunt. Propter gloriosum enim noctis ipsius sacramentum haec solemniter benedicimus, ut sacrae resurrectionis Christi mysterium quod tempore hujus noctis votive advenit benedictione sanctificati luminis suscipiamus. Et quia haec observatio per multarum loca terrarum, regionesque Hispaniae in Ecclesiis commendatur, dignum est propter unitatem pacis, ut in Gallicanis ecclesiis conservetur. Nulli autem impune erit qui hoc contempserit, sed patrum regulis subjacebit.
IX. Nonnulli sacerdotum in Hispaniis reperiuntur, [Col. 0467C] qui Dominicam orationem quam Salvator docuit, et praecepit non quotidie, sed tantum die Dominica dicunt. Et quia sine intermissione ut oremus, apostolus docuit, qualiter autem oremus, Christus praecepit dicens, cum autem oratis, dicite: «Pater noster qui es in coelis (Matth. VI, 9) .» Quomodo ergo quotidie non dicitur, quod sine intermissione dici jubetur? Nam in tantum quotidie haec oratio dicenda est, ut etiam ipso titulo utatur. Nam vocatur oratio quotidiana, sic eam sancti Patres nuncupaverunt, quod etiam apud doctores, quorum illustris doctrina est, invenitur. Sanctus quoque Cyprianus dicit: Itaque in oratione Dominica, panem nostrum, id est Christum dari nobis quotidie petimus, ut qui in Christo manemus et vivimus, a sanctificatione et [Col. 0467D] corpore ejus non recedamus. Sanctus Hilarius dicit: «Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Matth. VI, 11) .» Quid enim tam vult Deus quam ut quotidie Christus habitet in nobis, qui est panis vitae et panis e coelo, et quia quotidiana oratio est, quotidie quoque ut detur oratur? Sanctus Augustinus dicit: De quotidianis autem brevibusque peccatis sine quibus vita haec non ducitur, quotidiana oratio fidelium satisfacit. Eorum est enim dicere: Pater noster qui es in coelis, quia jam Patri tales regenerati sunt ex aqua et Spiritu sancto. Delet ergo haec quotidiana oratio minima quotidiana peccata, delet illa a quibus vita fidelium, etiam scelerate gesta, poenitendo in melius discedit mutata. [Col. 0468A] Ergo sicut Christus praecepit, sic Apostolus monuit. Et quemadmodum doctores ecclesiastici instituerunt, quia quotidie vel cogitatione, vel verbo delinquimus quotidie et hanc orationem effundere in conspectu Dei debemus. Quisquis ergo sacerdotum vel subjacentium clericorum hanc orationem Dominicam quotidie, aut in publico, aut in privato officio praeterierit propter superbiam, judicatus ordinis sui honore privetur.
X. Item, cognovimus quosdam Hispaniae sacerdotes, qui in quadragesimae diebus alleluia decantant praeter in ultima hebdomada Paschae, quod deinceps fieri interdicimus, statuentes ut in omnibus praedictis Quadragesimae diebus (quia tempus non est gaudii, sed moeroris) alleluia non decantetur. Tunc [Col. 0468B] enim opus est fletibus ac jejuniis insistere, corpus cilicio et cinere induere, animum moeroribus dejicere, gaudium in tristitiam vertere quousque veniat tempus resurrectionis Christi, quando oporteat jam in laetitia manere, et moerorem in gaudium mutare. Hoc enim Ecclesiae universalis consensio in cunctis terrarum partibus roboravit, quod et a nobis omnibus ut conservetur per Hispanias Gallaeciasque provincias oportebit. In temporibus vero reliquis, id est Calend. Januarii, quae propter errorem gentilitatis aguntur, omnino alleluia non decantabitur, in quibus etiam praeter piscem et olus, sicut et in illis quadraginta diebus caeteris carnibus abstinetur, et a quibusdam etiam nec vinum bibitur. Si quis ergo episcopus, aut presbyter, aut diaconus, aut quilibet [Col. 0468C] ex ordine clericorum fuerit repertus qui arbitrium suum huic constitutioni aestimet praeferendum, ordinis officio carere cogatur, et communione ejusdem paschae privetur.
XI. In quibusdam quoque Hispaniarum ecclesiis laudes post Apostolum decantantur priusquam Evangelium praedicetur, dum praecipiant post Apostolum non laudes sed Evangelium annuntiare, praesumptio est enim ut anteponantur ea quae sequi debent. Nam Laudes ideo Evangelium sequuntur propter gloriam Christi, quae per idem Evangelium praedicatur circa omnes gentes. A sacerdotibus hic ordo deinceps retineatur, excommunicationis poenam suscepturis, qui hunc ordinem perturbaverint.
[Col. 0468D] XII. De hymnis etiam canendis et Salvatoris et apostolorum habemus exemplum. Nam et ipse Dominus hymnum dixisse perhibetur Matthaeo attestante: «Et hymno dicto exierunt in montem Oliveti (Matth. XXVI, 30) , et Paulus apostolus ad Ephesios scripsit dicens: «Implemini spiritu loquentes in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus (Ephes. V, 19) .» Et quia a nonnullis hymni humano studio in laudem Dei atque apostolorum et martyrum triumphos compositi esse noscuntur, sicut hi quos beatissimi doctores Hilarius atque Ambrosius ediderunt, quos tamen quidam specialiter reprobant, pro eo quod de scripturis sanctorum canonum vel apostolica traditione non existunt. Respuant ergo et illum hymnum ab hominibus compositum, quem [Col. 0469A] quotidie publico privatoque officio in fine omnium psalmorum dicimus: Gloria et honor Patri et Filio, et Spiritui sancto, in saecula saeculorum. Amen. Nam et ille hymnus quem nato in carne Christo angeli cecinerunt: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .» Reliqua quae ibi sequuntur ecclesiastici doctores composuerunt. Ergo nec ipsi in ecclesiis canendi sunt, quia in sanctarum Scripturarum libris non inveniuntur. Componuntur missae sive preces, vel orationes, sive commendationes seu manus impositiones, ex quibus si nulla decantetur in ecclesia, vacant officia omnia ecclesiastica. Admonet haec fieri atque hortatur Timotheum Apostolus dicens: «Obsecro ergo primo omnium fieri obsecrationes, orationes, [Col. 0469B] postulationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus et pro omnibus qui in sublimitatibus sunt (I Tim. II, 1) .» Sicut ergo orationes, ita et hymnos in laude Dei compositos nullus nostrum ulterius improbet, sed pari modo in Gallaecia Hispaniaque celebret; excommunicatione plectendi qui hymnos rejicere fuerint ausi.
XIII. Hymnum quoque trium puerorum in quo universa coeli terraeque creatura Deum collaudat et quem Ecclesia catholica per totum orbem diffusa celebrat, quidam sacerdotes in missa Dominicorum dierum, et in solemnitatibus martyrum canere negligunt. Proinde sanctum concilium instituit, ut per omnes Hispaniae ecclesias vel Gallaeciae in omnium missarum solemnitate idem in publico decantetur, [Col. 0469C] communionem amissuri qui antiquam hujus hymni consuetudinem, nostramque definitionem excesserint.
XIV. In fine psalmorum non sicut a quibusdam hucusque Gloria Patri, sed gloria et honor Patri dicatur, David propheta dicente: «Afferte Domino gloriam et honorem (Psal. XCV, 7) ,» et Joanne evangelista: «Exercitus dicentium, honor et gloria Deo nostro sedenti in throno (Apoc. V, 13) .» Ac per haec duo sic oportet in terris dici sicut in coelis resonant. Universis ergo ecclesiasticis hanc observationem damus, quam quisque praeterierit communionis jacturam habebit.
XV. Sunt quidam qui in fine responsoriorum gloriam non dicunt, propter quod interdum inconvenienter [Col. 0469D] resonat, sed haec est discretio, ut in laetis sequatur gloria, in tristioribus repetatur principium.
XVI. Apocalypsim librum multorum conciliorum auctoritas et synodica sanctorum praesulum Romanorum decreta Joannis evangelistae esse praescribunt, et inter divinos libros recipiendam constituerunt. Et quia plurimi sunt qui ejus auctoritatem non recipiunt, eamque in Ecclesia Dei praedicare contemnunt. Si quis eum deinceps aut non receperit, aut a Pascha usque ad Pentecosten in Ecclesia non praedicaverit, excommunicationis sententiam habebit.
XVII. Nonnulli sacerdotes post dictam orationem Dominicam statim communicant, et postea benedictionem [Col. 0470A] in populo dant, quod deinceps interdicimus, sed post orationem Dominicam benedictio in populum sequatur, et tunc demum corporis et sanguinis Domini sacramentum sumatur, eo videlicet ordine ut sacerdotes et levitae ante altare communicent, in choro clerus, extra chorum populus.
XVIII. Perniciosa consuetudo nequaquam est recipienda quae majorum statuta praeteriens, omnem ecclesiae ordinem perturbaverit, dum alii per ambitus sacerdotia appetunt, alii oblatis muneribus pontificatum assumunt, nonnulli etiam sceleribus implicati, vel saeculari militiae dediti, indigni ad honorem summi ac sacri ordinis pervenerunt, de quorum scilicet causa atque remotione oportuerat quidem statuere, sed ne perturbatio quamplurima [Col. 0470B] ecclesiae oriretur praeteritis omissis deinceps qui non promoveantur ad sacerdotium ex regulis canonum, necessario credimus inserendum, id est, qui in aliquo crimine detecti sunt, qui infamiae nota aspersi sunt, qui scelera antiqua per publicam poenitentiam admisisse confessi sunt, qui in haeresim lapsi sunt, qui in haeresi baptizati aut rebaptizati esse noscuntur, qui semetipsos absciderunt, aut naturaliter defectu membrorum aut decisione aliquid minus habere noscuntur, qui secundae uxoris cognitionem sortiti sunt, aut numerosa conjugia frequentaverunt, qui viduam, vel a marito relictam duxerunt, aut corruptarum mariti fuerunt, qui concubinas, aut fornicarias habuerunt, qui servili conditioni obnoxii sunt, qui ignoti sunt, qui neophyti, vel laici 114 sunt, [Col. 0470C] qui saeculari militiae dediti sunt, qui curiae nexibus obligati sunt, qui inscii litterarum sunt, qui nondum ad triginta annos pervenerint, qui per gradus ecclesiasticos non accesserunt, qui ambitu honorem quaerunt qui muneribus honorem obtinere moliuntur, qui a decessoribus in sacerdotium eliguntur. Sed nec ille deinceps sacerdos erit, quem nec clerus nec populus propriae civitatis elegit, vel auctoritas metropolitani, vel comprovincialium sacerdotum assensio exquisivit. Quicunque ergo deinceps ad ordinem sacerdotii postulatus, et in his quae praedicta sunt exquisitus in nullo horum deprehensus fuerit, et examinatus probabili vita atque doctrina exstiterit, tunc secundum synodica, vel decretalia constituta cum omnium clericorum vel civium voluntate [Col. 0470D] ab universis comprovincialibus episcopis, aut certe a tribus in sacerdotem die Dominica consecrabitur, convenientibus caeteris qui absentes sunt litteris suis, et magis auctoritate vel praesentia ejus qui est metropoli constitutus. Episcopus autem comprovincialis ibi consecrandus est, ubi metropolitanus elegerit. Metropolitanus autem non nisi in civitate metropoli et comprovincialibus ibidem convenientibus. Si quis autem deinceps contra praedicta vetita canonum ad gradum sacerdotum indignus aspirare contenderit, cum ordinatoribus suis adepti honoris periculo subjacebit.
XIX. In veteri lege ab anno vigesimo quinto, levitae in tabernaculo servire mandantur, cujus auctori [Col. 0471A] tatem in canonibus et sancti Patres secuti sunt. Nos et divinae legis et conciliorum praecepti immemores, infantes et pueros levitas facimus ante legitimam aetatem, ante experientiam vitae. Ideoque ne ulterius fiat a nobis, et divinae legis et canonum admonemur sententiis, sed viginti quinque annorum aetate levitae consecrentur, et triginta presbyteri ordinentur, ita ut secundum praeceptum probentur primum, et sic ministrent nullum crimen habentes.
XX. Quicunque in sacerdotio Dei positi sunt, irreprehensibiles esse debent, Paulo attestante: «Oportet episcopum irreprehensibilem esse (I Tim. III, 2) .» Inoffensos ergo et immaculatos decet existere sacerdotes, nec ullius eos fornicationis contagio pollui, sed caste viventes, mundos semetipsos celebrandis [Col. 0471B] exhibeant sacramentis. Abstineamus ergo nos ab omni opere malo et ab omni inquinamento carnis liberi maneamus, ut mundi corpore, purgati mente possimus ad sacrificium Christi digni accedere, et Deum pro delictis omnium deprecari.
XXI. Quamvis conscientiam puram apud Deum nos habere oporteat, tamen et apud homines famam optimam custodire convenit, ut juxta praeceptum apostolicum non tantum coram Deo, sed etiam coram hominibus vitae sanctae testimonium habeamus. Quidam enim huc usque sacerdotum non modicum scandalum creaverunt, dum in conversatione vitae non bonae famae existunt. Ut ergo excludatur deinceps omnis nefanda suspicionis occasio, et ne detur ultra saecularibus locus obtrectandi, oportet episcopos [Col. 0471C] testimonium probabilium personarum conversationis et vitae in conclavi suo habere, ut Deo placeant per conversationem bonam, et ecclesiae per omnium famam.
XXII. Non aliter placuit, ut quemadmodum antistites, ita presbyteri atque levitae quos forte infirmitas atque aetatis gravitas in conclavi suo manere non sinit, ut iidem in cellulis suis testes vitae habeant, vitamque suam sicut nomine, ita meritis teneant.
XXIII. Prona est omnis aetas ab adolescentia in malum, nihil enim incertius quam vita adolescentium; ob hoc constituendum oportuit, ut si qui in clero pueri aut adolescentes existunt, omnes in uno conclavi atrii commorentur, ut lubricae aetatis annos non in luxuria, sed in disciplinis ecclesiasticis agant, [Col. 0471D] deputato probatissimo seniore, quem et magistrum disciplinae et testem vitae habeant. Quod si aliqui ex bis pupilli existunt, sacerdotali tutela foveantur, ut et vita eorum a criminibus intacta sit, et res ab injuria reproborum. Qui autem his praeceptis resultaverint, monasteriis deputentnr, ut vagantes animi et superbi severiori regula distringantur.
XXIV. Ignorantia mater cunctorum errorum, maxime in sacerdotibus Dei vitanda est, qui docendi officium in populis susceperunt, sacerdotes enim legere sanctas Scripturas frequenter admonet Paulus apostolus dicens ad Timotheum: «Intende lectioni et exhortationi (I Tim. IV, 13) .» Doctores semper manere in his se sciant. Igitur sacerdotes Scripturas [Col. 0472A] sanctas et canones meditentur, ut omne opus eorum in praedicatione divina et doctrina consistat, atque aedificent cunctos tam fidei scientia, quam operibus disciplina.
XXV. Quando presbyteri in parochiis ordinantur, libellum officialem a suo sacerdote accipiant ut ad ecclesias sibi deputatas instructi succedant, ne per ignorantiam etiam in ipsis divinis sacramentis offendant, ut quando vel ad litanias, vel ad concilium venerint, rationem episcopo reddant, qualiter susceptum officium celebrent vel baptizent.
XXVI. Quando presbyteri aut diaconi per parochias constituuntur, oportet eos primum professionem episcopo suo facere ut caste et pie vivant sub Dei timore, ut dum eos tali professione obligaverit, [Col. 0472B] sanctam disciplinam retineant.
XXVII. Episcopus, presbyter, aut diaconus si a gradu suo injuste dejectus in sancta synodo innocens reperiatur, non potest esse quod fuerat, nisi gradus amissos recipiat coram altario de manu episcoporum, si episcopus est, orarium, annulum et baculum, si presbyter, orarium et patenam, si diaconus, orarium et albam, si subdiaconus patenam et calicem, sic et reliqui gradus cum reparationem sui recipiant quem cum ordinarentur perceperant.
XXVIII. Si episcopus aut presbyter, sive diaconus, vel quilibet ex ordine clericorum magos aut aruspices, aut ariolos, aut certe augures, vel sortilegos, vel eos qui profitentur artem aliquam, aut aliquem [Col. 0472C] eorum similia exercentem consuluisse fuerit deprehensus, ab honore dignitatis suae depositus monasterii curam excipiat, ibique perpetuae poenitentiae deditus scelus admissum sacrilegii solvat.
XXIX. Confinitimi hostium sacerdotes praeter eos qui a regiae potestatis sublimi auctoritate licentiam acceperunt, a quolibet mandatum agentes extraneum occulte accipere vel dirigere non praesumant; qui autem deprehenditur, aut convincitur denuntiatus principi apud concilium condigna animadversione multabitur.
XXX. Saepe principes contra quoslibet majestatis obnoxios sacerdotibus negotia sua committunt, et quia sacerdotes a Christo ad ministerium salutis electi sunt, ibi consentiunt regibus fieri judices, ubi [Col. 0472D] jurejurando supplicii indulgentia promittitur, non ubi discriminis sententia praeparatur. Si quis ergo sacerdotum contra hoc communione consultum discussor in alienis periculis exstiterit, fit reus effusi sanguinis apud Christum, et apud ecclesiam perdat proprium gradum.
XXXI. Episcopi in protegendis populis ac defendendis impositam a Deo sibi curam non ambigant, ideoque dum conspiciunt judices ac potentes pauperum oppressores existere, et prius eos sacerdotali admonitione redarguant, et si contempserint emendari, eorum insolentiam regis auribus intiment, ut quos sacerdotalis admonitio non flectit ad justitiam regalis potestas ab improbitate coerceat. Si quis [Col. 0473A] autem episcoporum id neglexerit, concilio erit reus.
XXXII. Avaritia radix est cunctorum malorum, cujus sitis etiam sacerdotum mentes obtinet. Multi fidelium in amore Christi et martyrum in parochiis episcoporum basilicas construunt, oblationes sanctas tribuunt, sacerdotes haec auferunt, atque in usus suos convertunt, inde est quod cultores sacrorum deficiunt, dum stipendia sua perdunt, inde labentium basilicarum ruinae non reparantur, quia avaritia sacerdotali omnia auferuntur. Pro qua re constitutum est a praesenti concilio episcopos ita dioeceses suas regere, ut nihil ex earum jure praesumant auferre, sed juxta priorum auctoritatem conciliorum, tam de oblationibus quam de tributis, ac [Col. 0473B] frugibus tertiam consequantur, quod si amplius quidpiam ab eis praesumptum exstiterit, per concilium restauretur, appellantibus autem ipsis conditoribus, aut certe propinquis eorum, si jam illi a saeculo decesserunt. Noverint ergo conditores basilicarum in rebus quas eisdem ecclesiis conferunt nullam potestatem habere, sed juxta canonum instituta sicut ecclesia, ita et dos ejus ad ordinationem episcopi pertineat.
XXXIII. Quicunque episcopus atterius episcopi dioecesim per triginta annos sine aliqua interpellatione possiderit, quia secundum jus legis ejus videtur esse dioecesis, admittenda non est contra eum actio reposcendi, sed hoc intra unam parochiam, extra vero nullo modo, ne dum dioecesis defenditur, [Col. 0473C] provinciarum termini confundantur.
XXXIV. Sicut dioecesim alienam tricennalis possessio tollit, ita territorii conventum non amittit, ideoque basilicae, quae novae conditae fuerint, ad eum procul dubio episcopum pertinebant, cujus conventus esse constiterit.
XXXV. Episcopum per cunctas dioeceses, parochiasque suas per singulos annos ire oportet, ut exquirat quid unaquaeque basilica in reparationem sui indiget, quod si ipse aut languore detentus, aut aliis ocupationibus implicatus id adimplere nequiverit, presbyteros probabiles aut diacones mittat, qui et redditus basilicarum et reparationes et ministrantium vitam inquirant.
XXXVI. Quicunque episcopi suffragio cujuslibet [Col. 0473D] aliquid ecclesiasticae utilitatis providerint, et pro eo quodcunque commodum in remunerationem promiserint, promissi solutionem eos exsolvere oportebit, ita ut id ad concilium provinciale deferatur, ut eorum conniventia confirmetur quia sicut Paulus ait: «Dignus est operarius mercede sua (I Tim. V, 18) .»
XXXVII. Praebendum est a sacerdotibus vitae solatium indigentibus, et maxime his quibus restituenda vicissitudo est. Quicunque ergo fidelium de facultatibus suis ecclesiae aliquid devotione propria contulerint, si forte ipsi aut filii eorum redacti fuerint ad inopiam, ab eadem ecclesia suffragium vitae pro temporis usu percipiant. Si enim clericis seu monachis vel peregrinis aut quamlibet necessitatem [Col. 0474A] sustinentibus pro solo religionis intuitu in usum res ecclesiasticae largiuntur, quanto magis consulendum est, quibus retributio justa debetur!
XXXVIII. Nonnulli diacones in tantam erumpunt superbiam, ut sese presbyteris anteponant, atque in primo ipsi priores stare praesumant, presbyteris in secundo choro constitutis. Ergo ut sublimiores sibi presbyteros agnoscant, tam hi quam illi in utroque choro consistant.
XXXIX. Si oraria duo nec episcopo induere quidem licet nec presbytero, utique multo minus diacono qui minister eorum est, unum ergo orarium oportet levitam gestare in sinistro humero, propter quod 115 orat, id est praedicat. Dexteram autem oportet habere liberam, ut expeditius ad ministerium sacerdotale [Col. 0474B] discurrat. Caveant ergo amodo levitae gemino uti orario, sed unum tantum et purum, nec ullis coloribus aut a tyro ornatum ferant.
XL. Omnes clerici vel lectores sicut levitae et sacerdotes detonso superius capite toto inferius solam circuli coronam relinquant, non sicut huc usque in Gallaeciae partibus facere lectores videntur, qui prolixis, ut laici, comis in solo capitis apice modicum circulum tondent, ritus enim iste in Hispaniis hucusque haereticorum fuit, unde oportet ut pro amputando ab ecclesiis scandalo hoc signum dedecoris auferatur, et sit una tonsura vel habitus sicut totius Hispaniae est usus. Qui autem hoc non custodierit, fidei catholicae reus erit.
XLI. Cum clericis extraneae feminae nullatenus [Col. 0474C] habitent, nisi tantum mater, et soror, filia, amita, in quibus personis nihil sceleris aestimari naturae foedus permittit, id enim et constitutio antiquorum Patrum decrevit.
XLII. Quidam clerici legitime non habentes conjugium, extranearum mulierum vel ancillarum suarum interdicta sibi consortia appetunt, ideo quae conjuncte taliter cum clericis sunt ab episcopo, auferantur et venundentur, illis pro tempore religatis ad poenitentiam quos sua libidine infecerunt.
XLIII. Clerici qui sine consultu episcopi sui uxores duxerint, aut viduam, vel tripudiatam, vel meretricem in conjugium acceperint, separari eos a proprio episcopo oportebit.
XLIV. Clerici qui in quacunque seditione arma [Col. 0474D] volentes sumpserint, aut sumpserunt, reperti, amisso ordinis sui gradu in monasterium contradantur poenitentiae.
XLV. Si quis clericus in demoliendis sepulcris fuerit deprehensus, quia facinus hoc pro sacrilegio legibus publicis sanguine vindicatur, oportet canonibus in tali scelere proditum a clericatus ordine submoveri, et poenitentiae triennio deputari.
XLVI. Praecipiente domino nostro atque excellentissimo Sisenando rege, id constituit sanctum concilium, ut omnes ingenui clerici pro officio religionis ab omni publica indictione atque labore habeantur immunes, ut liberi Deo serviant, nullaque praedicti necessitate ab ecclesiasticis officiis retrahantur.
[Col. 0475A] XLVII. Eos quos oeconomos Graeci vocant, hoc est, qui vice episcoporum res ecclesiasticas tractant, sicut sancta synodus Chalcedonensis instituit, omnes episcopos de proprio clero ad regendas ecclesias habere oportet, qui autem deinceps contempserit, obnoxius ejusdem magni concilii erit.
XLVIII. Monachum aut paterna devotio, aut propria professio facit, quidquid horum fuerit alligatum tenebit, proinde his ad mundum reverti intercludimus aditum, et omnes ad saeculum interdicimus regressus.
XLIX. Clerici qui monachorum propositum appetunt, quia meliorem vitam sequi cupiunt liberos, eis ab episcopo in monasteriis largiri oportet ingressus, nec interdici propositum eorum qui ad contemplationis [Col. 0475B] desiderium transire nituntur.
L. Nuntiatum est praesenti concilio, eo quod monachi episcopali imperio servili opere mancipentur, et jura monasteriorum contra instituta canonum illicita praesumptione usurpentur, ita ut pene ex coenobio possessio fiat, atque illustris portio Christi ad inanitionem servitutemque perveniat. Quapropter monemus eos qui ecclesiis praesunt, ut ultra talia non praesumant, sed hoc tantum sibi in monasterio vendicent sacerdotes quod praecipiunt canones, id est monachos ad conversationem sanctam praemonere abbates, aliaque officia construere, atque extra regulam facta corrigere, quod si aliquid in monachis canonibus interdictum praesumpserint, aut usurpare quidpiam de monasterii rebus tentaverint, non deerit [Col. 0475C] ab illis sententia excommunicationis, qui se deinceps nequaquam sustulerit ab illicitis.
LI. Nonnulli monachorum egredientes a monasterio non solum ad saeculum revertuntur, sed etiam et uxores accipiunt, igitur revocati in eodem monasterio a quo exierant, poenitentiae deputentur, ibique defleant crimina sua unde discesserunt.
LII. Religiosi propriae regionis qui nec inter clericos nec inter monachos habentur, sive hi qui per diversa loca vagi feruntur, ab episcopis in quorum conventu commorari noscuntur, licentia eorum coerceatur, ut aut in clero aut in monasterio deputentur propter eos qui ab episcopo suo aut propter languorem fuerint absoluti.
LIII. Si qui in discrimine constituti poenitentiam [Col. 0475D] accipiunt nulla manifesta scelera confitentes, sed tantum se peccatores esse praedicantes, hujusmodi si revelaverint, possunt etiam per morum probitatem ad gradus ecclesiasticos pervenire. Qui vero ita poenitentiam accipiunt, ut aliquod mortale peccatum perpetrasse publice fateantur, ad clerum vel honores ecclesiasticos pervenire nullatenus poterunt, quia se confessione propria notaverunt.
LIV. Quicunque ex saecularibus accipientes poenitentiam totonderunt se, et rursus praevaricantes laici effecti sunt, comprehensi ab episcopo suo ad poenitentiam ex qua recesserunt revocentur. Quod si aliqui per poenitentiam irrevocabiles sunt nec admoniti revertuntur, ut vere apostatae coram ecclesia [Col. 0476A] anathematis sententia condemnentur. Non aliter hi qui a parentibus detonsi fuerunt aut sponte amissis parentibus seipsos religioni devoverunt, et postea habitum saecularem sumpserunt, et iidem a sacerdote comprehensi ad cultum religionis acta prius poenitentia revocentur. Quod si converti non possunt velut apostatae anathematis sententiae subjiciantur, quae forma servabitur etiam in viduis, virginibus sacris, ac poenitentibus feminis, quae sanctimonialem habitum induerunt, et postea aut vestem mutaverunt, aut ad nuptias transierunt.
LV. Duo sunt genera viduarum, saeculares et sanctimoniales, saeculares viduae sunt quae adhuc disponentes nubere laicalem habitum non deposuerunt, sanctimoniales sunt quae jam mutato habitu [Col. 0476B] saeculari sub religioso cultu in conspectu sacerdotis et ecclesiae apparuerunt, hae si ad nuptias transierint juxta Apostolum non sine damnatione erunt, quia se primum Deo voventes postea castitatis propositum abjecerunt.
LVI. De Judaeis autem praecepit sancta synodus nemini deinceps ad credendum vim inferre. Cui enim vult Deus miseretur, et quem vult indurat, non enim tales inviti salvandi sunt, sed volentes, ut integra sit forma justitiae. Sicut enim homo propria arbitrii voluntate serpenti obediens periit, sic vocante se gratia Dei propriae mentis conversione, homo quisque credendo salvatur. Ergo non vi, sed libera arbitrii voluntate, ut convertantur suadendi sunt non potius impellendi. Qui autem jampridem [Col. 0476C] ad christianitatem coacti sunt sicut factum est temporibus religiosissimi principis Sisebuti, quia jam constat eos sacramentis divinis associatos et baptismi gratiam suscepisse, et chrismate unctos esse, et corporis Domini et sanguinis exstitisse participes, oportet ut fidem etiam quam vi vel necessitate susceperunt, tenere cogantur, ne nomen Domini blasphemetur, et fides quam susceperunt vilis ac contemptibilis habeatur.
LVII. Tanta est quorumdam «cupiditas, ut quidam eam appetentes (juxta quod ait Apostolus) etiam a fide erraverunt (I Tim. VI, 10) .» Multi quippe hucusque ex sacerdotibus atque laicis accipientes a Judaeis munera, perfidiam eorum suo patrocinio fovent, qui non immerito ex corpore Antichristi esse [Col. 0476D] noscuntur, quia contra Christum faciunt. Quicunque ergo deinceps episcopus sive clericus sive saecularis illis contra fidem Christianam suffragium, vel munere vel favore praestiterit, ut profanus et sacrilegus anathema effectus ab Ecclesia catholica habeatur extraneus, quia dignus est, ut a corpore Christi separetur, qui inimicis Christi patronus efficitur.
LVIII. Plerique qui ex Judaeis dudum ad Christianam fidem promoti sunt, nunc blasphemantes in Christo, non solum judaicos ritus perpetrasse noscuntur, sed etiam abominandas circumcisiones exercere praesumpserunt, de quibus consultu piissimi ac religiosissimi domini nostri Sisenandi regis [Col. 0477A] hoc sanctum decrevit concilium, ut hujusmodi transgressores pontificali auctoritate correcti ad cultum Christiani dogmatis revocentur ut quos voluntas propria non emendat animadversio sacerdotalis coerceat. Eos autem quos circumcidunt, si filii eorum sunt, a parentum consortio separentur, si servi, pro injuria corporis sui libertati tradantur.
LIX. Judaeorum filios vel filias ne parentum ultra involvantur erroribus, ab eorum consortio separari decernimus deputatos, aut monasteriis aut Christianis viris, aut mulieribus Deum timentibus, ut sub eorum conversatione cultum fidei discant, atque in melius instituti, tam in moribus, quam in fide proficiant.
LX. Judaei baptizati, si postea praevaricantes in [Col. 0477B] Christum qualibet poena damnati exstiterint, a rebus eorum fideles filios excludi non oportebit, quia scriptum est. «Filius non portabit patris iniquitatem (Ezech. XVIII, 20) .»
LXI. Saepe malorum consortia etiam bonos corrumpunt, quanto magis eos qui ad vitia proni sunt. Nulla ergo communio ultra sit Haebreis ad fidem Christianam translatis cum his qui adhuc in veteri ritu consistunt, ne forte eorum participio subvertantur. Quicunque ergo amodo ex his qui baptizati sunt infidelium consortia non vitaverint, et hi Christianis donentur, et illi publicis caedibus deputentur.
LXII. Judaei qui Christianas mulieres in conjugio habent, admoneantur ab episcopo civitatis ipsius, ut si cum eis permanere cupiunt, Christiani efficiantur, [Col. 0477C] quod si admoniti noluerint, separentur, quia non potest infidelis in ejus permanere conjunctione, quae jam in Christianam translata est fidem, filii autem qui ex talibus nati existunt fidem atque conditionem matris sequantur, similiter et hi qui procreati sunt de infidelibus mulieribus et fidelibus viris Christianam religionem sequantur, non Judaicam superstitionem.
LXIII. Non potest erga homines esse fidelis qui Deo exstiterit infidelis. Judaei ergo qui dudum Christiani effecti sunt, et nunc Christi fidem praevaricati sunt, ad testimonium dicendum 116 admitti non debent, quamvis esse se Christianos annuntient, quia sicut in fide Christi suspecti sunt, ita in testimonio humano dubii habentur. Infirmari [Col. 0477D] ergo oportet eorum testimonium qui in fide falsi docentur, nec eis esse credendum qui veritatis a se fidem abjecerunt.
LXIV. Praecipiente Domino atque excellentissimo Sisenando rege constituit id sanctum concilium, ut Judaei aut hi qui ex Judaeis sunt officia publica nullatenus appetant, quia sub hac occasione Christianis injuriam faciunt, ideoque judices provinciarum cum sacerdotibus eorum subreptiones fraudulenter relictas suspendant, et officia publica eos agere non permittant. Si quis autem haec permiserit, velut in sacrilegum excommunicatio proferatur, et is qui subrepserit publicis caedibus deputetur.
LXV. Ex decreto gloriosissimi principis hoc sanctum [Col. 0478A] elegit concilium, ut Judaeis non liceat Christianos servos, nec Christiana mancipia emere, nec cujusquam consequi largitatem. Nefas enim est, ut membra Christi serviant Antichristi ministris, quod si deinceps servos Christianos vel ancillas Judaei habere praesumpserint, sublati ab eorum dominatu libertatem a principe consequantur.
LXVI. Et si illi qui nulla ex rebus suis pauperibus Christi distribuunt, aeterni judicis voce in futuro condemnabuntur, quanto magis hi qui auferunt pauperibus quae non dederunt? Quapropter episcopi qui nihil ex proprio suo ecclesiae Christi compensaverunt, hanc divinam sententiam metuant, et libertos ex familiis ecclesiae ad condemnationem suam facere non praesumant, impium est enim ut [Col. 0478B] qui res suas ecclesiae non contulerit damnum inferat, et jus ecclesiae alienare contendat. Tales ergo libertos successor episcopus absque aliqua oppositione ad jus ecclesiae revocabit, quia eos non aequitas, sed improbitas absolvit.
LXVII. Episcopus qui mancipium juris ecclesiae non retento ecclesiastico patrocinio manumitti desiderat, duos meriti ejusdem et peculii coram concilio ecclesiae cui praeeminet per commutationem subscribentibus sacerdotibus offerat, ut rata et justa inveniatur definitio commutantis. Tunc enim liberam manumissionem, sine patrocinio ecclesiae concedere poterit, qui eum quem libertati tradere disponit, jam juri proprio acquisivit. Hujusmodi autem liberto adversus ecclesiam cujus juris exstitit accusandi vel [Col. 0478C] testificandi denegetur licentia. Quod si praesumpserit, placet ut stante commutatione in servitutem propriam revocetur cui nocere conatur.
LXVIII. Consensus totius concilii definivit, ut sacerdotes qui aut res suas ecclesiae relinquunt, aut nihil habentes, aliqua tamen praedia, aut familias ecclesiis suis conquirunt, licebit illis aliquos de famulis ejusdem ecclesiae manumittere juxta rei collatae modum quem antiqui canones decreverunt, ita ut cum peculio et posteritate sua ingenui sub patrocinio ecclesiae maneant, utilitates injunctas sibi juxta quod potuerint prosequentes.
LXIX. Liberti ecclesiae (quia nunquam moritur eorum patrona) a patrocinio ejusdem nunquam discedant, nec posteritas quidem eorum sicut priores [Col. 0478D] canones decreverunt. Ac ne libertas eorum in futura prole non pateat, ipsaque posteritas naturali ingenuitate obnitens sese ab ecclesiae patrocinio subtrahat necesse est, ut tam hi liberti, quam ab eis progeniti professionem episcopo suo faciant, per quam ex familia ecclesiae libertos effectos se esse fateantur, ejusque patrocinium non relinquant, sed juxta virtutem suam obsequium vel obedientiam praebeant.
LXX. Liberti ecclesiae qui a patrocinio ejus discedentes quibuslibet personis adhaeserunt, si admoniti redire contempserint, manumissio eorum irrita sit, quia per inobedientiae contemptum ingrati actione tenentur.
LXXI. Liberti ecclesiae qui a quibuscunque manumissi [Col. 0479A] sunt, et ecclesiae patrocinio commendati existunt, sicut regulae antiquorum Patrum constituerunt, sacerdotali defensione a cujuslibet insolentia protegantur sive in statu libertatis, sive in peculio quod habere noscuntur,
LXXII. Quicunque libertatem a dominis suis ita percipiunt, ut nullum sibi in eis obsequium patronus retentet, isti si sine crimine sunt ad clericatus ordinem suscipiantur, quia directa manumissione absoluti noscuntur; qui vero retento obsequio manumissi sunt, pro eo quod adhuc patroni servitute tenentur obnoxii, nullatenus sunt ad ecclesiasticum ordinem promovendi, ne quando voluerint eorum domini, fiant ex clericis servi.
LXXIII. De familiis ecclesiae constituere presbyteros, [Col. 0479B] et diacones per parochias liceat, quos tamen vitae rectitudo, et probitas morum commendat, ea tamen ratione ut antea manumissi libertatem status sui percipiant, et denuo ad ecclesiasticos honores succedant. Est enim irreligiosum obligatos existere servituti, qui sacri ordinis suscipiunt dignitatem, quidquid autem talibus aut per libertatem concessum, aut successione exstiterit datum, aut quolibet commodo collatum, non licebit eis quippiam inde in extraneas personas transmittere, sed omnia ad ejus ecclesiam qua manumissi sunt post eorum obitum pertinere. His quoque sicut et caeteris ecclesiae libertis accusandi vel testificandi adversus ecclesiam aditus intercluditur, ad quod si aspiraverint, non solum libertatis beneficio careant, sed etiam honoris gradu, [Col. 0479C] quem non dignitate naturae, sed tempore necessitatis promeruerunt.
LXXIV. Post instituta quaedam ecclesiastici ordinis vel decreta quae ad quorumdam pertinent disciplinam, postrema nobis cunctis sacerdotibus sententia est, pro robore nostrorum regum, et stabilitate gentis Gothorum pontificale ultimum sub Deo judice ferre decretum. Multarum quippe gentium (ut fama est) tanta exstat perfidia animorum, ut fidem sacramento promissam regibus suis observare contemnant, et ore simulent juramenti professionem, dum retineant mente perfidiae impietatem, jurant enim regibus suis, et fidem quam pollicentur, praevaricantur, nec metuunt volumen illud judicii Dei, per quod inducitur maledictio, multaque poenarum comminatio [Col. 0479D] super eos, qui jurant in nomine Dei mendaciter. Quae ergo spes talibus populis contra hostes laborantibus erit? Quae fides ultra cum aliis gentibus in pace credenda post foedus non violandum? Quae in hostibus jura stabili permanebunt sponsione, quando nec ipsis propriis regibus juratam fidem conservant, quis enim adeo furiosus est, qui caput suum manu sua propria desecet? Illi, ut notum est, immemores salutis suae propria manu seipsos interimunt in semetipsos suosque reges proprias convertendo vires. Et cum Dominus dicat: «Nolite tangere Christos meos (I Par. XVI, 22) ,» et David: «Quis extendit manum suam in Christum Domini, et innocens erit?» (I Reg. XXVI, 9) illis nec vitare metus [Col. 0480A] est perjurium, nec regibus inferre exitium. Hostibus quippe fides pacti datur, nec violatur. Quod si in bello fides vigeat, quanto magis in caeteris servanda est! sacrilegium quippe est, si violetur a gentibus regum suorum promissa fides, quia non solum in eos fit pacti transgressio, sed et in Deum, in cujus nomine pollicetur ipsa promissio. Inde est quod multa regna terrarum coelestis iracundia, ita permutavit ut pro impietate fidei et morum, alter ab altero solveretur. Unde et nos cavere oportet causam hujusmodi gentium, ne similiter plaga feriamur praecipiti, et poena puniamur crudeli. Si enim Deus angelis in se praevaricantibus non pepercit, qui per inobedientiam coeleste habitaculum perdiderunt, unde et per Isaiam dicit, «inebriatus est gladius [Col. 0480B] meus in coelo (Isai. XXXIV, 5) ,» quanto magis nos nostrae salutis interitum timere debemus, ne per infidelitatem eodem saeviente pereamus! Quod si divinam iracundiam vitare volumus, et severitatem ejus ad clementiam provocare cupimus, servemus erga Deum religionis cultum atque timorem, custodiamus erga principes nostros pollicitam fidem atque sponsionem. Non sit in nobis ut in quibusdam gentibus infidelitatis subtilitas impia, non subdolae mentis perfidia, non perjurii nefas, et conjurationum nefanda molimina. Nullus apud nos praesumptione regnum accipiat, nullus excitet mutuas seditiones civium, nemo meditetur interitus regum, sed defuncto in pace principe, primates gentis cum sacerdotibus successorem regni concilio communi constituant ut dum [Col. 0480C] unitatis concordia a nobis retinetur, nullum patriae gentisque dissidium per vim ambitionis moveatur. Quod si haec admonitio mentes nostras non corrigit, et ad salutem communem cor nostrum nequaquam perducit, audi sententiam nostram. Quicunque ergo ex nobis, vel totius Hispaniae populis qualibet conjuratione, vel studio sacramentum fidei suae, quod pro patriae gentisque Gothorum statu, vel conservatione regiae salutis pollicitus est, temeraverit, aut regem nece attrectaverit, aut potestate regni exuerit, aut praesumptione tyrannica regni fastigium usurpaverit, anathema sit in conspectu Dei Patris, et angelorum, atque ab Ecclesia catholica quam perjurio profanaverit, efficiatur extraneus, et ab omni coetu Christianorum alienus cum omnibus impietatis suae [Col. 0480D] sociis, quia oportet ut una poena teneat obnoxios quos similis error invenerit implicatos. Quod iterum secundo replicamus, dicentes: Quicunque amodo ex nobis, vel cunctis Hispaniae populis quolibet tractatu, vel studio sacramentum fidei suae quod pro patriae gentisque Gothorum statu, vel conservatione regiae salutis pollicitus est, violaverit, aut regem nece attrectaverit, aut potestate regni exuerit, aut praesumptione tyrannica regni fastigium usurpaverit, anathema in conspectu Christi et apostolorum ejus sit, atque ab Ecclesia catholica quam perjurio profanaverit, efficiatur extraneus, et ab omni consortio Christianorum alienus et damnatus in futuro judicio Dei. Habeatur cum participibus suis, quia dignum est, [Col. 0481A] ut qui talibus sociantur, ipsi etiam damnationis eorum participatione obnoxii teneantur. Hoc etiam tertio acclamamus, dicentes: Quicunque amodo ex nobis vel cunctis Hispaniae populis qualibet meditatione, vel studio, sacramentum fidei suae, quod propriae salutis gentisque Gothorum statu, vel incolumitate regiae potestatis pollicitus est, violaverit, aut regem nece attrectaverit, aut potestate regni exuerit, aut praesumptione tyrannica regni fastigium usurpaverit, anathema sit in conspectu Spiritus sancti et martyrum Christi, atque ab Ecclesia catholica, quam perjurio profanaverit, extraneus efficiatur, et ab omni communione Christianorum alienus, nec partem habeat justorum, sed cum diabolo et angelis ejus aeternis suppliciis condemnetur una cum eis qui [Col. 0481B] eamdem conjurationem nituntur, ut par poena perditionis constringat quos in perniciem prava societas copulat. Et ideo, si placet omnibus qui adestis, hoc tertio reiterata sententia vestrae vocis consensu firmate. Ab universo clero et populo dictum est: Qui contra hanc nostram definitionem praesumpserint, anathema maranatha, hoc est, perditio in adventu Domini sint, et cum Juda Iscarioth partem habeant ipsi, et socii eorum. Amen. Quapropter nos ipsi, et sacerdotes omnes sanctam Ecclesiam Christi, ac populum admonemus, ut haec tremenda, et totiens reiterata sententia nullum ex nobis praesenti atque aeterno condemnet judicio, sed fidem promissam erga gloriosissimum dominum nostrum Sisenandum regem custodientes, ac sincera illi devotione [Col. 0481C] famulantes, non solum divinae pietatis in nobis clementiam provocemus 117, sed etiam gratiam antefati principis percipere mereamur. Te quoque praesentem regem ac futuros aetatum sequentium principes humilitate debita deposcimus, ut moderati et mites erga subjectos existentes, cum justitia et pietate populos a Deo vobis creditos regatis, bonamque vicissitudinem qui vos nobis constituit largitori Christo rependatis, regnantes in humilitate cordis cum studio bonae actionis. Nec quisquam vestrum solus in causa captivum, aut reum sententia feriat, sed consensu publico cum rectoribus ex judicio manifesto delinquentium culpa patescat servata a vobis in offensis mansuetudine, ut non severitate magis in illis quam [Col. 0481D] indulgentia polleatis, et dum omnia haec auctore Deo pio a vobis moderamine conserventur, et reges in populis, et populi in regibus, et Deus in utrisque laetetur. Sane de futuris regibus hanc sententiam promulgamus, ut si quis ex eis contra reverentiam [Col. 0482A] legum superba dominatione et fastigio in flagitiis, et facinore, sive cupiditate crudelissima potestatem in populis exercuerit, anathematis sententia a Christo domino condemnetur, et habeat a Deo separationem atque judicium propter quod praesumpserit prava agere et in perniciem regnum deducere. De Simithilane vero qui propria scelera metuens seipsum regno privavit, et potestatis fascibus exuit id cum gentis consultu decrevimus, ut neque eum vel uxorem ejus propter mala quae commiserunt neque filios eorum unitati nostrae unquam consociemus, nec eos ad honores a quibus ob iniquitatem dejecti sunt aliquando promoveamus. Quique etiam sicut in fastigio regni habentur extranei, ita possessione rerum quas de miserorum [Col. 0482B] sumptibus auxerant maneant alieni praeter id quod pietate piissimi principis nostri fuerunt consecuti. Non aliter et Geillanem memorati Simithilane et sanguine et scelere fratrem, qui nec in germanitatis fide stabilis exstitit, nec fidem glorioso domino nostro pollicitam conservavit, hunc ergo cum conjuge sua, sicut et ante factum est, a societate gentis atque consortio nostro placuit separari, nec in amissis facultatibus in quibus per iniquitatem creverant reduces fieri, praeter id quod consecuti fuerint pietate clementissimi principis, cujus gratia bonos donorum praemiis ditat, et malos a beneficentia sua non separat. Gloria autem et honor omnipotenti Deo nostro in cujus nomine congregati sumus. Post haec pax et salus et diuturnitas piissimo et amatori Christi domino nostro [Col. 0482C] Sisenando regi, cujus devotio nos ad hoc decretum salutiferum convocavit. Corroboret ergo gratia regnum illius, gentesque Gothorum in fide catholica, annis et meritis protegat illum usque ad ultimam senectutem summi Dei gratia, et post praesentis regni gloriam ad aeternum regnum transeat, ut sine fine regnet, qui in saeculo feliciter imperat, ipso praestante qui est Rex regum et Dominus dominorum cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen. Definitis itaque his quae superius comprehensa sunt, annuente religiosissimo principe, placuit deinde nulla re impediente a quolibet nostrorum quae constituta sunt temerari, sed cuncta salubri concilio conservari. Et quia profectibus ecclesiae et animae nostrae conveniunt, etiam propria subscriptione [Col. 0482D] (ut permaneant) roboramus. Ego Isidorus in Christi nomine Spalensis ecclesiae metropolitanus episcopus haec constituens subscripsi. Similiter et alii episcopi subscripserunt numero quadraginta.
- [Col. 0481D] 1. De institutione novarum litaniarum.
- 2. De custodia salutis regum et defensione prolis absentium principum.
- [Col. 0482D] 3. De reprobatione personarum quae prohibentur adipisci regnum.
- 4. De his qui sibi blandiuntur spe rege superstite.
- [Col. 0483A] 5. De his qui principes maledicere praesumunt.
- 6. Ut regum fideles a successoribus regum rerum jure non fraudentur pro servitutis mercede.
- 7. Quod in celebritate cunctorum conciliorum synodus Toletana temporibus Sisenandi habita per [Col. 0484A] probationem vocis clare ob custodiam sui cunctis debeat innotescere.
- 8. De indulgentia principum noxiis servata.
- 9. De favore principum concilii acclamatione concesso.
[Col. 0483A] Apud urbem Toletanam diversis ex provinciis Hispaniae sacerdotes Domini qui in uno pacis osculo in basilica sanctae martyris Leochadiae consedimus gratiarum actiones omnipotenti Deo persolvimus, propter suam misericordiam magnam, cujus [Col. 0483B] nutu in hanc convenimus concordiam, et gloriosi principis nostri Chintillani regis initia, ob cujus salutis et felicitatis constantiam supernam imploramus clementiam, qui se in medio nostri coetus ingressus cum optimatibus et senioribus palatii supplex omnium orationibus commendavit, suosque fideles ita facere sancta exhortatione coegit, atque hanc institutionem quam ex praecepto ejus et decreto nostro sancimus, divina inspiratione praemisit.
CAP. I. Scilicet ut in cuncto regno a Deo concesso specialiter et propria haec religiosa omni tempore teneatur observantia, ut a die Iduum Decembrium litania triduo ubique annua successione peragatur, et indulgentia delictorum lacrymis impetretur. Quod [Col. 0483C] si dies Dominica intercesserit, in sequenti hebdomada celebretur, ut quoniam abundante iniquitate efficitur, ut usquequaque prolata malitia nova exerceat facinora, nova quoque haec ipsa consurgat consuetudo, quae possit ante omnipotentis oculos nostra esse purgatio.
II. Summa autem nobis vigilantia et grandi religionis cura providendum est, ut mala quae assidue perhibita perpetrantur circumspecta disciplina ecclesiastica exstirpentur. Non enim est incassum scriptum: Pestilente flagellato stultus sapientior erit. Quamobrem quoniam praeponderante onere delictorum experientia poenae semper ac saepe fieri discimus quod magnopere vitare debemus. Quod etiam custoditur cum hoc quod divinis sacramentis spopondimus, temeritate non violamus. Ideoque est [Col. 0483D] compescendum quod crebro invenitur transgressum. Sed ne succedentes praecedant, ac deinde sequentes invideant altioribus, et cuncta quieta et pacata permaneant, haec in concilio communiter considerata defertur sententia, ut servetis quaecunque universali et magna synodo provisa conscriptaque circa principum salutem et utilitatem sunt. Haec quoque adjecta custodiantur, videlicet ut omni benignitate omnique firmitate circa omnem potestatem principis nostri Chintillani regis teneatur dilectio, et praebeatur rationabile defensionis adminiculum, ne rebus juste provisis [aut etiam parentum digna provisione procuratis vel juris proprietate injuste fraudulentur, nec a] quoquam causa illicite exquisita [Col. 0484A] laedendi eos praebeatur, nec quocunque modo quibuslibet rebus spreta dilectione molestentur. Haec enim licentia efficit et principes in subjectis suspectos, et subjectos in bonis principum cupidos. [Col. 0484B] Quocirca ne et praemissa contemnantur, et ut cupiditas radix omnium malorum auferatur, contestamur omnes praesentes et absentes, vel etiam futuris temporibus consequentes, coram Deo et angelis ejus, quod si quisquam contestationis temerator exstiterit atque contemptor, et quacunque argumentatione odiose eos molestare, aut in aliquo fuerit conatus laedere, sit anathema in Christianorum omnium coetu, atque superno condemnetur judicio, sit exprobrabilis omnibus catholicis et abominabilis sanctis angelis in ministerio Dei constitutis, sit hoc saeculo perditus, et in futuro condemnatus qui tam rectae provisioni noluit praebere consensum.
III. Inexpertis novis moribus novam decet invenire medelam, quapropter quoniam sunt inconsideratae [Col. 0484C] quorumdam mentes, et se minime capientes, quos nec origo ornat, nec virtus decorat, qui passim putant licenterque ad regalia majestatis pervenire fastigia: hujus rei causa nostra omnium cum invocatione divina praebetur sententia, ut si quis talia meditatus fuerit, quem nec electio omnium praeficit nec Gothicae gentis nobilitas ad hunc apicem trahit, sit consortio catholicorum privatus, et divino anathemate condemnatus.
IV. Ergo quia et religioni inimicum et hominibus constat esse perniciosum futura illicite cogitare, et casus principum exquirere, ac sibi in posterum providere cum scriptum sit: «Non est vestrum nosse momenta vel tempora quae Pater posuit in sua potestate (Act. I, 7) ,» hoc decreto censemus, [Col. 0484D] ut quisquis inventus fuerit talia perquisisse, et vivente principe in alium attendisse pro futura regni spe, aut alios in se propter id attraxisse, a conventu catholicorum cum excommunicationis sententia expellatur.
V. Sed et hoc pro pestilentiosis hominum moribus salubri deliberatione censemus, ne quis in principem maledicta congerat, scriptum est enim a legislatore: «Principem populi tui ne maledixeris (Exod. XXII, 28) .» Quod si quis fecerit, excommunicatione ecclesiastica plectatur: nam si maledicti regnum Dei non possidebunt, quanto magis talis ab Ecclesia necessario pellitur, qui divinae violator sententiae invenitur?
[Col. 0485A] VI. Simili providentia pro fidelibus regum nostra datur sententia, ut quisquis superstes principum exstiterit, juste in rebus profligatis aut largitate principis acquisitis nullam debeat habere jacturam, nam si licenter et injuste perturbentur fidelium mentes, nemo optabit proprium ac fidele praebere obsequium, dum cuncta, nutant in incertum, et in futuro discriminis formidant causam, sed saluti et rebus eorum principalis pietas debet praebere suffragia, exemplis enim caeteri provocantur ad fidem cum fideles non fraudantur mercede.
VII. Propter malarum mentium facilitatem et memoriae oblivionis hoc sacratissima statuit synodus, ut in omni concilio episcoporum Hispaniae universalis concilii decretum quod propter principum nostrorum [Col. 0485B] est salutem constitutum, peractis omnibus in synodo publica voce debeat pronuntiari, quatenus saepe replicatum auribus vel assiduitate iniquorum mens territa corrigatur, quae ad praevaricandum et oblivione et facilitate perducitur.
[Col. 0486A] VIII. In his omnibus quae praemisimus potestatem indulgentiae in culpis delinquentium principi reservamus, ut juxta bonitatis suae moderamen ubi emendationem prospexerit mentium, veniam tribuat culparum.
IX. His vero omnibus finem et robur subscriptione nostra facientes, gloriam et laudem omnipotenti Domino Deo in quantum mortalium valitudo sinit, reddimus; post haec gratias excellentissimo et gloriosissimo principi nostro Chintillano regi peragimus, cujus ardor fidei studium bonae intentionis, et unanimitatis 118 concordiam nobis tribuit et charitatis. Donet ei Dominus de inimicis triumphum, et de beatitudine gaudium, custodiat eum protectione assidua, et muniat bonae voluntatis suae circumspectione [Col. 0486B] tutissima, cujus regnum manet in saecula saeculorum. Ego Eugenius Toletanae Ecclesiae, provinciae Carthaginensis metropolitanus episcopus, his omnibus de caeteris annuens sub. Similiter et alii episcopi subscripserunt numero viginti.
- [Col. 0485B] 1. De plenitudine fidei catholicae.
- 2. De observatione litaniarum.
- 3. De custodia fidei Judaeorum.
- 4. De damnatione clericorum per pecuniam ecclesiasticos gradus assequentium.
- [Col. 0485C] 5. De stipendiis clericorum ne a jure alienentur ecclesiarum.
- 6. De viris et feminis sacris propositum transgredientibus sacrum.
- 7. De poenitentibus transgressoribus.
- 8. Quod quibusdam poenitentibus pristina tradantur collegia.
- 9. De professoribus et obedientia libertorum ecclesiae.
- 10. De progenie libertorum ecclesiae ne eis vel pronuntiatione ab ecclesia liceat evagari.
- [Col. 0486B] 11. Ne in accusatione legitima quispiane condemnetur.
- 12. De confugientibus ad hostes.
- 13. De honore primatum palatii.
- 14. De remuneratione collata fidelibus regum.
- [Col. 0486C] 15. Ut res ecclesiae a quibuslibet juste collatae in earum firma stabilitate permaneant.
- 16. De incolumitate et adhibenda dilectione regiae prolis.
- 17. De his qui rege superstite aut sibi aut aliis adfuturum provident regnum, et de personis quae prohibentur ad regnum accedere.
- 18. De custodia vitae principum et defensione procedentium regum a sequentibus adhibenda.
- 19. De gratiarum actionibus in communione concilii Deo et principi datis.
[Col. 0485D] Convenientibus nobis Hispaniarum Galliciaeque pontificibus cum orthodoxi et gloriosi Chintillani regis salutaribus hortamentis, absque impedimento in praetorio Toletano, in ecclesia sanctae Leochadiae martyris sedibus collocatis, sub die sexta Idus Januarii, anno primo praedicti principis et triumphatoris Christi, aera DCLXXX, statuimus subter inserta.
CAP. I. Cum primum omnipotenti Deo pro corona fratrum, ita numerosae gratiae in nobis fuissent peractae, nihil melius, nihil salubrius omnium insedit animo quam more synodi universalis post solemnia perfunctae orationis quod mente interius ruminabamus lingua narraremus, et quod corde credebamus, ore ructaremus superna favente sententia quae ait: «Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. XLIV, 2) ,» et juxta prophetam: Verbum fecit Dominus abbreviatum super terram. Quamobrem ex abundantia nostri cordis sit confessio vocis ut fidem quam omnium mens intrinsecus gestat, in confessione interpres lingua foris effundat. Itaque credimus et profitemur sacratissimam omnipotentissimam Trinitatem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum solum non, solitarium, unius essentiae, virtutis, potestatis, majestatis, uniusque naturae, discretam in separabilibus personis, indiscretam essentialiter substantia deitatis, creatricem omnium creaturarum, Patrem ingenitum increatum, fontem et originem totius divinitatis, Filium a Patre intemporaliter ante omnem creaturam sine initio genitum non creaturam, nam nec Pater unquam sine [Col. 0487A] Filio, nec Filius exstitit sine Patre, sed tamen Filius Deus de Patre Deo, non Pater Deus de Filio Deo, ille autem Filius Patris, et Deus de Patre per omnia coaequalis Patri, Deus verus de Deo vero, Spiritum verum sanctum neque genitum neque creatum, sed de Patre Filioque procedentem utriusque esse Spiritum. Ac per hoc substantialiter unum sunt qui et unus ab utroque procedit. In hac autem Trinitate tanta est unitas substantiae, ut pluralitate careat, et aequalitatem teneat. Nec minor in singulis quam in omnibus, nec major quam in singulis personis manet. Ex his tribus divinitatis personis solum Filium fatemur ad redemptionem humani generis, propter culparum debita quae per inobedientiam Adae originaliter, et nostro libero arbitrio [Col. 0487B] contraximus resolvenda secreto Patris, ex arcano prodidisse, et hominem sine peccato de sancta semper virgine Maria assumpsisse, ut idem Filius Dei Patris esset Filius hominis, Deus perfectus et homo perfectus, ut homo perfectus et Deus esset unus Christus, naturis in duabus una persona, ne quaternitas Trinitati accederet, si in Christo geminata persona esset. Ergo a Patre, et Spiritu sancto separabilis creditur persona, ab homine autem assumpto natura, idem cum eodem homine unus exstat persona cum Patre et Spiritu sancto natura, ac, sicut diximus, ex duabus naturis et una persona, unus est Dominus noster Jesus Christus, in forma divinitatis aequalis Patri, in forma servi minor Patre. Haec est enim vox ejus in psalmo: «De ventre matris meae Deus [Col. 0487C] meus es tu (Psal. XXI, 11) .» Natus itaque a Deo sine matre, natus a virgine sine Patre, solus «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joann. I, 14) .» Et cum tota cooperata sit Trinitas formationes suscepti hominis, quoniam inseparabilia sunt opera Trinitatis, solus tamen Filius suscepit hominem in singularitate personae, non in unitate divinae naturae, id est quod proprium est Filii non quod commune est Trinitati. Nam si unam nati hominis, Dei alteram confecisset personam, tota Trinitas corpus assumpsisset, quoniam constat naturam Trinitatis esse unam, non tamen personam. Hic ergo Dominus noster Jesus Christus missus a Patre suscipiens quod non erat, nec amittens quod erat, inviolabilis de suo, mortalis de nostro, venit in hunc mundum peccatores [Col. 0487D] salvos facere et credentes justificare, faciensque mirabilia traditus est propter delicta nostra, mortuus est propter expiationem nostram, resurrexit propter justificationem nostram, hujus livore sanati, hujus morte Deo Patri reconciliati, hujus resurrectione sumus resuscitati. Quem etiam venturum in fine exspectamus saeculorum, cum resurrectione omnium aequissimo suo judicio redditurum justis praemia, impiis poenas. Ecclesiam quoque catholicam credimus sine macula et ruga, corpus ejus esse, regnumque habituram cum capite suo omnipotenti Christo Jesu, postquam hoc corruptibile induerit incorruptionem, et mortale immortalitatem, ut sit Deus omnia in omnibus. Hac fide corda purificantur, hac [Col. 0488A] haereses exstirpantur, in hac omnis Ecclesia collata jam coelesti regno deinceps in saeculo praesenti gloriatur, et non in alia fide est «salus, nec enim nomen aliud est sub coelo datum hominibus in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV, 12) .»
II. Religiosissimi principis nostri devotionem et nostrorum consacerdotum primo anno regni sui constitutionem cum magna reverentia et veneratione suscipientes, quam constat jam in omni regno suo annua vice celebrari, quam placuit etiam nostra assertione firmari: proinde universalis auctoritate censemus concilii, ut hi dies litaniarum quae in synodo praemissa sunt instituti, eodem in tempore quo jussi sunt excoli, annuo recursu omni observatione habeantur celeberrimi, ut pro illis quibus nunc [Col. 0488B] usque simul sumus implicati delictis, sit nostra expiatio ante oculos Dei omnipotentis.
III. Inflexibilis Judaeorum perfidia deflexa tandem videtur pietate et potentia superna. Hinc enim liquet quod in spiramine summi Dei excellentissimus et Christianissimus princeps ardore fidei inflammatus, cum regni sui sacerdotibus praevaricationes et superstitiones eorum eradicare elegit funditus, nec sinit degere in regno suo eum qui non est catholicus, ob cujus fervorem fidei gratias omnipotenti Domino coelorum agimus, eo quod tam illustrem creaverit animam et sua repleverit sapientia, ipse quoque donet ei et in praesenti saeculo longaevam vitam, et in futuro gloriam aeternam. Illud autem provida nobis cura, et valde est decernendum vigilanti solertia, ne [Col. 0488C] ejus fidei calor, et noster labor quandoque in posteris tepefactus liquescat. Quocirca consonam cum eo corde et ore promulgamus Deo placituram sententiam, simul etiam cum suorum optimatum illustriumque virorum consensu et deliberatione sancimus, ut quisquis succedentium temporum regni sortitus fuerit apicem, non ante conscendat regum sedem, quam inter reliqua conditionum sacramenta pollicitus fuerit hanc se catholicam non permissurum eos violare fidem, sed et nullatenus eorum perfidiae favens vel quolibet neglectu, aut cupiditate illectus, ad praecipitia infidelitatis aditum praebeat praevaricationis, sed quod magnopere nostro est tempore conquisitum debeat illibatum perseverare in futurum. Nam incassum bonum agitur, si non ejus providetur [Col. 0488D] perseverantia. Ergo postquam ordine praemissorum ad gubernacula accesserit regni, si ipse temerator hujus exstiterit promissi, sit anathema marathana in conspectu Dei, et pabulum efficiatur ignis aeterni, simulque cum eo damnatione perculsi quicunque sacerdotum vel quilibet Christianorum eorum implicati fuerint terrore. Nos etenim ita praesentia decernimus, ut praeterita quae in universali synodo de Judaeis conscripta sunt confirmemus, quoniam ea quae necessaria pro eorum salvatione scribi potuerunt, in eisdem esse cauta sancimus. Quapropter quae tunc decreta sunt valitura esse censemus.
IV. Saepe pullulantia pravitatis germina licet saepissime [Col. 0489A] primum justa noverimus severitate damnata, quia tamen crebris conspiciuntur denuo vigere radicibus, justitiae acriore vigore radicitus amputare sancimus. Proinde quicunque Simonis imitator simoniacae quoque haeresis exstiterit sectator ut ecclesiasticorum ordinum gradus non dignitate morum obtineat, sed munerum impensione conquirat et per oblata munera capiat, quibus hunc nec rationis ordo, nec dignitas morum ulla commendat, talis inventus sacrorum ordinum apices penitus adipisci nullo modo permittatur, sed et si adeptus fuerit, communione privatus cum ordinatoribus suis propriorum bonorum amissione damnetur.
V. Saepe fit ut proprietati originis obsistat longinquitas temporis. Quapropter providentes decernimus, [Col. 0489B] ut quis clericorum stipendium de rebus ecclesiae cujusquam episcopi percipit largitate, sub precariae nomine debeat professionem scribere, nec praetentione diuturna praejudicium afferat ecclesiae, et quaecunque in usu perceperit, debeat utiliter laborare, ut nec res divini juris videantur aliqua occasione negligi, et subsidium ab ecclesia cui deserviunt percipere possint clerici. Quod si quis eorum contempserit facere, ipse se stipendio suo videbitur privare.
VI. Proclivis cursus est ad voluptatem et imitatrix natura vitiorum: quamobrem quisquis virorum vel mulierum habitum semel induerit spontanee religiosum, aut si vir deditus ecclesiae, vel femina fuerit aut fuit delegata puellarum monasterio, in utroque sexu praevaricator ad propositum invitus reverti cogatur, [Col. 0489C] ut vir detondeatur, et puella ad monasterium regrediatur. Si autem quolibet patrocinio desertores permanere voluerint, sacerdotali sententia a Christianorum coetu habeantur extorres, ut nec locus eis ullus sit communionis. Viduae quoque sicut universalis synodus jam statuit professionis vel habitus sui desertrices superiori sententia condemnentur.
119 VII. Quamvis priora nunquam siluerint de tanto facinore concilia, ratio tamen deposcit ut ea quae frequenti praevaricatione iterantur, frequenti sententia condemnentur. Et ideo, tanta exstitit perversitas hominum ut hi, quos sub religioso habitu poenitentiae professio pro venia peccatorum ad manum sacerdotis deducit vel adduxit, iterum rediviva malitia ad vitae pristinae sordes revocet. Hujus rei [Col. 0489D] causa, sancta synodus decernit ut, si qui ingenuorum utriusque sexus sub nomine poenitentis in habitu religioso sunt conversati, post haec autem comam nutrientes vel vestimenta saecularia sumentes, ad id quod reliquerant, redierunt, ab episcopo civitatis, in cujus territorio sunt conversi, comprehensi rursus legibus poenitentiae in monasteriis subdantur inviti; quod si fieri propter alicujus potestatis vigorem difficile fuerit, tunc sicut priscorum canonum statuerunt decreta, quousque ad dimissum ordinem revertantur, excommunicati et anathemate condemnati habeantur. Similiter et hi qui post communionem vel interdictum cum ipsis communicaverint. Sacerdos autem ad quem pertinere noscuntur, [Col. 0490A] si eos quolibet munere vel favore aut negligentia admonere noluerit ut aut revertentes suscipiat, aut contemnentes de ecclesia rejiciat, simili sententia plectatur, quousque emendationis eorum vel damnationis ab eo sententia promulgetur.
VIII. Antiqui et sanctissimi est Patris sententia papae Leonis, ut is qui in aetate adolescentiae positus, dum mortis formidat casum, pervenerit ad poenitentiae remedium, si conjugatus forte fuerit incontinens, ne postea adulterii incurrat lapsum, redeat ad pristinum conjugium quousque possit adipisci temporis maturitate continentiae statum. Quod nos sicut de viris ita de feminis aequo modo censemus, non quidem hoc generaliter et canonice praeceptum, sed constat a nobis pro humana fragilitate indultum, [Col. 0490B] ea duntaxat ratione, ut si is qui poenitentiae non est legibus deditus ante ab hac vita decesserit quam ex consensu ad continentiam eorum unde fuerit regressus, superstiti non liceat denuo ad uxoris transire amplexus. Si autem illius vita exstiterit superstes qui non accepit benedictionem poenitentis nubat, si se continere non potest, et ulterius consortio fruatur uxoris, quod de utroque sexu pari modo a nobis manifestum est decretum esse, ita videlicet, ut in his omnibus sacerdotis ordinatio exspectetur, ut juxta quod aetatem aptam perspexerit, continentiae absolutionis vel districtionis tribuat legem.
IX. Longinquitate saepe fit temporis ut non pateat conditio originis, unde jam decretum est in anterioris universalis concilii canone ut, professionem [Col. 0490C] suam liberti Ecclesiae debeant facere qui profiteantur se et de familiis esse Ecclesiae, et Ecclesiae obsequium nunquam relicturos. Unde his quoque nos adjicimus ut, quotiens cursum vitae sacerdos impleverit, et de hac vita migraverit, mox cum successor ejus advenerit, omnes liberti Ecclesiae vel ab eis progeniti chartulas suas in conspectu omnium debeant ipsi, qui substituitur, pontifici publicare et professionem conspectu Ecclesiae renovare, quatenus status sui vigorem obtineant, et obedientia eorum Ecclesia non careat. Si autem aut scripturas libertatis suae intra annum ordinationis novi pontificis manifestare contempserint, aut professiones renovare noluerint, vacuae et inanes chartulae ipsae remaneant, et illi origini suae redditi sint perpetuo [Col. 0490D] servi.
X. Etenim decet ut hi quorum parentes titulum libertatis de familiis ecclesiae perceperint, intra ecclesiam cui obsequium debent causa eruditionis enutriantur. Contemptus quippe est patronorum si, ipsis neglectis, aliis ad educandum detur progenies manumissorum.
Itaque censemus ut sine status sui praejudicio ab episcopo habeantur in doctrinae obsequio, quatenus et illi debitum reddant famulatum, et nullum patiantur suae ingenuitatis detrimentum. Eos vero qui aliter quam sententia nostra decreverit agere tentaverint, invitos jubemus ab episcopis ad haec ipsos reduci. Quod si forte parentes corum pontificibus [Col. 0491A] suis dare contempserint, et alios sibi patronos adoptaverint, ingratorum feriantur lege libertorum.
XI. Dignum est ut vita innocentis nulla maculetur pernicie accusatoris. Ideo quisquis a quolibet criminatur, non ante accusatus supplicio detur, quam accusator praesentetur, atque legum et canonum sententia exquiretur. Quod si indigna ad accusandum persona invenitur, ad ejus accusationem non judicetur.
XII. Pravarum audacia mentium saepe malitia cogitationum aut causa culparum refugium appetit hostium. Unde quisquis patrator culparum exstiterit talium, virtutem petens defendere adversariorum, et patriae vel genti suae detrimenta intulerit [Col. 0491B] rerum, potestate regis ac gentis reductus, excommunicatus et retrusus longinquioris poenitentiae legibus subdatur; quod si ipse mali sui prius reminiscens ad ecclesiam fecerit confugium, intercessu sacerdotum et reverentia loci regia in eis pietas reservetur comitante justitia.
XIII. Qui primatu dignitatis atque reverentiae vel gratiae ob meritum in palatio honorabiles habentur, his a junioribus modestus honor per omnia deferatur, qui etiam minores a senioribus et dilectionis amplectantur affectu, et utilitatis imbuantur exemplo.
XIV. Praemium fraudare fidelibus non solum inhumanum, sed etiam existit injustum. Ideoque cum fidei meritum tam in rebus divinis quam in humanis [Col. 0491C] non habeatur ingratum, dignum videtur ut sacerdotali sententia consulamus fidelibus regis. Proinde ut anno primo serenissimi principis nostri decrevit concilium sanctum omnes fideles qui obsequio et sincero servitio voluntatibus vel jussis paruerint principis totaque intentione salutis ejus custodiam habuerint, a regni successoribus, nec a dignitate nec a rebus pristinis causa repellantur injusta, sed nunc ita pro uniuscujusque utilitate principis moderentur discretione, sicut eos perspexerit necessarios esse patriae; et sic illis impartiatur benignitas, ut in caeteris magnae monstretur gratiae potestas, quatenus ita omnia in rebus juste conquisita lucrentur ut posteris relinquendi vel quibus voluntas eorum decreverit conferendi spontaneo fruantur arbitrio. [Col. 0491D] Caeterum si infidelis quisquam in capite regio aut inutilis in rebus commissis, praesente domino nostro piissimo Chintillano rege exstiterit, in clementia ejus maneat potestatis suo nutu constituenda hujusmodi moderatio, nefas est enim in dubium deducere ejus potestatem, cui omnium gubernatio superno constat delegata judicio. Quod si post decessum quispiam repertus fuerit ejus vitae fuisse infidelis, quidquid largitate ipsius in rebus habuit conquisitis careat, confiscando illo et fidelibus largiendo.
XV. Quia his qui principibus digne deserviunt, atque deferentibus fidele illis obsequium constat nos optimum ministrasse suffragium, dum juste a principibus acquisita in eorum jure persistere sancimus [Col. 0492A] indivisa: aequum est maxime ut rebus ecclesiarum Dei adhibeatur a nobis providentia opportuna, adeo ut quaecunque res ecclesiis Dei a principibus juste concessae sunt, vel fuerint, vel cujuscunque alterius personae quolibet titulo illis non injuste collatae sunt vel exstiterint, ita in earum jure persistere firma stabilitate jubemus, ut evelli quoquo casu vel tempore nullatenus possint. Opportunum est enim, ut sicut fidelia hominum servitia non existere censuimus ingrata, ita ecclesiis collata, quae propria sunt pauperum alimenta, eorum injuriae pro mercede offerentium maneant inconvulsa.
XVI. Sicut insolentia malorum regum odiosa et exsecrabilis semper existit subjectis, ita bonorum provida utilitas amabilis efficitur populis. Quocirca [Col. 0492B] quis ferat, aut quis talem errantem Christianum videat qui regiam sobolem, aut posteritatem conetur exspoliare rebus, aut privare dignitatibus? quod ne fiat, cum generalis promatur de principis filiis sententia, de praesenti excellentissimi Chintillani regis posteritate dantur apta decreta a nobis, ut ea quae synodus praeterito anno in hac ecclesia habita constituit, circa omnem posteritatem ejus universitas regni sui conservet, hoc est ut praebeatur filiis ejus dilectio benigna et firma, et tribuantur ubi loci opportunitas exhibuerit defensionis adminicula justa, ne de rebus juste profligatis, aut parentum dignitate procuratis, vel largitate principum, vel alicujus impensis, aut etiam proprietate debitis fraudentur quibuslibet insidiis calliditatis, neque a quoquam [Col. 0492C] laedendi eos praebeantur argumenta machinationis, quia dignum est ut cujus regimine habemus securitatem, ejus posteritati decreto concilii impertiamus quietem. Denique tanta erga nos nostri principis exstant beneficia, ut longum sit sigillatim ea promere lingua. Ipse enim auctore Deo nobis pacem, ipse quasi captivam reduxit charitatem, ipsius ope quieti, ipsius sumus largitione ditati, ipse medicamine bonitatis suae, et reis pepercit, et rectos sublimavit. Cui si dignis voluerimus respondere beneficiis, non tantis exstamus copiis virtutis, quibus tantae voto sufficiamus voluntatis.
XVII. Quoniam in concilio anteriori, quod anno primo gloriosi principis nostri habitum est, de hujusmodi re fuerit promulgata sententia, tamen placet [Col. 0492D] iterare quod convenit custodiri. Itaque regis vita constante, nullus sibi aliquo opere, vel deliberatione cujuscunque dignitatis laicus, seu gradus episcopi, aut presbyteri, aut diaconi consecratus, caeterisque clericatus officiis deditus futurum regem provideat contra viventis regis utilitatem, et procul dubio voluntatem, nullo blandimento, vel suasione pro eadem spe, aut alios in se trahat, aut ipse in alium acquiescat. Iniquum enim, et valde exsecrabile Christianis debet haberi futuri temporis illicitis prospicere, et vitae suae ignaros ventura disponere. Quod si quisque jam talia iniqua deliberatione cum quocunque est meditatus, hoc sibi noverit esse sacerdotali moderatione concessum, si veniabiliter poscit, ut hoc [Col. 0493A] sine mora praesentis principis auribus studeat publicare. Si autem retineat, et deliberationis suae machinamenta noluerit dicere, pessimo plectatur anathemate; rege vero defuncto, nullus tyrannica praesumptione regnum assumat, nullus sub religionis habitu detonsus, aut turpiter decalvatus, aut servilem originem trahens, vel extraneae gentis homo, nisi genere et moribus dignis promoveatur ad apicem regni. Temerator autem hujus praeceptionis sanctissimae perpetuo anathemate damnetur.
XVIII. Jam quidem in antecedenti universali synodo saluti nostrorum principum constat esse consultum, sed libet iterare bene sancita, et digna auctoritate munire salubriter ordinata: ideoque testamur coram Deo et omni ordine angelorum, coram [Col. 0493B] prophetarum atque apostolorum vel omni martyrum choro, coram omni Ecclesia catholica et Christianorum coetu, ut nemo intendat in interitum regis, nemo vitam principis attrectet, nemo regni eum gubernaculis privet, nemo tyrannica praesumptione apicem regni sibi usurpet, nemo quolibet machinamento in ejus adversitate sibi conjuratorum manum associet; quod si quidquam horum quisquam nostrorum temerate praesumpserit, anathemate divino perculsus absque ullo remedii loco habeatur condemnatus aeterno judicio. Is autem qui ejus sedem fuerit assecutus, 120 si vult tanto expiari piaculo [Col. 0494A] quasi proprii patris ejus ulciscatur interitum. In cujus defensionis auxilium universi regni Gothorum consentiat fortitudo. Si autem desidiae causa, et minori zelo, tam funestum noluerit vindicare scelus, sint omnes ex nostra sententia opprobrium caeteris gentibus.
XIX. His omnibus rite dispositis, et diuturna collatione deliberatis, benedictionem, gloriam et honorem invisibili omnium auctori rependimus luminum Patri, et in conservandis ejus imploramus opem suffragii, ut constitutionibus nostris robur tribuat, seu virtutem, fragilitatemque humanam huic dispositioni reddat efficacem, id est salubrem, ut non judicet praevaricatricem. Nos ergo omnia superscripta omni auctoritate priscorum canonum subscriptione nostra [Col. 0494B] firmamus, et gratias agimus Christianissimo et gloriosissimo Chintillano principi nostro, cujus studio advocati et instantia collecti sumus. Cujus voluntas probata ordinatio exstitit religiosa, donec ei Dominus optimo principi diuturnum in saeculo praesenti triumphum, et in parte justorum perpetuum regnum, felicibusque annis felix ipse in longa felicitate fruatur, et divinae dexterae protectione ubique muniatur. Ego Silva, etsi indignus, Ecclesiae episcopus Narbonensis, in his constitutionibus a nobis editis subscripsi. Similiter et alii episcopi subscripserunt, numero triginta septem.
- [Col. 0493B] 1. De refugis atque perfidis clericis sive laicis.
- 2. De languoris eventu ministrantium clericorum.
- 3. De exsequiis morientis episcopi.
- [Col. 0494B] 4. De exactione Ecclesiarum Galliciae provinciae.
- 5. De reclusis inhonestis, sive vagis.
- 6. De convicinis episcopis in urbe regia commorandis.
[Col. 0493C] CAP. I. Cum in nomine sanctae Trinitatis, pro quibusdam disciplinis ecclesiasticis tam nostra devotione quam studio serenissimi et amatoris Christi Chindasiundi regis nostri, apud Toletanam urbem conventus adesset, competenter visum est mutua collatione decernere, quod sollicite conservandum et praesentibus et futuris commodis nimium, ut confidimus, prodesse constabit, magisque semper est magnopere providendum quidquid ecclesiasticis moribus, vel publicae utilitati, sine qua quieti non vivimus, opportunum esse perpenditur. Nam licet et ante constitutiones canonum existant, quae ad omnem possint correptionem sufficere, si quis eas dignetur libenter attendere, tanto tamen luminis claritas amplius emicat, quanto fuerit studiosius saepissime [Col. 0493D] contrectata. Non parum proficit ad emendationem multorum, si ea quae constituta sunt per fraternam collationem ad memoriam reducantur, si illa etiam adjiciantur quae aut deesse videntur, aut omnino [Col. 0494C] constituenda competenter existimantur. Quis enim nesciat quanta sint hactenus per tyrannos et refugas transferendo se in externas partes, illicite perpetrata, et quam nefanda eorum superbia jugiter frequentata quae et patriae diminutionem afferrent, et exercitui Gothorum indesinentem laborem imponerent? Quod siquidem laicorum insania fuisset factum, tolerandum a nobis forsitan aliquotiens videretur: illud tamen est vehementius stupendum, quod pejus est tantae religionis proposito in hac interdum praesumptione praecipites efferuntur, ut ad non levem confusionem nostram pertineat, si res ullatenus remaneat, quam et mundana lege et ecclesiastica convenit disciplina corrigere. Ideoque placuit nunc concordi sententia definire ut, quisquis [Col. 0494D] in ordine clericatus a maximo gradu usque ad minimum constitutus in alienae gentis regionem se quacunque occasionem transduxerit, ut exinde superbiendo vel redditum suum vel quodlibet aliud videatur [Col. 0495A] expetere, sive etiam quod genti Gothorum, vel patriae vel regno specialiter sub hac occasione possit nocere vel fieri disposuerit, vel aliquatenus fecerit, sed et quicunque talibus conscius reperitur, eisque vel concilium vel opem administrare cognoscitur, qualiter aut ad gentem alienam fugam appeteret, aut in malis quae coeperant perdurarent, seu quamcunque laesionem genti Gothorum vel patriae aut principi post fugam inferrent, atque in eadem pravitate perseverarent: quisquis hoc fecisse dignoscitur, iste ita indubitanter omni honoris sui gradu privetur, ut locum ejus in quo ministraverat alter continuo perpetim regendum accipiat. Ipse vero transgressor sub poenitentia constitutus, si reminiscens mali quod fecerat usque in diem mortis suae [Col. 0495B] rectissime poenituerit, in solo tantum fine communio ei danda est, ita ut antequam finis ejus tempus adveniat. Si quisquam sacerdotum etiam ordinante ei principe communicare consenserit, particeps criminis illius effectus, anathema fiat in perpetuum, ac simili cum eo cui communicaverit sententia condemnetur, quoniam potestate principis nullus sacerdotum in hoc praebere debet assensum, unde vel perjurium videatur incurrere. Vel (quod absit) si quicunque catholicae fidei praevaricator princeps surrexerit, sacerdos nullatenus favore principis, vel terrore a rectae credulitatis lumine ad tenebras cogatur reverti. Sic enim nec super annexa capitula vel imperiis principum, vel terroribus oportebit unquam evacuare, quia novimus omnes [Col. 0495C] pene Hispaniae sacerdotes, omnesque seniores, vel judices ac caeteros homines officii palatini jurasse, atque ita nunc legibus decretum fuisse, ut nullus refuga vel perfidus qui contra gentem Gothorum vel patriam seu regem agere alterius gentis societatem se transducere reperitur, integritate rerum suarum nullatenus reformetur, nisi forsitan principes humanitatis aliquid personis talibus impartire voluerint, cui tamen non amplius quam vigesimam partem rerum ei qui perfidus exstitit de rebus unde rex elegerit tribuendi potestatem habebit. Sed quia plerosque clericos instantis levitatis interdum pravitatis praesumptio ita elevat ut praetermissa ordinis sui gravitate, ac polliciti sacramenti immemores, constante principe cui fidem servare promiserant, [Col. 0495D] in alterius electionem temeraria levitate consentiant, abrogari decet hanc omnino licentiam, et a nostro consortio penitus exstirpari, ita ut, si quicunque laicorum quandoque intra fines patriae Gothorum superbiens, regni apicem sumere fortasse tentaverit, eique clericorum quilibet adjutorium vel favorem praestiterit, atque hunc qui superbire videtur ad eamdem regni ambitionem praevalente delicto pervenire contigerit, ex eo quodam die, vel tempore eumdem episcopum, vel cujuslibet ordinis clericum excommunicatum manere perpetim opportebit qui tali se scelere implicavit, tamen si propter improbitatem principis, cui inique consensit, non potuerit instantia sacerdotum a communione suspendi, saltem [Col. 0496A] si superstitem post ejusdem regis obitum tempus invenerit superiori anathematis correptioni subjaceat, et quicunque illi praeter in ultimo vitae suae fine (si tamen eum legitime poenitere probaverit) communionis gratiam consenserit impendendam. Nobis interim ratio persuasit synodali super hoc constitutione decernere ut quicunque etiam laicorum interdictis capitulis hoc in adversitatem gentis, aut patriae potestatisve regiae in externas partes se conferendo vel talibus opem praebendo noxius fuerit ultra repertus, non solum (ut dictum est) omnium rerum suarum proprietate privetur, sed et perpetua excommunicatione damnetur, et nunquam illi, nisi in ultimo mortis suae tempore communio tribuatur, excepto si communionis ejus remedium [Col. 0496B] vel eorum, de quibus supra tractavimus, imploratione sacerdotum apud principem fuerit impetratum. Nam si in derogationem aut contumeliam principis reperiatur aliquis nequiter loqui, aut in necem regis, seu direptionem intendere, vel consensum praebere, nos quidem hujuscemodi excommunicatione dignum censemus, utrum tamen sit illi quandoque communicandum pietati principis decernendum relinquimus, cujus procul dubio potestatis est subjectorum culpas misericordiae judiciique sententia temperare. Contestamur autem clementissimos principes, et per ineffabile divini nominis sacramentum obtestantes unanimiter obsecramus, ne quandocunque absque justa (ubi necesse fuerit) imploratione sacerdotali excommunicationis [Col. 0496C] hujus sententiam a perfidis clericis, vel laicis ad externas partes se transferentibus vel consensum praebentibus quacunque temeritate suspendant, nam hoc magis utilitatibus videtur ferre consultum si constitutionis nostrae forma servetur. Exsecrandum anathema fiat, et velut praevaricator catholicae fidei semper ad Dominum reus existat, quicunque regum deinceps canonis hujus censuram in quocunque crediderit, vel permiserit violandum.
II. Nihil contra ordinis statutum temeritatis ausu praesumatur, neque illa quae summa veneratione censentur, vel minimo praesumptionis tactu solvantur, cum ad hoc tantum fieri jussa sunt ne interrupta noscantur, vel languoris proventu robore salutis [Col. 0496D] privetur natura. Non ergo fragilitati solum consulit humanae, sed etiam sacris mysteriorum Dei providetur haberi sollicitudinem. Censuimus ergo convenire, ut cum a sacerdotibus missarum tempore sancta mysteria consecrantur, si gratitudinis accidit cujuslibet eventus, quo coeptum nequeat consecrationis expleri mysterium, sit liberum episcopo, vel presbytero alteri, consecrationem exsequi officii coepti. Non enim aliud ad supplementum initiatis mysteriis competit quam aut incipientis, aut subsequentis completa benedictione sacerdotis, quia nec perfecta videri possunt, nisi perfectionis ordine compleantur. Dum enim sumus omnes unum in Christo, nihil contrarium diversitas format, ubi [Col. 0497A] efficaciam prosperitatis unitas fidei repraesentat, quod etiam consultum cuncti ordinis clerici individuum esse sibi non ambigant, sed (ut praemissum est) praecedentibus libenter alii pro complemento succedant, nec tamen quod natura languoris causa consulitur in praesumptionis pernicie convertatur. Nullus post cibum potumque quemlibet minimum sumptum missas facere, nullus absque patenti proventu molestiae minister vel sacerdos, cum coeperit imperfecta officia, praesumat omnino relinquere. Si quis haec temerare praesumpserit, excommunicationis sententiam sustinebit.
III. Ea quae competunt honestati contingit saepe quorumdam desidia non impleri. Proinde quia notum est quae dignitas in exsequiis morientis episcopi [Col. 0497B] ex canonibus conservetur traditione moris antiqui, hoc tantum adjicimus, ut si quis sacerdotum secundum statuta concilii Valentini ad humanda decedentis episcopi membra venire commonitus pigra voluntate distulerit, appellantibus clericis obeuntis episcopi apud synodum, sive apud metropolitanum episcopum, tempore anni unius non faciendi missam, nec communicandi habeat omnino licentiam. Presbyteri autem sive caeteri clerici, quibus major honoris locus apud eamdem ecclesiam fuerit cujus sacerdos obierit, sed omni sollicitudine pro exsequiis aut jam mortui, aut continuo antistitis morituri ad commonendum tardi inveniantur, aut per quamcunque molestiam animi id negligere comprobentur, totius anni spatio ad poenitentiam in monasteriis [Col. 0497C] deputentur.
121 IV. Inter caetera denique quae communi consensu nos conferre competenter oportuit, quaerimonias etiam parochianorum presbyterorum Gallitiae provinciae solertissime discernere decuit, quas contra pontificum suorum rapacitates necessitas (ut comperimus) tandem compulit in publicum examen deferri; hic enim pontifices (ut evidens inquisitio patefecit) indiscreto moderamine parochianas ecclesias praegravantes, dum in exactionibus superflui frequenter existunt, pene usque ad exactionem extremae virtutis quasdam basilicas perduxisse probantur. Ne ergo fiat de caetero quod constat hactenus inordinate praesumptu, non amplius quam duos solidos unusquisque [Col. 0497D] episcoporum privatae provinciae per singulas dioeceses, vel singulas ecclesias juxta synodum Braccarensem annua illatione sibi exspectet inferri, monasteriorum tamen basilicis ab hac solutionis expensione sejunctis. Cum vero episcopus dioecesem visitat nulli prae multitudine onerosus existat, nec unquam quinarium numerum evectionis excedat, aut amplius quam una die per unamquamque basilicam remorandi licentiam habeat. Quicunque vero pontificum eorumdem aliter quam decernimus agendum praesumpserit, correptioni procul dubio canonum subjacebit, tanquam constitutionum synodalium transgressor, et priscorum Patrum edicti corruptor.
V. Quosdam Paternarum ignaros vel oblitos traditionum, [Col. 0498A] in tantam conspicimus corruisse desidiam, ut eorum exsecrando usu pene oblita patescant quae exstiterunt legitime constituta. Dum enim indocti docere appetunt, quid aliud quam quia ignorantiae errore vexentur, ostendunt? Et quia gressu praepostero innitentes, praesumptionem doctrinae docendi studio anteponunt, patet quod non summae humilitatis gratiam petunt, sed exactioni depravationis inserviunt. Ex hoc ergo juste severitatis talia decernentes, opportuno amputare judicio innuimus eos quos in cellulis propriis reclusa sanctae vitae ambitio tenet, quosque ejusdem sancti propositi et merita juvant, et probitas ornat, quia hos Dei auxilio, et nostro favore tutos esse constat, illos vero quos in tali proposito ignavia impulit, non prudentiae cognitio deputavit, [Col. 0498B] quosque nulla vitae dignitas ornat, sed (quod est deterius) et ignorantia foedat, et morum exsecratio turbat, decernimus ab his abjici cellulis atque locis in quibus aut feruntur vagi, aut tenentur inclusi, atque ab episcopis sive rectoribus monasteriorum ex quorum congregatione fuerunt, vel in quorum vicinitate consistunt, in monasteriis omnimodo deputentur, ut illic sancti ordinis meditantes doctrinas primum possint discere quae sunt a Patribus instituta, ut postea valeant docere quae sunt sancta meditatione percepta, atque tunc demum si doctrinae et sancti operis fructu exstiterint fecundati ad summam virtutis properent exercitio sanctae intentionis imbuti. Deinceps autem quicunque ad hoc sanctum propositum venire disposuerint, non aliter illis iterum [Col. 0498C] dabitur assequi, nec hoc antea poterunt adipisci, nisi, prius in monasteriis instituti, et secundum sanctas monasteriorum regulas plenius eruditi, et dignitatem honestae vitae, et notitiam potuerint sanctae promereri doctrinae. Illos autem quos tantum extrema vesania occuparit, ut in certis locis vagi, ac morum depravationibus inhonesti, ullam prorsus, nec stabilitatem sedis, nec honestatem mentis habere exstiterint cogniti, quicunque ex sacerdotibus vel ministris vagantes repererint, aut si fuerint prope, coenobiorum Patribus corrigendos assignent, aut si difficile est pro sola honestate vigoris suae potestati erudiendos inclinent.
VI. Id etiam placuit, ut pro reverentia principis [Col. 0498D] ac regiae sedis honore, vel metropolitani civitatis ipsius, et consolatione convicini Toletanae urbis episcopi, qui ejusdem pontificis admonitionem acceperint, singulis per annum mensibus in eadem urbe debeant commorari, messivis ac vindemialibus feriis relaxatis. Nos autem immortali Deo, et glorioso Cindasiundo principi, ob cujus votum in hanc urbem sancta devotione convenimus, gratias unanimiter offerentes, optabili annisu deposcimus, ut sanctae Ecclesiae catholicae fidei semper ac pacis cumuletur affectus et memorato principi cum prosperitate praesentis regni futuri etiam largiantur praemia gaudii, ipso praestante qui in Trinitate unus Deus vivit et gloriatur in saecula saeculorum. Horontius in Christi [Col. 0499A] nomine sanctae Emeritensis Ecclesiae metropolitanus episcopus, haec constituta definiens subscripsi. Similiter [Col. 0500A] et alii episcopi subscripserunt, numero, triginta octo.
- [Col. 0499A] Allocutio Reccesiunthi regis ad synodum.
- De catholicae fidei plenitudine.
- 1. De incauto juramento.
- 2. De his qui sacrosanctos ordines muneribus assequuntur, et fautoribus eorum.
- 3. De incontinentibus episcopis.
- 4. De incontinentibus presbyteris, ac diaconibus, et feminis quae talibus conjunguntur.
- 5. De incontinentibus diaconibus.
- [Col. 0500A] 6. De his qui post assumpta ecclesiasticarum dignitatum officia, ad conjugia redeunt.
- 7. De non ordinandis his qui psalmorum canticorum, seu hymnorum, gnari sunt.
- 8. De his qui praetextu incommodae aegritudinis Quadragesimae jejunium solvunt.
- 9. De his qui aut per auctoritatem aut per vim ordinati sunt.
- 10. De confirmatione universalium decretorum.
- 11. De Judaeis.
[Col. 0499A] Anno quinto orthodoxi atque gloriosi, et vera clementiae [Col. 0499B] dignitate praecipui Reccesiunthi regis, cum omnes nos divinae ordinatio voluntatis ejusdem principis serenissimo jussu in basilica sanctorum apostolorum ad sacrum synodi coegisset congregari conventum, dies tandem laetitiae appetitu diutissime praeoptatus et gratus adfuit, et jocundus tanto nostri pectoris avidiori voto susceptus, quanto ad remedium salutis exstiterat, anhelantium praecordiis exquisitus. Cumque ex more unusquisque nostri ordinis sedes debitas occupasset, et eventum rei tranquillae intentionis exspectatio sustineret, adest serenissimus princeps pia religione plenissimus, et summo laudum titulo gloriosus, qui se nostro coetui reddens acclivem, ut hunc omnipotenti Domino precibus commendaremus astans dulcibus ut filius nos cohortatus [Col. 0499C] est verbis, grates deferens Deo virtutum, quod suae jussionis implentes decretum in unum fuissemus adunati concilium; sed cum tamen humilem cognovissemus ejus animae voluntatem, et tam sublimis gloriae celsitudinem videremus acclivem, tanta sumus inde gloria exsultationis succensi, ut grates illi debitas et honorem, et laeti redderemus, et cernui, sed quantum extulerat principem humilitatis ordo sublimis, tantum ad exercitia summae virtutis instruebant exempla sacratissimi principis formam nostrae religionis. Tum relatis Deo laudibus de unitatis alternae proventu, magna nos cum tranquillitatis gratia allocutus est dicens: Etsi summus Auctor rerum me divae memoriae domini genitoris mei temporibus regni sede subvexit, atque ipsius gloriae deferens [Col. 0499D] participem fecit, nunc tamen cum ipse requiem aeternam adeptus est mansionum, ea quae in me totius regiminis transfusa jura reliquit ex toto divina mihi potentia subjugavit, unde quia regendorum membrorum causa salus est capitis, et felicitas populorum nonnisi mansuetudo est principum, votive decrevi vobis coram positis et votorum meorum deliberationes sanctione patula reserare, et studiorum apta decreta sincera exhibitione deferre. At vero quia [Col. 0500A] anhelum pectus se in promissionum compita diffundit, [Col. 0500B] ne pigritiae fessum retardationis oneribus se submittat, longam prosecutionem compendio brevitatis astrinxi, et quod productionibus loquelarum in concione diffundere potui, totum in tomi hujus complicamento prorsus almae vestrae sanctitudini offerre decrevi, id magno precatu deliberationis exhortans, ut quaecunque illic tenentur ascripta valido attendatis intuitu, sagaci perscrutemini studio, et quaecunque exstiterint placita Deo, vestri oris ad nos sacro referantur oraculo. Accepto deinde oblato nobis tomo, agentes Domino gratias acclamavimus: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .» Post hujus exsultationis beatae gaudium, et coelestis gloriae hymnum eidem sacro principi benediximus, reseratoque tomo, haec inibi [Col. 0500C] contexta reperimus:
In nomine Domini, Flavius Reccesiunthus rex reverendissimis Patribus in hac sancta synodo residentibus, sanctis episcopis. Admirabili dono regulam fidei meae solidam tenens, et instructam agnoscens, atque in honore ejus diadema gloriae cum cordis humilitate prosternens, illo laetus auditu quod omnes reges terrae serviunt et obediunt Deo, eo reverendi Patres excelsiori mihi venerationis honore sublimes, coram vobis advenio in gratiam mansuetudinis vestrae studium convocans, et testimonium visionis vestrae me et coram omnipotentis Dei nutibus tremendis acclinans, referens illi corde laeto gratias opulentas, quod vos clementia voluntatis ipsius ex nostrae jussu celsitudinis ad hujus sanctae congregationis [Col. 0500D] votivum dignatus est deducere coetum, confidens tam mihi quam vobis et in praesentium serie temporum, et futurorum longitudine saeculorum ejus adesse gratiae praemium, quoniam vestra concordia in conveniendo unanimum ac religiosum demonstratis affectum, et dispositionis meae in regendis populis quam pium sit poteritis patenter agnoscere votum. Nunc igitur quia monens praelocutio longae dictionis non capit excessum, quid de sanctam [Col. 0501A] fide noverim quam coelitus illapsam mihi per sanctorum apostolorum frequentiumque Patrum ora cognovi, seu quid de secuturis negotiis, pro quibus hunc conventum congregationis coadunari percensui intimare decreverim, in hujus tomi serie conscripta tenete, ac relicta pernoscite, et cunctis quae tenori ejus nostrae amplitudinis potestas impressit, vestrae beatitudinis gravitas effectum tam eis promat ac miseranter impendat, quam nostrae mansuetudinis serenitas hoc nobis implenda commendat.
Exordium itaque allocutionis meae ex definitione sanctae fidei inchoans, caetera quae futuris sunt prosecutionibus intimanda, velut supra soliditatem petrae constructurus, a Deo etiam operis mei aedificium congressurus, eo consequentia validius ponam, quo [Col. 0501B] decentius firmissima praetulerim. Primo itaque coram se reverentia vestra habeat quod nosse non ambigit me orthodoxae fidei veram, sanctam, et sinceram regulam de corde puro et conscientia bona plenissime habere, veraciter scire et firmissime retinere, atque eam ita complecti atque venerari, atque diligere, sicut eam sancta apostolica traditio docet, sicut etiam sancta synodus Nicaena constituit, sicut Constantinopoli sanctorum Patrum congregatio definivit, sicut Ephesini primi coetus unitas affirmavit, sicut Chalcedonensis concilii definitio praetulit, hanc cum fidelibus servans, ad hanc salvandos infideles invitans, in hanc subjectos populos regens, hanc propriis gentibus tenendam insinuans, hanc in populis alienis annuntians, ut in illa glorificans Deum, et [Col. 0501C] inter mortales me summae divinitatis felicitas assequatur, et in terra viventium haereditas a me gloriae capiatur. En, reverendissimi Patres, quantum ad veritatem fidei sanctae pertinuit ex toto animam meam suae confessionis titulos explicuisse, honorificentia vestra 122 pensavit. Jam nunc magnopere arbitror esse mihi opportunum quae tendimus societati ejusdem verae fidei studia sanctae operationis innectere, ne hanc aut sine operibus mortuam habeamus, aut non plenitudinis suae dignitate perspicua decidat inhonesta, dum Scriptura non silente, de quibusdam inferat, quae dicunt se nosse, Deum autem negant. Ut ergo hanc fidem super lapidem illum solidatam, «quem reprobaverunt quidam aedificantes, idem tamen a Domino factus est in caput [Col. 0501D] anguli et est admirabilis in oculis nostris (Psal. CXVII, 22 et 23) ,» plenius habeamus, ejusque insignibus decentius exornemur, attendite cujus operis fructum, cujusque operationis augmentum studiis hujus sanctae fidei consociare velimus, et innectere quantopere optemus. Itaque revolutis retro temporibus, ita vos omnemque populum jurasse recolimus, ut cujuscunque ordinis vel honoris persona quae in necem regiam excidiumque Gothorum gentis ac patriae detecta fuisset vel cogitasse noxia vel egisse, irrevocabilis sententiae multatus atrocitate, nusquam mereretur veniae remedium, vel alicujus temperantiae percipere qualecumque subsidium. At nunc quia grave onerosumque censetur, quia pietatis [Col. 0502A] actibus gravi contradictione haec sententia resultare perpenditur, et sic funditus damnationis astipulatio retinetur, ne pietati quae Apostolo praecinente ad omnia utilis est (I Tim. IV, 8) , quicunque aditus reservetur, vestris haec committo fidenti animo sacris pertractanda judiciis, ac dirimenda sententiis, unde jam vestrum erit, inspirante vobis miseratione divina, ita utriusque discriminis temperare mensuram, ne aut in juramento conditio teneat reos, aut impietatis ultio habeat inhumanos, sicque vestri nos instruat forma judicii, ut subjectos populos, nec in profanationibus habeamus subditos, nec impietatis vinculis doleamus contaminatos. Post hujus contentionis alloquium, sequentium causas negotiorum simili quoque subjungimus vos intendere attentione. [Col. 0502B] Decernimus attestantes universitatem nostram per summae divinitatis coaequalem, et coaeternam, et inseparabilem Trinitatem, atque illius mysterii sacramentum quod incarnatum Dei Filium de Spiritu sancto, a Maria Virgine pro salute mundi, vera fides in toto orbe denuntiat, atque adventum ejusdem Jesu Christi Filii Dei, nostri Domini, quo perimendi sunt impii, et regnum ejus quo glorificandi sunt sancti, ut quaecunque negotia de quorumlibet querelarum auditibus exstiterint, patefacta cum justitia et vigore misericorditer et cum temperamento miserationis justissimae concorditer terminentur in legum sententiis quae aut depravata consistunt, aut ex superfluo, vel indebito conjecta videntur, nostrae serenitatis accommodante consensu [Col. 0502C] haec solum quae ad sinceram justitiam et negotiorum sufficientiam conveniant ordinetis, canonum obscura quaedam et in dubium versa, in meridiem lucidae intelligentiae reducatis, omniumque negotiorum conventus ordinumque status, qui in vestram exstiterint devoluti praesentiam, ita majorum regulis concordantes justissime, pieque ac temperanter constituere studeatis, ut et mihi qui ad studiorum fructus bonorum anhelo pars beatorum adveniat et vos qui adimplentes voluntatem Dei, me non spernitis, imprecantem religio beatitudinis aeternae suscipiat, et visio delectationis Dei sibi perenniter inhaerere concedat. Vos etiam illustres viros quos ex officio palatino huic sanctae synodo interesse primatus obtinuit, ac nobilitas spectabilis honoravit, et [Col. 0502D] experientia aequalitatis plebium rectores exegit, quos in regimine socios, in adversitate fidos, et in prosperis amplector strenuos, per quos justitia leges implet, miseratio legis impletur, contra justitiam legum moderatio aequitatis temperantiam legis extorquet, adjurans obtestor per omne illud admirabile, et solum unius sacrae fidei sacramentum, et per venerabilem omnium sanctorum Patrum per quem obtestor sanctum conventum, ut ad cunctae veritatis ac discretionis justissimae formulam, ita animos dirigatis, ut nihil a consensu praesentium Patrum, sanctorumque virorum aliorsum mentis obtutum, quidquid innocentiae vicinum, quidquid justitiae proximum, quidquid a pietate non alienum, [Col. 0503A] vel soli Deo agnoveritis existere placitum, instanter, modeste, et cum omni dignemini intentione complere. Scientes quia in eo quod haec mea sobria vota completis, vos amabiles Deo assignatis, et in eo quod decretorum nostrorum edicta favoris exhibitione corroboro, me vobiscum simul cum Domino placiturum assigno. In commune jam vobis cunctis, et divini cultus ministris idoneis, et ex aula regia rectoribus divini nominis adjuratione constrictis, adjicio consensionis meae verum purumque promissum, ut quodcunque justitiae ac pietati, salutarique discretioni vicinum decernere, seu adimplere cum consensu elegeritis, omnia favente Deo perficiam, et adversus [Col. 0503] Sic legendum: et adversus omnimodam controversiarum querelam principali auctoritate muniam ac defendam. Praemissis illis, etc, etc. commoda controversiarum promissis illis quae ad domesticos fidei regula veritatis pertinuisse [Col. 0503B] probavit, adhuc aliud a beatitudinis vestrae conventu ejusdem fidei aviditas deposcit, connectens me in sequendis traditionibus confirmo causam quae vestrae dignitati probatur non extranea, quamlibet per me lucrari Christus exhortetur, inimicam sibi tamen esse non ambigit, donec quod ardenter optat, obtineat: Judaeorum scilicet et vitam moresque denuntio, quorum tantummodo novi terram regiminis mei pollutam esse peste contagii. Nam cum Deus omnipotens omnes ex hac regione radicitus exstirpaverit haereses, hoc solum sacrilegii dedecus remansisse dignoscitur, quod aut nostrae devotionis instantiam corrigat, aut ultionis suae vindicta disperdat. Ex eis enim quosdam traditionis errore vetusto video retinere jura perfidiae, quosdam [Col. 0503C] vero sacri baptismatis expiatos ablutione, ita in apostasiae denuo relapsos errorem, ut detestabilior inveniatur in eis prolatio blasphemiae, quam in eis quos nondum constat purificatos esse regenerationis sacrae liquore, pro quo bonae intentionis agone, et lucro fidei verae obsecro reverentiam beatitudinis vestrae atque supra taxato contestor tremendae conjurationis tenore, ut absque omni favore, absque omni personarum partis ipsorum acceptione, quidquid ad Domini et redemptoris mei Jesu Christi veram fidem, verumque pertinet honorem, de his jubeatis ardenter, et verissime Deo ac fidei meae placitam sententiam dare, ut sicut mihi divina pietas regnum fidelium dedit cum quibus eam cognoscit, [Col. 0503D] ita quoque infidelium assequi tribuat lucrum, in quibus voluntatis suae fieri bonum, et in ejus convenisse congaudeam venerabile regnum. Datum sub die Kalendarum Januariarum, anno feliciter quinto gloriae regni nostri. In nomine Domini Flavius Reccesiunthus rex hanc fidei et bonae voluntatis meae deliberationem manu mea subscripsi.
CAP. I. Relecta omni pagina vel finita, cum glorificassemus Deum de fidei principalis auditu, et de bonae voluntatis ejus affectu, ad peragendarum causarum caeterarum negotium statim vertimus animum, simulque sumus exorsi initium. Tunc primae narrationis exortu verae fidei nobis tractatus occurrit, incoepimus [Col. 0504A] de illa primitus loqui ut inde soliditatis auspicemur exordium, unde sacrae sumpsimus nativitatis initium, quatenus assertionum sanctarum forti praemissa sententia, quidquid imposterum subsequenter advenerit de actis negotiorum fortius sustinere valeat seriem decretorum. Unam ergo sacrae fidei veram professionem veramque regulam tenere, nos tota virtute animi et profitemur, et acclamamus, cunctisque percipiendam ac retinendam plena deliberatione incessanter praedicamus, sicut a sanctis apostolis ostensa docetur, sicut a sequentibus Patribus orthodoxis disserta probatur, sicut etiam a sanctis illis synodalibus gestis vere sancteque confirmata dignoscitur, in quibus Arii vel Eutichetis insanissimus error deprehenditur, et radicitus [Col. 0504B] exstirpatur, sicut denique in sacris missarum solemnitatibus concordi voce profitemur ac dicimus.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, et ex Patre natum ante omnia saecula, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum non factum, omousion Patri, hoc est, ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, quae in coelo et quae in terra; qui propter nos et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine, homo factus et passus sub Pontio Pilato, ac sepultus, et tertia die resurrexit. Ascendit [Col. 0504C] in coelos, sedet ad dexteram Patris, inde venturus judicare in gloria vivos et mortuos, cujus regni non erit finis. Credimus et in Spiritum sanctum vivificatorem, ex Patre et Filio procedentem, cum Patre et Filio adorandum et glorificandum, qui locutus est per prophetas. Et unam catholicam atque apostolicam Ecclesiam. Confitemur unum baptisma in remissione peccatorum. Exspectamus resurrectionem mortuorum, et vitam futuri saeculi. Amen. Hujus fidei sanctae regula idcirco nunc tractatuum non recipit aperturam, quia et a sacris doctoribus abunde constat exposita, et imminentium causarum negotia ad alia trahunt peragenda.
II. Secundae disputationis occursu adfuit negotium, tam facile quam et grave, in quo de refugis [Col. 0504D] atque perfidis disputatione commota, utrum ne possit eorumdem contemperari sententia damnatorum, magno satis conatu est exquisitum; sed cum illarum series conditionum ad quas decursis non longe temporibus pro eorum penuria hostilitatis vastitas nos jurare coegerat, nostris esset auditibus recensita, tantam reperimus obligationis illic inesse censuram, ut macularum suarum nodositas non tantum videretur prohibitionem dedisse transgressionum, quantum conclusisse viscera pietatum. Aderat enim quod in utroque pavor agebat, et ne sancti nominis profanatio fieret, et ne miserationis [Col. 0505A] operatio interiret, quia ex Dei nominis profanatione non aberat quod terrebat, prohibitione pietatis aderat quod tendebat. Dum quoque alterno periculorum objectu sibi prolatae sententiae repugnarent, periclitabamur ancipites in bifido partium dissidentium calle, quo diremptionis tramite judicium properaret. Sed cum gressibus disputationis nostrae esset difficultatis congressio, et de via nos dejecisset, properandi tandem relicto discrimine cum fragore singultuum, et imbribus lacrymarum ad Deum qui pietatis fons est verba simul et corda convertimus orantia. Spira, sancte Spiritus, et ducito nos in portum voluntatis tuae (Psal. CVI, 30) , sedatis fluctibus ignorantiae nostrae, ecce enim periculorum syrtes in littore cursus nostri proveniunt, atque [Col. 0505B] hinc inde obviantibus naufragiorum obicibus, quo disputationis nostrae vela pandamus attentionis consideratione non cernimus; sed aspira, tu sancte Spiritus, et dato nobis te donante nosse quod jubeas, ac te jubente implere posse quod jusseris, ut perlustrando illumines quod nescimus, et adjuvando perficias, quod implere pavemus. Simus ergo in te requiescentes, et erroneorum fluctuum pavoribus abjectis commercia nos jube disponere pacis. Inchoemus illa quae et in gloriam tuae omnipotentiae conferantur, et humanae saluti te annuente donentur. Temporibus non procul excursis cum quorumdam refutatorum tumultuosa seditio frequenter vastationes terris inferret, et scandala populis cum excidiis irrogaret, adeo ut captivorum turmas ducerent, [Col. 0505C] et desolationes ecclesiarum facerent, quae tali concussae sunt peste, ut quilibet conatus nequeat reparare, exactum est vi potius necessitatis exortae quam deliberatione judicii, ut contra eosdem eisdemque simillimos cum omni fere populo acerrima juramenta daremus. Unde jurasse nos per attrectationem divini nominis conditio juramenti demonstrat, et ne resolvi queat sacrae Scripturae auctoritas instat. Scriptum namque in Exodo est (XX, 7) . «Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum, nec insontem enim habebit Dominus eum qui assumpserit nomen Dei sui frustra.» Item in Levitico (XIX, 12) : 123 «Non perjurabis nomine meo, nec pollues nomen Domini Dei tui, ego Dominus. «At vero quia illata pressurarum acerbitas resolvi possit, ac debeat, [Col. 0505D] tam vinculorum et lamentorum horum asperitas insinuat, quam ejusdem auctoritatis Dominicae praecepta commendant, etenim juxta veterem translationem ita quosdam per Isaiam gravi exprobatione Dominus increpat, et arguit, dicens: «Vae filiis desertionis, dicit Dominus, fecistis concilium non per me et sponsionem, non per Spiritum meum, adjicere peccatum super peccatum (Isa. XXX, 1) .» Item in Jeremia: «Iniquitates nostrae declinaverunt omnia, et peccata nostra amoverunt bona a nobis, quia inventi sunt in populo meo impii, et loquentes vana, statuerunt ad dispergendos viros, et comprehenderunt; ut laqueus venantis plenus volatilibus, sic domus eorum plenae dolo (Jer. V, 25 et seq.) » [Col. 0506A] Et per Michaeam: «Vae mihi, anima mea, quia periit revertens a terra, et qui corrigat inter homines non est, omnes in sanguine judicantur, unusquisque proximum suum tribulat, omnes in malum suas manus praeparant.» Ad beneficentiam certe quae divinis oculis tanto est gratior, quanto et invenitur esse praesentior, sic nos Isaias instruit, dicens: «Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes (Isa. LVIII, 6) .» Paulus etiam vas electionis: «Pietas ad omnia utilis est (I Tim. IV, 8) .» Et Jacobus: «Judicium sine misericordia illi fiet, qui non fecit misericordiam. Superexcellit autem misericordia judicio (Jac. II, 13) .» Joannes item: «Qui odit fratrem suum homicida est, et scitis, quia omnis homicida non habet vitam [Col. 0506B] aeternam in se manentem (I Joan. III, 15) .» Et per semetipsum Veritas. «Diligite inimicos vestros, benefacite his qui vos odiunt (Matth. V, 44) .» Et iterum: Dimittite, et dimittetur vobis. Si autem non dimiseritis, nec Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra (Matth. VI, 12 et seq.) . Ecce sunt Dominicae jussionis hinc inde astipulata firmissima cautione praecepta, ac proinde quia sunt divini oris prosecutione taxata manebunt per omnia aeterna lege praefixa. Quid ergo? Nunquid juramenta justitiae et juramenta pacis sibi contra ire narrabimus dum scriptum sit: «Misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax complexae sunt se (Psal. LXXXIV, 11) .» At quia controversiarum lapsus sese in contentione diffundunt, adeo unius partis assertionem [Col. 0506C] narravimus non implendam, cur alterius assertio partis jacturae patietur instantiam? Et quia juramenti custodia ultionem non temperat pavescendam, idcirco impietatis atrocitas mortem pariat exsecrandam? absit. Etenim si publicis sacrorum gestis (quod Deus avertat) a quibuslibet illicita, vel non bona exstitisse conditio allegatur, quae aut jugulare animam patris, aut agere compelleret stuprum sacratissimae virginis, nunquid tolerabilius esset stultae promissionis ejicere vota, quam inutilium promissorum custodia, exhorrendam criminum implere mensuram? Quod si ita esset, quomodo crederetur unius observantia jussionis fons pietatis, cum emitteret tribulos ultionis? Aut quaenam illa esset sacrae observatio legis, quae sacrilegia commiteret [Col. 0506D] probitatis? vel cujus mensurae iniquitas videretur, ut ex unius praecepti cautela necis exoriretur immanitas truculenta? At nunc non ita contendimus ut contentionum divortiis concitatis nosipsos contentionibus certaminibus misceamus. Est vera pax in utroque quod dicimus, quia sic Spiritus sanctus iter nostrum, ac cursum temperat, ut in nullo devius nos casus a dispositione secludat. Unde plena jam voce, pleniori fide, plenissimaque intentione praedicimus, atque in tota sanctae Ecclesiae universitate praedicamus pariter et optamus, nulla profanatione solius et summae Divinitatis nomen existere assumendum, nullo perjurio sacrilegii indebito profanandum, nullo unquam contactu fallaciae contingendum: Nam [Col. 0507A] si, attestante veritate, propter profanationem perjurii evitandam prohibetur omnino jurare, cum dicitur: Sit sermo vester, est, est: non, non: quod autem plus est, a malo est (Matth. V, 37) , quomodo impunitum erit nomen tantae gloriae voluntarie profanasse, dum in eo taxata fides dignoscitur interisse? vel quatenus pacis foedera inter gentium dissidia ligabuntur, si non juramenti pacta sanctioni integritate serventur? Etenim omne quod in pacis foedera venit, tunc solidius subsistit, cum juramenti hoc interpositio roborat, sed et omne quod animos amicorum conciliat tunc fixius durat, cum eos sacramenti vincula ligant. Omne etiam quod testis astipulatur, tunc verius constat cum id adjectio jurationis affirmat; quod si et gestis deficiat, innocentis fidem sola [Col. 0507B] jurisjurandi taxatio manifestat. Hinc ut mentibus humanis divina voluntas panderet quod volebat, ne labans fragilitas pro incerto teneret, quod inviolatae veritatis promissio exprimebat, per Isaiam loquitur, dicens: «Ego Dominus et non est alius, in memetipso juravi (Isa. XLV, 23) .» Si ergo tantae institutionis limite sunt votiva juramenta servanda, quis alienus a veritate constituat exsecrabiliter violanda? Stabunt ergo sacrae auctoritatis vivifica jussa, nec vana profanatione erunt aliquatenus temeranda. Verum ne juramenta quae data sunt, videantur in nos ita penitus miserationum conclusisse praecordia, ut nullam de pietatis affectu animae viscera concipiant indulgentiam parituram, sic stabilitis contractibus juramenti sinum misericordiae aperimus, atque illa [Col. 0507C] cunctis Deo placita misereri censemus, ut nos nec juramenti teneat cautio reos, nec inhumanitas faciat exsecrandos. Occurrere certe miserorum ruinis debet subsidio unusquisque quo valet, et ex relevatione alienae vindictae a se Dei amovere vindictam; libat enim Domino prospera qui ab afflictis pellit adversa. Unde Job juvante passionis experientia, impendens patientibus passionis suae patientiam memorabat, suarum virtutum catalogum texens inter caetera sic connectit: «Benedictio perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum (Job XXIX, 13) .» Et paulo post: «Flebam quondam super eo qui afflictus erat, et compatiebatur anima mea pauperi (Job XXX, 25) .» Hinc et Salomon: «Erue eos qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum liberare [Col. 0507D] ne cesses (Prov. XXIV, 11) .» Quibus sanctae auctoritatis instructi decretis, nec sanctum nomen profanasse nos constat, quod nullatenus pro sanandum jus nostrae praedicationis insinuat, et, indulgentiae visceribus adapertis, licet oris sui professione damnati difficile mereantur absolvi, juxta quod scriptum est: «Sanguis tuus super caput tuum, os enim tuum locutum est adversum te (III Reg. II, 37) ;» et iterum: «Ex ore tuo condemnaberis, et ex ore tuo justificaberis (Matth. XII, 37) ,» tamen pietatis intuitu, et parcendi viam pandimus, et misericordiam prorogamus; hujus sane promissionis incaute crudam cruentamque temperare sententiam, illa quam maxime compellimur causa, quod haec duo [Col. 0508A] mala licet sint omnino cautisime praecavenda, tamen si periculi necessitas ex his unum temperare compulerit, id debemus resolvere, quod minori nexu noscitur obligari; quid autem ex his levius, quidve sit gravius pietatis acumine vestigemus. Etenim dum perjurare compellimur, creatorem quidem offendimus, sed nos tantummodo maculamus. Cum vero noxia promissa complemus, et Dei jussa superbe contemnimus, et proximis impia crudelitate nocemus, et nosipsos crudeliori gladio trucidamus. Illic enim duplici culparum telo percutimur, hic tripliciter jugulamur. Restat ergo ut eo nostra pergat sententia quo misericordiae patuerit via, quae ita in Domino probatur accepta, ut plus jam cupiat quam sacrificia veneranda, dicente ipso: «Misericordiam [Col. 0508B] volo et non sacrificium (Matth. IX, 13) .» Hac indulgentiae concessa licentia miserationis ipsius opus in gloriosi principis potestate redigimus, ut quia Deus illi miserendi aditum patefecit, remedia pietatis ipse quoque non deneget. Quae ita principali discretione moderata persistant, ut et illis sit aliquatenus misericordia contributa, et nusquam gens aut patria per eosdem aut periculum quodcunque perferat aut jacturam, haec miserationis obtentu temperasse sufficiat. Caeterum, quaecunque juramenta pro regiae potestatis salute, et contutatione gentis et patriae, vel hactenus sunt exacta, vel deinceps exstiterint exigenda, omni custodia, omnique vigilantia indissolubiliter decernimus observanda, a membrorum truncatione mortisque sententia religione penitus [Col. 0508C] absoluta. Sed ne pravarum mentium versuta nequitia nosmetipsos ad perjurii quandoque devocet culpam, nec a sanctae fidei regula hanc asserat venire sententiam, tam divinae auctoritatis oracula quam praecedentium Patrum asserta huic narrationi curavimus innectenda. Etenim immutabilis deitatis licet dicta sint firmissima, crebro tamen ejus et juramenta leguntur et poenitentia, quae in sacris exstant mysteriis adoperta. Jurare namque Dei est a se nullatenus ordinata convellere, poenitere vero eadem ordinata cum voluerit immutare. Sic enim per Hieremiam dicit: Repente loquar adversum gentem, et adversum regnum, ut eradicem, et destruam, et disperdam illud. Si poenitentiam egerit [Col. 0508D] gens illa super malo suo quod locutus sum adversus eam, agam et ego poenitentiam super malo quod cogitavi, ut facerem ei (Jer. XVIII, 7 et 8) . Et per Ezechielem. «Si dixero justo viro quod vita vivat, et conversus a justitia sua fecerit iniquitatem, omnes justitiae ejus oblivioni tradentur, et iniquitate sua quam operatus est in ipsa morietur. Si autem dixero impio: Morte morieris, et egerit poenitentiam a peccato suo, vita vivet, et non morietur (Ezech. XVIII, 24 et seq.) .» Si ergo nostra conversio sic divinam mutat sententiam, cur miserorum tantae lacrymae, vel pressura tam crudam non temperant ex miseratione vindictam? Hinc etiam Israelitico populo saepe ultio promissa suspenditur, et Ninivitarum perditio divinae sententiae permutatione sedatur. At [Col. 0509A] vero illustrium laudum titulo praeclarus auctor Ambrosius, in libro de Officiis primo, hujusce rei causa sic loquitur: Est etiam contra officium nonnunquam promissum sacramentum custodire, ut Herodes, qui juravit quoniam quidquid petitura esset, daret filiae Herodiadis et necem Joannis praestitit, ne promissum denegaret (Marc. VI, 22 et seq.) . Nam de Jephte quid dicam? Qui immolavit filiam, quae sibi victori primum occurrerat, quo votum impleret quod spoponderat ut quidquid sibi primum occurrisset, offerret Deo (Judic. II, 34 et seq.) . Melius fuerat nihil tale promittere, quam promissum solvere parricidio. Item in libro tertio: Primum ergo sincerum oportet esse affectum, et unusquisque simplicem sermonem proferat, vas suum in sanctitate [Col. 0509B] possideat, nec fratrem circumscriptione verborum seducat, nihil promittat inhonestum, ac si promiserit, tolerabilius est promissum non facere, quam facere quod turpe sit. Saepe plerique constringunt se jusjurandi sacramento, et cum ipsi cognoverint promittendum non fuisse, sacramenti tamen contemplatione faciunt quod spoponderint, sicut de Herode suprascripsimus, qui saltatrici praemium turpiter promisit, crudeliter solvit, turpe est quod regnum pro saltatione promittitur, crudele quod mors pro professa jurisjurandi religione datur. Quanto tolerabilius tale fuisset perjurium sacramento? Et pauca de Jephte disputans: Miserabilis necessitas quae solvitur parricidio. Melius est votum non solvere quam id, quod sibi is cui promittitur [Col. 0509C] nolit exolvi. Et post paululum: Non semper igitur promissa solvenda omnia sunt. Denique ipse Deus, sicut Scriptura indicat, frequenter mutat suam sententiam.
Vir quoque sanctissimus Augustinus, vestigationis acumine cautus, inveniendi arte praecipuus, asserendi copia profluus, eloquentiae flore venustus, sapientiae fructu fecundus, haec in suis narrat affatibus: Duo sunt omnino genera mendaciorum, in quibus non magna culpa est, sed tamen non est sine culpa cum aut jocamur, aut promisimus mentimur; illud primum in jocando non est perniciosissimum, quia non fallit, novit enim ille cui dicitur joci causa esse dictum, secundum autem minus est, ideo quia retinet nonnullam benevolentiam. Idem ipse: Non auferat (inquit) veritas misericordiam, [Col. 0509D] nec misericordia impediat veritatem, si enim pro veritate, aut quasi rigida veritate oblitus fueris misericordiam, non ambulabis in via Domini, in qua misericordia et veritas obviaverunt sibi (Psal. XXXIX, 12) . 124 Beatus etiam papa Gregorius, et vitae meritis honorandus, atque in ethicis assertionibus pene cunctis merito praeferendus, sic in libris infert moralibus: Quia ergo Beemoth iste tam inexplicabilibus modis ligatur, ut plerumque mens in dubio adducta, unde se a culpa solvere nititur, inde culpa arctius astringatur, recte dicitur: Nervi testiculorum ejus perplexi sunt, argumenta namque machinationum illius, quo magis relaxantur ut relinquant, eo magis implicantur ut teneant. Est tamen quod ad destruendas [Col. 0510A] versutias utiliter fiat, ut cum mens minori et maximo peccato constringitur, si omnino nullus sine peccato aditus evadendi patet, minora semper eligantur, quia et qui murorum ambitu ne fugiat, clauditur, ibi se in fugam praecipitat, ubi brevior murus invenitur. Nostri quoque saeculi doctor, egregius Ecclesiae catholicae novissimum decus, praecedentibus aetate postremus, doctrinae comparatione non infimus, atque, et quod majus est, jam saeculorum finitorum doctissimus, cum reverentia nominandus Isidorus in libro sententiarum, secundo haec pro tali narrat negotio: Non est conservandum sacramentum quod male et incaute promittitur, velut si quispiam adulterae perpetuam cum ea permanendi fidem polliceatur. Tolerabilius est enim non implere sacramentum [Col. 0510B] quam permanere in stupri flagitio. Similiter in Synonymis: In malis promissis rescinde fidem, in turpi voto muta decretum, quod incaute vovisti, impia est promissio quae scelere adimpletur. Haec de sacris paginis auctoribusque praecipuis brevissime sufficiat praelibasse. Nam plurima colligere poterit qui haec attentius legendo quaesierit. Caeterum quibus haec nequaquam sufficiunt, vel haec sumant cum rubore silentium, quia optat Vas electionis anathema esse a Christo pro fratribus suis quam perdurare crudelibus in delictis.
III. Tertio ratiocinationis alloquio doluimus contra priora monita Patrum vota, perniciosissima posterorum, nam quanto frequentius illi noxia vetuerunt, tanto studiosius isti perpetrare vetita non quiescunt. Sicque per contrarium quod penitus occumbere debuit, [Col. 0510C] insultare non desinit, et res quae tot excisa decretis arescere potuit, ad vicem Lernaei capitis (ut ferunt fabulae) truncata virescit. Denique quod non sine magno dolore dicendum est, reperiuntur quamplurimi negotio muneris perituri mercari velle gratiam Spiritus sancti, dum ille praemium donat, ut pontificalis ordinis sui sublime culmen accipiat oblitus verborum Petri qui dixit ad Simonem: «Pecunia tua tecum sit ad perditionem, quoniam donum Dei existimasti per pecuniam possidere (Act. VIII, 20) .» Proinde quia et usitatum est tamen malum, et majorum frequenter constat mucrone succisum, nos quoque huic vulneri canceroso ignitum quod superest adhuc injicimus ferrum, decernentes omnino, ut quicunque deinceps propter accipiendam sacerdotii dignitatem, [Col. 0510D] quodlibet praemium fuerit detectus obtulisse, ex eodem tempore se noverit, anathematis opprobrio condemnatum atque participatione Christi corporis et sanguinis alienum, ex quo illum constat exsecrabile Christi perpetrasse flagitium. Quod si aliquis exstiterit, qui accuset, ille qui hunc ordinem munerum fuerat acceptione lucratus, et suscepto honoris gradu privetur, et in monasterio sub perenni poenitentia religetur; illi vero qui hac causa munerum acceptatores exstiterint, si clerici fuerint honoris amissione mulctentur. Si vero laici, anathemate perpetuo condemnentur.
IV. Quartae congregationis eventu obvius sese nobis intulit pontificalis culminis lapsus, quoniam ante flere quam disponere compulsi ex ordine sumus; [Col. 0511A] nam dum secundum carnis assumptae mysterium Ecelesiae suae fuerit dignatus caput existere Christus, merito in membris ejus intentio episcoporum officia peragere cernitur oculorum. Ipsi enim de sublimioribus celsitudine ordinis regunt, et disponunt subjectas multitudines plebium; unde quanto ipsi fiunt ductores, tanto meritorum lumine debent praefulgere, quapropter omnes episcopi inter caetera virtutum ornamenta nitore carnis debent propensius enitere, ut ex hoc audientes munditiam appetant, ex quo doctores immunditia non deturpat, adeo ut si deinceps episcopi detecti fuerint exsecrabilibus flagitiis cum quibuslibet feminis pollui, ac familiari peculiaritate versari, noverint se irrevocabili sententia Patrum ulcisci, id est, et loci et ordinis dignitate privari.
[Col. 0511B] V. Quintae actionis impulsu pervenit ad totius concilii sacrum auditum quosdam sacerdotes et ministros, obliviscentes majorum et veterum constitutorum, aut uxorum, aut quarumcunque feminarum immunda societate et exsecrabili contagione turpari, et pessima cordis obstinatione, tam sacris litteris quam Patrum regulis obviantes, nec levi quidem respiramine contemplantes quod scriptum est: «Sancti estote, quoniam et ego sanctus sum (Levit. II, 44) , dicit Dominus;» et illud Apostolicum: «Mortificate membra vestra, quae sunt super terram (Col. III, 5) ,» id est, fornicationem et immunditiam, concupiscentiam malam, et avaritiam, quibus quanto est pertinacior vis in malis, tanto austerioribus convenit obviare decretis. Propter quod flagitiis detectis [Col. 0511C] specialiter hoc a sancto concilio definitur, ut omnes episcopi id ipsum in suis quaerere sollicite curent. Et cum hoc verissime reperire potuerint, omnes placita cautione taliter distringant, ut nunquam ulterius tam abominanda committant. Mulieres vero seu liberae sint, seu ancillae tam turpiter sociatae, ita omnimode separentur, aut certe vendantur, ut ulterius ad consocios sui criminis revertendi omnem habeant aditum denegatum. Illi vero, si omnino coerceri nequiverint, usque ad exitum vitae suae monasteriis deputati disciplinis monasticis maneant omnino subjecti.
VI. Sextae discutionis objectu, quorumdam male sibi consciorum patuit denotatum elogium. Nam relatum est nobis quosdam subdiaconos postquam ad sacri [Col. 0511D] ordinis pervenerint gradum, non solum carnis immunditia sordidari, cum scriptum sit: «Mundamini qui fertis vasa Domini (Isa. LII) ,» sed etiam quod dictu nefas est) quoque uxoribus copulari, asserentes hoc ideo sibi licere, quia benedictionem a pontifice nesciunt percepisse. Proinde, omni excusationum discisso velamine, id praecipimus observari, ut cum iidem subdiacones ordinantur cum vasis ministerii benedictio eis ab episcopo detur, sicut in quibusdam Ecclesiis vetustas tradit antiqua, et sacra dignoscitur consuetudo substare prolata, omni penitus ab illis sorde mulierum ac familiaritate remota. Quod si hoc vulnere deinceps fuerint sauciati, mox erunt sub poenitentiae oneribus usque ad extremum vitae monasteriis religandi.
[Col. 0512A] VII. Septimae assertionis accessu adiit coetum nostrum tam inverecunda progressio, quam ignobilis ac detestanda praesumptio, quosdam enim aut eventu necessitatum, aut metu periculorum, ab episcopis sumpsisse novimus ecclesiasticarum officia dignitatum. Et quoniam cum illis haec imponerentur, id sibi fieri noluisse testati sunt, idcirco id spernere atque ad pristina pertentant conjugia moresque redire, tam nequiter coelestia jura solventes, quam prompte saeculi exstant illecebris inhiantes. Qua de re nosse nos convenit, quod episcopalis eminentiae culmen non immerito sacris omnibus esse summa percensuit, quae caeteris sacerdotibus exercenda perhibuit, scilicet templorum Dei sacrationem, chrismatis benedictionem, sacrorumque ordinum [Col. 0512B] restitutionem, quae tandiu aliter ordinata persistunt, quam excellentissime conferuntur, quia et tanto ab eis singulariter impenduntur, quanto eidem summo culmini peragenda servantur. Quomodo ergo qui ea in se recipit a se rejicere poterit, cum haec a nullo altero conferri quam a solis pontificibus novit, quibus nec ligata solvi, nec soluta potuerunt ab aliquo religari? Sic enim ad Petrum Veritas ait: Quodcumque ligaveris super terram erit ligatum et in coelo, et quodcunque solveris super terram erit solutum et in coelo (Matth. XVI, 19) , nequaquam aliquando poterit profanari quod divinae jussionis simulque apostolicae traditionis auctoritate sacrum noscitur exstitisse. Verum sicut sanctum chrisma collatum et altaris honor evelli [Col. 0512C] non queunt, ita quoque sacrum decus honorum, quod his compar habetur et socium, qualibet fuerit occasione perceptum, manebit omnimode inconvulsum. Ad exstirpandum vero radicitus hujus callidae machinationis inutile argumentum, id sibi rationabiliter dari noluerunt, in objectu quod sacrosancti baptismatis inappreciabile donum est semper, et saepe non solum nolentibus, verum etiam (quod majus est) nescientibus impartitur, sed hoc a nullo penitus profanari permittitur. Quod si et hic opponitur, necdum rationis capacem existere qui hoc probatur accipere, hinc omnimodo cognoscant, quia si majores impune non deserunt quod parvuli vel nesciendo vel nolendo percipiunt, quanto magis non convenit violari, quod pro mortis aut poenarum evadenda pernicie [Col. 0512D] occulta Dei dispensatione dignoscitur obvenisse? Recedant ergo talium desideriorum sine verecundia impuderati favores, et licet inviti perceperint quod non merebantur habere, libenter tamen ac coeleste retineant meritum, quod nolendo propter terrenae consecuti sunt necessitatis eventu, ut tam inviti appetant bona diligere, quam sponte videntur desidentes impugnare. Quod si quis post hoc perennis dispositionis edictum non sinceriter sacris inhaeserit cultibus, et abjiciens a se gratiam quam accepit, relabitur ad conjugium, moresque saeculi attentaverit, vel eum redire ad hoc constiterit, mox omni ecclesiastici ordinis dignitate privetur, et ut apostata a sanctae Ecclesiae liminibus, et societate fidelium [Col. 0513A] habeatur prorsus exclusus, monasterii claustris donec vixerit sub poenitentia retrudendus.
VIII. Reperimus quosdam divinis officiis mancipatos, tanta nescientiae socordia plenos, ita litterarum et disciplinae ignaros, ut nec in illis probentur instructi competenter ordinibus, qui quotidianos versantur in usus. Proinde sollicite constituitur atque decernitur ut nullus cujuscunque dignitatis ecclesiasticae deinceps percipiat gradum, qui non totum psalterium, vel canticorum usualium et hymnorum, sive baptizandi perfecte noverit supplementum. Illi sane qui jam honore dignitatis funguntur, hujusce tamen ignorantiae caecitate vexantur, aut sponte sumant intentionem necessaria perdiscendi, aut a majoribus ad lectoris exercitia cogantur inviti. Absurdum [Col. 0513B] siquidem est eos, qui caeteros simpliciores et laicos habent docere, quibus et disciplinae et vitae debent esse veluti quoddam speculum, ad alicujus ordinis, vel dignitatis promoveri statum, qui legem Dei ignorant, nec litterarum saltem mediocritate sunt insigniti. Nullus igitur ad sacra Dei mysteria tractanda veniat illotus aliquis, ignorantiae tenebris caecutiens, sed solus is accedat quem morum innocentia et litterarum splendor reddunt illustrem, aliter ordinaturis et ordinandis imminente in posterum Dei et ejus Ecclesiae vindicta.
IX. Nonae intentionis admonitu detecta est ingluvies horrenda voracium quae dum freno parcimoniae non astringitur, religioni contraire monstratur, dicente enim Scriptura: «Qui spernit minima paulatim [Col. 0513C] decidit (Eccli. XIX, 1) ,» illi tantae edacitatis improbe grassantur, ut coelestia et pene summa contemnere videantur. Et etiam quicumque quadragesimae dies quae anni totius decimae putantur, quae et in oblatione jejunii Domino consecrantur, quibus etiam saluberrima conditio humani generis expiatur, dum a quatuor mundi partibus 125 ad hanc homo religionem crediturus adducitur, et quatuor elementis formatur, et propter transgressionem Decalogi quater decies convenienter affligitur, illi qui temerarie haec omnia contemnunt, nec voracitatis ingluviem frenant, et quod pejus est Paschalia festa illicitorum esuum perceptione profanant, quibus ex hoc adeo acerrime interdicitur, ut quisquis sine inevitabili [Col. 0513D] necessitate, atque fragilitate, et evidente languore, seu etiam impossibilitate aetatis, diebus Quadragesimae esum carnium praesumpserit attentare, non solum reus erit resurrectionis Dominicae, verum etiam alienus ab ejusdem diei sancta communione, et hoc illi cumuletur ad poenam, ut ipsius anni tempore ab omni esu carnium abstineat gulam, quia sacris diebus abstinentiae oblitus est disciplinam. Illi vero quos aut aetas incurvat, aut languor extenuat, aut necessitas arctat, non ante prohibita violare praesumant, quam a sacerdote permissum percipiant.
X. Decimae collocutionis assensu molestis actibus quibus sagax indagatio pietatis obviaret, decrevit, [Col. 0514A] non tam bene regendi licentia, quam se mansuetudo impugnasse probatur, satis (ut opinamur) illi et gloriosi principis et decreto sanctae synodi hujus contradictum esse conspeximus. Ita enim sanctus Spiritus per utrasque definitiones mortalium corda perflavit, ut vitali flatu verborum inposterum omnem exureret male concupiscentium rabiem animorum. Actum namque est definitionibus ipsis ut, quia pietatis divinae in comprehensibilis natura se conditioni mortalium in unione personae conjunxit mysterio redemptionis humanae, nos quoque membra capitis hujus et perfidiae malum et concupiscentiam, quae «radix malorum est omnium (I Tim. VI, 10) ,» et «avaritiam quae invenitur servitus idolorum (Eph. V, 5) » pari simul igne ac mucrone totoque [Col. 0514B] artificio radicitus evellamus ac desecemus. Ab hinc ergo deinceps ita erunt in regni gloriam praeficiendi rectores, ut aut in urbe regia, aut in loco ubi princeps decesserit cum pontificum majorumque palatii omnimodo eligantur assensu, non forinsecus coetu, aut conspiratione paucorum, aut rusticarum plebium seditione tumultuosa, sed erunt catholicae fidei assertores, eamque et hanc quae imminet Judaeorum perfidiam et cunctarum haeresum injuriam defendentes, erunt actibus judices et vita modesti, erunt in provisionibus rerum parci plus quam extenti, ut factione Scripturarum vel definitionum qualiumcunque contractus a subditis, vel exigant vel exigendos intendant, erunt in conquisitis obligationis gratissime rebus non prospectantes proprii jura [Col. 0514C] commodi, sed consulentes patriae atque genti. De rebus congregatis ab eis, illas tantum sibi vendicent partes quas dictaverit auctoritas principalis verum; quaecunque inordinata reliquerint, haereditabunt successores proprii eorum, et ante regnum justissime conquisita, aut filii, aut haeredes capiant jure proximitatis. De affinium successione vel munere, quamvis inordinata relicta sint, aut primo tantum filiis, aut haeredibus frequenter proficiant vel propinquis. Ita in eorum cunctis actibus, moribus atque rebus privatae legis auctoritas erit valitura, ut et perenniter maneat inconvulsa, et non prius apicem regni quisque percipiat, quam se illam per omnia suppleturum jurisjurandi taxatione definiat. Cui etiam legi vel decreto episcopali, non solum in futuro [Col. 0514D] sed etiam in praesenti reverentiam apponentes, decernimus, ut quicunque detractor et non potius venerator decreti ejusdem atque legis esse maluerit, sive religiosus ille sit, sive laicus, non solum ecclesiastica excommunicatione plectatur, verum et sui ordinis dignitate privetur.
XI. Undecimae occasionis articulo decretorum universalium perenne dedimus firmamentum, scientes quod multimoda semper Deus oppositione judiciorum aerumnas relevat oppressorum; et sicut malis exigentibus hominum permittit exerceri penurias ultionum, ita cum voluerit gravedines relevat pressurarum; hinc et decreta praecedentium Patrum ad contentionis jurgium radicitus evellendum rite synodalem [Col. 0515A] fieri censuere conventum, ut illic de diversitate judiciorum protensae lites habeant terminum ubi sanctus Spiritus universalem coadunaverit coetum. Ab hoc ergo Spiritu sancto successiones quaelibet in posterum aut impune valeant commoveri, ut generalitas tuta valeat consistere, plena decernimus unanimitate connexi, ut quaecumque pro fidei causis ecclesiasticisque negotiis aut in praeteritis gestis, aut in praesentibus constitutis, aut in futuris etiam decretis, vel sunt vel fuerint definitione conscriptae universalis auctoritatis, nullus deinceps contradicere audeat, nullus vertere praesumat, nullus non implere contendat. Nam si quis ex religione contra haec inobediens, aut susurrans, aut certe lacerator, aut invidus, ac non potius eorumdem factor exstiterit, [Col. 0515B] gratia et honoris sui et communionis sacrae lugeat amissione multatus. Cum vero aut quaelibet sancta synodus agitur, aut pacifice inter pontifices quidpiam definitur, si pauciores per nescientiam vel contentionem forte dissentiant, aut commoniti a plurimorum coetu cum dedecore confusionis abscedant, aut excommunicationis annuae sententiam luant.
XII. Duodecimae quaestionis propositionem, sacratissimi principis obsecrationem, piissima pro Judaeorum abominabili ac nefanda perfidia exsecranda, nostro coetui perpatuit causa, quam idcirco in fine sententiarum censuimus esse ponendam; quoniam eamdem gentem delicti sui merito retroductam per divinae sanctionis oracula capite positam, deflemus [Col. 0515C] nunc esse in cauda, sed quia Christus ut pro nobis, ita quoque pro illis mortuus est, juxta quod ipse ait: «Non sum missus nisi ad oves quae perierant domus Israel (Matth. XV, 24) ,» necessarium duximus summam pro eis impendere curam, pro quibus «suam ponere non dedignatus est animam (Joan. X, 15) » id quoque principali clementia devotissime approbante, quae ob hoc sui regni apicem a Deo solidari praeoptat, si catholicae fidei pereuntium turmas acquirat, indignum reputans orthodoxae fidei principem sacrilegis imperare, et infidelium societate pollui. Nihil aliud pro his ex nostra sententia definitur, quam ut decreta concilii Toletani, quod divae memoriae Sisenandi regis aggregatum est tempore, a nobis ac posteris [Col. 0515D] omnimoda suppleantur intentione. Qui autem ab ejusdem synodi voluerit sententia dissentire, ut vere sacrilegum, noverit se condemnari. Divinae Trinitatis inseparabile nomen sicut inspiratione mirabili nostrum tractatum primordio illuminavit, ita consummatione sublimi eumdem jam perficiendo concludat, ut in illo sit nostrum explicuisse a quo nobis fuit inchoasse. Damus ergo gloriam et honorem eidem sanctae et indivisibili Trinitati, quae nobis et haec dicere contulit, et in se dicta complevit, quae reformavit in extremitate saeculorum remedia aetatum, et resolvit ligamina vinculorum. Sit gratiarum salus et benedictio exercituum Domino superserenissimo Reccesiuntho, principe [Col. 0516A] glorioso, gratiarum actio, et reverentiae plenitudo a nobis omnibus in commune ipsi clementissimo principi, bonorum gratifico largitori, cui votorum instantia benigna Deus attulit complenda, cujus dispositio piissima pressurarum removit exitia, cujus temporibus confert justitia vigorem, et exuberat omnia opulenta, cui Dominus, post praesentis aevi tempora diuturnam cum sanctis omnibus tribuat in remuneratione coronam. Nos autem omnes hanc decretorum seriem justorum et rectae fidei, vel pietatis, ac justitiae fontem manantem, coram Deo et angelis ejus orthodoxis omnibus et nunc et in futuro impensius commendamus, obsecrantes ut hanc et reverenter adimpleant, et ab aemulis benigne defendant. [Col. 0516B] Contemnentibus autem eam divinae severitatis ultio pavenda proveniat; observantibus autem omnia profluens pax perpetua et gloria sempiterna contingat. Hujus quoque sententiae fortitudine vel vigore decreti nostri seriem quam in serenissimi Domini nostri Reccesiunthi regis edidimus nomine, pro rebus a divae memoriae patre suo quolibet titulo exquisitis decernimus omnino constare; legem denique quam pro exsecranda principum horrenda cupiditate idem clementissimus edidit princeps simili robore firmamus, atque ut futuris retro temporibus modis omnibus observetur, pari sententia decrevimus; quae etiam ne taciturna temporum vel obliviosa vetustate deserantur, huic nostrae constitutioni decrevimus [Col. 0516C] utraque innectenda, ita cunctorum memoriae commendamus, ut a cunctis regulis superius ordinatis nequaquam maneant segregata. Caetera quoque decretorum nostrorum judicia, quae ab hac sancta synodo noscuntur esse confecta, si quis convellere forsitan decreverit, aut temere implere neglexerit, vel infringere quandoque voluerit, per judicium omnipotentis Dei anathema sit. Soli autem Deo nostro gloria in saecula saeculorum. Amen.
Soliditatem reddidisse fracturae atque fecisse consurgere quod exstiterat collisum, et incrementum [Col. 0516D] est hujus mercedis et plenitudo consummatae perfectionis. Ponderi etenim collidentis ruinae si aequalium proximorum cura convenit obviare, quanto grandioris erit culpae praelibatae incuriae discrimen incurrere, si non quo valent, ex communi onere sibi commissos procurent populos sublimare! Properandum ergo est inter ruinas collisionum catervas eripere collisorum, ut ex hoc jugiter et ultra nec vigorem nocendi habeat exsecranda pressura, et omnis compressus noverit sanctae sanctionis esse sibi collata remedia.
Cum decursis ergo temporibus durae damnationis sese potestas gravis attolleret, et in subjectis populis impiorum dominatus non reformaret [Col. 0517A] jura regiminis sed excidia ultionis, aspeximus subditorum statum non ex ordine vegetari rectoris, sed dejici ex gravedine potestatis. Contraxerunt enim reges elata fastigia in bifronti dissidio motoris, et aut in culpis lex ardua saeviebat, aut in spoliis favorem lex voluntaria commodabat, inde moestos animos non spes fovebat ex munere, sed tolerantia vexabat in funere. Unde jam in reparationis occursu, non tamen nos abire sola ratio cogit, verum et ipsa commotio rerum impellit, ut ex omnium deliberatione animorum concordi illa maneat sententia dicti, quae et finem ausibus rite ponat illicitis, et consultum salvandis jure ferat populis. Quosdam namque conspeximus reges, postquam fuerint regni [Col. 0517B] gloriam assecuti, extenuatis viribus populorum regiae propriae congerere lucrum, et, obliti quod reges sint vocati, defensionem in vastationem convertunt, et vastationem defensione pellere defugiunt, illud gravius innectentes quod ea quae videntur acquirere non regni deputant honori vel gloriae, sed ita malunt in suo jure confundi, ut veluti ex debito decernant haec in liberorum posteritatem transmitti. Quamobrem in proprietatis illa conantur redigere sinu, quae pro solo constat illos imperii percepisse fastigium, et illud in juris proprii collocant antro, quod populi utilitatis acquisitum esse constat obtentu. Nam numquid ad illos, aut populorum adventus, aut rerum poterat concurrere census, nisi exstitissent gloriae sublimati [Col. 0517C] culminibus, aut ab aequalibus illi potuerint rerum coacervatione ditari, nisi per subjectos glorioso apice potuissent attolli? Omnia rectae totius plebis memoria subjecta ad principale caput revelat, attentum debitae jussionis obtutu negotiorum ab illo prospectant remedium, cui modo gratum, modo debitum irrogant censum. 126 Regalis proinde orthodoxa sublimitas haec cuncta sibi debere convincit, ex quo se regem recognoscit, et inde conquisita non alteri quam sibi juste defendit. Unde non personae, sed potentiae subdi haec debere non ambigit. Regem aeterna jura faciunt, non persona, quia non constat sui mediocritate, sed sublimitatis honore. Quae ergo honori debeant honori deserviant, et quae reges accumulant regno relinquant, [Col. 0517D] ut quia eos regni gloria decorat, ipsi quoque regni gloriam non extenuent, sed exornent. Habeant deinceps jure conditi reges in regendo judicia justa, in parcendo pectora prompta, in conquirendo studia parca, in conservando vota sincera, ut tanto gloriam regni cum felicitate retentent, quanto jura regiminis et mansuetudinis conservaverint et aequitate direxerint promissae praemium ditionis. Ne non prodisse putetur ex fomite rationis, revelare convenit evidentissima specie operis, ut ex illo nos idoneos assertores habeat probitas veritatis, ex quo semper semetipsam reservaverit qualitas actionis. Ecce enim ita ex gentis nostrae mediocribus majoribusque personis multos hactenus corruisse reperimus [Col. 0518A] et deflemus, ut eorum agnitis ruinis non aliud possimus quam divinae judicia considerare promissionis, quorum domorum spolia et potentiarum divitias simul ac praedia ita conspicimus prorsus exinanita, ut nec fisci usibus commoda, nec palatinis officiis reperiantur in remedium salutare collata. Cujus rei serie ex utroque concurrente, dum et judicatos sententia judiciorum elisit, in eorum bonis ad ipsorum vicem munificatus nemo surrexit, pene non tenuisse disciplinam in ordine, sed defectum posuisse pensantur in gente, illo majori salutis dispendio cumulato, quia tam haec quae a judiciis vigor judiciorum abstraxerat quam illa quae qualiscunque proventus ordine profligationis contriverat, tota proprietatis principum amplitudo in sinum suae receptionis incluserat. [Col. 0518B] Sicque solo principali ventre suppleto, cuncta totius membra gentis vacuata languescerent ex defuncto. Unde venit ut nec subsidium mediocres, nec dignitatem valerent obtinere majores, quia dum solius potestatis vigor maxima occupavit, totius plebis status nec minima jura defendit, atque cum omni palatino officio simulque cum majorum minorumque conventu, nos omnes, tam pontifices quam etiam sacerdotes et universi sacris ordinibus famulantes, concordi definitione decernimus et optamus, ut omnis conquisitionis profligatio in omnium rerum viventium immobiliumque, et moveri valentium corpore vel specie, forma vel genere, quae a gloriosae memoriae Cindasiuntho rege a die quo in regnum dignoscitur conscendisse repertus, quolibet modo exstiterit, [Col. 0518C] omnia in serenissimi atque clementissimi domini nostri Reccesiunthi principis perenni transeant potestate et perpetuo deputentur in jure, non habenda parentali successu sed possidenda regali congressione: ita ut juste sibi debita quisque percipiat, et de rebus ad remedia subjectorum quaecunque elegerit principis voluntas exerceat, illis tantummodo exceptis quae memoratus divae memoriae Cindasiunthus princeps ante regnum aut ex propriis, aut ex justissime conquisitis visus est habuisse. In quibus cunctis filiis una cum glorioso domino nostro Reccesiuntho rege maneat divisio libera, et possessio pace plenissima. Sed illae res quas praedictus princeps de justis proventibus filiis suis, vel quibuslibet justissime visus est contulisse vel reliquisse omnes in [Col. 0518D] eorum jure maneant inconvulsae, illa hujus negotii servata veritate, ut quia grata voluntas domini nostri Reccesiunthi regis reddere decernit unicuique justissime debita, nemo invasionis calumniam moveat, aut damna requirat praeter quae gloriosae memoriae genitorem ejus quaedam indebite habuisse constiterat.
In nomine Domini, Flavius Reccesiunthus rex, eminentiae celsitudo terrenae tunc salubrius sublimia probatur appetere, cum saluti proximorum pia cernitur compassione prodesse, unde solet contingere ut plus commodi de aliena salute conquirat, quam [Col. 0519A] de propria humilitate quisque proficiat. In multis enim quia multorum salus attenditur, majoris lucri summa perficitur. Ipsi autem, quia privati commodi fructus appetitur, non satis est si unius beneficii praemium conquiratur. Hinc et illa regendarum tantumdem salus est plebium, quae non suos fines privata voluntate concludit, sed quae universitatis limites communi pietatis lege defendit. Quapropter ne salutaris ordo imperialibus videatur verbis potius obtineri quam pactis, de sublimitatis obtentu declinamus ad vota supplicum tranquillae visionis aspectum, ut inde salutaris compassio habeat commodum, unde plebes adeptae fuerint supplicationis effectum. Cum ergo praecedentium serie temporum immoderatior aviditas principum sese prona diffunderet [Col. 0519B] in spoliis populorum et augeret eis proprietatis censum aerumna flebilis subjectorum, tandem supernae respectionis affectu nobis est divinitus inspiratum, ut quia subjectis regibus reverentiam dederamus, principum quoque excessibus retinaculum temperantiae poneremus. Proinde sincera mansuetudinis deliberatione tam nobis, quam cunctis gloriae nostrae successoribus affuturis, Deo mediante, legem ponimus, decretum divalis observantiae promulgamus, ut nullus regum impulsionis suae quibuscunque motibus aut factionis, scripturas de quibuslibet rebus alteri debitis ita extorqueat, vel extorquendas instituat, quatenus injuste ac violenter indebitarum sibi quisque probare possit dominium rerum. Quod si alicujus gratissima voluntate quidpiam [Col. 0519C] de rebus a quocunque perceperit, vel evidenti praestatione lucratus aliquid fuerit, in eadem scriptura patens voluntatis praestitae conditio annotetur, per quam aut oppressio principis, aut conferentis fraus evidentissime detegatur, et si patuerit a nolente fuisse scripturam exactam, aut resipiscat improbitas principis, et evacuet quod male construxit, aut certe post ejus mortem ad eum cui exacta est scriptura, vel haeredes ejus, res ipsae sine cunctatione debeant revocari. Illae autem res, quae remota omni comprehensionis argumentatione, sed mera libidine directo modo transierunt in principis potestatem, in eis perenniter jure perdurent, et quidquid ex rebus ipsis idem princeps ordinare voluerit, suae potestatis arbitrio subjacebit. Verum ut omne hujus negotium [Col. 0519D] actionis roboret sinceritas veritatis, cum quarumcunque rerum scripturae in principis nomine exstiterint, ab his quos elegerit princeps diligentissime perquirantur, si non aliquod indicium aut de impressione principis, aut de fraude scripturam facientis modo quocunque cognoverint. Ac sic aut rite facta series scripturae permaneat, aut irrite confecta vanescat. [Col. 0520A] Similis quoque sententia de terris, vineis atque famulis observetur, si sine scripturae textu tantummodo coram testibus quolibet pacto fuerit definitio. De rebus autem omnibus a tempore Simitillani regis huc usque a principibus acquisitis, aut deinceps si provenerit acquirendis, quaecunque forsitan princeps inordinata sive reliquit, sive reliquerit, quae pro regni apice probantur acquisita fuisse, ad successorem tantummodo regni decernimus pertinere, ita habita potestate, ut quidquid ex his elegerit facere, liberum habeat velle. In illis autem rebus quae ipsis aut de bonis parentum, aut de quorumcunque provenerint successionibus proximorum, ita eidem principi ejusque (si filii defuerint) haeredibus legitimis haereditatis jura patebunt, sicut etiam caeteris lege vel concessione [Col. 0520B] paterna patuisse noscuntur. Quod si aliquid de rebus quorumcunque parentum aut proximorum non solum successione, sed etiam qualibet collatione, aut quocunque contractu ad jus ipsius pervenisse patuerit, si contingat haec inordinata relinqui, non ad successorem regni, sed et ad filios vel haeredes ejus qui conquisivit specialiter omnis eadem conquisitio pertinebit. Nam de illis rebus quae idem princeps ante regnum, aut ex proprio, aut ex justissimo conquisito dignoscitur habuisse, irrevocabili ordine aut faciendi quod voluerit potestas manebit, aut certe filiis ejus successio plena patebit. Quod si filii defuerint, legitimis haeredibus ex his quae inordinata reliquerit, haereditario jure adire licebit. Hujus sane legis sententia in solis erit principum [Col. 0520C] negotiis observanda atque ita perpetim valitura, ut non ante quispiam solium regale conscendat, quam juramenti foedere hanc legem se in omnibus implere promittat, quacunque vero aut per tumultuosas plebes, aut per absconsam dignitatem publice machinatum, adeptum esse constiterit regni fastigia, mox idem cum omnibus tam nefariae sibi consentientibus, et anathema fiat, et Christianorum communionem amittat, tam dirae percussionis ultione collisus, ut omnis divini ordinis cultor qui illi communicare praesumpserit, simili cum ipso damnatione dispereat, et poena tabescat. Nam si quis legis hujus seriem ex officio palatino malevolendo, aut detrahendo lacerare voluerit, aut evacuando quandoque ut silenter insultans vel aperte resultans, proloqui detectus [Col. 0520D] exstiterit, cunctis palatinae dignitatis consortiis et officiis mox nudatus, omnium rerum suarum dimidiam partem amittat, et in deputato sibi loco redactus totius palatii maneat societate seclusus. Religiosus etiam qui se in hac culpa devolverit, simili rerum proprietatis suae dispendio subjacebit.
- [Col. 0519D] 1. Ut de rebus ecclesiae nimi episcopi auferant, et qualiter proximi fundatoris ecclesiae sollicitudinem gerant.
- 2. Ut fundatores ecclesiarum quoadusque vixerint [Col. 0520D] earum habeant curam, ipsique illic ministros eligant servituros.
- 3. Si de rebus ecclesiae pro praestatione aliquid dari dicatur, causa praestiti cognoscatur.
- [Col. 0521A] 4. Quod de conquisitis rebus inter ecclesiam et sacerdotis haeredes aequalis divisio fiat.
- 5. Si episcopus monasterium facit vel parochianam ecclesiam ditat, quartam partem de rebus ecclesiae conferat.
- 6. Ut episcopus tertiam partem ecclesiasticarum rerum sibi debitam, cui elegerit, conferat.
- 7. Ne extra constitutum ordinem morientis sacerdotis haeredes rem ejus adire praesumant.
- 8. Ut in scripturis quas sacerdotes vel ministri injuste fecerint, post mortem habeant annorum numerum computatum.
- 9. Quantum commodum si episcopus tollat de ecclesia cujus tumulaverit sacerdotem.
- 10. De damnatione filiorum qui ex sacerdotibus et ministris geniti probantur.
- [Col. 0522A] 11. Quod servilibus clericis dare debeant episcopi libertatem.
- 12. Quod post mortem sacerdotis in libertate servis collata annorum tempus debeat computari.
- 13. Ut ex libertis ecclesiae et personis ingenuis geniti ab obsequiis ecclesiae non recedant.
- 14. Quod si liberti ecclesiae ad eam reverti noluerint, omnis eorum regula juri applicetur ecclesiae.
- 15. De obsequio et disciplina libertorum ecclesiae.
- 16. Quod liberto ecclesiae nihil de rebus suis in alienum liceat transferre.
- 17. Ut baptizati Judaei cum episcopis celebrent dies festos.
[Col. 0521A] Cum canonicae diffinitionis edicto, in Toletana urbe pro peragendo concilio, post dies Kalend. Novembrium, [Col. 0521B] anno septimo Reccesiunthi principis gloriosi, in basilica sanctae Mariae semper Virginis in unum fuissemus Domino favente collecti, id communi definitione decrevimus ut, capitula quae in priscis canonibus minime habebantur inserta, pari promulgarentur sententia, et antiquis jungerentur regulis perenni jugitate mansura, et omni reverentia conservanda. Sed quia nequaquam recte subditos judicat qui non seipsum prius justitiae censura castigat, aptum nobis et expedibile visum est ante nostris excessibus imponere modum, et sic errata corrigere subditorum. Tunc namque melius judiciorum exordia dicuntur, cum judicium ante disponitur, eo quod potius judicii forma completur cum negotiorum principiis aequitas judicantium antefertur. Ideo exordium [Col. 0521C] aequitatis inchoari a judicibus debet, ut perfecta juris causatio limitem apertius formet.
CAP. I. Omnis itaque rei ecclesiasticae quantitas sicut remedium veniae tribuit conferenti, ita damnum rite praeparat fraudatori. Et ideo nullus sacerdotum vel ministrorum ex rebus ecclesiae quae in quibuscunque locis a fidelibus largiuntur aliquid auferat, et juri suo aut cathedrae civitati connectat. Devotio enim uniuscujusque sicut gratanter votum contulit Deo, ita definivit quod plenitudo votorum conservaretur in loco in quo velut si locata tenentur, manet gratia offerentis, ita si frustrantur, imminet pernicies defraudantis. Verum ut hujus rei potior soliditas habeatur, condignis filiis, vel nepotibus, honestioribusque propinquis ejus qui construxit vel ditavit [Col. 0521D] ecclesiam licitum sit hanc bonae intentionis habere solertiam, ut si sacerdotem seu ministrum aliquid ex collatis rebus praeviderint defraudare, aut commonitionis honestae conventione compescant, aut episcopo vel judici corrigenda denuntient. Quod [Col. 0522A] si talia episcopis agere tentet, metropolitano ejus haec insinuare procurent. Si autem metropolitanus [Col. 0522B] talia gerat, regis haec auribus intimare non differant. Ipsis tamen haeredibus in eisdem rebus non liceat quasi juris proprii potestatem proferre, non rapinam, non fraudem ingerere, nec violentiam quamcunque praesumere; sed hoc solum in salutarem sollicitudinem adhibere, quod aut ut in nullam noxam operatio nocens attingat, aut ut in multam aut partem aliquam salutaris merces assumat. Si quis vero deinceps haec monita temerare voluerit, et male rapta cum confusione restituet et excommunicationis annuae sententiam sustinebit.
II. Cum saepe sit solitum, etiam illa quae non debentur prece supplicationis et vi quodammodo extorqueri doloris, quanto magis et sine obstaculo concedi debent exquisita simul et ordine juris et dolore [Col. 0522C] compassionis? Quia ergo fieri plerumque cognoscitur, ut ecclesiae parochiales, vel sacra monasteria, ita quorumdam episcoporum vel insolentia vel incuria horrendam decidant in ruinam ut gravior exoriatur aedificantibus moeror, quam instruendo gaudii exstiterat labor, unde pia compassione decernimus ut quandiu earumdem fundatores ecclesiarum in hac vita superstites exstiterint, pro eisdem locis curam permittantur habere sollicitam et sollicitudinem ferre praecipuam, atque rectores idoneos in eisdem basilicis iidem ipsi offerant episcopi ordinandos. Quod si tales forsitan non inveniantur ab eis, tunc quos episcopus loci probaverit Deo placitos sacris cultibus instituat cum eorum conniventia servituros. Quod si superstitibus eisdem fundatoribus rectores [Col. 0522D] ibidem praesumpserit episcopus ordinare, et ordinationem suam irritam noverit esse, et ad verecundiam suam alios in eorum loco quos iidem ipsi fundatores condignos elegerint ordinari.
III. Si sacerdotes vel ministri de rebus ecclesiae [Col. 0523A] quidpiam alicui sub praestationis obtentu concedant, instrumenti causam evidenter exponant, ut hoc aut juste confecta transactio innotescat, aut fraus incompetens quae latet appareat, aliter vero pro hujus negotii causa deinceps scriptura confecta non valeat.
IV. Sacerdotes vel quicunque illi sunt quibus ecclesiasticarum rerum cura commissa est, quaecunque administrationis suae tempore emerint, si de rebus propriis, vel vile, vel parum habuerint, ad ecclesiae nomen, cui chartarum praesunt instrumenta conficere, procurent. Non enim convenit ut ecclesia, quae suspicit externum efficiat in alieno divitem, et in suo retineat fraudatorem. Hi vero qui suarum rerum noscuntur habere compendium, ex omni re quam post ordinationis suae diem visi sunt acquisisse, [Col. 0523B] sive aliqua sint instrumenta confecta, compensata tam juris sui quam ecclesiasticarum rerum habitudine, si se utriusque rei quantitas exaequaverit, inter ecclesiam et decedentis haeredes aequo jure conquisitio pertinebit. Si autem quaelibet pars majori cumulo sui juris excreverit, majorem portionem etiam in divisione percipiet. Quicunque vero de praedictis sacerdotibus vel ministris pro sui utilitate atque amicitia vel praestatione, aut quocunque modo, aut per scripturae seriem aliquid meruerint a quolibet praecipere, in rebus ecclesiasticis non poterunt numerari, sed quod exinde voluerint facere in ipsorum voluntatis arbitrio subjacebit, quia si hoc post eorum mortem inordinatum fortasse remanserit, ecclesia haec sibi cui praefuit. vel minister exstiterit, in perpetuum vindicabit.
[Col. 0523C] V. Bonae rei dare consultum, et praesentis habetur vitae subsidium et aeterne remunerationis exspectari cernitur praemium. Quisquis itaque episcoporum in parochia sua monasterium construere forte voluerit, et hoc rebus ecclesiae cui praesidet ditaverit, non amplius ibidem quam quinquagesimam partem dare debebit, ut hac temperamenti aequitate servata et cui tribuit competens subsidium conferat, et cui tollit damna gravia non infligat. Ecclesiam vero quae monasticis non informabitur regulis, aut quam pro suis magnificare noluerit scripturis, non amplius quam centesimam partem census ecclesiae cui praesidet ibidem conferre licebit, ea tamen cautela servata, ut unam tantummodo quae placuerit ex duabus remunerationem assumat.
[Col. 0523D] VI. Cum praeteritis sanctionibus notissimum habeatur, quae de rebus parochialium ecclesiarum pars episcopo conferatur, opportune tamen duximus decernendum, ut si episcopus tertiam quam de rebus eisdem sanctione pariter sibi debitam novit, aut ipsi ecclesiae cujus res esse patebit, aut alteri ecclesiae cui elegit conferre decreverit, et licitum maneat et irrevocabile robur ejus sententia ferat.
VII. Propinqui morientis episcopi nihil de rebus ejus absque metropolitani cognitione usurpare praesumant; quod si is qui recesserit metropolitanus fuerit, successores sententiam ejus aut concilium sustinebunt, ne passim haereditatis adeundae danda licentia [Col. 0524A] de rebus ecclesiae, aut non retineat ratio plena, aut fraus non inveniatur illata. Quod si presbyteri aut diaconi fuerint, quos obiisse constiterit, non sine agnitione sui episcopi rem ejus haeredibus adire licebit. Quisquis sane post haec transgressor inventus exstiterit, pro his quae non exspectato ordine adierit invasionis damno legis sententiae subjacebit.
VIII. Si sacerdos vel minister, dum gubernacula ecclesiarum administrare videtur, contra Patrum sanctiones de rebus ecclesiae defuisse aliquid dignoscitur, non ex die quo talia scribendo decrevit, sed ex quo talia moriendo definita reliquit supputationis ordo substabit, nusquam enim ad triennium temporis pertinebit vita irrite judicantis, quia status [Col. 0524B] contractuum initia non sumpsit ab origine aequitatis.
IX. Plerique, dum rapinis inhiant ut non debent, aut miserationis opus condigne non implent, aut indebita ipsi miserationi damna permiscent. Ideoque ne amplius misericordia opus exsecrabiliter labatur, id communi decreto sancimus ut, cum pontificem mori contigerit, episcopus qui ad humandum corpus advenerit, descriptis thesauris atque ornamentis omnibus, si locuples decedentis ecclesia fuerit, non amplius quam libram auri exceptis ornamentis ecclesiae cum gratia offerentium auferre pertentet. Si vero minor rebus exstiterit, dimidiam libram sibi licenter usurpet, nam et haec usurpare ipsa ratio nulla permitteret, nisi ejus qui convenit sacerdotis injuriae contemplatione antiquitas hoc usurpata servasset. [Col. 0524C] Porro breve descriptarum rerum sub fideli ratione hic qui descripsit dirigere metropolitano curabit. Metropolitanus autem ex eadem morientis ecclesia nihil prorsus auferre praesumat, sed solam quae ad eum pertinet curam salutarem impendat.
X. Cum multae super incontinentia ordinis clericorum hactenus emanaverint sententiae Patrum, et nullatenus ipsorum formari quiverit correctio morum, usque adeo sententiam judicantium protractavere commissa culparum, ut non tantum ferretur ultio in auctoribus scelerum, verum et in progenie damnatorum. Ideoque quilibet ab episcopo usque ad subdiaconum deinceps vel ex ancillae, vel ex ingenuae detestando connubio in honore constituti filios procrearent, illi quidem ex quibus geniti probantur canonica [Col. 0524D] censura damnentur. Proles autem aliena pollutione non solum haereditatem parentum nusquam accipiet, sed etiam in servitutem ejus ecclesiae, de cujus sacerdotis vel ministri ignominia nati sunt jure perenni manebunt.
XI. Qui ex familiis ecclesiae servituri devocantur in clerum ab episcopis suis, libertatis necesse est ut percipiant donum, et si honestae vitae claruerint meritis, tum demum majoribus fungantur officiis. Quos vero flagitii sordidaverit incorrigibilis noxa, perpetua servitus conditionis religet in catena.
XII. Si sacerdos libertatem servis ecclesiae conferre voluerit, non a die confectionis scriptura tempus [Col. 0525A] annorum computatum tenebit, sed ex quo eum qui scripturam confecit verius obiisse constiterit.
XIII. Excessibus libertorum ecclesiae plerumque paternam videmus ecclesiam conversari, et bicipiti coacti sumus taedio condolere, uno, dum superbia reluctantis auctor contemnitur libertatis, altero, dum libertas superbientis in conditionem relabi cogitur servitutis. Ideo cum jam praeteritis Patrum regulis multae super hoc diversae constitutionis emanaverint sanctiones, tamen quoddam in plenitudinem rei aptum conspeximus adhuc innectere complementum. Igitur sicut legum reverenda sanctio censuit, ita servari totius generationis nobilitas dedit, ut in nullo aliena commistio maculet, quod generositas propria [Col. 0525B] decoravit. Unde cunctis ecclesiarum libertis, tam viris quam feminis eorumque propagini, interdicitur judicio generali, ne deinceps causa connubii aut Romanis ingenuis copulentur aut Gothis. Quod si hoc factum quandoque patuerit, permistione tali 128 genita proles nunquam merebitur jus debitae dignitatis, nec ecclesiae unquam carebit obsequiis, cujus beneficio donum meruisse noscitur libertatis.
XIV. Si contingat quemcunque de libertis ecclesiae eorumque prosapiae, contra primaevas modernasque Patrum regulas, aut Gothis, aut Romanis ingenius copulari, tam illis quam eorum stirpi non licebit ab ecclesiae patrocinio evagari, sed ad debita obsequia reverti cogendi sunt; aut si redire noluerint, quaecunque vel parentes eorum vel ipsi ab ecclesia [Col. 0525C] sunt adepti, vel in ejus patrocinio visi sunt conquisisse, insistente pontifice, in ditionem propriae reducantur ecclesiae.
XV. Ecclesiae liberti eorumque progenies eidem basilicae, de qua libertatis gratiam meruerunt, obsequia prompta, sinceraque parabunt, quia sicut in hoc obsequio pro possibilitate sui quod utiles ingenui dabunt, ita quoque in emendatione culparum quod inutiles ingenui sustinebunt.
XVI. Libertis ecclesiae eorumque propagini ex omnibus quae de jure ecclesiae noscuntur habere, [Col. 0526A] nihil licebit in extraneum dominium transactione quacunque deducere, sed si ex his quaelibet vendere fortasse voluerint, sacerdoti ejusdem ecclesiae offerant convenienter emenda, earumque rerum pretia ut eis placuerit aut dispensent, aut habeant. Nam et in dominium partis alterius rei suae censum nullomodo transire permittimus. Suis ergo filiis vel propinquis ejusdem ecclesiae vel servitio vel patrocinio subjugatis quaecunque vendere vel donare voluerint aditus omnino patebit.
XVII. Baptizati Judaei quocunque loco certo tempore conversentur, festis tamen praecipuis Novi Testamenti serie consecratis, ac diebus illis quos olim sanctione veteris legis sibimet censebant esse solemnes, in civitatibus publicisque conventibus cum [Col. 0526B] summis Dei sacerdotibus celebrare praecipimus, ut eorum conversationem et fidem et pontifex approbet et veritas servet. Hujus vero temerator edicti, prout episcopus permiserit, aut flagris aut abstinentiae subjacebit. Expletis omnibus quae ad honestatis regulam in collationem venere fraternam, grates exsolvimus immortali Domino soli cujus dispositione mirabili ad hunc sanctae congregationis coetum meruimus adunari, ut communis visio prosperitatem ostenderet, et pari junctione concordiam assignaret. Obsecrantes ejus misericordiam largam, ut serenissimo Domino et amabili Christo, Reccesiuntho principi glorioso, ita praesentis vitae felicitatem impendat, ut angelicae beatitudinis gloriam post longaeva tempora concedat, atque ita nos ejusdem felicitatis laetos [Col. 0526C] efficiat, ut in terra viventium remuneraturos attollat. Antiquitatis dehinc ordinem saluberrime retinentes postquam rationem festi Paschalis fraternitas vestra cognovit, noverit se anno venturo die Kalendarum Novembrium causa peragendi concilii in hac urbe favente Domino congregari, ut simili disceptatu, aut quae prospexerimus congrua decernamus, aut solius pacis conventu laetemur. Consummatum est hoc sanctum concilium die octava Kalendarum Novembrium, anno feliciter septimo regni serenissimi atque clementissimi domini nostri Reccesiunthi regis, aera DCLXVII.
- [Col. 0525D] 1. De celebritate annuntiationis Dominicae.
- 2. De his qui adversus principem conjuraverunt.
- 3. De episcopis qui monasteriis vel ecclesiis consanguineos suos, vel sibi faventes praeficiunt.
- 4. De professione et habitu viduarum sanctimonialium.
- [Col. 0526D] 5. De sanctimonialibus feminis quae propositum abjecerunt.
- 6. De his qui in parva aetate coram parentibus religionis habitum tenuerint, vel usque ad quartum annum liceat parentibus filios tradere religioni.
[Col. 0525D] Gratulationem nobis spiritualem contulit divina gratia, quando tribuit inter nos et salutaris disciplinae frequentiam convenire ad pacificorum studia praeoptata. Congregatis ergo nobis et in concordiam [Col. 0526D] animi, et in conventum loci, referentes gratias invisibili Deo, et glorioso rerum domino Reccesiuntho regi, cujus sanctissimo voto retenta paternitatis sanctae traditione ad sacrum quivimus adunari conventum, [Col. 0527A] has subter annexas regulas concordi definitione prolatas aeterna statuimus manere lege praefixas.
CAP. I. De celebritate festivitatis divinae Matris, cum nihil fidei sinceritas per diversitatem adversum incurrat, et unitatem catholicae regulae varietas nulla decerpat, est tamen quod nisi temporum unitate servetur, et dissidium indiscissae unitatis parturiat et sacramentorum unitate constare non valeat. Hinc est enim quod Paschale festum uno die celebremus et tempore, ne in Judaicum decidamus errorem. Hinc adventum sancti Spiritus post resurrectionem Domini nisi exspectemus tempore definito dierum numero, non possumus impleri ejusdem Spiritus dono, quoniam si caret plenitudine numeri, [Col. 0527B] carere potest et mysterii sacramento; hinc nativitatis Dominicae sacrum quo evidenter de utero Virginali Verbum prodiit caro factum absque dubio serrat et temporis cursum, et repraesentat speciale diei momentum. Si ergo nativitatis et mortis hujus incarnati Verbi dies absque immutatione ita certus habetur, ut absque diversitate in toto orbe terrarum ab omni concordi Ecclesia celebretur, cur non festivitas gloriosae matris ejus eadem observantia uno simul ubique die, simulque habeatur honore? Invenitur etenim in multis Hispaniae partibus hujus sanctae Virginis festum non uno die, per omnes annorum circulos agi. Quo enim transducit homines diversitas temporum dum varietatem celebritatis non habere probantur. Qua de re quoniam die qua invenitur [Col. 0527C] angelus Virgini Verbi conceptum, et nuntiasse verbis, et indidisse miraculis, eadem die festivitas non potest celebrari condigne, quod interdum Quadragesima vel Paschale festum videatur incumbere, in quibus nihil de sanctorum solemnitatibus sicut ex antiquitate regulari cautum est, convenit celebrari, cum secundum ipsam incarnationem Verbi non conveniat, tunc celebritatibus praedicari, quando constat idipsum post mortem carnis gloria resurrectionis attolli; ideo speciali constitutione sancitur, ut ante octavum diem quo natus est Dominus, genitricis quoque ejus dies habeatur celeberrimus et praeclarus; ex pari enim honore constat, ut sicut nativitatem Filii sequentium dierum insequitur dignitas, ita festivitatem matris tot dierum sequatur sacra [Col. 0527D] solemnitas. Nam quid festum matris est nisi incarnatio Verbi? Cujus festum ita debet esse solemne, sicut est, ut ejusdem nativitatis Verbi. Quod tamen, nec sine exemplo decentis moris, qui per diversas mundi partes dignoscitur observari, videtur institui. In multis itaque Ecclesiis a nobis et spatio remotis, et terris, hic mos agnoscitur retineri, proinde ut de caetero quidquid est dubium sit remotum, solemnitas Dominicae matris die decimo quinto Kalendarum Januariarum omnimodo celebretur, et nativitas Filii ejus Salvatoris nostri die octavo Kalendarum earumdem, sicut mos est, solemnis in omnibus habeatur.
II. Frequentium molestiarum nocens impulsus [Col. 0528A] contemni quidem magnitudine decentis poterit gravitatis, sed quia honesta sollicitudo cohibere properat, quod frequentata usitatio vitare non curat, ideo et cum quorumdam paternorum sanctionibus decretorum et institutionibus sit legalibus cautum ne contra salutem principum, gentisque, aut propriae patriae quisquam meditari conetur adversum, hoc unum specialiter nunc depromitur observandum, ut si quis religiosorum ab episcopo usque ad extremum ordinis clericorum sive monachorum generalia juramenta in salutem regiam gentisque aut patriae data reperiatur violasse voluntate profana, mox propria dignitate privatus, et loco et honore habeatur exclusus, eo miserationis obtentu tantummodo reservato, ut an locum, an honorem, an utraque [Col. 0528B] possideat concedendi jus licentiamque principalis potestas obtineat.
III. Reverentiae totius auditu percipiatur, quia res dura non frustra cogitur hac duriori exstirpari censura. Agnovimus enim quosdam pontifices praecepti Principis apostolorum, qui ait: «Pascite qui in vobis est gregem, non coacte, sed spontanee, neque dominantes in clero, sed forma facta gregis (I Petr. V, 2) ;» ita esse immemores, ut quibusdam monasteriis, parochialibusque ecclesiis, aut suae consanguinitatis personas, aut favoris participes iniquum saepe statuant in praelatum, ita illis providentes commoda inhonesta, ut aut eis deferantur quae proprio episcopo dare justus ordo depoposcerit, aut quae rapere deputati exactoris violentia poterit. [Col. 0528C] Proinde decenter omnibus placet in praesenti tale rescindere factum, et non esse de caetero faciendum, nam quisquis pontificum deinceps, aut sanguine propinquis, aut favore personis quibuscunque devinctis, talia commendare lucra tentaverit et suum nefandae praesumptionis excidium, et quod jussum fuerit devocetur in irritum, et qui ordinavit annuae excommunicationi subjaceat, quae vero ablata fortasse fuerint, ab eo qui tulit reddantur in duplum.
IV. Bene per Spiritum Domini possumus cum sancto Apostolo dicere, «non ignorare vos astutiam Satanae (II Cor. II, 11) » quia impellimur «zelo domus Dei (Joan. II, 17) ,» et ardore cremari. Videmus enim ad tanta fraudum studia convalescentem excrevisse perniciem, ut et primaeva Patrum [Col. 0528D] constitutio a quibusdam aestimetur illudi, et nova judicum putetur intentio pelli. Nam inveniuntur nonnullae viduae diversis excusationibus se adeo contegentes, ut blandiantur sibi se non Patrum plena religionis alligatas institutione teneri. Unde antiquis inconcusse permanentibus regulis hoc adjicitur novae oraculo sanctionis, ut vidua, quae sanctae religionis obtinere propositum voluerit, sacerdoti et ministro ad quem aut ipsa venerit, aut quem ad se venire contigerit, scriptis professionem faciat a se aut signo, aut subscriptione notatam, continentem se et religionis propositum velle hoc perenniter, inviolate servare. Tunc accepta a sacerdote vel ministro apta religionis hujus veste seu lectulo quiescens, [Col. 0529A] sive quocunque in loco consistens incunctanter ea utatur, nec diversi coloris aut diversae partis eadem sit notabilis vestis, sed religiosa et non suspecta, quae careat varietatibus colorum, et diversitatibus specierum, adeo ut absque ulla suspicione transgressionis maneat usui tantum apta sanctae religionis, et sui sexui competens ad testimonium probitatis. Ut autem deinceps nil devocetur in dubium, pallio purpureo, vel nigri coloris caput contegat ab initio susceptae religionis, ut dum illic tulerit signum probabilis sanctitatis, ubi nullius falli poterit visio intuentis, nunquam attentet astus detestandae praesumptionis.
V. Omnes feminae quae jam in praeteritum religionis veste probantur indutae fuisse, nihil excusationis [Col. 0529B] 129 valeat in oppositionem quaelibet objectio, quamvis diversis ac callidis adumbrare se velint fallaciae argumentis, sed ad sacratissimam sanctionem disciplina sanctiores teneat religatas atque subnexas. Commoneantur sane sacerdotis auctoritate ut redeant sponte. Qui si redire noluerint impulsu sacerdotis, ad religionis cultum reducantur, et in monasteriis redactae excommunicationis condigne sententia feriantur. Hic idem quoque ordo in illarum condemnatione manebit, quae quamlibet a sacerdote sanctimoniae vestem non accepissent, ipsae tamen aut indutae sunt, aut in illo diu habitu consenserunt, qui religionis esse cultus ab intuentibus crederetur, si coram Ecclesia, vel sacerdote aut etiam competentibus testibus quinque indutae certis indiciis [Col. 0529C] aut testimoniis approbantur, omnes tamen hac seu venientes ad primam religionem, seu post transgressum resumentes iteratam conversionem, sicut praemissum est, et pallio capita contegant et conscriptam roboratamque professionis faciant scripturam, per quam ulterius non sinantur relabi ad praevaricationis audaciam. Quae vero ex omnibus his fuerint repertae animum aut vestem in transgressione dedisse, excommunicationis sententiam ferant, et rursum mutato habitu in monasteriis, donec diem ultimum claudant, sub aerumnis arduae poenitentiae maneant religatae.
VI. De his qui in parva aetate coram parentibus religionis habitum tenuerunt, qui usque huc dissolutae operationis effectus interdum mutare fecit [Col. 0529D] honestum constitutionis edictum, dum incondite resolvi putatur, quod indissolubile sanctionis auctoritate tenetur. Ideo quidquid obvium ex incerto occurrit evidenter abjici debet, ut de caetero nihil supersit quod in dubium nutet; ideoque si in qualibet minori aetate vel religionis tonsuram vel religioni debitam vestem in utroque sexu filiis, aut unus aut ambo parentes dederunt, certe aut nolentibus vel nescientibus se susceptam, non mox visam in filiis abdicaverint, sed vel coram se vel coram Ecclesia, palamque in conventu eosdem filios talia habere permiserint, ad saecularem reverti habitum ipsis filiis quandoque penitus non licebit, sed convicti quod tonsuram aut religiosam vestem aliquando [Col. 0530A] habuerint, mox ad religionis cultum habitumque revocentur, et sub strenua districtione hujuscemodi observantiae inservire cogantur. Parentibus sane filios suos religioni contradere non amplius quam usque ad decimum aetatis eorum annum licentia poterit esse; postea vero an cum voluntate parentum, an suae devotionis sit solitarium votum, erit filiis licitum religionis assumere cultum. Quisquis autem vel abolitione tonsurae vel saecularis vestis assumptione detectus fuerit attigisse transgressionem, et excommunicationis censuram accipiat, et religioni semper inhaereat. Opitulante miseratione divina, et gloriosissimi Reccesiunthi principis inhaerente voluntate religiosa, his testibus decentissime alligatis, in pace connexis, ex totis praecordiorum [Col. 0530B] visceribus damus gloriam et honorem soli aeterno et immortali Deo Patri et Filio et Spiritui sancto, cujus dono collatum nobis agnoscimus pro ejus Ecclesiae statu, et regere curam et posse sacri regiminis competentia disponere jura, a quo petimus et optamus ut porrectam in longitudine felicium dierum sacratissimi principis vitam, et omni gloriarum decore perpetim faciat pollere salute. Nobis quoque attribuat susceptum Ecclesiae suae regnum, cum aequitate disponere, in sollicitudine gubernare et in pace tenere, ut post hujus mundi suscepta pericula pervenire possimus ad coelestia regna. Amen. Eugenius, indignus Toletanae sedis metropolitanus episcopus, haec nostrarum definitionum statuta subscripsi. Similiter et alii episcopi subscripserunt numero sexdecim.
Assumere poteramus canoram in cantu fraternae laetitiae tibiam, quia divina pietas conventum nostrum ad concordiae convocaverat studia, et convenerat moestitiam vitare, quoniam usitatione disciplinae videbamur paternas regulas innovasse, sed gravius sistrum pro cymbalo sumimus, et funus pro carmine decantamus, gementesque cum Jeremiae fletibus dicimus: Dissolutum est gaudium cordis nostri, versus est in luctum chorus noster. Unde et vae, coram nobis conspicimus, quoniam cecidisse coronam capitis nostri videmus, dum tam nobile in infirmum corruit, quod tam in sublimae sanctitatis optimum stetit. Ecce etenim tractantibus nobis in pace de ecclesiasticis regulis delatum est conventui [Col. 0530D] nostro epistolium confusae confessionis et abolendae subscriptionis, quod Potamius Bracarensis Ecclesiae episcopus de factis propriis suis annotarat articulis. Quo reserato, quid oblitteranda pagina, et abolenda litterarum panderent elementa, fletibus potius quam sermonibus lacrymosa contritio recensuit. Tunc solitarie tantum secretimque adunatis pontificibus Dei, praedictum episcopum adesse coram nobis fecimus, quem singultibus aggredientes amplius quam loquelis, reseratam illi suae deformitatis, et nostrae confusionis scripturam protulimus. Quam accipiens ac recurrens sciscitantibus nobis, utrum sui operis, et suae annotationis intimatio esset; illico suum actum suique oris eloquium, suorum digitorum esse robur [Col. 0531A] asseruit; quod illic relegendo praevidit. Rursum sub divini nominis contestatione hunc adjurantes obtestati sumus, ut an de se sponte mendacium diceret, aut alicujus violentia premeretur et perterritus talia enarraret, veraciter indicaret. Qui mox flebili voce luminibusque ploratu madentibus, et fragore singultuum, cum unius Dei nominis juramento, clamavit se et vera eadem mala de se confiteri, et ad haec confitenda nulla se violentia praegravari, unde etiam ferme per novem menses sponte deseruisse regimen Ecclesiae suae, et ergastulo quodam pro admisso flagitio acturus poenitentiam se conclusisse praedixit. Tunc per fidelem confessionem est agnitio, quod tactu femineo sorduisset deflorata. Licet hunc paterna antiquitas sacris regulis dejicere ab honore [Col. 0531B] decernat, nos tamen miserationis jura servantes non abstulimus nomen honoris, quod ipse sibi sui criminis confessione jam abstulerat, sed valida auctoritate decrevimus perpetuae poenitentiae hunc inservire officiis et aerumnis, providentes melius illum per asperam ire poenitentiae solitudinem, ut quandoque perveniret ad refrigerii mansionem quam relictum in voluntatis suae latitudine ad praecipitium dejici aeterna damnatione. Tunc venerabilem Fructuosum Ecclesiae Dunilensis episcopum communi omnium nostrorum electione constituimus Ecclesiae Bracarensis gubernacula continere, ita ut omnem metropolim provinciae Galliciae cunctosque episcopos populosque conventus ipsius omniumque curam animarum Bracarensis Ecclesiae sic gubernandam suscipiens ita [Col. 0531C] componat atque conservet, ut et Dominum nostrum de rectitudine operis sui glorificet et nobis de incolumitate Ecclesiae ejus gaudium praestet. Quia vero ad futura prospicere convenit, ne exoriatur in statu pacis quaedam commotio litis, Patrum sententiam, quae jam dictum Potamium episcopum rectitudine damnat, huic decreto connectere nostra vigilantia procurat.
Nec illud, fratres, scribere alienum ob Ecclesiae utilitatem censuimus, ut sciretis quicunque sub ordinatione, vel diaconatus, vel presbyterii, vel episcopatus mortali crimine dixerint se esse pollutos, a supradictis ordinibus submovendos, reos scilicet vel veri confessione, vel mendacio falsitatis. Neque enim absolvi potest in his, si in seipsos dixerint, [Col. 0531D] quod dictum in alios puniretur, quoniam omnis qui sibi fuerit mortis causa major homicida sit. Multae quidem et aliae sententiae huic poterant innecti decreto, quae praedictum Potamium episcopum severissima auctoritate abjicere jubent, sed ex omnibus hanc conscriptam ponere sententiam maluimus, ne, si totius damnationis edicta replicassemus, gravissimae ultionis auctores existere videremur. Factum decretum sub die Kalendarum Decembris, anno feliciter octavo regni gloriosissimi Domini Reccesiunthi regis. Engenius, indignus Toletanae sedis metropolitanus episcopus, hoc judicii nostri decretum subscripsi. Similiter et alii episcopi subscripserunt numero 17.
Vidimus tractatibus invenire quod justum est, et experientia esse judicantium comprohatum, et juxta summi judicii statuta plenior invenit auctoritas. Ideo mentis intentionem orisque simul studia deducentes, in cognitionem audiendi negotii delatum est ad nos conventum sancti concilii ex directo gloriosi domini nostri Reccesiunthi regis per illustrem virum Vuambanem testamentum gloriosae memoriae sancti Martini Ecclesiae Bracarensis episcopi, qui et Dunilense monasterium visus est construxisse, ut reserato eo quod hic memoratus beatissimus vir decrevisset nostrae cognitioni patesceret. Quo testamento in omnium convectu relecto, comperimus ex ordine a memorato principe ad nos esse directum, quoniam [Col. 0532B] idem gloriosae memoriae sanctus vir ita decreverat, ut succedentibus per ordinem regibus ad complementum ejus ipsius constitutio commendata maneret. Tunc deinde allatum est nobis testamentum Ricuniri, memoratae Ecclesiae Dunilensis episcopi, quod de rebus suis in eadem Ecclesia decreverat examinatione veridica dirimendum. Quo relecto cognovimus eumdem auctorem suum illi diversae constitutionis edidisse conditiones, inter quas unam validam conatus est relegatione constringere, deputans et illationes tributorum, et pretia frugum absque aliqua diminutione annua voce pauperibus erogare, nihilque esse absque deliberatione relictum, quod usibus Ecclesiae posset quadam liberalitate servire. Tunc ex voce patris Dunilensis Ecclesiae, astructum est quod [Col. 0532C] universas species generis et corporis, rerum quae in ejusdem Ecclesiae domo intrinsecus ad usus domesticos et tempore suae ordinationis idem episcopus Ricimirus invenit, et quae ipse aut de opere utriusque sexus artificum familiarum Ecclesiae potuit habere confecta atque illata, aut quae sua professione habuisse visus est conquisita, omnia moriens jussisse pauperibus erogare. Quaedam vero ita vili pretio vendere ordinasse ut negotiatio harum rerum perditio potius quam mercatio censeretur. Edidisse quoque quosdam liberos ex ejusdem Ecclesiae familiis, quibus etiam cum aliis ad se pertinentibus omnibus amplius quam quinquaginta reperitur utriusque sexus dedisse mancipia; quibus damnis ita cognitis, quia et cuncta remedia intrinsecus domus tam indiscrete [Col. 0532D] largita fuerant, ne quod ad integritatem Ecclesiae reliquum superesset, cum nulla imminens causa pauperum necessitatis existeret, quae hoc tam integre et perfecte examussim erogare deposceret, atque pro libertis illis nihil secundum canonicam sanctionem datum in communionem patesceret, sed nec pro mancipiis et reliquis rebus eisdem libertis collatis aliquid in repensationem ecclesiae relictum notesceret, verum et suam rem ita in nomine pauperum relegasset, ne aliquid remedii ex hoc ecclesiasticus usus attingeret, ducti sumus tam rationis intuitu quam paternarum sanctionum dicto, ipsius testamenti seriem, etsi non usquequaque in irritum devocare, in quodam tamen rationabili auctoritate [Col. 0533A] temperamento deducere, scilicet, quia tantorum dispendiorum damnis a memorato Ricimiro episcopo factis, res ecclesiasticas dignoscitur subjacere, omnis res ejus quam indelegatam reliquit pauperum nomini tandiu Dunilensi Ecclesiae plena deserviat facultate donec omne hoc damnum quod in utensilibus domus sustinuit, valeat evidentius reparari. At tunc completa 130 restitutione damni observetur sicut decreta est series testamenti, liberti vero qui ex familiis ecclesiae facti sunt, et seu res et universa quae in mancipiis aliisque corporibus, vel illis, vel suis hominibus collata esse dignoscuntur, cuncta in discretione venerabilis fratris nostri Fructuosi episcopi [Col. 0534A] disponenda relinquimus, ut quia haec evidens ordo Patrum in irritum devocat, illius temperamentum haec ad miserationem adducat, qualiter nec regulam paternam modus excedat et miserationem severitas exstinguat, ut secundum merita servientium et libertatis praemia et rerum, vel subtrahat donaria, vel concedat. Editum sub die Kalendarum Decembris, anno feliciter septimo regni gloriosissimi domini nostri Reccesiunthi regis. Eugenius, indignus Toletanae sedis metropolitanus episcopus, hoc judicii nostri decretum subscripsi. Similiter et alii episcopi subscripserunt numero decem.
- [Col. 0533B] 1. Ne tumultu concilium agitetur.
- 2. Non debere metropolitanum a confinitimorum instructione cessare.
- 3. Ut in una provincia diversitas officiorum non teneatur.
- 4. De discordia sacerdotum.
- 5. De compescendis excessibus sacerdotum.
- 6. Non debere sacerdotes qualibet in ecclesia familiis truncationes membrorum facere, nec aliquid quod morte plectendum est judicare.
- 7. Quae debeat discretio ecclesiarum esse rectoribus, ne per inconditam disciplinam subeant homicidii notam.
- 8. Ne quidquam praemii pro divinis sacramentis accipiatur.
- [Col. 0533C] 9. Quid custodiri debeat si per praemium quis episcopus fiat, vel qua sententia feriatur qui ad honorem acceptum per pecuniam ordinatus fuisse detegitur.
- [Col. 0534B] 10. Ut omnes pontifices rectoresque ecclesiarum tempore quo ordinandi sunt sub cautione promittant quod justissime vivere debeant.
- 11. De elucidatione antiqui canonis quo praecipitur, ut si quis acceptam a sacerdote Eucharistiam non sumpserit, velut sacrilegus propellatur.
- 12. Ne in confinio mortis poenitens a reconciliatione divina suspendatur, et ut oblatio ejus poenitentis qui nec tamen reconciliatus de hac vita exierit ab ecclesia receptetur.
- 13. De sacerdotibus qui vexati cadere videntur.
- 14. Ut qui Domino canunt atque sacrificant post se semper habeant aditoria constituta.
- 15. De institutione certi temporis quo concilium agatur.
- [Col. 0534C] 16. De relatione gratiarum pro consummatione concilii.
[Col. 0533C] In nomine sanctae Trinitatis, conectis in unum Carthaginensium provinciae sacerdotibus in Toletana urbe, in beatae matris Domini Mariae Virginis sede, anno quarto excellentissimi ac religiosi Wambani [Col. 0533D] principis, sub die septimo Idus Novembris. Res votiva gaudii, et dies nimium optatae gratulationis occurrit, in quo nobis datum est conspicere pariter et deflere quid lacrymarum de praeteritis Domino debeamus; eramus enim hucusque prolabentis saeculi colluvione instabiles, quia annosa series temporum subtracta luce conciliorum non tam vitia auferebat quam matrem omnium errorum ignorantiam otiosis mentibus ingerebat. Hactenus enim florentem Domini vineam devastaverunt apri frendentes, sponsam Christi, quam sui pretiosissimi sanguinis effusione conciliavit, conspurcare et polluere conata est haereticorum subdola machinatio, et inconsutilem Domini vestem dividere, unitatem fidei scindere, charitatis tollere fomenta, cum suo proprio pertinaciter [Col. 0534C] sensui volens inhaerere, sacrae Scripturae puritatem suae pravitatis intelligentia profanat. Praeterea sacrosanctam Ecclesiam Dei vulnerant etiam custodes ejus, qui cum deberent ob dignitatis excellentiam [Col. 0534D] caeteros per suae virtutis imitationem provocare ad charitatis et unitatis observantiam, tanquam sal infatuatum, potius scandali quam aedificationis dant materiam. Hinc cernentibus quomodo Babylonicae confusionis olla succensa, nunc tempora averteret conciliorum, nunc sacerdotes Domini de resolutis moribus irretiret, purpuratae enim meretricis sequebantur incitamenta, quia ecclesiastici conventus non aderat disciplina, nec erat qui errantium corrigeret partes, cum sermo divinus haberetur exosus. Et quia non erat adunandorum pontificum ulla praeceptio, crescebat immanis vita deteriorum, cum tandem nos divina clementia operis manuum suarum perditioni condolens, prava indirecta reducens, suum sanctum Sabaoth novis propaginibus ac plantis [Col. 0535A] novellis fundare volens, negligentiae subrogans diligentiam, pro ignorantia disciplinam immittens, pro socordia solertiam, pro schismate unitatem inducens, pro zizania verae pacis vinculum largiens, pro caducis coelestium desideria infundens, pro turpibus honesta sectari stimulans, a terrenis et infimis ad sublimia erigens, nos in hac lacrymarum valle potius morientes quam viventes, in hoc vasto periculorum mari vagantes sine remige, sine clavo huc illucque tempestatum fluctibus per abrupta collisos, in continua malorum acie confligentes, ubi nos circumstant mille discrimina, ubi versutissimus insidiatur hostis mille nocendi artibus instructus, ex alto coeli domicilio respiciens asperitati nostrae se occursuram praebuit et saluti, praeparans [Col. 0535B] nostris saeculis religiosi principis mentem devotam pariter et instructam. Cujus providae sollicitudinis voto, et lux conciliorum renovata resplenduit, et alterna charitas se mutuo in corrigendis vel instruendis moribus excitavit, dum et aggregandi nobis hortatu principis gloriosi facultas data est, et opportuna corrigendis praeparata est disciplina ut, qui decursis longe ante temporibus post decem et octo, scilicet labentium annorum excursum, in unum meruimus aggregari conventum, mereri possimus spiritali gratia sanitatem, nec enim numerus iste alienus est a salute, sic quippe «mulier illa in Evangelio ter senis annorum excursibus curva (Luc. XIII, 11, et seq.) » quae figuram totius humani generis gestabat sub sacramento hujus numeri salutis pristinae sanitate [Col. 0535C] donatur. Nos ergo per annos curvo nostri ordinis persistente statu, in eo quod nulla nos conciliorum definitio jungeret, nullus etiam conventus ecclesiastici ordinis adunaret, tandem divinae voluntatis imperio, et religiosi principis jussu evocati in Toletanam urbem convenimus; qui cum in ecclesia beatae Mariae Virginis debitis in sedibus locaremur, inter caetera quae subterius discreto capitulorum ordine sunt digesta, non aliunde primum coepimus habere sermonem, nisi de fidei puritate; ut quia initiandis ad beatum vitam hominibus, haec prima semper est via salutis, praevia quoque nostris fieret praeceptis, unde sacrae instructionis arcana sanctorum Nicaeni, scilicet Constantinopolitani, Ephesini, atque Calcedonensis conciliorum monimenta amplectentes, per [Col. 0535D] quae radicitus haereticorum falsa conciliabula destruuntur, et fidei catholicae norma declaratur. Hoc communi alternoque judicio definivimus, ut hanc ipsam fidei nostrae regulam verbis simplicibus niteremur alternatim nobis singulariterque referre, ita ut quidquam triduum de hujusmodi quaestionibus unicuique nostrum lectionis visae memoria occurreret, omni sobrietatis compendio simplici notaretur stylo. Relatio tamen ipsius sacramenti pura et evidens, et a capite primum inciperet, et sic ad membra reliqua perveniret, nullas obscuritatis in se lineas habens, nullas etiam inusitatae locutionis regulas continens, sed puritas sola esset clara sermonum, quae posset evidentiam exprimere, suaque [Col. 0536A] excitatione magis ad intelligendum verborum redderet simplex collatio quam relata condensae lectionis instructio, quia et revera tantae rei mysterium ita sacerdotes Dei convenit nosse, ut non superficie verborum efferantur incogniti, sed sane sensu intelligentiae reperiantur instructi, ut in disserendo praecipue hujus sanctae Trinitatis arcana plus evidentia quam eloquentia eos efficiat saporatos. Sic enim et divini muneris dono attracti sunt, ut justa definitionis alternae promissio monstraretur in opere. Unde quod primo die praesidentis metropolitani lingua profudit, die tertia omnium nostrum vox sigillatim collative repetiit. Iste ergo tenor fidei nostrae qui et a capite copiose profluxit, et a membris probatus gloriose emicuit.
[Col. 0536B] Confitemur et credimus sanctam atque ineffabilem Trinitatem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum naturaliter esse, unius substantiae, unius naturae, unius quoque majestatis atque virtutis. Et Patrem quidem non genitum, non creatum, sed ingenitum profitemur.Ipse enim a nullo originem ducit, ex quo et Filius nativitatem, et Spiritus sanctus processionem accepit. Fons ergo et origo totius divinitatis ipse est. Ipse quoque Pater essentia quidem ineffabilis substantiae suae Filium ineffabiliter genuit, nec tamen aliud quam quod ipse est, genuit, Deus Deum, lux lucem. Ab ipso ergo est omnis «paternitas in coelo et in terra (Eph. III, 15) ;» Filium quoque de substantia Patris sine initio ante saecula natum, nec tamen factum esse fatemur, [Col. 0536C] quia nec Pater sine Filio, nec Filius sine Patre aliquando exstitit. Et tamen non ut Filius de Patre, ita Pater de Filio, quia non Pater a Filio, sed Filius a Patre generationem accepit, Filius ergo Deus de Patre, Pater autem Deus, sed non de Filio, ille autem Filius Patris, et Deus de Patre, aequalis, tamen per omnia Filius Deo Patri, quia nec nasci coepit aliquando, nec desiit. Hic etiam unius cum Patre substantiae creditur, propter quod et homousion Patri dicitur, hoc est, ejusdem cum Patre substantiae, homos enim Graece unum housia vero substantia dicitur. quod utrumque conjunctum sonat una substantia, nec enim de nihilo, neque de alia aliqua substantia, sed de Patris utero, id est, de substantia ejus idem Filius genitus vel natus esse credendus, est sempiternus, [Col. 0536D] etsi Filius. Quod si Pater semper fuit, semper habuit Filium cujus Pater esset, et ob hoc Filium de Patre natum sine initio confitemur. Nec enim eumdem Filium Dei pro eo quod de Patre sit genitus, disectae naturae portiunculam nominamus, sed perfectum Patrem, perfectum Filium sine imminutione, sine defectione genuisse asserimus, quia solius divinitatis est inaequalem Filium non habere. Hinc etiam Filius Dei, natura est Filius, non optione, quem Deus Pater nec voluntate, nec necessitate genuisse credendus est, quia nec ulla in Deo necessitas cadit, nec voluntas sapientiam praevenit. Spiritum quoque sanctum, qui est tertia in Trinitate persona, unum atque aequalem cum Deo Patre et Filio credimus [Col. 0537A] esse Deum, unius substantiae, unius quoque esse naturae, non tamen genitum vel creatum, sed ab utrisque procedentem, amborum esse Spiritum; hic etiam Spiritus sanctus, nec ingenitus, nec genitus creditur, ne aut si ingenitum dicimus, duos patres dicamus, aut si genitum duos filios praedicare monstremur, qui tamen nec Patris tantum, nec Filii tantum, sed simul Patris, et Filii Spiritus dicitur. Nec enim de Patre procedit in Filium, vel de Filio procedit ad sanctificandam creaturam, sed simul ab utrisque processisse monstratur, quia charitas sive sanctitas amborum esse agnoscitur. Hic ergo Spiritus sanctus missus ab utrisque, sicut Filius creditur, sed minor Patre et Filio non habetur, sicut Filius 131 propter assumptam carnem minorem se Patre et [Col. 0537B] Spiritu sancto esse testatur. Haec est sanctae Trinitatis relata narratio, quae non triplex, sed trinitas, et dici et credi debet, nec recte dici potest, ut in uno Deo sit Trinitas, sed unus Deus Trinitas. In relativis vero personarum nominibus, Pater ad Filium, Filius ad Patrem, Spiritus sanctus ad utrosque refertur, quae cum relative tres personae dicantur, una tamen naturalis substantia creditur, nec sicut tres personas, ita tres substantias praedicamus, sed unam substantiam, tres autem personas, quod enim Pater est, non ad se, sed ad Filium, et quod Filius est, non ad se, sed ad Patrem. Similiter et Spiritus sanctus, non ad se, sed ad Patrem et Filium relative refertur, in eo quod Spiritus Patris et Filii praedicatur. Item, cum dicimus, Deus, non ad aliquid [Col. 0537C] dicitur, sicut Pater ad Filium, vel Filius ad Patrem, vel Spiritus sanctus ad Patrem et Filium, sed ad se specialiter, Deus dicitur. Nam si de singulis personis interrogemur, Deum necesse est fateamur. Deus ergo Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus singulariter dicitur, nec tamen tres dii, sed unus est Deus. Item, et Pater omnipotens, et Filius omnipotens, et Spiritus sanctus omnipotens singulariter dicitur, nec tamen tres omnipotentes, sed unus Omnipotens, sicut et unum lumen unumque principium praedicatur. Singulariter ergo unaquaeque persona, unus Deus confitetur et creditur, una illis et indivisa atque aequalis deitas, majestas, sive potestas, nec minoratur in singulis, nec augetur [Col. 0537D] in tribus, quia nec minus aliquid habetur, cum unaquaeque persona Deus singulariter dicitur, nec amplius cum totae tres personae enuntiantur. Haec ergo sancta Trinitas, quae unus et verus est Deus, nec recedit a numero, nec capitur numero. In relatione enim personarum numerus cernitur, in divinitatis vero substantia quid enumeratum sit, non comprehenditur. Ergo hoc solum numerum insinuat, quod ad invicem sunt, et in hoc numero carent, quod in se sunt. Nam ita sanctae huic Trinitati unum naturale convenit nomen ut in tribus personis non possit esse plurale. Ob hoc ergo credimus istud in sacris litteris dictum: «Magnus Dominus noster, et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non est numerus (Psal. CXLVI, 5) .» Nec quia tres has personas [Col. 0538A] esse diximus, unum Deum, eumdem esse Patrem quem Filium, vel eum esse Filium qui est Pater, aut eum qui est Spiritus sanctus, vel Patrem et Filium dicere poterimus. Non enim ipse est Pater, nec Filius, nec Spiritus sanctus, ipse qui est, vel Pater, vel Filius, cum tamen ipsum sit Pater quod Filius, ipsum Filius quod Pater, ipsum Pater et Filius quod est et Spiritus sanctus, id est natura unus Deus. Cum enim dicimus non ipsum Patrem quem Filium, ad personarum distinctionem refertur, cum autem dicimus ipsum esse Patrem quod Filium, et ipsum Filium quod Patrem, ipsum Spiritum sanctum quod Patrem et Filium, ad naturam qua Deus est vel substantiam pertinere monstratur, quia substantia unum sunt, personas enim distinguimus, non deitatem [Col. 0538B] separamus. Trinitatem igitur in personarum distinctione agnoscimus, unitatem propter naturam vel substantiam profitemur. Tria ergo ista unum sunt, natura scilicet non persona, nec tamen istae personae tres personae aestimandae sunt separabiles, cum nulla ante aliam, nulla post aliam, nulla sine alia vel exstitisse, vel quidpiam operata esse aliquando creditur. Inseparabiles enim inveniuntur et in eo quod sunt, et in eo quod faciunt, quia inter generantem Patrem et generatum Filium, vel procedentem Spiritum Sanctum, nullum fuisse credimus temporis intervallum, quo aut genitor genitum aliquando praecederet, aut genitus genitori deesset, aut procedens Spiritus Patri vel Filio posterior appareret. Ob hoc ergo inseparabilis et inconfusa [Col. 0538C] haec Trinitas a nobis et creditur et praedicatur. Tres igitur personae istae dicuntur, juxta quod majores definiunt, ut agnoscantur. Nam si attendamus illud quod Scriptura sancta dicit de sapientia, splendor est lucis aeternae, sicut splendorem luci videmus inseparabiliter inhaerere, sic confitemur Filium a Patre separari non posse.
Tres ergo illas unius atque inseparabilis naturae personas, sicut non confundimus, ita separabiles nullatenus praedicamus, quandoquidem hoc nobis dignata est ipsa Trinitas evidenter ostendere, ut etiam in omnibus quibus voluit sigillatim personas agnosci, unam sine altera non permittat intelligi, nec enim Pater absque Filio cognoscitur, nec sine Patre Filius invenitur. Relatio quippe ipsa vocabuli personalis [Col. 0538D] personas separari vetat. Qua etiam non simul nominat, simul insinuat. Nemo audire potest unumquodque istorum nominum, in quo non intelligere cogatur et alterum. Cum ergo haec tria sint unum, et in unum tria, est tamen unicuique personae manens sua proprietas. Pater enim aeternitatem habet sine nativitate, Filius aeternitatem cum nativitate, Spiritus vero sanctus processionem sine nativitate. De his tribus personis solam Filii personam pro liberatione humani generis hominem verum sine peccato de sancta et immaculata Maria Virgine credimus assumpsisse, de qua novo ordine, novaque nativitate est genitus, quia invisibilis divinitate visibilis monstratur in carne, nova autem [Col. 0539A] nativitate est genitus, quia intacta virginitas et virilem coitum nescivit et fecundata per Spiritum sanctum carnis materiam ministravit. Qui partus Virginis nec ratione colligitur, nec exemplo erit enim singulare. Nec tamen Spiritus sanctus Pater esse credendus est Filii pro eo quod Maria eodem Spiritu sancto obumbrante, concepit, ne duos patres Filii videamur asserere, quod utique nefas est dici. In quo mirabili conceptu «aedificans sibi sapientia domum (Prov. IX, 1) .» «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) .» Nec tamen Verbum ipsum ita in carnem conversum atque mutatum est, ut desisteret Deus esse qui homo esse voluisset, ut non tantum ibi sit Verbum Dei, sed et hominis omnia, atque hoc totum, et Deus dicatur propter [Col. 0539B] Deum, et homo propter hominem. In quo Dei Filio duas credimus esse naturas, unam divinitatis, alteram humanitatis, quas ita in se una Christi persona univit, ut nec divinitas ab humanitate, nec humanitas a divinitate possit aliquando sejungi. Unde perfectus Deus, perfectus et homo in unitate personae. Nec tamen quia duas in Filio diximus esse naturas, duas profitemur in eo esse personas, ne Trinitati (quod absit) accidere videatur quaternitas. Deus enim Verbum non accepit personam hominis, sed naturam, et in aeternum persona divinitatis temporalem accepit substantiam carnis. Item unius substantiae credimus esse Deum Patrem, et Filium et Spiritum sanctum, non tamen dicimus, ut hujus Trinitatis unitatem Maria Virgo genuerit, sed tantummodo [Col. 0539C] Filium, qui solus naturam nostram in unitate personae suae assumpsit, incarnationem quoque hujus Filii Dei tota Trinitas operata esse credenda est, quia inseparabilia sunt opera Trinitatis. Solus tamen Filius formam servi accepit in singularitate personae, non in unitate divinae naturae, in id quod proprium est Filii, non quod commune Trinitati, quae forma illi ad unitatem personae coaptata est, ut Filius Dei et Filius hominis unus sit Christus. Item idem Christus in his duabus naturis tribus exstat substantiis, Verbi quod ad solius Dei essentiam referendum est, corporis et animae, quod ad verum hominem pertinet. Habet ergo in se geminam substantiam divinitatis suae et humanitatis nostrae, hic tamen per hoc quod de Deo Patre sine initio prodiit natus [Col. 0539D] tantum. Nam neque factus, neque praedestinatus accipitur, per hoc tamen quod de Maria Virgine factus est et natus, et factus et praedestinatus esse credendus est. Ambae tamen illae generationes mirabiles, quia et de Patre ante saecula sine matre est genitus, et in fine saeculorum de matre sine Patre est generatus; qui tamen secundum quod homo creatus, Mariae matris est Filius. Item, per hoc quod Deus est, aequalis est Patri; per hoc quod homo, minor est Patre. Item, et major et minor se ipso credendus est; in forma enim Dei etiam ipse Filius se ipso major est propter humanitatem assumptam, quia divinitas major est. In forma autem servi se ipso minor est, id est humanitate, quae minor divinitate [Col. 0540A] accipitur. Nam sicut per assumptam carnem non tantum Patre, sed seipso minor accipitur, ita secundum divinitatem qua est aequalis Patri, et ipse et Pater major est homine, quem sola Filii persona assumpsit.
Item, in eo quod quaeritur utrum possit Filius sic aequalis, et minor esse Spiritu sancto, sicut nunc aequalis est, nunc minor Patre creditur esse, respondemus, secundum formam Dei aequalis est et Patri et Spiritui sancto; secundum formam servi minor est et a Patre, et a Spiritu sancto, quia nec Spiritus sanctus, nec Deus Pater, sed sola Filii persona suscepit carnem, per quam minor esse creditur illis personis duabus. Item, hic Filius a Deo Patre et Spiritu sancto separabiliter discretus creditur esse persona, ab homine autem assumpta natura. Item, [Col. 0540B] cum homine unus exstat persona, cum Patre vero et Spiritu sancto, natura divinitatis suae, Filius tamen non solum a Patre, sed et a Spiritu sancto, missus esse credendus est in eo quod per prophetam dicitur: «Et nunc Dominus misit me et Spiritus sanctus (Isa. VI) ». Ab ipso quoque missus accipitur, pro eo quod inseparabilis, non solum voluntas, sed operatio totius Trinitatis agnoscitur. Hic enim qui ante saecula unigenitus est vocatus, temporaliter primogenitus propter assumptam carnem, in qua suscepit hominis formam, juxta Evangelicam veritatem sine peccato mortuus creditur qui solus pro nobis passionem ipsam (tamen salva divinitate sua) pro delictis nostris sustinuit, mortique adjudicatus, et cruci veram carnis mortem accepit. Tertio quoque [Col. 0540C] die virtute propria suscitatus a sepulcro surrexit. Hoc ergo exemplo capitis nostri confitemur vera fide resurrectionem carnis omnium mortuorum, nec in aere vel qualibet alia carne, ut quidam delirantes surrecturos nos credunt, sed in ista qua vivimus, consistimus et movemur, peracto hujus sanctae resurrectionis exemplo, idem Dominus noster atque Salvator paternam ascendendo sedem repetiit, de qua nunquam per divinitatem discessit. Illic ad dexteram Patris sedens, exspectatur in fine saeculorum judex omnium vivorum et mortuorum. Inde cum sanctis omnibus veniet ad ferendum judicium, reddere unicuique mercedis propriae debitum, prout quisque gesserit in corpore positus, sive bonum, sive malum; Ecclesiam sane catholicam pretio sui sanguinis comparatam [Col. 0540D] cum eo credimus in perpetuum regnaturam, intra cujus gremium constituti unum baptismum credimus; et confitemur remissionem omnium peccatorum, sub qua fide et resurrectionem mortuorum veraciter credimus, et futuri saeculi gaudia exspectamus. Hoc tantum orandum est nobis et petendum, ut cum peracto finitoque judicio tradiderit Filius regnum Deo et Patri, participes efficiat nos regni sui, ut per hanc fidem qua illi inhaesimus, cum illo sine fine regnemus. Hoc est confessionis nostrae fides expositis per quam omnium haereticorum dogma perimitur, per quam omnium fidelium corda mundantur, per quam et ad Deum gloriose acceditur, cujus sacrosanctum saporem sub triduano jejunio continua relationum [Col. 0541A] conatione rorantes ad ea quae subnexa sunt sequenti die decernenda transivimus.
CAP. I. In loco benedictionis consedentes Domini sacerdotes, nullis debent, aut indiscretis vocibus perstrepere, aut quibuslibet tumultibus perturbari, nullis etiam vanis fabulis vel risibus agi, et (quod deterius est) obstinatis disceptationibus tumultuosas voces effundere. «Si quis enim (ut Apostolus ait) putat se religiosum esse, non refrenans linguam suam, sed seducens cor suum, hujus vana est religio (Jac. I, 26) .» Cultum enim suum justitia perdit, quando silentium perit, et judicium obstrepentium turba confundit, dicente propheta: «Erit cultus justitiae silentium (Isa. XXXII, 17) .» Debet ergo quidquid ante consultationes consedentium 132 agitur, [Col. 0541B] aut causantium parte proponitur sic mitissima verborum relatione proferri, ut nec contentiosis vocibus sensus audientium turbent, nec judicantium vigorem de tumultu enervent. Quicunque ergo in conventu concilii haec quae praemissa sunt violanda crediderit, et contra haec interdicta, aut tumultu, aut contumeliis, vel risibus concilium conturbaverit, juxta divinae legis edictum, quo praecipitur, ejice derisorem, et exibit cum eo jurgium, cum omni dedecore de confessione abstractus a communi coetu secedat, et trium dierum excommunicationis sententiam perferat.
II. Quantum quis praecelsi culminis obtinet locum, tantum necesse est praecedat caeteros gratia meritorum, ut in eo quod praesidet singulis, singulariter ornetur eminentia sanctitatis, habens et in ore gladium [Col. 0541C] veritatis, et in opere efficientiam luminis, ut juxta Paulum potens sit exhortari in doctrina sana et contradicentem revincere (Tit. I, 9) , Nos proximum nostri ordinis gradum, vel suscepti regiminis modum magnopere cogitare debemus, ut qui officium praedicationis suscepimus, nullis curis a divina lectione privemur. Nam quorumdam mentes pontificum ita corporis otio a lectionis gratia secluduntur, ut quid doctrinae gregibus subditis exhibeat, non inveniat praeco mutus. Insistendum ergo semper erit majoribus, ut quos sub regiminis cura tuentur fame verbi Dei perire non sinant. Sicut metropolitanis in confinitimos caeterosque ecclesiasticis ordinibus deditos, sic confinitimis in commissos sibi religiosos ex numero vigilandum est, qualiter nescientia talium divinae [Col. 0541D] legis eruditionibus imbuatur. Ita indesinenti sollicitudine praelatus quisque subditos quaerens, aut profectum eorum laetabundus agnoscat, aut nescentiam sine arrogantia instruat. Placuit ergo de talibus juxta instituta Toletani concilii hoc specialiter definire, ut aut sponte sumant intentionem necessariam perdiscendi, aut a majoribus ad lectionis exercitia cogantur inviti.
III. De his qui contra apostoli voluntatem «circumferuntur omni vento doctrinae (Eph. IV, 14) ,» placuit hoc sancto concilio, ut metropolitanae sedis auctoritate coacti, uniuscujusque provinciae cives rectoresque Ecclesiarum unum eumdemque in psallendo teneant modum quem in metropolitana sede [Col. 0542A] cognoverint institutum, nec aliqua diversitate cujuscunque ordinis vel officii a metropolitana se patiantur sede disjungi. Sic enim justum est, ut inde unusquisque sumat regulas magisterii unde honoris consecrationem accepit, ut juxta majorum decreta sedes quae unicuique sacedotalis mater est dignitatis sit et ecclesiasticae magistra rationis. Abbatibus sane indultis officiis quae juxta voluntatem sui episcopi, regulariter illis implenda sunt, caetera officia publica id est vesperam, matutinum, sive missam aliter quam in principali ecclesia celebrare non liceat. Quisquis autem horum decretorum violator exstiterit, sex mensibus communione privetur, ac apud metropolitanum sub poenitentiae censura permaneat corrigendus, qualiter apud illum et praeteritae [Col. 0542B] transgressionis culpam lacrymis diluat, et necessariam officiorum doctrinam studiose addiscat. Sub ista ergo regula non solum metropolitanus totius provinciae pontifices vel sacerdotes astringat, sed etiam caeteri episcopi subjectos sibi ecclesiarum rectores obtemperare institutionibus cogant.
IV. Sicut omnis qui diligit fratrem suum, ex Deo (Joan. IV, 7) , ita omnis qui odit proximum, ex diabolo est (I Joan. III, 17) . Dilectione enim sola discernitur quis ex quo genitus approbetur, dicente Joanne: «In hoc manifestati sunt filii Dei, et filii diaboli; omnis qui non facit justitiam non est ex Deo, et non diligit fratrem suum (I Joan. II, 29) .» Quoniam haec est annuntiatio quam ab initio audistis, ut diligamus alterutrum, et post paululum: [Col. 0542C] «Omnis qui odit proximum suum, homicida est, et scitis quoniam omnis homicida non habet vitam aeternam in se manentem (I Joan. III, 15) .» Ecce homicida esse probabiliter declaratur, qui a fraterna societate dividitur. Nam etsi manus non moveat ad occidendum, pro eo tamen quia immitis est ad occidendum, jam a Deo homicida tenetur. Vivit ille, et iste jam interfector esse convincitur. Cum ergo his praeceptis beatus apostolus Paulus cum sana praedicatione concordet dicens: «Non occidat sol super iracundiam vestram, et nolite locum dare diabolo (Eph. IV, 26 et 27) ;» relatae sunt nobis quorumdam sacerdotum personae in tantam obstinationis efferbuisse discordiam, ut non solum illos ab ira occasus solis non revocet, sed nec annosa quidem transactio [Col. 0542D] temporum ad bonum charitatis reclinet, quippe in quorum cordibus sol justitiae Christus occubuit, ut ad lumen charitatis redire vix possint. Horum ergo et similium discordantium fratrum oblationes juxta antiqui canonis definitionem nullo modo recipiendas esse censuimus, personis tamen discordantium id speciali definitione praecipimus, ut antequam eos reconciliatio vera innectat, nullus eorum accedere ad altare Domini audeat vel gratiam communionis sanctae percipiat, sed geminato tempore per poenitentiam compensabunt, quo discordiae servierunt. Quod si unus alio contemnente ad satisfactionem chari atis cucurrerit, ex eo tempore ut pacificus intra ecclesiam reputetur, ex quo ad concordiam festinasse [Col. 0543A] convincitur, sententia tamen superiori servata, ut tempus quod in ira expendit geminatum in poenitentiae satisfactione persolvat.
V. Nullis vita praesulum pertubari debet excessibus, quia valde indignum est, ut qui throni Dei vocantur, levi motione turbentur, et qui debent esse iter justitiae, ipsi efficiantur seminarium litis atque rapinae. Quomodo ergo hujusmodi (juxta Apostolum) «irreprehensibiles (I Tim. V, 7) » erunt, qui non solum reprehensibilia faciunt, sed mortifera potius et exsecranda committunt? Relati enim nobis sunt quidam ex sacerdotibus, quod omni gravitate sacerdotalis ordinis praetermissa, audientium judicium furore praeveniant et excessu inhonestae motionis [Col. 0543B] judicia audire refugiunt, pro quibus eos oportuerat aequitatis judicia sustinere. Dum enim de honoris sui culmine blandiuntur, patientiam habere refugiunt, et qui inconcusse debuerant veritatis conservare statum, subito religionis mutant propositum, et praecipiti furore judicium antecedunt. Sicque in quo decuerat eos judicii sustinere conventum pervasione agunt unde de praesumptionibus confundantur. Qui tamen aut damno pariter et excommunicatione plectendi sunt, aut omissis compositionibus rerum sola satisfactione poenitentiae curabuntur. Illi enim qui rei propriae facultate suffulti sunt, aut qui rem suam jam antea in nomine Ecclesiae praesenter transfudisse noscuntur, si aut per se, aut per subditos, seu per quoslibet aliena diripiunt, vel praesumptionis, [Col. 0543C] seu caedis quidpiam agunt, tam in rebus fiscalibus, quam etiam in quorumlibet dominio constitutis, et pervasa vel praesumpta de rebus, juxta legem excellentissimi principis sarciant, et pro excessu religioni contrario, quod inhoneste ante judicium perpetraverunt, duarum hebdomadarum excommunicatione plectendi sunt, et qui nihil proprietatis habere videntur, magna discretionis arte medendi sunt, quo nec ausus illicitos ecclesiarum facultatibus redimant, nec ipsi penitus extorres a poena persistant. Nec enim justum est ut pro pravis actibus sacerdotum Ecclesiae, quibus praeminent, sustineant damnum, et pro excessibus talibus satisfactio ab Ecclesiis exigatur, cum Ecclesia cultores suos non ad litem, sed honestatem informet. De talibus ergo placuit definire, [Col. 0543D] qui nullis habitis rebus propriis, aut in quocunque pervasores exstiterint, aut quibuslibet personis caedes, vel quodcunque praesumptionis intulerint, nulla eos incurvatione status sui servituti hominum debere addici, sed juxta quod praesumptuosus quisquis ille exstiterit, ita et poenitentiae legibus subjacebit; id est si in decem solidorum summam praesumptor esse convicitur, viginti dierum poenitentiae satisfactione purgetur, ita ut sive minoris, sive majoris summae excessum peregerit, similiter geminata hoc semper satisfactione poenitentiae recompenset. Servos autem ecclesiarum qui hujusmodi excessus operasse noscuntur, ad leges saeculares audiendos remittimus. Et haec quidem de generali excessu dicta sufficiant. Caeterum specialitatis ordinem prosequentes, [Col. 0544A] decernimus: Si quis episcoporum magnatis cujusquam uxorem, filiam, neptem, seu quolibet illum gradu adhibito pertingente quacunque fraude vel subtilitate adulterina pollutione foedaverit, et honoris proprii gradum amittat, et sub exsilii relegatione perpetuam excommunicationis sententiam perferat, qui tamen circa finem vitae communionis remedio adjuvandus est. Hanc sane et illi sententiam merebuntur, qui aut volentes homicidium fecerint, aut primatibus palatii generosisque personis seu nobilioribus quibuscunque mulieribus, aut puellis aliquid per necem aut per quamcunque irrogatam injuriam visi fuerint intulisse. Unde eos juxta legum saecularium instituta, aut talionem recipere, aut traditionem de his [Col. 0544B] fieri vel proscriptionem oporteat.
VI. His a quibus Domini sacramenta tractanda sunt judicium sanguinis agitare non licet; et ideo magnopere talibus excessibus prohibendum est, ne indiscretae praesumptionis motibus agitati, aut quod morte plectendum est, sententia propria judicare praesumant, aut truncationes quibuslibet personis, aut per se inferant, aut inferendas praecipiant. Quod si quisquam horum immemor praeceptorum, aut in ecclesiae suae familiis, aut in quibuslibet personis tale aliquid fecerit, et concessi ordinis honore privetur et loco, sub perpetuo damnationis teneatur religatus ergastulo. Cui tamen communio exeunti ex hac vita non neganda est, propter Domini misericordiam, «qui non vult peccatoris mortem, sed ut convertatur et [Col. 0544C] vivat (Ezech. XXXIII, 11) .»
VII. Cum juxta antiquae institutionis edictum plus erga corrigendos agere debeat benevolentia quam severitas, plus cohortatio quam commotio, plus charitas quam potestas, relatum est nobis quod quidam ex fratribus plus livore odii quam correctionis studio subditos insequentes, dum se simulant spiritualem eis adhibere correctionem, indiscretam subito afferunt mortem, cum inauditos a se projiciunt, et illicitis eos judiciis sub poenitentia puniunt. Non ergo de caetero perversis voluntatibus sit liberum simulare se quod fingunt, sed quotiescunque quilibet ex subditis corrigendus est, aut publica debet a sacerdote disciplina curari, aut si aliter rectoribus placet, duorum vel trium fratrum spiritualium testimonio [Col. 0544D] peculiariter adhibito, et modus criminis agnoscatur, et modus poenitentiae irrogetur; ita tamen ut si exsilio vel retrusione dignum eum esse cognoveverit, aut quid aliud peculiare decreverit modus poenitentiae, quem coram tribus fratribus sacerdos transgressori indixerit, speciali debeat ejus qui sententiam protulit manus propriae subscriptione notari. Sicque fiet ut nec transgressores sine testimonio excidia vitae suae incurrant, nec rectores accusatos se de quorumlibet tentationibus erubescant.
VIII. Quidquid invisibilis gratiae collatione tribuitur, nunquam quaestu vel quibuslibet praemiis venundari penitus debet, dicente Domino: «Quod gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) ,» etc., quicunque deinceps in ecclesiastico ordine constitutus, aut pro [Col. 0545A] baptizandis consignandisque fidelibus, aut collatione chrismatis vel promotionibus graduum, pretia quaelibet vel praemia, nisi voluntarie oblata pro hujusmodi 133 ambitione susceperit. Equidem si sciente loci episcopo, tale quidquam a subditis perpetratur, idem episcopus duobus mensibus excommunicationi subjaceat, pro eo quod scientiae mala contexit, et correptionem necessariam non adhibuit. Sin autem suorum quispiam eodem nesciente de supradictis quodcunque capitulis accipiendum esse sibi crediderit, si presbyter est, trium mensium excommunicatione plectatur, si diaconus, quatuor, subdiaconus vero vel clericus his cupiditatibus serviens et competenti poena et debita excommunicatione plectendus est.
IX. Multae super hoc capitulo Patrum sententiae [Col. 0545B] manaverunt, scilicet ne impretiabilem sancti Spiritus gratiam donis vel muneribus quis existimet comparandam. Sed quod non sine gravi dolore dicendum est, quanto haec frequenti decretorum est praeceptione prohibita, tanto a nobis fraudibus cognoscitur iterata, dum hi, qui tali pretio mercari nituntur gratiam ordinationis suae tempora praeveniunt munere, aut post acceptum honorem promissis suis conferunt apparatibus turpis lucri mercedem. Et ideo, ut horum et similium argumentorum deinceps amputetur occasio, haec sancta synodus definivit, ut cum quisque pontificale culmen ante Domini altare percepturus accesserit, exactione astringatur quod pro conferenda sibi consecratione honoris nulli personae cujuslibet praemii collationem [Col. 0545C] vel aliquando dedisset, vel aliquando in futurum dare procuret. Sicque aut mundus ab hoc contagio praelationis consecrationem accipiat, aut publicato hoc scelere manifeste denudet coram Ecclesia, et ad honorem quem mercari voluit non accedat. Illos autem quos deinceps post praelationem per praemium ordinatos fuisse patuit, sub definitis poenitentiae legibus, ut haeresimoniachos ab Ecclesia separandos esse censemus, id est, ut duorum annorum spatio exsilio relegati, et digna satisfactione, vel excommunicationis sententia coerciti honoris gradum, quem praemiis emerant, lacrymis conquirere et reparare intendant. Unde si digna satisfactio eos poenitentiae tempore invenerit, non tantum communioni, sed et loco et totius ordinis officiis, a quibus separati fuerant, [Col. 0545D] restaurandi sunt.
X. Quanquam omnes qui sacris mancipantur ordinibus canonicis regulis teneantur astricti, expedibile tamen est ut promissionis suae vota sub cautione spondeant, quod ad promotionis gradus ecclesiastica probat disciplina. Solet enim plus timeri quod singulariter pollicetur, quam quod generali sponsione concluditur. Et ideo placuit huic sancto concilio, ut unusquisque qui ad ecclesiasticos gradus est accessurus, non ante honoris consecrationem accipiat, quam placita sibi adnotatione promittat, ut fidem catholicam sincera cordis devotione custodiens, juste et pie vivere debeat, ut in nullis operibus suis canonicis regulis contradicat, atque ut debitum per [Col. 0546A] omnia honorem atque obsequii reverentiam praeminenti sibi unusquisque dependat, juxta illud beati papae Leonis edictum: Qui se scit aliquibus esse praepositum, non moleste ferat aliquem sibi esse praelatum, sed obedientiam quam exigit, etiam ipse dependat. Poena tamen juxta ecclesiasticae consuetudinis morem, et placitis talium inferenda, et ab his, qui transgressores fuerint, persolvenda est.
XI. Cum nihil in divino canone debeat esse confusum, nihil dubium, nihil etiam indiscretum in collatione nostri coetus, relectus est canon Toletani concilii primi, in quo praeceptum est, ut si quis acceptam a sacerdote Eucharistiam non sumpserit, velut sacrilegus propellatur, nec adjecta est discretio voluntatum, cum et fidelis fideliter accipiat quod [Col. 0546B] naturaliter illum necessitas deglutire non sinat. Solet enim humanae naturae infirmitas in ipso mortis exitu praegravata tanto siccitatis pondere deprimi ut nullis ciborium illationibus refici, sed vix tantumdem illati delectetur poculi gratia sustentari. Quod etiam in multorum exitu vidimus qui optatum suis votis sive communionis expetentes viaticum, collatam sibi a sacerdote Eucharistiam rejecerunt, non quod infidelitate hoc agerent, sed quod propter Dominici calicis haustum traditam sibi non possent Eucharistiam deglutire. Non ergo hujusmodi a corpore Ecclesiae separandi sunt, qui talia non infidelitate, sed necessitate fecerunt, praesertim hi de quibus nihil fidei sinistrae sentitur. Placuit ergo definire quod nec fideli officiat, nec infideli inultum existat. Quicunque [Col. 0546C] ergo fidelis inevitabili qualibet infirmitate coactus Eucharistiam perceptam rejecerit in nulla ecclesiasticae damnationis, damnationi subjaceat. Similiter nec illos cujusquam punitionis censura redarguet, qui talia aut tempore infantiae faciunt, aut in qualibet mentis alienatione positi, qui quod fecerint ignorare videntur. Jam vero quicunque aut de fidelium vel infidelium numero corpus Domini absque inevitabili, ut dictum est, infirmitate projecerit, si fidelis est, perpetua communione privetur; si infidelis est, et verberibus subdatur et perpetuo exsilio relegetur. Quod si horum quilibet hujusmodi excessus digna poenitentiae satisfactione defleverit, post quinquennium licebit illum communioni pristinae reformari.
XII. Qui poenitentiam in mortis agit periculo, non [Col. 0546D] diutine a reconciliationis gratia differendus est, sed si procincto mortis urgeatur periculo poenitentia per manus impositionem accepta, statim ei reconciliatio adhibenda est, ne prius ab humanis rebus aeger abscedat, quam donum reconciliationis accipiat, sicque superstitibus quodammodo doloris videatur esse perpetui, si praecisum ab Ecclesiae membris eum qui utique reconciliationem non meruerit raptum a praesenti vita mortis natura subduxerit. Unde (juxta papae Leonis edictum) his qui in tempore necessitatis et in periculi urgentis instantia praesidium poenitentiae ex more reconciliationis implorant, nec satisfactio interdicenda est, nec reconciliatio deneganda, quia in misericordia Dei, nec mensuras [Col. 0547A] possumus ponere, nec tempora definire. De his autem qui accepta poenitentia, antequam reconcilientur ab hac vita recesserint, quanquam diversitas praeceptorum de hoc capitulo habeatur. Illorum tamen nobis sententia placuit qui multiplici numero de hujusmodi humanius decreverunt, ut et memoria talium in ecclesiis commendetur, et oblatio pro eorum delicto a presbyteris recipiatur.
XIII. Bene siquidem majorum regulis definitum est, ut daemoniis aliisque passionibus irretitis ministeria sacra tractare non liceat. Cum praecepto, consensu rationis adhibito, id communiter definimus, ut nullus de his qui aut in terra accepti a daemonibus eliduntur, aut quolibet modo vexationis incursibus efferuntur, vel sacris audeant ministrare altaribus, [Col. 0547B] vel indiscussi se divinis ingerant sacramentis, exceptis illis qui in variis corporis incommoditatibus dediti in ejusmodi passionibus in terra approbantur elisi. Qui tamen et ipsi tandiu erunt ab officii sui et ordine et loco suspensi, quousque unius anni spatio per discretionem episcopi inveniantur ab incursu daemonum alieni.
XIV. Et illud divini oraculi monentis singuli praecaveant, quo scribitur; vae soli, quia cum ceciderit non habet sublevantem (Eccli. IV, 10) . Summopere verendum nobis est et cavendum, ne horis illis atque temporibus, quibus Domino psallitur vel sacrificatur, unicuique divinis singulariter officiis insistenti perniciosa passio, vel corporis quaelibet valetudo occurrat, qua aut corpus subito subrui faciat, aut [Col. 0547C] mentem alienatione vel terrore confundat. Pro hujusmodi ergo ausibus praecaventes necessarium duximus instituere, ut ubi temporis vel loci, sive cleri copia suffragatur, habeat quisquis ille canens Deo, atque sacrificans post se vicini solaminis adjutorem, ut si aliquo casu ille qui officia impleturus accedet, turbatus fuerit, vel ad terram elisus a tergo semper habeat, qui ejus vicem exsequatur intrepidus.
XV. Peractis omnibus quae ad correctionem nostri ordinis in hoc concilio promulgata sunt, placuit definire, ut paternis institutionibus obsequentes, omni anno ad peragendum celebritatem concilii in metropolitana sede, tempore quo principis vel metropolitani electio definierit, devotis semper animorum studiis conferamus, nec quibuslibet requisitis [Col. 0548A] occasionibus absentemur, sed in praeparato die quo judicium fuerit, adunatis in metropolitana sede omnibus provinciae pontificibus, concilium Deo praesule celebretur. Quisquis autem episcoporum excepta inevitabili causa vel necessitate de peragendo se concilio absentaverit, per unius anni metas erit excommunicatione plectendus. Quod si deinceps absque celebratione concilii anni unius metas transierit, omnium in commune pontificum Carthaginis provinciae superioris censurae sententiam obnoxius retinebit, id est, si nulla eum impediente principis potestate vel infirmitate, aut inevitabili causa, sed solius propriae voluntatis libitu sese ad celebrandum concilium non collegerit.
XVI. His ergo constitutionibus nostris quas necessario [Col. 0548B] gerendas credidimus, finalem manus nostrae subscriptionem adjecimus, immortali Deo nostro et Domino gloriam et honorem reddentes, qui nos de conventu alternae visionis laetos efficit, qui os nostrum in confessione laudis suae aperuit, qui etiam decreta hujus nostri concilii honestate complevit. Post haec religioso Domino nostro, et amabili principi nostro Vuambano regi gratiarum actiones persolvimus, cujus et studio aggregati sumus. Qui ecclesiasticae disciplinae nostris saeculis novus reparator occurrens omissos conciliorum ordines non solum restaurare intendit, sed etiam annuis recursibus celebrandos instituit, et alterna morum correctione annuo tempore alacriter concurrentes, juxta prophetae vaticinium, quod in nobis «defractum est, alligetur, et [Col. 0548C] quod abjectum est, reducatur (Ezech. XXXIV, 4) .» Det ergo eidem principi Dominus pro hujus sacrae sollicitudinis voto et cursum praesentis vitae in pace transire, et post diuturna tempora ad se in pace remissis iniquitatibus pervenire, qualiter et ille felicia tempora ducat, et felix cum omnibus quibus principatur ad Christum sine confusione perveniat, ut quia per eum corona nostri ordinis in melius restauratur, coronam futuri regni capiat ex hoc in regione vivorum regnans cum Christo in saecula saeculorum. Amen. Interfuerunt huic concilio pontifices decem et septem. Ego Quiricus, urbis regiae metropolitanus episcopus, haec gesta synodica a nobis definita, subscripsi. Similiter et alii episcopi subscripserunt decem et septem.
[Col. 0547D] Cum ex glorioso praedicti principis jussu in unum fuissemus aggregati conventum, et in basilica sanctorum apostolorum debitis in sedibus locaremur, adfuit coram nobis idem clementissimus princeps, humanitatis gratia plenus, et claro pietatis cultu perspicuus, qui nostro se coetui reclivem exhibens ac devotum, imprimis omnium sacerdotum se commisit precibus adjuvandum, deinde grates [Col. 0548D] 134 multiplices omnipotenti Domino egit de conventu concilii totius, ut suae gloriosae jussionis, cum in unum adessent, impleverint votum, et alternae visionis innovationem fecerint gaudiorum, deinde adjiciens sic omne concilium est allocutus: Non dubium est, sanctissimi Patres, quod optima conciliorum adjutoria ruenti mundo subveniant, si officiosis quae corrigenda sunt studiis peragantur. Et [Col. 0549A] ideo quibus plagis pro eventu dierum succedentium pereamus paternitati vestrae non reor esse incognitum. Ob inde quia certum apud nos gerimus quod pro contemptu divinorum praeceptorum terra perniciem sustineat pressurarum, dicente Domino per prophetam: «Propter hoc lugebit terra, et infirmabitur omnis qui habitat in ea (Jer. IV, 28) .» Ideo oportet, ut quia os Salvatoris nostri, et Domini oracula esse probamini, per vos salvationis obtineat lucrum per quos regenerationis percepit sacramentum, ut diligentia dignationis vestrae ab omni mundata contagione et ab infirmitatis peste sit libera, et bonorum omnium proventibus gratiosa sit. Jam nunc quidquid me adhuc dicere opportuna ratio sinit, quidquid etiam narrandum auribus vestris convenit, aut memoriae [Col. 0549B] titulorum intercapedo subducit, aut fastidium prolixae orationis intercipit, ecce in brevi complexa vel exarata devotionis meae negotia, in hujus tomo complicationis agnoscenda perlegite, perlecta discutite, discussa elimatis ac discretis titulorum sententiis definite, ut pura et placens Deo vestrarum definitionum valitura discretio et regni nostri primordia decoret exhortatione justitiae et terrores plebium digna cohibeat severitate censurae, scriptum est enim: «Justitia elevet gentem, miseros facit populos peccatum (Prov. XIV, 34) .» Tunc suscepto a glorioso principe hoc tomo pro tam salubri invitamento, et copiosas grates retulimus Domino Jesu Christo, et item benediximus principi glorioso. Post egressum ergo ejusdem serenissimi principis haec in [Col. 0549C] am dicto tomo scripta reperimus.
In nomine Domini FLAVIUS ERINGIUS rex, sanctissimis Patribus in hac sancta synodo residentibus, Reverendissimi Patres, si Patres et honorabiles ministeriorum coelestium sacerdotes soliditatem sanctae fidei veraciter teneant, sincera cordis devotione amplectantur, testimonium paternitatis vestrae fortissimum in salutis nostrae advoco adjumentum, ut qui regnum factore Deo ad salutationem terrae, et sublevationem plebium suscepisse nos credimus, sanctitudinis vestrae conciliis adjuvemur. Unde licet sublimationis nostrae primordia paternitatis vestrae coetum opinabili relatione non lateant, quibus clara divinorum judiciorum dispositione proventus, et regnandi [Col. 0549D] conscenderim sedem, et sacrosancti regni perceperim unctionem, nunc tamen melius id poteritis et scripti relatione cognoscere, et promulgationis vestrae sententiis publicare, ut sicut eadem regni nostri primordia conventus vestrae sanctitudinis comperit divinitus ordinata, ita in his et orationibus solamen impendat, et salubrium conciliorum nutrimenta impertiat, quo susceptum regnum sicut jam vestris assensionibus teneo gratum, ita benedictionum vestrarum perfruar definitionibus consecrandus, ut innovatio quodammodo nostri videatur imperii haec numerositas vestri ordinis aggregata. Et ideo quia Dominus praecepit in Evangelio, dicens: «Amen dico vobis: Si duo ex vobis consenserint [Col. 0550A] super terram de omni re quacunque petierint, fiet illis a Patre meo qui in coelis est (Matth. XVIII, 19) .» Ob hoc venerabilem paternitatis vestrae coetum cum lacrymarum effusione conveni, ut zelo vestri regiminis purgetur terra contagione pravitatis. Exsurgite, quaeso, exsurgite, culpatorum solvite nodos, transgressorum mores corrigite inhonestos, et excitate zeli disciplinam in perfidos, superborum mordacitates exstinguite, oppressorum ponderibus subvenite, et quod plus omnibus est; Judaeorum pestem, quae in novam semper recrudescit insaniam radicitus exstirpate, leges quoque quae in eorumdem Judaeorum perfidiam propter vanam gloriam noviter promulgatae sunt omni examinationis probitate percurrite, et tam eisdem legibus tenorem inconvulsum adjicite, quam pro eorumdem [Col. 0550B] perfidorum excessibus complexas in unum sententias promulgatae. Etenim valde nobis cavendum ne tot antiquorum canonum regulae quae pro eorum erroribus sunt promulgatae, nos illorum culpis obnoxios reddant, si nostri regni temporibus eorumdem canonum constructio dissoluta pertranseat. Praesertim si legis illius (quod absit) serenitatis nostrae in tempore illa clara fidei institutio cesset, ubi divae memoriae Dominus atque praecessor noster, Sisebutus rex omnes successores suos sub perpetua maledictionis censura obstrinxit, quicunque regum mancipium Christianum Judaeo servire et famulari permiserit, etc. Posthaec illud quoque vestris Deo placitis infero sensibus corrigendum quod decessoris nostri praeceptio promulgata lege sancivit, ut omnis [Col. 0550C] aut in expeditionem exercitus non progrediens, aut de exercitu fugiens, testimonio dignitatis suae sit irrevocabiliter carens. Cujus severitatis institutio, dum non per totos Hispaniae fines ordinata decurrit, dimidiam fere partem populi ignobilitati perpetuae subjugavit, ita ut, quia in quibusdam villulis, vel territoriis sive vicis, portis hujus infamationis habitatores ipsorum locorum sint degeneres redditi, et quia testificandi nullam habent licentiam veritatis, ex toto videatur interiisse censura, sicque gemino malo terra atteritur, dum et lege et reperiendae veritatis destituitur adjumento. Unde licet eamdem legem nostrae gloriae mansuetudo temperare disponat, vestrae tamen paternitatis sententia hos qui per illam infamiae notam titulum dignitatis amiserant, revestiri [Col. 0550D] iterum claro pristinae generositatis testimonio devotissime optat. Nunc vero misericordia praeeunte taliter haec disponite qualiter nec nostra gloria ministerium crudelitatis adhibeat, nec tamen severa praeceptio terram sub diutino infamationis jugulo premat. Nam et hoc generaliter obsecro, ut quidquid in nostrae gloriae legibus absurdum, quidquid justitiae videatur contrarium, humanitatis vestrae judicio corrigatur. De caeteris autem causis atque negotiis quae novella competunt institutione formari, videndarum sententiarum titulis exaranda conscribite, ut quia praesto sunt religiosi provinciarum rectores, et clarissimorum ordinum totius Hispaniae duces promulgationis vestrae sententias coram positi praenoscentes [Col. 0551A] eo illas incommissas sibi terrarum latitudine inoffendibili exerant judiciorum instantia, quo praesentialiter assistentes perspicua oris nostri perceperint instituta. Omnes tamen in commune convenio et vos, Patres sanctissimos, et, vos illustres aulae regiae viros, quos interesse huic sancto concilio delegit nostra sublimitas per divini nobis attestationem et terribilem cunctis futuri judicii diem, ut sine personarum acceptione aliquam, vel favore, sine aliquo quoque aut malignae contentionis scrupulo, aut subvertendae veritatis studio, quae vestris sensibus audienda ingesserint sana verborum examinatione discutite, saniorique judicio comprobate, ut collatarum habita prius deliberatione causarum discreta nostri ordinis condatur probitas titulorum, qualiter cum [Col. 0551B] nos amor aequitatis in negotiorum acceleratione reddiderit fervidos, efficientia quoque justorum operum connectat Deo perenniter sociandos, ut bonorum vestrorum actibus laetabundus et praesentis vitae capiam lucrum, et aeternarum perfruar vobiscum gaudiis mansionum. Datum, sub die quinto Idus Januarii, anno feliciter primo regni serenitatis et tranquillitatis nostrae in Dei nomine, Toleto.
In nomine Domini Flavius Eringius rex magna salus populi gentisque nostrae ac regni conscribitur, si haec synodalium decreta gestorum, sicut pio devotionis nostrae studio acta sunt, ita inconvulsibilis legis nostrae valido oraculo confirmentur, ut quod [Col. 0551C] serenissimo celsitudinis nostrae jussu venerandis patribus et clarissimis palatii nostri senioribus decreta titulorum exaratione est edictum, praesentis hujus legis nostrae edicto ab aemulis defendatur. Est enim haec ipsa definitio canonum sub isto notata ordine titulorum.
- 1. De agnita et confirmata praelatione fastigii principalis in nomine sanctae Trinitatis.
- 2. De his qui poenitentiam consentientes accipiunt.
- 3. De culpatorum receptione, vel communione apud Ecclesiam.
- 4. Ut in locis ubi episcopus non fuerit nunquam episcopus ordinetur.
- 5. De quorumdam consuetudine sacerdotum foedissima [Col. 0551D] qui oblatis Deo sacrificiis non communicant.
- 6. De concessa Toletano pontifici generalis synodi potestate, ut episcopus alterius provinciae conniventia principum in urbe regia ordinetur.
- 7. De recepto testimonio personarum quae per legem quae de promotione exercitus facta est testificandi licentiam prodiderint.
- 8. De his qui uxores suas divortio intercedente relinquunt.
- 9. De confirmatione legum quae in Judaeorum nequitia promulgatae sunt, earumdemque legum praefixo ordine titulorum qui in eodem canone annumerantur.
- 10. De his qui ad ecclesiam confugium faciunt.
- 11. De cultoribus idolorum.
- [Col. 0552A] 12. De indicto temporis constituti quod debeat concilium celebrari.
- 13. Conclusio definitionum, in qua et Deo gratiae referuntur et pro principe exoratur.
Primo die synodalis exordii confidentibus episcopis atque senioribus palatii universis habita est primo de sancta Trinitate collatio, non quae novello exactionis stylo definita patesceret, sed quae verbis simplicioribus sese pigris sensibus patefacta monstraret, ubi praemissa semper lectio praecederet, quod sequens expositio aperiret. Credentes pariter et docentes de eadem sanctae fidei puritate quidquid evangelica et apostolica traditio sanxit, quidquid sancta synodus Nicaena constituit, quidquid Constantinopolitana [Col. 0552B] Patrum aggregata collectio promulgavit, quidquid Ephesini coetus definitio docuit, sicut multorum catholicorum Patrum documento expositum traditumque nobis accepimus, sicut etiam in missarum solemniis patulis confessionum vocibus proclamamus.
Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium et invisibilium conditorem, et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia saecula. Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum non factum, omousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, quae in coelo et quae in terra. Qui propter [Col. 0552C] nos, et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine, homo factus est, passus sub Pontio Pilato, et sepultus, tertia die resurrexit, ascendit in coelos, sedet ad dexteram Patris. Iterum venturus in gloria judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis. Credimus in Spiritum sanctum Dominum et vivificatorem, ex Patre, et Filio procedentem, cum Patre et Filio adorandum et glorificandum, 135 qui locutus est per prophetas. Unam catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confitemur unum baptismum in remissionem peccatorum. Exspectamus resurrectionem mortuorum, et vitam futuri saeculi. Amen.
CAP. I. Post pacifica ergo hujus sanctae fidei collationum [Col. 0552D] studia, illa se primum nostris sensibus Salvatoris cognitio cognoscendam invexit quae tanto corda omnium ardore charitatis astrinxit, quanto se per eamdem ipsa cognitio in conventu generalis concilii pernoscendam exsilivit. Etenim sub qua pace vel ordine serenissimus Eringius princeps regni conscenderit culmen, regnandique per sacrosanctam unctionem susceperit potestatem, ostensa nobis Scripturarum evidentia docet, in quibus et praeceptis, et Vuambae principis poenitentiae susceptio noscitur, et translatus regni honor in hujus nostri principis nomine derivatur. Idem Vuamba dum inevitabili necessitudinis teneretur eventu, suscepto religionis debito cultu, et venerabili tonsurae sacrae signaculo mox per scripturam definitionis suae hunc inclytum dominum [Col. 0553A] nostrum Eringium post se pereregit regnaturum, et sacerdotali benedictione ungendum. Vidimus enim, et pariter patulo alternae visionis intuitu praelucente perspeximus, hujus praemissi ordinis scripturas, id est notitiam manu seniorum palatii roboratam, coram quibus antecedens princeps et religionis cultum, et tonsurae sacrae adeptus est venerabile signum, scripturam quoque definitionis ab eodem edictam, ubi gloriosum dominum nostrum Eringium post se fieri regem exoptat, aliam quoque informationem jam dicti viri in nomine honorabilis et sanctissimi fratris nostri Juliani Toletanae sedis episcopi, ubi eum separavit pariter et instruxit, ut cum omni diligentia jam dictum dominum nostrum Eringium in regno ungere deberet, et omni diligentia unctionis ipsius celebritas [Col. 0553B] fieret. In qua scriptura et subscriptio nobis ejusdem Vuambae principis claruit, et omnis evidentia confirmationis earumdem scripturarum se manifeste monstravit. Quibus omnibus approbatis atque amplectis dignum sane nostro coetui visum est, ut praedictis definitionibus, scripturarum nostrorum omnium confirmatio apponatur, ut quam ante tempora in occultis judiciis praescitus est est regnaturus, nunc manifesto in tempore generaliter omnium sacerdotum habeatur definitionibus consecratus. Et ideo soluta manus populi ab omni vinculo juramenti, quae praedicto viro Vuambae, dum regnum adhuc teneret, alligata est, hunc solum qui permansit serenissimum Eringium principem obsecutura gratae servitutis famulatu sequatur, et libera, quem et divinum judicium in [Col. 0553C] regno praeelegit, et decessor princeps successorem sibi instituit, et quod superest, quem totius populi amabilitas exquisivit. Unde his praecognitis atque praescitis serviendum est Deo coeli, et praedicto principi nostro Eringio regi, eique pia devotione obsequendum et promptissima voluntate agendum, et enitendum quidquid ejus saluti proficiat, quidquid gentis suae utilitatibus et patriae consuluerit. Unde non erit jam deinceps ab anathematis sententia alienus, aut divinae animadversionis ultione securus quisque contra salutem ejus deinceps aut erexerit vocem aut commoverit caedem, aut quamcunque exquiserit laedendi ultionem.
II. Plerumque his, quibus miseratio Domini etiam volentibus subvenit, beneficiis Dei videntur esse [Col. 0553D] ingrati, et abuti gratia largitoris qua bene usi poterant consequi absolutionem facinoris. Impugnant saepe quod honorare debuerunt, et profanis quaestionibus indultae gratiae munus a se rejiciunt quod summis votis amplecti debuerunt. Etenim multos saepe aspeximus in salute positos, ultimum desiderantes poenitentiae fructum, ut rursus nimietate aegritudinis ita loquendi et sentiendi naturale prodidisse officium, ut nulla illis cura salutis suae videretur inesse, nullo etiam pristinae devotionis noscerentur desiderio anhelare. Quorum tamen casibus fraternitas condolens, ita talium necessitates in fide susceperit sua, ut ultimum illis tribuatur viaticum, scilicet ne sine fructu poenitentiae videantur transire e saeculo. Quod si [Col. 0554A] forsitan respiciente Domino saluti pristinae reformentur, agunt cautionibus vanis et oppositionibus exsecrandis, qualiter a se tonsurae venerabile signum expellant, atque habitum religionis abjiciant, imprudentissime asserentes ideo se nullis regulis ecclesiasticae disciplinae sub hoc voto teneri, quia poenitentiam, nec ipsi petierunt, nec consentientes acceperunt, quorum impudentia divinae bonitatis quae eos ad tam venerabile ac fecundi fructus vocavit sacramentum turpiter immemor, et obstinata procacitas non aliquando diceret talia, si qualiter ad vitam per sacrosancti lavacri gratiam veniret, meminisset etenim parvulorum infantium vita originali peccato obnoxia, quae nulli propter aetatem discernendi vel expetendi sensui aptior judicetur, nisi ex sponsione [Col. 0554B] fidelium baptismi accipiant sacramentum, nullo sensu, nulla etiam discretionis industria id appetere possunt. Unde sicut baptisma, quod nescientibus parvulis sine ulla contentione in fide tantum proximorum accipitur, ita poenitentiae donum, quod nescientibus illabitur, aliisque impugnantia violationis, hi qui illud exceperint, observabunt. Si quis autem quolibet modo poenitentiam accipiens, hoc violaverit synodale institutum, ut vere transgressor paternis regulis ferietur. Nec enim ista statuentes sacerdotes, quosque ut passim et licenter donum poenitentiae non poenitentibus audeant prorogare, absolvimus, sed hos qui qualibet sorte poenitentiam susceperint, ne ulterius ad militare cingulum redeant religamus. Sacerdotes tamen qui non consentiendo, [Col. 0554C] neque poenitentiae, ausu temerario poenitentiam dederint, neque se exhortatu ejus qui poenitentiam accipit vel manuum indiciis, vel quibuslibet aliis evidentibus significationibus invitatum fuisse probaverit, unius anni excommunicationis sententiae subjacebit.
III. Vidimus quosdam, et flevimus ex numero culpatorum receptos, in gratiam principum extorres exstitisse a collegio sacerdotum, quod denotabile malum illa res agit, quia licentia principalis in quo se solvi licentius curat, ibi alios alligat, et quos in suam communionem videtur suscipere, a communione et pace Ecclesiae videtur separare, ut qui cum illo convescuntur sacerdotum communione sola priventur. Et ideo quia remissio talium, qui contra legem, gentem, vel [Col. 0554D] patriam agunt, per definitiones canonum antiquorum potestate solum regia punitur, cui et peccasse noscuntur ab eis nulla se deinceps abstinebit sacerdotum communio, sed quos regia potestas, aut in gratiam benignitatis receperit, aut participes mensae suae effecerit, hos etiam sacerdotum et populorum conventus suscipere in ecclesiasticam communionem debebit, ut quod principalis pietas habet acceptum non a sacerdotibus Dei debet esse extraneum.
IV. Majorum institutionibus ausu temerario contraire, et sanctorum Patrum decreta convellere et superiorum suorum effrenata libidine contra sanctissimam Apostoli doctrinam sanctionibus reniti, quid [Col. 0555A] aliud est, quam «vinculum societatis Christi» (I Joan. I, 3) abrumpere, et usurpatae praesumptionis licentia statum Ecclesiae dissipare? Prosequente igitur venerabili, et sanctissimo viro, fratre nostro Stephano, Emeritensis sedis episcopo, res nobis novellae praesumptionis usurpatione sese intulit pertractanda, tanto communi nostro judicio convellenda, quanto et pravitatis ausu noscitur perpetrata. Dixit enim violentia principali se impulsum fuisse ut in monasterio villulae, in quo venerabile corpus sanctissimi Pinevii confessoris debito quiescit honore, novam episcopalis honoris ordinationem efficeret, et ideo ex indiscreto et facillimo assensu injustis Vuambae principis jussionibus parens, novam et injustam illic pontificalis [Col. 0555B] sedis praelectionem induxit, ubi canonica constitutio id fieri omnimoda ratione refellit, praedictus idem vir prostratus humi medicamine nostri praecepti, et sibi dare veniam petit et quod potissimum fieri oporteat de persona ejus qui illic ordinatus fuerat nostri oris sententia decerni poposcit. Sed quia veraciter, imo communiter noveramus praedictum principem concilio levitatis agentem non solum praecepisse, ut in praedicto loco aliquis episcopus fieret, sed etiam ita cum consuetis obstinationibus desinisset, ut in suburbio Toletano in ecclesia Praetoriensi sanctorum Petri et Pauli episcopum ordinaret, necnon et in aliis vicis vel villulis similiter faceret. Ideo pro tam insolenti hujusmodi exstirpationis licentia, quod de hac re [Col. 0555C] habent instituta canonum in medium proferri praecepimus. Tunc haec in ordine constituta perlecta sunt. In primis, ex Epistola Pauli Tito discipulo, ut episcopos per civitates constituere debeat praecepit. Item ex concilio Nicaeno, titulo octavo, ubi inter caetera praecipitur ut in civitate una non videantur duo episcopi esse. Item ex concilio Laodicaeno, titulo quinquagesimo septimo, ubi dicit: Non oportet in vicis et in villulis episcopos ordinari, et caetera. Item ex concilio Africae secundo, titulo quinto, ubi Felix episcopus Selemselitanus dixit: Etiam si hoc placuit sanctitati vestrae, insinuo ut dioeceses quae nunquam habuerunt episcopos non habeant, dioecesis quae aliquando [Col. 0555D] habuit, habeat proprium episcopum. Secundum autem hanc prosecutionem sanctitatis vestrae est aestimare. Quod fieri debeat Genedius episcopus dixit: Si placet insinuatio fratris et coepiscopi nostri Felicis, ab omnibus confirmetur. Ab universis episcopis dictum est: Placet. Item ex concilio Africae III, titulo 42, ubi dicit, ut non accipiat alterum episcopum plebs quae in dioecesi semper subjacuit. Epigonius episcopus inter caetera sic dixit: Hoc dico non debere rectorem accipere eam plebem quae in dioecesi semper subjacuit, nec unquam proprium episcopum habuit. Quapropter si universo sanctissimo coetui placet hoc, quod praefatus sum, confirmetur. Aurelius episcopus dixit: Fratris et consacerdotis nostri prosecutioni non obsisto, sed hoc me fecisse, [Col. 0556A] et facturum esse profiteor. Item ex concilio Sardicensi ubi inter caetera praecipitur: Licentia passim danda non est. Si enim subito aut vicus aliquis, aut modica civitas, cui satis est unus presbyter, voluerit sibi episcopum ordinari ad hoc ut vilescat nomen episcopi et auctoritas, non debent illi ex alia provincia invitati facere episcopum in quibus antea non fuit. Item de sententia eorum qui hujusmodi ordinationes faciunt, vel de his qui contra haec instituta canonum ordinantur, ex concilio Tauritano, titulo ubi dicit: Gestorum quoque seriem conscribi placuit ad perpetem disciplinam quod circa octavum Ursionem Remigium Adrephae episcopum synodus sancta decrevit, qui in usurpationem quamdam de ordinatione sacerdotum ad invidiam vocabatur, quod ita his videtur indultum, [Col. 0556B] ut de caetero hac auctoritate commoniti nihil usurpare conentur, siquidem se ab hac causa tali excusatione defenderint, qua dicerent se non esse prius conventos. Proinde judicavit synodus, ut si quis ex hoc fecerit contra instituta majorum, sciat is, qui ordinatus fuerit, sacerdotis se honore privandum, et ille qui ordinaverit auctoritate se in ordinationibus, vel in conciliis minime retenturum. Non solum autem circa memoratum episcopum haec sententia praevalebit, sed et circa omnes simili errore deceptos qui ordinationes hujusmodi perpetrarunt. His ergo fortissimis regulis effectum pii operis opponentes, in communi definitione elegimus, ut in loco villulae supradictae deinceps sedes episcopalis non remaneat, neque episcopus illic ultra constituendus [Col. 0556C] existat, hic tamen Convildus qui contra majorum decreta illic videtur institutus fuisse episcopus, nullis canonum erit ad condemnationem sui sententiis ulciscendus, quia non ambitione, sed principis impulsione constitit ordinatus. Et ideo hoc illi remedium humilitatis concedimus ut in sedem aliam decedentis cujuslibet 136 episcopi transferatur, et praedictus locus sub monastica deinceps institutione mansurus non episcopali ultra privilegio fretus, nec sub regimine abbatis (sicut hucusque fuit) erit modis omnibus mancipandus. Jam vero de caetero generale ponentes edictum. Si quis contra haec canonum interdicta venire conatus fuerit, ut in locis illis episcopum eligat fieri ubi episcopus nunquam fuit, anathema sit in conspecu Dei omnipotentis, et insuper tam ordinator [Col. 0556D] quam ordinatus gradus sui ordinis perdat, quia non solum antiquorum Patrum decreta sed apostolica ausus est convellere instituta.
V. Relatum nobis est quosdam de sacerdotibus non tot vicibus communionis sanctae gratiam sumere quot sacrificia in una die videntur offerre, sed in uno die, si plurima per se Deo offerant sacrificia, in omnibus se oblationibus a communione suspendunt, et in sola tamen extremi sacrificii oblatione communionis sanctae gratiam sumunt, quasi non sit toties illi vero et singulari sacrificio participandum quoties corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi immolatio facta constiterit. Nam ecce Apostolus dicit: «Nonne qui edunt hostias, participes [Col. 0557A] sunt altaris?» (I Cor. X, 18.) Certum est quod hi, qui sacrificantes non edunt, rei sunt Dominicis sacramentis. Quicunque ergo sacerdotum deinceps divino altario sacrificium oblaturus accesserit, et se a communione suspenderit, ab ipsa, qua se indecenter privavit, gratia communionis anno uno repulsum se noverit. Nam quale erit illud sacrificium, cui nec ipse sacrificans particeps esse cognoscitur? Ergo modis omnibus est tenendum ut quotiescunque sacrificans corpus, et sanguinem Jesu Christi Domini nostri in altario immolat, toties perceptionis corporis et sanguinis Christi participem se praebeat.
VI. Illud quoque collatione mutua decernendum nobis occurrit, quod in quibusdam civitatibus, [Col. 0557B] decedentibus episcopis propriis, dum differtur diu ordinatio successoris, non minima creatur officiorum divinorum offensio, dum tractu terrarum commeantium impeditur celeritas nuntiorum, quo aut non queat regis auribus decedentis praesulis transitus innotesci, aut de successore morientis episcopi libera principis electio praestolari. Nascitur saepe et nostro ordini de relatione talium difficultas, et regiae potestati, dum consultum nostrum pro subrogandis pontificibus sustinet, injuriosa necessitas. Unde placuit omnibus pontificibus Hispaniae atque Gallaeciae, salvo privilegio uniuscujusque provinciae, licitum maneat deinceps Toletano pontifici quoscunque regalis potestas elegerit, et jam dicti Toletani pontificis judicium dignos esse probaverit, in quibuslibet [Col. 0557C] provinciis praecedentium sedibus praeficere praesules, et decedentibus episcopis eligere successores; sic tamen ut quisquis ille fuerit ordinatus, post ordinationis suae tempus infra trium mensium spatium proprii metropolitani praesentiam visurus accedat, qualiter ejus auctoritate vel disciplina instructus condignae susceptae sedis gubernacula teneat. Quod si per desidiam, aut neglectum quilibet constituti temporis metas excesserit, quibus nequeat metropolitani sui obtutibus praesentari, excommunicatum se per omnia noverit, excepto si regia jussione impeditum se esse probaverit. Hanc quoque definitionibus formulam sicut de episcopis, ita de caeteris ecclesiarum rectoribus placuit observandum.
VII. Omnis disciplina sic subjectos debet arguere, [Col. 0557D] ut spem veniae non videatur auferre, nec funditus curvationis indicere jugum, sed temperantiae semper adhibere consultum. Et ideo quia legem illam a domino Vuambano principe edictam, quae de proditione est adnotata, hujus principis nostri domini Eringii mansuetudo temperare disposuit, ideo, annuente nobis glorioso, et religiosissimo Eringio, principe nostro, necessarie hoc sanctum concilium definivit, ut hi, qui per superiorem legem testificandi dignitatem perdiderint, recepto testimonio pristinae dignitatis, causas exsequi possint debitae actionis, aequaliter nobilitatis solidae titulum reportantes, et quaeque de praeteritis legitime testificari voluerint, licentiae obtineant votum, et judicibus nullis prohibentibus [Col. 0558A] arceantur, hoc videlicet adjicientes ut, si quid in praeteritis testificari voluerint, si pro sola hujus rei informatione rejecti sunt, testimonio suo nuper conquirant. Quod in praeteritis conquirere potuerant, tamen si illo tempore, quo in praeteritis ad testimonium dicendum vocati sunt et supradictae legis institutionibus reprobati, et aliam criminis notam eos tunc non habuisse patuerit, aut tricennium tunc effluxisse, cum ad testimonium fuerant prolati, hi qui eos reprobaverant, manifeste convicerint.
VIII. Praeceptum Domini est ut, excepta causa fornicationis, uxor a viro dimitti non debeat. Et ideo quicunque citra culpam criminis supradicti, uxorem suam quacunque occasione dimiserit, quia quod [Col. 0558B] Deus junxit ille separare disposuit, tandiu ab ecclesiastica communione privatus, et a coetu omnium Christianorum maneat alienatus quandiu societatem relictae conjugis sinceriter amplectatur et foveat, ita tamen ut, qui, jam admoniti a sacerdote semel, bis, terque ut corrigerentur, ad torum suae conjugis noluerint redire, ipsi se suis meritis et a palatinae dignitatis officio separabunt, et insuper generosae dignitatis testimonium quandiu in culpa fuerint amissuri sunt, quia carnem suam dissidii jugulo tradiderunt.
IX. De Judaeorum autem exsecranda perfidia, discretis titulorum sententiis, deditas noviter a glorioso principe leges vigilanti sensuum intentione perlegimus, districto etiam gravitatis pondere [Col. 0558C] earum instituta probavimus. Proinde quae debitae rationis judicio editae synodali dignatione probatae sunt, irrevocabili deinceps judiciorum ordine pro eorum excessibus tenebuntur, id est, leges quae de commemoratione priscarum caeremoniarum Judaeorum transgressionibus promulgatae sunt, atque de novella confirmatione earum. Item de blasphematoribus sanctae Trinitatis. Item ne Judaei aut se, aut filios suos, vel famulos a baptismi gratia subtrahant. Item ne Judaei more suo celebrent Pascha, vel carnis circumcisiones exerceant, ac ne Christianum quemquam a fide Christi dimoveant. Item ne Judaei Sabbata caeterasque festivitates ritus sui celebrare praesumant. Item ut omnis Judaeus diebus Dominicis, et in praenotatis diebus ab opere cesset. [Col. 0558D] Item ne Judaei more suo dijudicent escas. Item ne Judaei ex propinquitate sui sanguinis connubia ducant, et ut sine benedictione sacerdotis nubere non audeant. Item ne Judaei religioni nostrae insultantes sectam suam defendere audeant, noc a fide refugientes alibi se transducant. Et ne quilibet refugientes eos suscipiat. Item ne Christianus a Judaeis quodcunque muneris contra fidem Christi accipiat. Item ne Judaei libros legere audeant, quos Christiana fides repudiat. Item ne Judaeis mancipia deserviant, vel adhaereant Christiana. Item si Judaeus se Christianum esse testetur, et ob hoc non velit a se rejicere mancipium Christianum. Item professio Judaeorum, quomodo unusquisque ad fidem veniens, indiculum [Col. 0559A] professionis suae conscribere debeat. Item, conditiones Judaeorum quas jurare debeant hi, qui ex eis ad fidem venientes, professiones suas dederint. Item de Christianis mancipiis Judaeorum quae se non prodiderint Christianos sive de publicatoribus eorum. Item ne Judaei a quolibet potestate accepta extra regiam ordinationem Christianum quemque impetere, plectere vel distringere audeant. Item, ut si Judaeorum servi, necdum adhuc conversi ad Christi gratiam convolaverint libertati donentur. Item, ne Judaei administratorio usu in ordinem villicorum atque actorum Christianam familiam redigere audeant, et de damnis eorum qui talia ordinanda injunxerint. Item Judaeus ex aliis provinciis vel territoriis ad regis nostri ditionem pertinentibus veniens [Col. 0559B] episcopi loci, vel sacerdoti se praesentare non differat, ut quid sciat eum in toto observare conveniat. Item, ut concursus Judaeorum diebus institutis ad episcopum fieri debeant. Item, ut quicunque Judaeum secum assequentem habuerit, expetente sacerdote eum apud se retinere non audeat. Item, ut cura omnis distringendi Judaeos solis sacerdotibus debeatur. Item, de damnis sacerdotum, vel judicum qui Judaeis instituta legum adimplere distulerint. Item, ne judices quidquid de perfidorum excessibus extra sacerdotum conniventiam judicare praesumant. Item, ut episcopi tunc immunes habeantur a damnis, cum eorum presbyteros ad ea quae ipsi non correxerint, remiserint corrigenda. Item, de servata principibus miserendi potestate in his qui conversi [Col. 0559C] ad fidem Christi veraciter fuerint. Item, ut episcopi omnes Judaeis ad se pertinentibus libellum de suis editum erroribus tradant, et ut professiones eorum, vel conditones in scriniis ecclesiae condant. Quarum omnium legum promulgatio gravida sicut synodali judicio comprobata, ita generali omnium nostrorum definitione in eorum erit deinceps excessus exercenda.
X. Pro his qui quolibet metu vel terrore ecclesiam appetunt, consentiente pariter gloriosissimo Domino nostro Eringio rege, hoc sanctum concilium definivit, ut nullus audeat confugientes ad ecclesiam, vel residentes abstrahere, aut quodcunque nocibilitatis vel damni, seu spolii residentibus in loco sancto inferre, sed esse potius his ipsis qui ecclesiam petunt, [Col. 0559D] per omnia licitum in triginta passus ab ecclesiae januis progredi. In quibus triginta passibus uniuscujusque ecclesiae in toto circuitu reverentia defendatur, sic tamen ut hi qui ad eam confugiunt in extraneis vel longe separatis ab ecclesia domibus, nullo modo abscedant, sed in hoc triginta passuum numero absque domorum extranearum receptaculo progredientes aditum obstinebunt, ut ad requisitae naturae usum debitis exeant locis. Et nullo modo teneantur eventu necessitudinis, qui Dominicis se diffidendos commiserint claustris. Si quis autem hoc decretum tentaverit violare, et ecclesiasticae excommunicationi subjaceat, et severitatis regiae feriatur sententia, ipsos tamen qui ad Ecclesiam confugium [Col. 0560A] fecerint, si juxta priscorum canonum instituta, hi qui eos repetunt sacram reddiderint, et sacerdos ecclesiae ipsius, ab ecclesia non abstraxerit foribus aut fuga, talium si evenerit sacerdoti quaerenda est, aut damnorum sententia secundum electionem principis hujusmodi sacerdotibus irroganda.
XI. Praecepta Domini sunt dicentis: «Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem quae est in coelo desuper, et quae in terra deorsum, nec eorum quae sunt in aquis sub terra, nec adorabis ea, neque coles (Exod. XX, 4 et 5) .» Item: «Qui immolat diis, occidetur, praeterquam Domino soli (Exod. XXII, 20) .» Item: «Vir aut mulier qui faciunt malum ante conspectum Domini Dei sui, et transgrediuntur pactum illius, ut vadant, et serviant diis [Col. 0560B] alienis, et adorent eos, vel solem et lunam, et omnem militiam coeli, quae non percepi, et hoc tibi fuerit nuntiatum, audiensque inquisieris diligenter, et verum esse repereris, et abominatio facta est in Israel: educes virum ac mulierem qui rem sceleratissimam perpetraverunt ad portas civitatis, et lapidibus obruentur (Deut. XVII, 2 et seq.) .» Praecepta Domini haec non in ultione, sed in terrore delinquentium apponentes non mortis sententiam promulgamus, sed cultores idolorum, veneratores lapidum, accensores facularum, et excultores fontium admonemus, ut agnoscant quod ipsi spontaneae se morti subjiciunt, qui diabolo sacrificare videntur, mortis enim nomine diabolus appellatur, sicut de eo scriptum est, et erat illi nomen mors. Ac provide omne [Col. 0560C] sacrilegium idololatriae, vel quidquid illud est contra sanctam 137 fidem, in quo insipientes homines captivati diabolicis culturis inserviunt, sacerdotis vel judicis instantia inventum ut sacrilegia eradicantur, et exterminata truncentur. Eos vero qui ad talem errorem accurrunt, et verberibus coerceant, et onustos ferro dominis suis tradant, si tamen domini eorum per jujusrandum attestationem promittant se eos tam sollicite custodire, ut ultra eis non liceat tale nefas committere. Quod si domini eorum nolint hujusmodi reos in fide sua suscipere, tunc ab eis a quibus coerciti sunt regiis aspectibus praesententur, ut princeps auctoritatem ac liberam de talibus dominandi potestatem obtineat. Domini tamen eorum qui nuntiatos sibi talium servorum errores ulcisci [Col. 0560D] noluerunt, et excommunicationis sententiam preferant, et jura servi illius quem coercere noluerunt, se amisisse cognoscant. Quod si ingenuorum personae his erroribus fuerint implicatae, et perpetua excommunicationis sententia feriantur, et arctiori exsilio ulciscantur.
XII. Placuit huic sancto concilio, ut juxta priorum episcoporum singularium provinciarum canonum instituta annis singulis in unaquaque provincia Kalendis Novembris concilium celebraturi conveniant, quisquis autem in praedictis Kalendis Novembris pro celebratione synodi venire distulerit, excommunicationi debite subjacebit.
XIII. Praemissis his omnibus synodalibus gestis [Col. 0561A] quae honesto decretorum fine complevimus perpetuum his robur per manuum nostrarum subscriptionem annectimus, dantes pro his gloriam et honorem immortali Deo et Domino nostro, quo inspirante, et determinationis nostrae sententia viguit, et probitas causarum honesto se fine complevit. Unde sanctae Trinitatis poscimus inenarrabile nomen et gloriosam ineffabilis potentiae majestatem, ut det amatori Christi serenissimo Domino nostro atque amantissimo Eringio principi, cujus jussu ad hunc meruimus advocari adventum, imperare clementer, regnare feliciter, habere de clementia fructum, obtinere Dei justitia praemium, de pietate tropaeum, quo et hic invictus victor hostium semper appareat et post diuturna hujus saeculi curricula ad regnum [Col. 0561B] aeternum cum suis omnibus coronandus perveniat, praestante Deo et Salvatore Jesu Christo Domino, qui cum Patre et Spiritu sancto in Trinitate vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.
Confirmatum est hoc sanctum concilium, die octava Kalendarum Februariarum anno feliciter primo serenissimi domini nostri Eringii regis, aera DCCXVIII.
Julianus Dei gratia Spalensis ecclesiae sedis episcopus haec synodica instituta a nobis edita subscripsi. Ego Julius indignus urbis regiae Toletanae sedis episcopus haec synodica a nobis instituta subscripsi. Ego Liuba indignus Braccarensis sedis episcopus haec synodica a nobis instituta edita subscripsi. [Col. 0561C] Ego Stephanus sanctae Emeritinensis ecclesiae episcopus haec synodica a nobis instituta edita subscripsi. Affalius Dei miseratione Avelensis ecclesiae episcopus haec synodica a nobis instituta edita subscripsi. In Christi nomine Leander Hilicitanae et Iotanae episcopus haec synodica a nobis instituta edita subscripsi. In Christi nomine Palinatius Urcitanae ecclesiae episcopus, haec synodica instituta a nobis subscripsi. Concordius Palatinae sedis episcopus, similiter subscripsi. Riccila Haccitanae ecclesiae episcopus similiter sub. Sinpernus Erpavicensis episcopus, similiter sub. Sparendeo Talicensis episcopus sedis, similiter sub. Geta Elipensis ecclesiae episcopus, similiter sub. Memorius Egobinensis [Col. 0561D] ecclesiae episcopus, similiter sub. Tructimundus Elborensis episcopus sub. Isidorus Sitalensis episcopus, similiter sub. Gendentius Valevensis episcopus, similiter sub. Deodatus Segoniensis episcopus, similiter sub. Gentinus Tudensis episcopus subscripsi. Eroaricus Portucaliensis episcopus, similiter sub. Felix Irriensis ecclesiae episcopus, similiter sub. [Col. 0562A] Antoninus Bastinae ecclesiae episcopus, similiter sub. Proculus Jugastrensis ecclesiae episcopus, similiter sub. Atala Cauriensis ecclesiae episcopus, similiter sub. Separatus Vesensis ecclesiae episcopus, similiter sub. Providentius Salamanticensis ecclesiae episcopus, similiter sub. Argibado Eliberitanae episcopus ecclesiae, similiter sub. Sisebado Ducitae ecclesiae sedis episcopus, sub. Ellasegotiensis episcopus, similiter sub. Sebarianus Noxiensis episcopus, similiter sub. Joannes Pacensis episcopus, similiter sub. Teudulphus Astigitanae episcopus sub. Samuel, Gundulphus, Euphrasius, Terdoratus, Bateradus abbas subscripserunt. Annibonius presbyter tenens vicem domini nostri Subdemeri ecclesiae Complutensis episcopi sub. Sesulphus haec instituta quibus [Col. 0562B] interfui annuens sub. Raccaredus, similiter sub. Vuitiza, similiter sub. Vuimars, similiter subscripsi. Theuditendila, similiter subscripsi. Ostulphus, similiter sub. Salimurius, similiter sub. Theudefridus, similiter sub. Hildigisus, similiter sub. Vitulus, similiter sub. Edila, similiter sub. Adeluibus, similiter sub. Attulphus, similiter subscripsi.
Quibus omnibus synodalibus gestis, decretis atque pactis, et debitam reverentiam honoris impendimus, et patulum auctoritatis nostrae vigorem his innectere properamus. Ideoque praemissas has constitutiones synodicas a praesenti die vel tempore, id est ab octavo Kalend. Februarii, anno primo regni nostri nullus audeat contemnere, nullus etiam praeterire, nemo earumdem constitutionum audeat jura [Col. 0562C] convellere, nullus temerator haec decreta subvertere. Nemo illicitator vel contemptor vigorem his institutionibus subtrahat, sed generaliter per cunctas regni nostri provincias haec canonum instituta nostrae gloriae temporibus acta, et auctoritatis debitae fastigio praepollebunt, et inviolabili tenore judiciorum habebuntur. Si quis autem haec instituta contemnat, contemptorum se noverit damnari sententia, id est, ut juxta voluntatem nostrae gloriae, et excommunicatus a coetu nostro resiliat, et insuper partem decimam facultatis suae fisci partibus sociandam amittat; quod si nihil habuerit facultatis unde praedictam compositionem exsolvere possit, absque alia infamia sui quinquaginta oportebit eum ictibus verberari, ut [Col. 0562D] semper infamis permaneat. Edita lex in confirmatione concilii Toletani, sub die octava Kalend. Februarii, anno feliciter primo regni gloriae nostrae. In nomine Domini, Flavius Eringius rex hoc legis nostrae edictum in confirmatione hujus concilii promulgatum subscripsi.
[Col. 0561D] Illibatae charitatis instinctu alternis visionum obtutibus redditi et in unum coetum factore Deo pariter aggregati in ecclesia, videlicet sanctorum apostolorum [Col. 0562D] Petri et Pauli, anno regni 4 serenissimi Eringii principis, sub die secunda Nonas Novembris, aera DCCXXI, cum unusquisque nostrum debitis locaretur [Col. 0563A] in sedibus, adfuit idem princeps pleno fidei ardore subnixus, et humilitatis gratia decoratus, qui synodo deliberationis suae vota commendans, ut pro se Deum instantissime deprecaretur expostulans, hoc praesertim est allocutus sufficienti exhortatione concilium, ut ecclesiasticae disciplinae quae congruunt et corrigendis moribus quae conveniunt tractus nostri evidentia sancirentur. Deinde religiosis votis suae clementiae, quibus subveniendum miseris definivit, synodali conventu confirmanda commisit, offerens videlicet sacris pontificibus tomum, obsecrans pariter, et contestans, ut quidquid illic venustioris esset calami respersione congestum, synodalis potentiae conderetur ordine titulorum. Tunc nos pro suscepto a principe tomo gloriam dedimus Deo, et eidem principi [Col. 0563B] benediximus glorioso. Idem tamen princeps postquam votorum suorum actionem peregit, a conventu concilii gratiosus exivit. Tunc post praesentiae principalis abscessum, hoc in tomi ipsius allegatione reperimus exaratum.
In nomine Domini Flavius Eringius rex, sanctissimis Patribus in hac sancta synodo residentibus. Ecce, sanctissimi religiosa pietate excolendi pontifices et divini cultus instantissimi sectatores, coram coetus vestri reverentia humilis devotusque prosternor. Reclivis assisto, promptus astipulor, primum de conventus vestri aggregatione Patri luminum gratiarum copiam solvens, deinde votorum meorum studia vestris judiciis dirimenda committens. Nec enim fas est quemquam, etiam si bonum sit opus, [Col. 0563C] sine collegio agere, cum multa tamen permisit Deus bona cum concilio bonorum egisse, unde ut brevi exhortatione perorem, vota mea quibus remedia pietatum exercere delector sensibus paternitatis vestrae agnoscenda innuo. Quae tamen ne oblivione quadam memoriam fugiant, et relationi propriae curarum intercapedo subducat, in hujus tomi complicatione accipite annotata. Illud primum volventi mihi miseris parcere, convenit intimare, quod divulsam per tyrannidem nostri corporis partem in societatis nostrae gremium conamur reducere. Etenim retroactis divae memoriae praecessoris nostri Uambae regis temporibus, quae in profanatoribus patriae, qui cum Paulo quondam tyrannidem assumpserunt, illata est sententia ultionum, qui per judicii universalis [Col. 0563D] edictum amiserunt testimonium, rebusque propriis caruerunt, quae cuncta vestrae sanctitudini nota sunt, quos tamen et in collegio societatis nostrae recipere, et rebus quibus fas fuerit devovimus devestire. Nam et de accusatis modum volumus ponere justissimae perquisitionis, quo sive de religiosis, sive de laicis quisque accusationes cujusquam studio fuerit propulsatus non occultis fraudibus, vel violentiis comprimatur, nec clam professione violenter arceatur, sed in communi omnium examine judicetur, quo, secundum publicae professionis suae tenorem, aut offensibilis debitas damnationis poenas excipiat, aut innocens ex judicio omnium comprobatus clarescat. Nam quid jam de tributorum fiscalium exactionibus [Col. 0564A] referam, quorum redhibitiones tantis debitorum cumulis increverunt, ut si exigi penitus jubeantur et status subruatur funditus populorum, et fragmine collisionis eorum ultimum terrae sentiant propriae prolapsionis excidium? Unde talibus non solum privatis, sed etiam fiscalibus servis remedia pietatis praeoptans nostra gloria affluenter impendere, ut omnes tributorum exactiones quae apud illos de retroactis temporibus adjacent, usque ad primum annum mansuetudo nostra illis remittendas laxavit, et stylo propriae auctoritatis sacro sancto coetui nostro relegendas elegit. Illud quoque adjiciens loquar quod votis nostris horribile et animis exsecrabile est semper. Ignobilitatis conditio libertorum vel servorum, et adaequata gentis nostrae statum degenerat, ob quam [Col. 0564B] rem hoc nostrae gloriae animis placet, ut exceptis fiscalibus servis vel libertis, abrasa deinceps hujus malae praesumptionis licentia, nullus qui ex servitute quorumlibet servus sit vel libertus ad palatina officia transeat. Quod si fecerit illic serviturum procul dubio recludendum se noverit, ex quo aut conditionis propriae originem sumpsit, aut libertatis titulum reportavit. His votorum meorum insinuationibus allegatis, quaeso ut fortia paternitatis vestrae adjutoria praerogetis. Luce enim clarius constat, quod aggregatio sacrosancta pontificum quidquid censuerit observandum per sancti Spiritus donum omnino est ad aeternitatem praefixum. Et ideo universitatem paternitatis vestrae atque 138 sublimium virorum nobilitatem, qui ex aulae regalis officio in hac sancta synodo nobiscum sessuri [Col. 0564C] praeelecti sunt; obtestor pariter et conjuro atque per ineffabile illud sacramentum convenio, ut quisquis in medio vestri se judicandum vel retractandum invexerit, tam quae per nos dicta, quam etiam caetera quae vestris auditibus se ingesserint audienda communi vigore justitiae et temperamento misericordiae dirimere procuretis, quo cum omni reverentia patrum praecedentium regulis subditi totius unanimitatis vestrae sententia non aliunde quam ex veritatis fonte procedat. Sicque et his quae praemissa sunt solidum deliberationis stylum promptissime apponatis, et reliqua adhuc quae necessaria sunt in peragendis ecclesiasticae regulae disciplinis et dirimenda tractetis, et dirempta religiosioribus diligenter conscribatis, qualiter dum doctrinam dispergitis [Col. 0564D] salutarem in populis, Christum Dominum in cumulando justitiae fructu capiatis, ut vobis praedicantibus et implentibus, et quae divinis oculis complaceant, et quae nobis proficiant semper agere valeamus. Sit utrisque parentibus in hoc saeculo, de lucro animarum ineffabile gaudium, et in futuro de perventione aeternitatis praemium inconvulsum. Datum sub die quinto Nonas Novembris, anno feliciter quarto regni gloriae nostrae in Dei nomine, Toleto. Perlecto ergo coram cunctis Tomi necessariae institutionis exorsu, prius de fide sanctae Trinitatis sermocinationis nostrae coepit esse principium, profitentes pariter et credentes ea quae de hac sancta Trinitate et Evangelia tradunt, et apostolorum sanctiones instituunt, [Col. 0565A] sicut Nicaena synodus hoc pietatis sacramentum exposuit, sicut Constantinopolitana definitio sanxit, vel primi Ephesini coetus atque Chalcedonensis evidens doctrina constituit, juxta quod etiam sacrosancti symboli elucubrata professio claret, quae in missarum solemnitatibus patula cunctorum acclamatur fidelium voce.
Fides Nicaeni concilii.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium conditorem; et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia saecula, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, omousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiae, [Col. 0565B] per quem omnia facta sunt, quae in coelo et quae in terra; qui propter nos et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine; homo factus, passus est sub [Col. 0566A] Pontio Pilatio, sepultus, tertia die resurrexit. Ascendit in coelos, sedet ad dexteram Patris, iterum venturus in gloria judicare vivos et mortuos. Cujus regni non erit finis. Credimus in Spiritum sanctum Dominum et vivificatorem, ex Patre et Filio procedentem, cum Patre adorandum et glorificandum, qui locutus est per prophetas. Unam catholicam atque apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum; exspectamus resurrectionem mortuorum, et vitam venturi saeculi. Amen.
Post hujus sanctae fidei dispositam scripturam, quasi super solidissimam petram caeterorum sequentium construximus fabricam, ut firmitate inconvulsibili durent, quae super fundamentum verae fidei fuerint perenne constructa. Unde et has omnium in [Col. 0566B] commune sententias quas principis hortatu construendas accepimus communi voto edidimus, quas etiam aeterno reverentiae vigore observandas fore censemus.
[Col. 0565B] Anno tertio Ariamiri regis Kalendis Maii, cum Galliciae provinciae episcopi Lucretius, Andreas, Martinus, Cottus, Hildericus, Lucetius, Timotheus, Maliosus ex praeceptis praefati gloriosissimi Ariamiri [Col. 0565C] regis in metropolitana ejusdem provinciae ecclesia convenissent, considentibus simul episcopis, praesentibusque presbyteris, astantibusque ministris, vel universo clero, Lucretius memoratae metropolitanae ecclesiae episcopus dixit: Diu est, sanctissimi fratres, quod secundum instituta venerabilium canonum et decreta catholicae et apostolicae disciplinae desiderabamus sacerdotalem inter nos fieri debere conventum, quia non solum ecclesiasticis regulis et ordinibus opportunam, sed stabilem etiam semper efficit charitatis fraternae concordiam, dum congregati simul in nomine Domini sacerdotes ea inter se salutari collatione requirunt, quae secundum doctrinam apostolicam unitatem spiritus in vinculo pacis obtineant. Nunc ergo, quoniam optatum nobis hujus [Col. 0565D] congregationis diem gloriosissimus atque piissimus filius noster aspirante sibi Domino utiliter commendavit, prius de statu fidei (sicut superius dictum est) conferamus. Nam, licet jam olim Priscillianae haeresis contagio in Hispaniarum provinciis detecta sit et damnata, ne quis tamen per ignorantiam, aut aliquibus (ut assolet) scripturis deceptus apocryphis aliqua adhuc ipsius erroris pestilentia sit infectus, manifestius ignaris hominibus declaretur qui ipsi in extremitate et in ultimis hujus provinciae finibus constituti aut exiguam aut pene nullam rectae eruditionis notitiam contigerunt. Credo autem vestrae beatitudinis fraternitatem nosse, quia eo tempore quando in regionibus nefandissimae Priscillianae sectae venena serpebant, beatissimus papa urbis [Col. 0566B] Romae Leo, qui quadragesimus fere apostoli Petri successor exstitit, per Turpium notarium sedis suae ad synodum Galliciae contra impiam Priscillianae haeresis sectam scripta sua direxit. Cujus etiam praecepta Tarraconenses et Carthaginenses episcopi, [Col. 0566C] Lusitani quoque et Betici, facto inter se concilio, regulam fidei contra Priscillianam haeresim cum aliquibus capitulis conscribentes, ad Baleonium tunc hujus Braccarensis ecclesiae praesulem direxerunt; unde et quia ipsum praescriptae fidei exemplar cum suis capitulis prae manibus hic habemus, pro instructione ignorantium (si vestrae placet reverentiae) recitetur. Omnes episcopi dixerunt: Valde necessaria horum capitulorum est lectio, ut dum simplicioribus quibusque pristina sanctorum instituta panduntur, abominata jam olim a sede beatissimi Petri apostoli, et damnata Priscillianae haeresis figmenta cognoscantur. Lectum est exemplar fidei, cum capitulis suis, quae ne prolixitatem facerent his gestis minime [Col. 0566D] sunt inserta. Post lectionem capitulorum licet lectio necessaria recensita est, tamen evidentius et simplicius ea quae sunt exsecrabilia ita positis etiam capitulis modo declarentur: ut qui minus est eruditus intelligat, et sic anathematis sententia explosa jam Priscilliani erroris figmenta damnentur; ut quisquis clericus, vel monachus, sive laicus, tale aliquid sentire adhuc, vel defendere fuerit deprehensus, tanquam vere putridum membrum continuo de corpore abscindatur catholicae Ecclesiae, ne aut societatis sive pravitatis ejus macula a recte credentibus de permistione talium aliquid orthodoxis reputetur opprobrium. Proposita contra Priscillianam haeresim capitula, et relecta continent haec:
I. Si quis Patrem et Filium et Spiritum sanctum non [Col. 0567A] confitetur tres personas unius substantiae et virtutis ac potestatis sicut catholica et apostolica Ecclesia docet, sed unam tantum ac solitariam dicit esse personam, ita ut ipse sit Pater qui Filius, etiam sit Paracletus Spiritus, sicut Sabellius et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
II. Si quis extra sanctam Trinitatem mala nescio quae divinitatis nomina introducit, dicens, quod ipsa divinitas sit trinitas, sicut Gnostici et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
III. Si quis dicit Filium Dei Dominum nostrum antequam ex virgine nasceretur non fuisse, sicut Paulus Samosatenus et Photinus et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
IV. Si quis natale Christi secundum carnem non [Col. 0567B] vere honorat, sed honorare simulat se, jejunans in eodem die vel in Dominico, quia Christum in hominis natura esse non credit, sicut Cerdon, Marcion, Manichaeus et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
V. Si quis animas humanas, vel angelos ex Dei credit substantia exstitisse, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
VI. Si quis animas humanas dicit prius in coelesti habitatione peccasse, et pro hoc in corpora humana in terram dejectas, sicut Priscillianus dixit, anathema sit.
VII. Si quis dicit diabolum non fuisse prius angelum bonum a Deo factum, nec Dei opificium fuisse naturam ejus, sed dicit eum ex tenebris emersisse, non aliquem sui habere auctorem, sed ipsum esse [Col. 0567C] principium absque substantia mala, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
VIII. Si quis credit quod aliquas immundas creaturas diabolus fecerit, et tonitrua, et fulgura, et tempestates, et siccitates ipse diabolus sua auctoritate facit, sicut Priscillianus dixit, anathema sit.
IX. Si quis animas et corpora humana fatali signo credit astringi, sicut Pagani et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
X. Si quis duodecim signa, id est sidera quae mathematici observare solent per singula animae vel corporis membra disposita credunt, et nominibus patriarcharum ascripta dicunt, sicut Priscillianus dixit, anathema sit.
XI. Si quis conjugia humana damnat, et procreationem [Col. 0567D] nascentium perhorrescit, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
XII. Si quis plasmationem humani corporis diaboli dicit figmentum esse, et conceptiones in uteris matrum operibus dicit daemonum fieri, propter quod resurrectionem carnis non credit, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
XIII. Si quis dicit creationem universae carnis non opificium esse Dei, sed malorum angelorum, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt, anathema sit.
XIV. Si quis immundos putat cibos carnium quas Deus in usu hominum dedit, et non propter afflictionem sui corporis, sed quia immunditiam putaverit, [Col. 0568A] ita abstineat ab eis, ut nec olera cocta cum carnibus pergustet, sicut Manichaeus et Priscillianus docuerunt, anathema sit.
XV. Si quis clericorum praeter matrem aut germanam vel etiam quae proxima consanguinitate junguntur, alias aliquas quasi adoptivas feminas secum retinent, et cum ipsis habitant, sicut Priscilliani secta docuit, anathema sit.
XVI. Si quis quinta feria paschali, quae vocatur coena Domini, hora legitima post nonam jejunus in ecclesiis missas non tenet, sed secundum sectam Priscilliani festivitatem ipsius ab hora tertia per missas defunctorum soluto jejunio colit, anathema sit.
139 XVII. Si quis scripturas, quas Priscillianus [Col. 0568B] secundum suum depravavit errorem, vel tractatus Dictinii, quos ipse Dictinius antequam converteretur scripsit, vel scripta quae sub nomine patriarcharum, prophetarum et apostolorum et suo errori consona confinxit, legit, et impia eorum figmenta sequitur aut defendit, anathema sit.
XVIII. Propositis his capitulis et relectis Lucretius episcopus dixit: Quoniam etiam ea quae a catholicis abominata sunt et damnata manifestius et apertius etiam ignorantibus declarata sunt, necessarium post hoc arbitror si vestrae fraternitati videtur, ut instituta nobis sanctorum Patrum recensitis antiquis canonibus innotescant, quae etsi non omnia certe vel pauca, quae ad instructionem clericalis disciplinae pertinent, relegantur. Omnes episcopi dixerunt: [Col. 0568C] Placet hoc edictum et congrua res est, ut quibus fortasse et per incuriam abolita sunt ecclesiastica constituta, audiant sanctorum canonum regulam et observent. Relectis ex codice coram concilio tam generalium synodorum canonibus quam localium; post quorum lectionem Lucretius episcopus dixit: Ecce ex ipsa canonum lectione cognoscat sancta fraternitas vestra, non solum generalibus conciliis, sed et in localibus congregatos simul sacerdotes uno consensu ea quae ecclesiastico conveniebant ordini statuisse, et secundum quod uniuscujusque rei expetebat ratio prospexisse, sequentes sententiam doctrinae apostolicae dicentis: Probate quae bona sunt et tenete. Si ergo placet charitati vestrae, quia sunt aliqua ecclesiasticae institutionis obsequia, [Col. 0568D] quae in hujus praesertim extremitate provinciae non per contentionem, quod absit, sed magis (sicut praefati sumus) fiunt per incuriam aut per ignorantiam, constituamus quaedam inter nos capitula, ut quae non uno modo tenentur a nobis ad unam omnino formulam revocentur? Omnes episcopi dixerunt: Necessarium et valde utile arbitramur, ut ea quae apud unumquemque nostrum varia et inordinata consuetudine retinentur, unito inter nos Dei gratia et concordi celebrentur officio. Et idcirco si quid illud est magnum vel parvum quod variari videmus, ad unam (sicut dictum est) formulam praefixis rationabiliter capitulis revocetur, praecipue cum et de certis quibusdam causis instructionem apud nos Sedis apostolicae [Col. 0569A] habeamus, quae ad interrogationes suas quondam venerandae memoriae praecessoris tui prudentia Profuturi ab ipsa beatissimi Petri accepit cathedra. Lucretius episcopus dixit: Recte fraternitas vestra auctoritatem Sedis apostolicae recordata est, quae licet eodem tempore innotuerit quo directa est, tamen pro firmitate testimonii et instructione multorum (si vestrae unanimitati complacet) quia prae manibus est, coram omnibus legatur. Omnes episcopi dixerunt: Justum est ut quia mentio ipsius auctoritatis est habita, quae est ejus doctrina a circumstantibus audiatur. Relecta est auctoritas Sedis apostolicae ad quemdam Profuturum directa episcopum, quae propter prolixitatem his gestis minime est inserta; post cujus lectionem Lucretius episcopus dixit: [Col. 0569B] Manifestius patet apostolicam nobis opitulari doctrinam, et ideo sicut fraternitas vestra praedixit, si quid per ignorantiam apud quosdam variatur, ad unam formulam concordi regula praescriptis inter nos capitulis astringatur. Proposita sunt capitula quae continent haec.
XIX. Placuit omnibus communi consensu, ut unus atque idem psallendi ordo in matutinis, vel vespertinis officiis teneatur, et non diversae ac privatae monasteriorum consuetudines contra ecclesiasticas regulas sint permistae.
XX. Item placuit, ut per solemnium dierum vigilias vel missas omnes easdem et non diversas lectiones in ecclesia legant.
XXI. Item placuit ut non aliter episcopi et aliter [Col. 0569C] presbyteri populum, sed uno modo salutent dicentes: Dominus sit vobiscum, sicut in libro Ruth legitur; et ut respondeatur a populo: Et cum spiritu tuo, sicut et ab ipsis apostolis traditum omnis retinet Oriens, et non sicut Priscilliana haeresis permutavit.
XXII. Item placuit ut eodem ordine missae celebrentur ab omnibus quo Profuturus quondam hujus metropolitanae ecclesiae episcopus ab ipsa apostolicae Sedis auctoritate suscepit scriptum.
XXIII. Item placuit ut nullus eum baptizandi ordinem praetermittat, quem et antea tenuit metropolitana Braccarensis ecclesia, et pro amputanda aliquorum dubietate praedictus Profuturus episcopus scriptum sibi et directum a Sede beatissimi Petri apostoli [Col. 0569D] suscepit.
XXIV. Item placuit, ut conservato metropolitani episcopi primatu caeteri episcoporum secundum suae ordinationis tempus alius alio sedendi deferat locum.
XXV. Item placuit, de rebus ecclesiasticis tres aequae fiant portiones; id est, una episcopi, alia clericorum, tertia in reparatione vel in luminaribus ecclesiae. De quarta parte sive archipresbyter, sive archidiaconus illam administrans episcopo faciat rationem.
XXVI. Item placuit, ut nullus episcopus clericum alterius ordinare praesumat, sicut et antiqui canones vetuerunt, nisi forte signata ipsius scripta susceperit.
XXVII. Item placuit, quia in aliquantis hujus provinciae ecclesiis diacones absconsis infra tunicam [Col. 0570A] utuntur orariis, ta ut nihil differre a subdiacono videantur, ut de caetero superpositis scapulis, sicut decet, utantur orariis.
XXVIII. Item placuit ut non liceat cuilibet ex lectoribus sacra altaris vasa portare, nec aliis nisi his qui ab episcopo subdiaconi fuerint ordinati.
XXIX. Item placuit ut lectores in ecclesia in habitu saeculari ordinati non psallant, neque granos gentili ritu dimittant.
XXX. Item placuit, ut Veteris Testamenti nihil poetice compositum in ecclesia psallatur, sicut et sancti praecipiunt canones.
XXXI. Item placuit, ut ingredi ad communicandum non liceat sacrarium laicis viris, vel mulieribus, nisi tantum clericis, sicut et antiquis canonibus institutum [Col. 0570B] est.
XXXII. Item placuit, ut quicunque in clero cibo carnium non utuntur, pro amputanda suspicione Priscillianae haeresis, vel olera cocta carnibus tamen praegustare cogantur. Quod si contempserint, secundum quod de talibus sancti Patres antiquitus statuerunt, necesse est, pro suspicione haeresis, hujus officio excommunicatos omnimodo removeri.
XXXIII. Item placuit, ut qui pro haeresi aut pro crimine aliquo excommunicantur, nullus eis communicare praesumat, sicut et antiqua canonum continent statuta; quod si quis spernit, voluntarie seipsum alienum a communione facit.
XXXIV. Item placuit, ut hi qui sibi ipsis, aut per ferrum, aut per venenum, aut per praecipitium, aut [Col. 0570C] suspendium, aut quolibet modo violentiae inferunt mortem, nulla pro illis in oblatione commemoratio fiat, neque cum psalmis ad sepulturam eorum cadavera deducantur, multi enim sibi hoc per ignorantiam usurpant. Similiter et de his placuit fieri qui pro suis sceleribus puniuntur.
XXXV. Item placuit, ut catechumenis sine redemptione baptismi defunctis simili modo non oblationis commemoratio, neque psallendi impendatur officium, nam et hoc per ignorantiam usurpatum est.
XXXVI. Item placuit ut corpora defunctorum nullo modo basilicam sanctorum sepeliantur, sed si necesse est, de foris circa murum basilicae usque adeo non abhorreat. Nam si firmissimum hoc privilegium [Col. 0570D] usque nunc retinent civitates, ut res nullo modo intra ambitum murorum cujuslibet defuncti corpus sit humatum, quanto magis hoc venerabilium martyrum debet reverentia obtinere?
XXXVII. Item placuit, ut si quis presbyter post hoc interdictum ausus fuerit chrisma benedicere, aut ecclesiam, aut altarium consecrare, a suo officio deponatur. Nam et antiqui canones hoc vetuerunt.
XXXVIII. Item placuit, ut ex laico ad gradum sacerdotii nemo veniat, nisi prius anno integro in officio lectorum, vel diaconatus disciplinam ecclesiasticam discat, et sic per singulos gradus eruditus ad sacerdotium veniat; nam satis reprehensibile est, ut qui nondum didicit, jam docere praesumat, dum et antiquis hoc Patrum institutionibus interdictum sit.
[Col. 0571A] XXXIX. Item placuit, ut si quid ex collatione fidelium, aut per festivitates martyrum, aut per commemorationem defunctorum offertur, apud unum clericorum fideliter colligatur, et constituto tempore, aut semel, aut bis in anno inter omnes clericos dividatur; nam non modice ex ipsa inaequalitate discordiae generantur, sic unusquisque in sua septimana quod oblatum fuerit sibi dependat.
XL. Item placuit, ut praecepta antiquorum canonum (quomodo in concilio recitata sunt) nullus audeat praeterire; si quis autem contumax transgreditur ista, necesse est ut de suo degradetur officio. Relectis capitulis Lucretius episcopus dixit: Quia opitulante Domino nobis ea quae infirmitatem catholicae et orthodoxae fidei, vel quae ad officium ordinis ecclesiastici [Col. 0571B] pertinebant unanimi (sicut oportebat) collatione decrevimus; restat nunc, ut ex omnibus his quae Dei gratia salubriter instituta sunt propriam unusquisque nostrum studeat docere atque informare dioecesim. Si quis autem ex nobis in parochiis suis post agnita hujus concilii instituta, aut clericum, [Col. 0572A] aut monachum sanae huic doctrinae resistentem invenerit, aut in aliquo adhuc Priscillianae sectae errore latitare persenserit, et non continuo illum excommunicatum et anathematizatum de ecclesia ejecerit foras (ita ut cum hujusmodi homine, nec cibum aliquis fidelis sumere, nec communicare praesumat), noverit se is, qui talem receperit, fraternae esse excommunicationi obnoxium, et divinae procul dubio sententiae reum. Omnes episcopi dixerunt: Quaecunque a nobis unito per Dei gratiam consensu decreta sunt, pervigili necesse est sollicitudine observentur. Quae ut stabilitatem placitae constitutionis obtineant firmitatem, propria unusquisque his gestis manu subscribat. Et post episcoporum subscriptio subsecuta est. Lucretius episcopus subscripsi. Andreas [Col. 0572B] episcopus subscripsi. Martius episcopus subscripsi. Cottus episcopus subscripsi. Hildericus episcopus subscripsi. Lucentius episcopus subscripsi. Timotheus episcopus subscripsi. Maliosus episcopus subscripsi.
[Col. 0571B] Regnante Domino nostro Jesu Christo currente aera DCX, anno secundo regis Ariamiri, die decimo octavo Kalendarum Januariarum, cum Galliciae provinciae episcopi tam ex Braccarensi quam ex Lucensi [Col. 0571C] synodo cum suis metropolitanis praecepto praefati gloriosissimi regis simul in metropolitana Braccarensi ecclesia convenissent, id est, Martinus, Nitigis, Remisol, Andreas, Lucentius, Adoriens, Vectimer, Sardinarius, Viator, Avila, Polemus, Mailoc, considentibus simul episcopis, atque universo clero praesente, Martinus Braccarensis ecclesiae episcopus dixit: Inspiratione hoc Dei credam provenisse, sanctissimi Patres, ut per ordinationem gloriosissimi filii nostri regis ex utroque concilio conveniremus in unum, ut non solum de visione alterutra gratularemur, sed etiam ea quae ad ordinationem et disciplinam ecclesiasticam pertinent, pariter colloquamur. Scriptum est enim in Evangelio, dicente Domino: «Ubicunque fuerint duo vel tres in nomine [Col. 0571D] meo congregati, ibi ero in medio eorum (Matth. XVIII, 20) .» Nitigis Lucensis ecclesiae episcopus dixit: Nec aliud potest credi, nisi ea quae ad utilitatem nostrarum pertinent animarum divina inspiratione et inchoari et perfici oportere.
Et ideo unanimes atque idipsum in Domino sentientes, quaecunque ad instructionem nostram pertinent, in medium prolata desideramus agnoscere. Martinus episcopus dixit: Arbitramur vestram beatitudinem recordari quia cum primum in ecclesia Braccarensi episcoporum concilium congregatum est, post multa quae ad concordiam fidei fuerant roborata, aliqua etiam quae regularum sanctorum canonum [Col. 0572B] continent discretionem firmavimus. Quorum utilitas ut possit evidentius in memoriam revocari, ipsa, si vobis placet, epistola vestra in praesentia relegatur. Omnes episcopi dixerunt: Oportet omnimode [Col. 0572C] ut in omnium auribus qui hic assistunt recitetur. Recitatis ergo capitulis superioris concilii, quae ne prolixitatem facerent his gestis sunt inserta, Martinus episcopus dixit: Haec ergo quae modo sunt recitata quae nobis tunc aut varia, aut dubia, aut inordinata sunt visa, auxiliante Deo, ordinentur, et suam immobiliter obtineant firmitatem; quae autem tunc in memoriam non venerunt aut onerosum fuit in illo primo concilio multa similiter ingerere, necessarium videtur, modo ad notitiam sanctae charitatis deferri, eis specialiter prospectis, ut spirituali ventilata examine purgentur; sancti enim Patres praecessores nostri, aut generales synodos undique colligi pro unitate rectae fidei fecerunt: sicut in Nicaea contra Arium trecenti decem et octo, et [Col. 0572D] in Constantinopoli centum quinquaginta contra Macedonium, et in Epheso contra Nestorium ducenti, et in Chalcedona Eutichetem sexcenti triginta, aut certe speciales synodos per suas unusquisque provincias pro resecandis contentionibus, vel emendandis aliquorum negligentiis collegerunt; et prout eventus culparum aut qualiscunque excessus exegit, per singulas quasque divinas canonum sententias, mediante inter eos Dei spiritu, conscripserunt, quas oportet nos relegere et tenere; et quia opitulante Christi gratia de unitate et rectitudine fidei in hac provincia nihil est dubium, nobis modo specialius est agendum, ut si quid fortasse ex apostolica disciplina [Col. 0573A] per ignorantiam aut per negligentiam reprehensibile invenitur in nobis, recurrentes ad testimonia sanctarum Scripturarum vel antiquorum canonum instituta, adhibito communi consensu animi, quae displicuerint rationabili judicio corrigamus. Et primum, si placet, in relectis beati Petri apostoli praeceptis quae pro regula sacerdotum in sua epistola evidenter adscripsit, quidquid non eodem tenore sicut princeps apostolorum edocuit, agi videtur, a nobis sine ulla cunctatione ad emendationem deducere festinemus, ne forte dum aliis praedicamus ipsi reprobi effecti divino illo condemnemur eloquio, dicente: «Tu vero odisti disciplinam, et projecisti sermones meos post te (Psal XLIX, 17) .» Omnes episcopi dixerunt: Cupimus memoratam apostoli [Col. 0573B] Petri epistolam ad locum afferri ipsum ubi sacerdotes decet audire. Tunc allato libro haec ex eadem epistola recitata sunt: «Seniores obsecro consenior, pascite qui in vobis est gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Dominum, neque turpis lucri gratia, sed voluntarie, neque dominantes in clericis, sed forma facti gregi et ex animo, ut cum apparuerit princeps pastorum percipiatis immarcessibilem gloriae coronam.» His relectis, omnes episcopi dixerunt: Cognitis his quae ex epistola beati Petri apostoli sunt recitata, desideramus, auxiliante Dei gratia, divinis obedire praeceptis, et apostolicae epistolae quae nobis recitata est in his omnibus formulam imitari, ne forte in aliquibus inordinate ambulantes divino (quod absit) judicio condemnemur, [Col. 0573C] sed sanctorum Patrum vestigia subsequentes in ipsorum requie mereamur esse participes, et immarcessibilem illam gloriae coronam, quae repromissa est, cum ipsis percipere mereamur. Ob hoc ergo tuam simul omnes deposcimus charitatem ut has omnes causas singulis capitulis breviter comprehensas, vel qualiter corrigi debeant, his gestis subter annectas. Quae cum studiosius relecta et in notitiam omnium nostrum evidenter fuerint perducta, propria unusquisque manu pro eorum emendatione et confirmatione subscribat, ut non solum nobis sed etiam successoribus nostris, haec ad perfectionem episcopalis officii decreta proficiant.
CAP. I. Placuit omnibus episcopis atque convenit, ut per singulas ecclesias episcopi, et per dioeceses [Col. 0573D] ambulantes primum discutiant clericos, quomodo ordinem baptismi teneant, vel missarum qualiter officia in ecclesia peragant, et si recte quidem invenerint, Deo gratias, sin autem minime, docere debent ignaros. Et hoc modis omnibus praecipite sicut antiqui canones jubent, ut ante dies viginti baptismi ad purgationem exorcismi concurrant catechumeni, in quibus viginti diebus omnes catechumeni symbolum quod est: Credo in Deum Patrem omnipotentem, specialiter doceantur. Postquam ergo haec suis clericis discusserint vel docuerint episcopi, alia die convocata plebe ipsius ecclesiae doceant illos, ut errores fugiant idolorum, vel diversa crimina, id est, homicidium, adulterium, perjurium, falsum testimonium, et reliqua peccata mortifera, et quod nolunt [Col. 0574A] sibi fieri, alteri non faciant, et ut credant resurrectionem omnium hominum, et diem judicii in quo unusquisque secundum opera sua recepturus sit. Et sic postea episcopus de ecclesia illa proficiscatur ad aliam.
II. Placuit ut nullus episcoporum per suas dioeceses ambulans praeter honorem cathedrae suae, id est, solidos duos, aliquid aliud per ecclesias tollat; neque tertiam partem ex quacunque oblatione populi in ecclesiis parochialibus requirat; sed illic tertia pars pro luminaribus ecclesiae vel recuperatione servetur, et per singulos annos episcopo inde ratio fiat. Nam si tertiam partem illam episcopus tollat, lumen et sacra tecta abstulit ecclesiae. Similiter ut parochiales clerici servili more in aliquibus operibus episcopis servire non cogantur, quia scriptum est: Neque [Col. 0574B] vi dominantes in clero.
III. Placuit ut de ordinatione clericorum episcopi munera nulla accipiant, sed sicut scriptum est, quod gratis donante Deo accipiunt, gratis dent. Non in aliquo pretio gratia Dei, et impositio manuum venundetur; quia antiqua definitio Patrum, ita de ecclesiasticis ordinationibus statuit, dicens: Anathema sit danti et accipienti. Propterea quia aliquanti multis sceleribus obnoxii sancto indigni ministrantes altari non hoc testimonio bonorum actuum, sed profusione munerum obtinent, oportet ergo non per gratiam munerum, sed per diligentem prius discussionem, deinde per multorum testimonium clericos ordinare.
IV. Placuit ut modicum balsami quod benedictum [Col. 0574C] pro baptismi sacramento per ecclesias datur, quia a singulis tremisses pro ipso exigi solent, nihil ulterius exigatur: ne forte quod pro salute animarum per invocationem sancti Spiritus consecratur, sicut Simon magus donum Dei pecunia voluit emere, ita nos venundantes damnabiliter venundemur.
V. Placuit ut quotiens ab aliquo fidelium ad consecrandas ecclesias episcopi invitantur, non quasi ex debito munus aliquod a fundatore requirant, sed si ipse quidem aliquid ex suo voto obtulerit, non respuatur. Si vero aut paupertas illum, aut necessitas retinet, nihil exigatur ab illo. Attamen unusquisque episcoporum meminerit, ut non prius dedicet ecclesiam, nisi antea dotem basilicae et obsequium [Col. 0574D] ipsius per donationem chartulae confirmatum accipiat. Nam non levis est ista temeritas sine luminaribus, vel sine substantiali sustentatione eorum qui ibidem servituri sunt, tanquam domus privata consecretur ecclesia.
VI. Placuit si quis basilicam non pro devotione fidei, sed pro quaestu cupiditatis aedificat, ut quidquid ibi de oblatione populi colligitur, medium cum clericis dividat, eo quod basilicam in terra sua quaestus causa condiderit, quod in aliquibus locis usque modo dicitur fieri. Hoc ergo de caetero observari debet, ut nullus episcoporum tam abominabili voto consentiat, nec basilicam quae non pro sanctorum patrocinio, sed magis sub tributaria conditione est condita, audeat consecrare.
[Col. 0575A] VII. Placuit ut unusquisque episcopus per ecclesias suas hoc praecipiat, ut hi qui infantes suos ad baptismum offerunt, si quid voluntarie pro suo offerunt voto, suscipiatur ab eis. Si vero per necessitatem paupertatis aliquid non habent quod offerant, nullum illi pignus violenter tollatur a clericis. Nam multi pauperes hoc timentes filios a baptismo retrahunt, qui forte differunt. Si sine gratia baptismi de hac vita recesserint, necesse est ut ab illis eorum perditio requiratur, quorum spolia pertimescentes a baptismi gratia se retraxerunt.
VIII. Placuit ut si quis aliquem clericorum in accusatione fornicationis impetit, secundum praeceptum Pauli apostoli duo vel tria testimonia requirantur ab illo. Quod si non potuerit, datis testimoniis, [Col. 0575B] approbari quod dixit, excommunicationem accusati accusator accipiat.
IX. Placuit ut priusquam omnia in concilio sacerdotum fuerint ordinata, illud observetur ut superventurum ipsius anni Pascha quo Kalendarum die vel quota luna debet suscipi, a metropolitano episcopo nuntietur, quod caeteri episcopi, vel clerus reliquus breviculo subnotantes, unusquisque in sua ecclesia adveniente natalis Domini die, astante populo, post lectionem Evangelicam nuntiet; in cujus principio convenientes in unum vicinae ecclesiae per triduum cum psalmis, per sanctorum basilicas ambulantes celebrent litanias. Tertio autem die, celebratis hora nona sive decima missis, dimisso populo praecipiant Quadragesimae jejuniis servire, et mediante [Col. 0575C] Quadragesima ex viginti diebus baptizandos infantes ad exorcismi purgationem offerre.
141 X. Placuit, ut quia per stultitiam praesumpti [Col. 0576A] nuper erroris, aut certe ex veteris Priscillianae adhuc haeresis fetore corrupto cognovimus quosdam presbyteros in hujus praesumptionis audacia retineri, ut missas mortuorum etiam post acceptum merum vel oblationem ausi sunt consecrare: ideoque hoc praefixae evidentis sententiae admonitione servetur, ut si quis presbyter post hoc edictum nostrum amplius in hac vesania fuerit deprehensus, hoc est non jejunus, sed quocunque cibo praesumpto oblationem consecraverit in altari, continuo ab officio suo privatus a proprio deponatur episcopo. His ita gestis, placuit omnibus pro confirmanda horum observantia unumquemque propria manu subscribere eo placitorum facto, ut si quis eorum capitulorum terminum transgressus ad inordinatas consuetudines [Col. 0576B] reverti voluerit, totius concilii excommunicatione correptus, verissimam sibi de sui ordinis inclinatione noverit imminere sententiam. Martinus Braccarensis metropolitanae ecclesiae episcopus his gestis subscripsi. Remisol Besensis ecclesiae episcopus his gestis subscripsi. Lucentius Conimbrigensis ecclesiae episcopus his gestis subscripsi. Adoricus Getanae ecclesiae episcopus his gestis sub. Sardinarius Lamucensis ecclesiae episcopus his gestis sub. Viator Magnatensis ecclesiae episcopus his gestis sub. Alitigitis Lucensis metropolitanus ecclesiae episcopus his gestis sub. Andreas Herensis ecclesiae episcopus his gestis sub. Anila Tudensis ecclesiae episcopus his gestis subscripsi. Pulensus Asturicensis ecclesiae episcopus his gestis sub. Mailoc Brittinorum ecclesiae episcopus his [Col. 0576C] gestis sub. Victimer Auriensis ecclesiae episcopus subscripsi.
[Col. 0575C] Domino meo beatissimo atque apostolicae Sedis honore suscipiendo in Christo fratri Nigesio episcopo, vel universo Concilio Lucensis ecclesiae episcopus Martinus. Canones qui in partibus orientis ab antiquis Patribus constituti sunt, Graeco prius sermone conscripti sunt, postea autem succedenti tempore in Latinam linguam translati sunt. Et quia difficile est, ut simplicius aliquid ex alia lingua transferatur in [Col. 0575D] aliam, simulque et illud accidit, ut in tantis temporibus scriptores aut non intelligentes, aut dormitantes [Col. 0576C] multa praetermittant, et propterea in ipsis canonibus aliqua simplicioribus videantur obscura: ideo visum est ut cum omni diligentia, et quae per translatores obscurius dicta sunt, et ea quae per scriptores sunt immutata simplicius et emendatius restaurarem, id primum observans, ut illa quae ad episcopos, vel universum clerum pertinent una in parte conscripta sint, similiter et quae ad laicos pertinent simul sint [Col. 0576D] adunata, ut de quo capitulo scire aliquis voluerit, possit celerius invenire.
- [Col. 0575D] 1. De electione episcopi.
- 2. De ordinatione episcopi.
- 3. De evacuanda ordinatione quae absente metropolitano fuerit facta.
- 4. De primatu metropolitani.
- 5. De eo qui per ambitionem de inferiori civitate ad majorem transire voluerit.
- 6. De non mutandis parochiis.
- 7. De praesumptione alienae dioecesis.
- 8. De non constituendo episcopo successore.
- 9. De irruptione vacantis ecclesiae.
- [Col. 0576D] 10. De episcopo per necessitatem vacante.
- 11. De contemptore episcopo.
- 12. De seditioso episcopo.
- 13. De senioribus judicii.
- 14. De episcopi praesumptione in rebus ecclesiae.
- 15. De rebus ecclesiasticis gubernandis.
- 16. De rebus ecclesiae dispensandis.
- 17. De his qui de ministerio ecclesiae aliquid vendunt.
- 18. De synodo facienda.
- 19. De episcopo qui noluerit venire ad synodum.
- [Col. 0577A] 20. De legitima aetate ordinandi presbyteros.
- 21. De eunuchis qui ab aliis fiunt, vel qui sibi naturalia abscindunt.
- 22. De neophytis.
- 23. De poenitente non admittendo ad clerum.
- 24. De his qui indiscussi, aut presbyteri, aut diaconi ordinati sunt.
- 25. De presbyteris vel diaconibus qui post ordinationem denotantur.
- 26. De his qui viduas, aut dimissas ducunt.
- 27. De fornicatoribus clericis.
- 28. De his quorum uxores moechantur.
- 29. De viduis clericorum.
- 30. De filia episcopi vel presbyteri quae fuerit devota et peccaverit.
- [Col. 0577B] 31. De devota vel peccante que se maritaverit.
- 32. De subintroductis adoptivis mulieribus.
- 33. De non recipiendis clericis, et de infirmanda ordinatione ejus qui sine episcopi sui licentia ab alio episcopo ordinatur.
- 34. De clericis desertoribus.
- 35. De importunis clericis.
- 36. De purganda opinione haeresis.
- 37. De clericis excommunicatis.
- 38. De presbyteris ut ad secundas non vadant nuptias.
- 39. De his qui ad diaconum eliguntur.
- 40. Quod non licet diaconum nisi jussum sedere.
- 41. De eo quod non licet quemlibet sacra mysteria [Col. 0577C] tangere.
- 42. Ut mulieres in sacrarium non intrent.
- 43. Ne lector alterius viduam duxerit.
- 44. Si subdiaconus secundam duxerit uxorem.
- 45. Ut non ascendat in pulpitum nisi lector.
- 46. De conditionalibus non ordinandis, nisi consensu patroni.
- 47. De non suscipiendis servis in Clero alienis.
- 48. De non celebrandis natalitiis martyrum in quadragesima.
- 49. Non suscipi debere ante duas hebdomadas sed ante tres infantes ad baptismum.
- 50. De non solvendo jejunio in quinta feria Paschae.
- 51. De chrismate conficiendo.
- [Col. 0577D] 52. Non liceat presbytero coram episcopo chrismare.
- 53. Non licet presbytero ante episcopum in baptisterium introire.
- 54. De praegnantibus baptizandis.
- 55. Quae in altari offerri oportet.
- 56. De presbyteris forasticis.
- [Col. 0578A] 57. De non jejunando in die Dominico neque genua flectendo.
- 58. De gustandis carnibus, et non exsecrandis.
- 59. De eo quod non liceat sacerdotibus vel clericis spectaculis interesse.
- 60. De eo quod non liceat sacerdotibus vel clericis incantatorias et contrarias ligaturas facere.
- 61. De eo quod non liceat convivia facere de confertis.
- 62. De usuris vel negotiorum lucris.
- 63. De clericis qui ad matutinum vel vespertinum non conveniunt.
- 64. De eo quod non liceat clericis die Dominico ab ecclesia absentari.
- 65. De eo quod non liceat clericis ante horam tertiam [Col. 0578B] prandere.
- 66. De attondenda coma clericorum et habitu ordinato.
- 67. De eo quod non liceat poeticos psalmos in ecclesia dicere, et libros apocryphos legere.
- 68. De eo quod non liceat super monumenta mortuorum missas tenere.
- Capitula canonum ad laicos pertinentium sequuntur.
- 69. De eo quod non liceat christianis prandia ad monumenta portare.
- 70. De eo quod non liceat clericis vel laicis catholicis cathedras ab haereticis eulogias accipere, aut cum ipsis et schismaticis orare.
- 71. De eo quod non liceat Christianis observationes diversas attendere.
- [Col. 0578C] 72. De eo quod non liceat Christianis tenere traditiones gentilium.
- 73. Ut non liceat observare lunas, aut stellarum cursus
- 74. De eo quod non liceat observare Kalendas.
- 75. De eo quod non liceat medicinales herbas cum aliqua observatione colligere.
- 76. De eo quod non liceat feminas christianas in lanificiis aliquid observare.
- 77. De adulteriis.
- 78. De mulieribus fornicariis, et abortivum facientibus.
- 79. De homicidio voluntario, vel non voluntario.
- 80. De muliere quae duos fratres conjugio, et viro qui duas sorores habuit.
- [Col. 0578D] 81. De his qui nuptias iteraverint.
- 82. De his qui se cum animalibus commiscuerint.
- 83. De his qui usque ad finem vitae in peccatis perdurant, et in exitu communionem petunt.
- 84. De his qui intrantes ecclesiam propter luxuriam sacramento se abstinent.
- 85. De excommunicatis.
[Col. 0577D] CAP. I. Non licet populo electionem facere eorum qui ad sacerdotium provocantur, sed judicium episcoporum est, ut ipsi eum qui ordinandus est, probent, si in sermone et fide, et in vita edoctus sit.
II. Episcopum oportet maxime quidem ab omni concilio constitui, sed si hoc aut pro necessitate, aut pro longinquitate itineris difficile fuerit, ex omnibus [Col. 0578D] tres colligantur, et omnium praesentium vel absentium subscriptiones teneantur, et sic postea ordinatio fiat. Hujus autem rei potestas in omni provincia ad metropolitanum pertinet episcopum.
III. Non debet ordinari episcopus absque consilio, et praesentia metropolitani episcopi. Adesse autem omnes oportet qui sunt in provincia sacerdotes, quos [Col. 0579A] per suam debet epistolam convocare. Et quidem si omnes occurrerint, bene. Sin autem hoc difficile fuerit, plures oportet concurrere. Qui autem non convenerint praesentiam sui per epistolas faciant, et sic omnium facto consensu ordinationem episcopi fieri oportet. Si autem aliter praeter quod terminatum est a nobis fuerit factum, talem ordinationem nihil praevalere decernimus. Sin autem secundum canones ordinatio episcopi fuerit facta, et si quis cum malitia in aliquo contradixerit, plurimorum consensus obtineat.
IV. Per singulas provincias oportet episcopos cognoscere metropolitanum episcopum, et ipsum primatus curam suscipere, nihil autem agere reliquos episcopos praeter eum, secundum quod antiquitus a [Col. 0579B] patribus nostris constitutum continetur in canone, propter quod et metropolitanus episcopus 142 nihil praesumptive assumat absque consilio caeterorum.
V. Si quis particeps alicujus fuerit ambitionis inventus, sive episcopus, sive presbyter vel diaconus, de inferiori civitate non transeat ad majorem. Sed si quis contra haec magni concilii constituta importunus exstiterit, omnimodo evacuetur hujusmodi factum, et suae iterum restauretur ecclesiae cui episcopus, aut presbyter, aut diaconus prius fuerat constitutus.
VI. Episcopum a propria parochia non liceat transire in aliam neque sua sponte introire, neque invitatum, neque ab episcopo coactum, sed permaneat in loco, in quo a Deo est ordinatus, et in ea quam [Col. 0579C] sortitus est ecclesia secundum antiquorum canonum constitutum.
VII. Si quis episcopus, non per scripturam metropolitani episcopi, aut qui cum eo sunt, rogatus, de alia provincia in aliam venerit, sed praesumptive irruens ad ordinationem et constitutionem clericorum, qui ad illum non pertinent importunus existat, vacua sunt et inania omnia quae ab eo fuerunt constituta. Ipse autem digna increpatione excommunicetur, et alienetur a sancto concilio.
VIII. Episcopo non liceat ante finem vitae alium in loco suo constituere successorem. Si quis autem hoc usurpare tentaverit, talis constitutio irrita erit. Non aliter ergo fieri oportet nisi cum concilio et judicatu episcoporum qui post exitum praedecessoris potestatem [Col. 0579D] habent dignum eligere.
IX. Si quis episcopus vacans in ecclesiam non habentem episcopum subrepens populo sine concilio integri ordinis irruerit, etiamsi populus quem seduxit desideret illum, alienum ab ecclesia esse oportet. Integrum autem et perfectum consilium dicimus llud, in quo metropolitanus episcopus fuerit.
X. Si quis ordinatus per contentionem populi, aut pro aliqua ratione et non pro sua culpa in parochiam quae ei fuerit data non ierit, hunc oportet ordinem sacerdotii tantummodo contingere, ita ut de rebus ecclesiae in qua convenit nihil sibi praesumat, sustineat autem quod de eo sanctum concilium judicare voluerit.
[Col. 0580A] XI. Si quis episcopus ordinatus noluerit agere sacerdotium, neque consenserit in sibi commissa ecclesia ambulare, istum talem excommunicare oportet quod si coactus contempserit, sanctum concilium quod placet de eodem terminet.
XII. Si quis episcopus ordinatus fuerit, et non vult ipsam parochiam suscipere in qua nominatus est, sed alibi vult ordinari, et vim facit, ac seditiones concitat contra eos qui illum ordinaverunt, hunc ab honore oportet removeri; si autem in pristino honore presbyterii vult stare, non vetetur ut gradum quem habuit retineat. Quod si reluctatus fuerit, etiam ab honore presbyterii deponatur.
XIII. Si quis episcopus in aliquibus causationibus judicatur, et viderit ipsos episcopos qui in provincia [Col. 0580B] sunt inter se judicio discrepare, ut alii videantur eum qui judicatur justificare, alii condemnare, pro definitione hujus dissensionis hoc placuit sancto concilio, ut de provincia vicina alter metropolitanus convocetur episcopus, ut per eum confirmetur quod secundum rectum placuerit canonem.
XIV. Si quis episcopus nulla ecclesiasticae rationis necessitate compulsus inscio clero, aut ubi forte non est presbyter de rebus ecclesiasticis aliquid praesumpserit vendere, res ipsas ecclesiae propriae restaurare cogatur, et in judicio episcoporum dejiciatur auditus, et tanquam furti aut latrocinii reus a suo privetur honore.
XV. Quae sunt ecclesiae conservari communi diligentia, et bona conscientia, et fide Dei qui omnia [Col. 0580C] videt, et judicat gubernari oportet cum judicio et potestate episcopi, cui et omnis populus et congregatio commissa est animarum. Manifesta autem debent esse quae ad ecclesiam pertinent in conscientia eorum, qui circa episcopos sunt presbyter et diaconus, ut hi omnes sciant quae sunt ecclesiae propria, ut si episcopi contigerit transitus, eos nihil latere possit ex his quae ad ecclesiam pertinent, ut nullomodo possint minui et perire, neque res propriae episcopi debent importunitatem pro rebus ecclesiae pati. Dignum vero et justum est apud Deum et homines, ut ea quae ipsi propria sunt, cui voluerit derelinquat, et quae ecclesiae sunt eidem conserventur ecclesiae, ut nec ecclesia patiatur damnum, neque episcopus pro rebus ecclesiae in suis proscribatur, ne post ejus obitum [Col. 0580D] in causas incidant, qui ad eum pertinent, nec ipse in maledictum incidere videatur.
XVI. Episcopus habeat potestatem in rebus ecclesiae, ut dispenset necessitatem habentibus cum omni reverentia et timore Dei. Participare et eum oportet quae necessaria sunt, si tamen ipse, aut qui cum eo sunt fratres indiguerint aliquo, ut necessitatem nullomodo patiantur secundum Apostolum dicentem: Victu et tegumento his contenti sumus. Si autem res ecclesiasticas episcopus in suas voluntates usurpare voluerit, et loca ecclesiae et fructus agrorum non cum presbyterorum vel diaconorum consilio contaminaverit, aut fratribus vel filiis vel quibuscunque propinquis dederit potestatem, ut per eos latenter laedantur [Col. 0581A] res ecclesiae, hunc oportet obnoxium esse concilio. Sin aliter episcopus vel qui cum eo sunt presbyteri aut diaconi accusentur, quia quae ex redditu vel ex quolibet actu ecclesiae veniunt in sinus suos colligunt, et pauperes fraudant et fame conficiunt, hos enim corripi oportet secundum quod ordinatum fuerint a sancto concilio.
XVII. Si quis presbyter, aut diaconus inventus fuerit aliquid de ministeriis ecclesiae venundedisse, quia sacrilegium commisit, placuit eum in ordinatione ecclesiastica non haberi. In judicio tamen episcopi dimittendus est, sive dignus, sive indignus in suo recipi debeat gradu, quia multoties hoc ipsum quod de sacro sancto altario contaminatum est in episcopi potestate dimissum est.
[Col. 0581B] XVIII. Propter ecclesiasticas curas et altercationum solutiones bene placuit per singulas provincias bis in anno concilium fieri, convocante metropolitano episcopo omnes provinciales episcopos, ita ut ad concilium praecedant omnes presbyteri et diacones, ut eorum qui se laesos existimant in concilio causae examinatae ad justum judicium perducantur. Et si qui manifeste episcopi, vel presbyteri, aut diaconi inventi fuerint in offensa secundum rationem excommunicentur, quandiu communi consensu de his placuerit dare sententiam. Nulli autem episcopo liceat propria apud semetipsum concilia facere praeter eos quibus metropoles sunt creditae.
XIX. Ad concilium convocatus episcopus non debet [Col. 0581C] contemnere, sed ire, et ea quae ad utilitatem ecclesiae, vel caeterorum pertinent docere si novit, aut doceri si nescit, nam si contempserit ire extra aegritudinem, reus erit fraterni concilii.
XX. Si quis triginta aetatis suae non impleverit annos nullo modo presbyter ordinetur, etiamsi valde sit dignus, quia et ipse Dominus trigesimo anno baptizatus est, et sic coepit docere. Oportet ergo eum qui ordinandus est usque ad hanc aetatem legitimam conservari.
XXI. Si quis prae aegritudine naturalia a medicis habuit secta, similiter et qui a barbaris aut dominis stultis fuerint castrati, et moribus digni fuerint visi, hos canon admittit ad clericatus officium promoveri. Si quis autem sanus non per disciplinam religionis [Col. 0581D] et abstinentiae, sed per abscisionem plasmati a Deo corporis, existimans posse a se carnales concupiscentias amputari, castraverit se, non eum admitti decernimus ad aliquod clericatus officium; quod si etiam jam fuerat promotus ad clerum, prohibitus a suo ministerio deponatur.
XXII. Qui baptizatus fuerit jam aetate legitima, non continuo licebit eum ad ecclesiasticum ordinem promoveri, quia oportet illum prius doceri quomodo possit docere, et multo tempore post baptismum probari, ut bene probatus veniat ad clerum secundum praeceptum Apostoli dicentis: «Neophytum, ne forte in superbiam elatus in judicium incidat et laqueum diaboli (I Tim. III, 6) .» Si autem succedente [Col. 0582A] tempore in aliquo gravi peccato a duobus vel tribus fuerit devictus, depositus de gradu suo cesset a clero. Si quis contra regulam facere praesumpserit, quod sit contrarius magni concilii projiciatur a clero.
XXIII. Poenitens tantum si necessitas aut usus coegerit inter ostiarios prius deputetur vel inter lectores, ita ut Evangelia vel Apostolum legat. Si quis autem ante ordinatus est, inter subdiaconos habeatur, ita ut manus non imponat, aut sacra contingat. Ex poenitente enim dicimus, de eo qui post baptismum pro homicidio, aut pro diversis criminibus, aut gravissimis peccatis publicam poenitentiam sub cilicio gerens divino fuerit reconciliatus altario.
XXIV. Si quis presbyter aut diaconus sine aliqua examinatione ordinati sunt, aut certe, cum discuterentur, [Col. 0582B] confessi sunt criminosa peccata sua, aut post ordinationem ab aliis sunt detecti, abjiciantur ex clero. Similiter vero et de universo ordine clericorum servetur, nam hoc sibi quod irreprehensibile est sancta catholica defendit Ecclesia.
XXV. Si quis presbyter ante ordinationem peccaverit, et post ordinationem peccatum confessus fuerit quod ante erravit, non offerat, sed tamen pro religione nomen presbyteri portet; si autem ipse non confessus, sed ab alio publice fuerit convictus, non ad hoc ipsum habeat potestatem, ut nomen presbyteri portet. Similiter et de diaconibus observandum est, ut si ipse confessus fuerit ordinem subdiaconi accipiat.
XXVI. Si quis viduam aut ab alio dimissam duxerit, [Col. 0582C] non admittatur ad clericatum; quod si obrepserit dejiciatur. Similiter si homicidii, aut facto, aut praecepto, aut consilio, aut assensione post baptismum conscius fuerit, et per aliquam subreptionem ad clericatum venerit, dejiciatur, et in finem vitae suae communionem recipiat.
XXVII. Si quis presbyter aut diaconus fuerit fornicatus aut moechatus, projiciatur et agat poenitentiam.
XXVIII. Si laici uxor in adulterio fuerit deprehensa, hic talis ad ministerium ecclesiasticum nullo modo adducatur. Si autem post ordinationem alicujus clerici uxor adulterata fuerit, dimittat 143 eam; si autem cum ipsa voluerit permanere, a ministerio [Col. 0582D] alienus sit.
XXIX. Si qua vidua episcopi, vel presbyteri, aut diaconi maritum acceperit, nullus clericus, nulla religiosa cum ea convivium sumat, nunquam communicet, morienti tantum ei sacramentum subveniat.
XXX. De filia episcopi, vel presbyteri, sive diaconi, si Deo devota fuerit et maritum duxerit, si eam pater vel mater in affectum receperint, a communione habeantur alieni. Pater vero causas in concilio se noverit praestaturum. Mulier vero non admittatur ad communionem, nisi marito defuncto egerit poenitentiam. Sin autem vivente recesserit et poenituerit, communionem in ultimo fine vitae deficiens, accipiat.
[Col. 0583A] XXXI. Devotam peccantem non recipiendam in ecclesia, nisi peccare desierit, et desinens egerit aptam poenitentiam decem annis, et recipiat communionem. Prius autem quam in ecclesia admittatur, ad orationem, ad nullius convivium christianae mulieris accedat; quod si admissa fuerit, etiam haec quae eam receperit habeatur absens, corruptorem etiam par poena constringat. Quae autem maritum acceperit, non admittatur ad poenitentiam, nisi adhuc vivente ipso marito caste vixerit, aut postquam ipse de hac vita decesserit.
XXXII. Nullus episcopus, neque presbyter, neque diaconus, neque omnino aliquis ex clero licentiam habeat intromittendi ad se, quasi adoptivam [Col. 0583B] aliquam mulierem, quasi in loco filiae, aut sororis, aut matris, nisi forte sororem patris vel matris, et illas solas personas quae ab omni mala suspicione alienae sunt. Similiter et religiosis feminis laicorum alienorum familiaritatem et consortium prohibemus, eorum scilicet, qui nec Dei timori subjecti, nec continentiae retinent disciplinam.
XXXIII. Si quis in contemptu positus presbyter, aut diaconus, vel quicunque ex clero recesserit ab ecclesia sua, nullo modo in alia suscipiatur ecclesia, sed omnino compellatur ut ad suam revertatur ecclesiam; si autem permanserit in superbia, et reverti noluerit, excommunicetur et projiciatur. Si quis autem episcopus ausus fuerit eum ordinare in [Col. 0583C] sua ecclesia, non consentiente episcopo suo a quo recessit, ordinatio illius vacua deputetur.
XXXIV. Si quis presbyter, aut diaconus, aut aliquis de clero propriam ecclesiam derelinquens, ad alteram ecclesiam vadit, et multo tempore ibi demoratur, omnino nunquam ministret in clero, et si admonuerit eum episcopus suus, ut ad suam redeat parochiam, et redire noluerit, ubi est, ibi de officio suo deponatur, ita ut nunquam in suum revertatur gradum propter dissolutionis peccatum. Si autem episcopus alter eum receperit qui de reatu ejus est conscius, oportet ipsum episcopum sine increpatione in communi concilio non admitti, ut ecclesiasticum canonem ultra non solvat.
XXXV. Si quis episcopus, presbyter, aut diaconus [Col. 0583D] excommunicatus, in concilio injuste se queritur condemnatum, ad majorum episcoporum concilium revertatur, ut eorum inquisitionem et judicium exspectans (si quas se justas causas habere putat) illis exponat. Si autem contempserit, et importunas se palatio aures principum inquietare voluerit, hic ad nullam veniam poterit pervenire, neque spem futurae reconciliationis habebit.
XXXVI. Si quis episcopus, sive alicujus episcopi presbyter, aut diaconus, in alicujus haeresis opinionem offenderit, et ob hanc causam fuerit excommunicatus, nullus episcopus eum in communionem recipiat, nisi prius in communi concilio porrecto fidei suae libello satisfaciat omnibus. Hoc idem et de fidelibus [Col. 0584A] laicis sit decretum, si in aliquam haeresis opinionem fuerint nominati.
XXXVII. Si quis episcopus in concilio excommunicatus fuerit, sive presbyter, aut diaconus, a suo episcopo, et post excommunicationem praesumpserit, sive episcopus ille, aut presbyter, vel diaconus, facere oblationem vel matutinum, aut vespertinum sacrificium quasi in officio suo agere sicut prius, non liceat ei nec in alio concilio spem reconciliationis habere, nec ultra reconciliari, sed etiam eos, qui communicaverint, omnes ab ecclesia respui, maxime eos qui sciebant eum esse dejectum. Si autem permanserit turbans et concitans ecclesiam per forasticam potestatem, oportet eum sicut seditionarium ab omni plebe compelli.
[Col. 0584B] XXXVIII. Presbyterum ad secundas nuptias convivam fieri non oportet, quod si ad secundas nuptias venerit, poenitentiam postulet. Quomodo presbyter ille potest esse qui propter convivium interest tali conjugio?
XXXIX. Diaconus qui eligitur, si contestatus fuerit pro accipiendo matrimonio, et dixerit non posse in castitate permanere, hic non ordinetur; quod si in ordinatione tacuerit, et ordinatus fuerit, et postea matrimonium desideraverit, alienus sit a ministerio, ut vacet a clero.
XL. Non liceat diaconum ante presbyterum sedere, nisi cum jussione presbyteri.
XLI. Non liceat cuilibet ministeria tangere, nisi subdiacono aut acolytho, in secretario vasa Dominica.
[Col. 0584C] XLII. Non liceat mulierem in secretarium ingredi.
XLIII. Lector, si viduam alterius in uxorem acceperit, in lectoris statu permaneat, aut si forte necessitas sit, diaconus fiat, nihil autem supra. Similiter et si bigamus fuerit.
XLIV. Si subdiaconus secundam duxerit uxorem, inter lectores vel ostiarios habeatur, ita ut Apostolum non legat.
XLV. Non liceat in pulpito psallere aut legere, nisi qui ab episcopo lectores sunt ordinati.
XLVI. Si quis obligatus est tributo servili, vel aliqua conditione, vel patrocinio cujuslibet, non est ordinandus clericus, nisi probatae vitae fuerit, et patroni [Col. 0584D] consensus accesserit.
XLVII. Si quis servum alienum causa religionis doceat contemnere dominum suum, et recedere a servitio ejus, durissime in omnibus arguatur.
XLVIII. Non liceat in quadragesima natales martyrum celebrare, sed tantum sabbato et Dominica, pro commemoratione eorum oblationes offerre, sed nec natalitia, nec nuptias liceat in quadragesima celebrari.
XLIX. Non liceat ante duas septimanas Paschae, sed ante tres, ad baptismum suscipere aliquem. Oportet autem ut in ipsis diebus qui baptizandi sunt, symbolum discant, et in quinta feria novissimae [Col. 0585A] septimanae episcopo vel presbytero reddant.
L. Non liceat quinta feria novissimae septimanae jejunium solvere, et omnem exhonorare Quadragesimam, sed sincere abstinentes totam Quadragesimam peragere.
LI. Omni tempore episcopo liceat chrisma conficere, et per suas dioeceses destinare, ita ut ad dirigendum chrisma diaconus aut subdiaconus ante diem Paschae de singulis ecclesiis ad episcopum destinetur.
LII. Presbyter praesente episcopo non signet infantes, nisi forte ab episcopo fuerit illi praeceptum.
LIII. Non liceat presbytero prius episcopo introire in baptisterium, sed cum episcopo, nisi forte aut [Col. 0585B] absens fuerit, aut aegrotus.
LIV. Si qua mulier praegnans desideraverit gratiam baptismi percipere, quando voluerit habeat potestatem. Nam nihil participat in hoc mater infanti qui nascitur, propterea quod unicuique propria voluntas in confessione monstretur.
LV. Non oportet aliquid aliud in sanctuario offerri, praeter panem et vinum et aquam, quae in typo Christi benedicuntur, quia dum in cruce penderet, de corpore ejus sanguis effluxit et aqua, haec tria unum sunt in Christo Jesu. Haec hostia et oblatio Dei in odorem suavitatis.
LVI. Foracistis presbyteris praesente episcopo vel presbyteris civitatis offerre non liceat neque [Col. 0585C] ministrare in populo, nisi forte illis absentibus.
LVII. Si quis presbyter publica poenitentia a sacerdote accepta, aut aliqua necessitate die Dominica pro quadam religione jejunaverit, sicut Manichaei, anathema sit.
Similiter et quod ab apostolis traditum, canon tenet antiquus, placuit ut per omnes Dominicas, et per omnes dies Paschae usque ad quinquagesimum, non prosternant se in oratione humilitatis, sed recto vultu ad Dominum fungantur orationis officio, quia in his diebus gaudium resurrectionis Domini celebramus.
LVIII. Si quis non pro abstinentia, sed pro exsecratione escarum abstinet, placuit sancto concilio, ut praegustet, et sic si vult abstinere, abstineat. [Col. 0585D] Sin autem spernit, ita ut olera cocta cum carnibus non degustet, iste non obediens, nec suspicionem haeresis a se removens, deponatur de ordine clericatus.
LIX. Non liceat sacerdotibus vel clericis aliqua spectacula in nuptiis vel in conviviis spectare, sed oportet antequam ingrediantur, ipsa spectacula surgere, et redire inde.
LX. Non liceat clericos incantatores esse et ligaturas facere, quod est colligatio animarum; si quis haec facit, de Ecclesia projiciatur.
LXI. Non liceat sacerdotes vel clericos, sed nec religiosos laicos convivia facere de confertis.
LXII. Si quis oblitus timorem Domini, et sanctam [Col. 0586A] Scripturam quae dicit: «pecuniam suam non dedit ad usuram (Psal. XIV, 5) ,» post hanc agnitionem sancti concilii feneraverit, et centesimam exegerit, aut ex quolibet negotio turpe lucrum quaesierit, et per diversas species vini vel frugis, vel cujuslibet rei emendo vel vendendo aliqua incrementa susceperit, depositus de gradu 144 suo, alienus habeatur a clero.
LXIII. Si quis presbyter aut diaconus vel clericus ecclesiae deputatus, si intra civitatem fuerit, aut in quolibet loco in quo ecclesia est, et ad quotidianum psallendi sacrificium matutinis vel vespertinis horis ad ecclesiam non convenit, deponatur a clero, si tamen castigatus veniam ab episcopo per satisfactionem noluerit promereri.
[Col. 0586B] LXIV. Non liceat quemlibet clericum die Dominico ab ecclesia absentem esse, sed missarum solemniis interesse et jejunio.
LXV. Non oportet clericos vel laicos religiosos ante sacram horam diei tertiam inire convivia, neque aliquando clericos, nisi hymno dicto edere panem, et post cibos gratias auctori Deo referre.
LXVI. Non oportet clericos comam nutrire, et sic ministrare, sed attonso capite, patentibus auribus, et secundum Aaron talarem vestem induere, ut sint in habitu ornato.
LXVII. Non oportet psalmos compositos et vulgares in ecclesia dicere, neque libros qui sunt extra canonem legere, nisi solos canonicos Novi et Veteris Testamenti.
[Col. 0586C] LXVIII. Non oportet clericos ignaros praesumptores super monumenta in campum mysteria portare, aut distribuere sacramenta, sed aut in ecclesia, aut in basilica ubi martyrum reliquiae sunt positae, ibi pro defunctis oblationem offerri.
Sequuntur Canones ad laicos pertinentes.
LXIX. Non liceat Christianis prandia ad defunctorum sepulcra deferre et sacrificare mortuis.
LXX. Non liceat laicis vel clericis ab haereticis eulogias accipere, quia maledictiones magis sunt quam benedictiones, neque liceat aut cum haereticis aut cum schismaticis orare.
LXXI. Si quis paganorum consuetudinem sequens, divinos et sortilegos in domum suam introduxerit, quasi ut malum foras mittant, aut maleficia inveniant, [Col. 0586D] vel lustrationes paganorum faciant, quinque annis poenitentiam agant.
LXXII. Non liceat Christianis tenere traditiones gentilium.
LXXIII. Non liceat Christianis observare et colere elementa, aut lunae, aut stellarum cursus, aut inanem signorum fallaciam pro domo facienda, aut propter segetes vel arbores plantandas, vel conjugia socianda. Scriptum est enim: «Omnia quae facitis, aut in verbo, aut in opere, omnia in nomine Domini nostri Jesu Christi facite, gratias agentes Deo (Coloss. III, 17) .»
LXXIV. Non liceat agere diem Kalendarum et otiis vacare gentilibus, neque lauro aut viriditate [Col. 0587A] arborum cingere domos. Omnis haec observatio paganissima est.
LXXV. Non liceat in herbarum collectionibus, quae medicinales sunt, aliquas observationes, aut incantationes attendere, nisi tantum cum symbolo divino et oratione Dominica, ut tantum Deus creator omnium et Dominus honoretur.
LXXVI. Non liceat mulieres christianas aliquam vanitatem in suis lanificiis observare, sed Deum invocent adjutorem, qui eis sapientiam texendi donavit.
LXXVII. Si cujus uxor adulterium fecerit, aut vir in alienam uxorem irruerit, septem annis poenitentiam agat.
LXXVIII. Si qua mulier fornicata fuerit, et infantem [Col. 0587B] qui exinde fuerit natus occiderit, et quae studuerit aborsum facere, et quod conceptum est necare, aut certe ut non concipiat elaborare, sive ex adulterio, sive ex legitimo conjugio, has tales mulieres in morte recipere communionem priores canones decreverunt, nos tamen pro misericordia, sive tales mulieres, sive conscias scelerum ipsarum, decem annis agere poenitentiam judicamus.
LXXIX. Si quis voluntarie homicidium fecerit, ad januam ecclesiae catholicae semper subjaceat, et communionem in exitu vitae suae recipiat; si autem non voluntarie, sed casu aliquo homicidium fecerit, prior canon septem annis agere poenitentiam jussit, secundus canon quinque mandavit.
LXXX. Si qua mulier duos fratres, aut si quis vir [Col. 0587C] duas sorores habuerit, a communione abstineant usque ad mortem, in morte autem ab eis communione accepta, si de infirmitate convaluerint, agant plenam poenitentiam tempore constituto.
LXXXI. Si quis multis nuptiis fuerit copulatus, poenitentiam agat, conversio autem et fides poenitentis compendit tempus.
LXXXII. Si quis cujuslibet animalis commistione peccaverit, quindecim annis in humilitate subjaceat [Col. 0588A] ad ecclesiae januam, et post hos aliis quinque annis in orationis communionem receptus poenitentiam agat, et sic gratiam suscipiat sacramenti. Interrogentur autem alii de eo qualem vitam in poenitentia egerit, et sic communionis misericordiam consequatur. Si quis autem post viginti annos habens uxorem, huic peccato irruerit, viginti quinque annis humilitati subjaceat, et quinque annis orationibus tantum communicans, postea recipiat sacramentum. Quod si hanc mensuram aliquis transgressus fuerit, sacramentum in exitu consequatur, oportet enim tales inter daemoniosos orare.
LXXXIII. Si quis de corpore exiens novissimum et necessarium communionis viaticum expetit, non ei denegetur; quod si in desperatione positus, post [Col. 0588B] perceptam communionem iterum sanus fuerit factus, tantum oratione particeps sit. Nam non accipiat sacramentum, donec constitutum pure impleat tempus. Qui ergo in exitu mortis sunt, et desiderant accipere sacramentum, cum consideratione et probatione episcopi accipere debent.
LXXXIV. Si quis intrat in ecclesiam Dei et sacras Scripturas audit, et pro luxuria sua avertit se a communione sacramenti, et in observandis mysteriis declinat constitutam regulam disciplinae, illum talem projiciendum de Ecclesia catholica esse decernimus, donc poenitentiam agat et ostendat fructum poenitentiae suae, ut possit, communione percepta, indulgentiam promereri.
[Col. 0588C] LXXXV. Non liceat communicare excommunicatis, neque in domos eorum introeuntes orare cum eis, neque liceat cum eis in alia ecclesia segregari; si autem aliquis episcopus, aut presbyter, aut diaconus, aut quilibet ecclesiasticus excommunicato communicaverit, quasi perturbans omnem disciplinam ecclesiasticam excommunicetur.
Explicit liber excerptorum sancti Martini Braccarensis episcopi ex synodis Orientalium.
[Col. 0587D] Decenter satis per divinum Spiritum in Bracarensi urbe collecti, et de his quae intra ecclesiam perversa actione geruntur tractaturi convenimus, ut adjuvante nos illo qui dicit: «Ubicunque duo vel tres collecti fuerint in nomine meo, ibi ero in medio eorum (Matth. XVIII, 20) ,» pari animo parique devotionis studio exsurgentes, male habitos exstirpemus errores. Etenim dum nos in unum synodalis actio aggregasset, debitis in sedibus collocati, primum de sanctae fidei sacramento coepimus habere sermonem, scilicet, ne aut vanitate disputantium, aut nescientia simplicium erroris quippiam in hoc sacramento fidei teneretur, unde cum omnes nos in vera fide ut speculum perlustraremus illaesos, in eo [Col. 0588D] quia nullum nostrorum schismatici erroris fatigaverat turbo, sed vera nos et simplex in hoc sacramento apostolica ostendit idoneos praedicatio, grates omnipotenti peregimus Deo, quod hanc nostrae fidei regulam ipsis verbis atque sententiis commemoranter praeteximus, quibus et in conventu Nicaeni concilii declaratam esse scimus.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia saecula. Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, omousion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiae, [Col. 0589A] per quem omnia facta sunt quae in coelo et quae in terra, qui propter nos et propter nostram salutem descendit. Et incarnatus est de Spiritu sancto, natus ex Maria virgine, passus sub Pontio Pilato, sepultus, tertia die resurrexit, ascendit in coelos, sedet ad dexteram Dei Patris, iterum venturus judicare vivos et mortuos. Cujus regni non erit finis. Credimus et in Spiritum sanctum Dominum vivificatorem, ex Patre et Filio procedentem, cum Patre et Filio adorandum et glorificandum. Qui locutus est per prophetas. Et unam sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confitemur unum baptisma in remissionem peccatorum. Exspectamus resurrectionem mortuorum. Et vitam futuri saeculi. Amen.
[Col. 0589B] Post hujus sanctae fidei sacramentum relatus est in concione omnium nostrorum error manifestus pariter et diversus, qui tanta debet disciplinae arte retundi, quanta et perversitate comprobatur infundi. Quidam enim in sacrificiis Domini relati sunt lac pro vino offerre, eucharistiam quoque vino madidam [Col. 0590A] pro complemento communionis credunt populo porrigendam, et quod pejus his omnibus est, quidam sacerdotum in vasis Domini epulas sibi apponunt, et manducare in eis praesumunt, quidam etiam ex sacerdotibus relati sunt, quod ecclesiasticae consuetudinis ordine praetermisso, missam sine prece orationis audeant dicere, et quod in solemnitatibus martyrum reliquias suo collo imponant, et in sellulis non ab aliis se portandos, nisi ab albatis diaconibus credant. Illud quoque quod plerique sacerdotum absque testimonio cum feminis commorantur, et quod quidam illorum honoratos fratres suos verberibus indiscretis subjiciunt. Necnon et illud, quod quidam Simonis cupiditate arrepti, quos ordinaturi sunt 145 sub cautione dimittant qualiter postquam ordinati [Col. 0590B] fuerint, pecuniam ab illis promissam accipiant. Illud quoque quod familiam ecclesiae in propriis laboribus quassant damnum e Dominicis facientes; quae omnia, ne confuse videantur esse prolata, discretis titulorum ordinibus credimus subnectenda.
- [Col. 0589B] 1. Ut repulsis omnibus opinionibus superstitionum, panis tantum et vinum aqua permistum in [Col. 0589C] sacrificio offerantur.
- 2. Ne vasa Domino sacrata humanis usibus serviant.
- 3. Ne sacerdos sine orario missam audeat celebrare.
- 4. Ne sacerdotes sive quicunque ex clero sine testimonio cum quibuslibet feminis habitent.
- [Col. 0590B] 5. De damnata praesumptione quorumdam episcoporum qui in festivitatibus martyrum ad ecclesiam [Col. 0590C] procedentes, appensis collo reliquiis, a diaconibus in sellulis vectantur.
- 6. De honestate honoratorum et disciplina.
- 7. Ne promissione munerum, honoris gratia venundetur.
- 8. Ne rectores ecclesiae prius propria quam ecclesiastica jura laborare intendant.
[Col. 0589C] CAP. I. Cum omne crimen atque peccatum oblatis Deo sacrificiis deleatur, quid de caetero pro delictorum expiatione Domino dabitur, quando in ipsa sacrificii oblatione erratur? Audivimus enim quosdam schismatica ambitione detentos contra divinos ordines, et apostolicas institutiones lac pro vino in divinis sacrificiis dedicare, alios quippe intinctam eucharistiam populis pro complemento communionis [Col. 0589D] porrigere, quosdam etiam non expressum vinum in sacramentis Dominici calicis offerre, sed oblatis tantum populos communicare. Quod quam sit evangelicae atque apostolicae doctrinae contrarium et consuetudini ecclesiasticae adversum, non difficile ab ipso fonte veritatis probatur, a quo ordinata sacramentorum mysteria processerunt. Cum enim magister veritatis verum salutis nostrae sacrificium suis commendaret discipulis, non illis lac, sed panem tantum et calicem sub hoc sacramento cognoscimus commendata. Ait enim evangelica Veritas: «Accepit Jesus panem et calicem, et benedicens dedit discipulis suis (Marc. XIV, 22) .» Cesset ergo lac in sacrificio offerri, quia manifestum et evidens exemplum evangelicae Veritatis illuxit, quod praeter panem et vinum aliud offerri non sinit. Illud vero, quod pro [Col. 0590C] complemento communionis intinctam tradunt eucharistiam populis, nec hoc prolatum testimonium ex Evangelio recipit, ubi apostolis corpus suum et sanguinem commendavit, seorsum enim panis, et seorsum calicis commendatio memoratur. Nam intinctum panem aliis Christum praebuisse non legimus, excepto illo tantum discipulo, quem intincta buccella magistri proditorem ostenderet, non quae sacramenti [Col. 0590D] hujus institutionem monstraret. Nam quod de expresso botro, id est, uvarum granis populus communicatur, valde est omnino confusum. Calix enim Dominicus (juxta quod quidam doctor edisserit) vino et aqua permistus debet offerri, quia videmus in aqua populum intelligi, in vino vero ostendi sanguinem Christi. Ergo quando in calice vino aqua miscetur, Christo populus adunatur, et credentium plebs ei in quem credidit copulatur, et jungitur. Quae copulatio et conjunctio aquae et vini sic miscetur in calice Domini, ut conjunctio illa non possit separari; nam si vinum tantum quis offerat, sanguis Christi incipit esse sine nobis, si vero aqua sit sola, plebs incipit esse sine Christo. Ergo quando botrus solus offertur, in quo vini tantum efficientia demonstratur, sacramentum nostrae salutis negligitur, quod per [Col. 0591A] aquam significatur. Non enim potest calix Domini esse aqua sola, aut vinum solum, nisi utrumque sibi misceatur, et ideo quia jam ex eo plurima et multiplex majorum manavit sententia, quorum pietas in Deum religiosa sacramentorum horum et efficientias copiosas disseruit, et institutiones verissimas declaravit, omnis talis error atque praesumptio cessare jam de caetero debet, ne perversorum inordinata compago statum veritatis enervet. Et ideo nulli deinceps licitum sit aliud in sacrificiis divinis offerre, nisi juxta antiquorum sententiam conciliorum, panem tantum et calicem vino et aqua permistum. De caetero aliter quam praeceptum est faciens tandiu a sacrificando cessabit, quandiu legitima poenitentiae satisfactione correptus, ad gradus sui officii redeat [Col. 0591B] quod amisit.
II. Omni cura omnique studio providendum est, ne hi qui locum videntur obtinere regiminis, contumeliam videantur inferre coelestibus sacramentis. Etenim quod et auditui terribile et visui exsecrabile judicatur, relatum est nobis quod quidam sacerdotum sacrilega temeritate praecipites vasa Domini in proprios usus assumant, epulasque sibi in eis comedendas apponant, quod malum et obstupentes deflemus, et deflentes obstupescimus, ut illic humana temeritas sibi epulum praeparet, ubi sanctum Spiritum cognoscitur advocasse, et ibi esum carnium crapulatus assumat, ubi divina visus est celebrasse mysteria, et in quibus tantum sibi offerri sacramenta pro expiatione delictorum praecepit, in his expleat voluntatem [Col. 0591C] ludibrii sui. Et ideo hujus decreto praesumptionis persona quae sciendo divina vasa, vel ministeria aut in usus transtulerit, aut comedere in his, vel poculum sibi sumendum elegerit, gradus sui vel officii periculum sustinebit, ita tamen ut si de saecularibus fuerit, perpetua excommunicatione damnetur; si vero religiosus ab officio deponatur. Sub hac quoque damnationis sententia et illi obnoxii tenebuntur ecclesiastica ornamenta, vel alia quaelibet indumenta, atque etiam utensilia sciendo in suos usus transtulerint, vel alii donanda, vel vendenda crediderint.
III. Quoniam antiqua ecclesiastica noverimus institutione praefixum, ut omnis sacerdos cum ordinatur, orario utroque humero ambiatur, scilicet ut [Col. 0591D] qui imperturbatus praecipitur consistere inter prospera et adversa virtutum semper ornamento utrobique circumseptus appareat humero, qua ratione tempore sacrificii non assumit quod se in sacramento accepisse non dubitatur? Proinde nobis omnibus convenit, ut quod quisque percepit in consecratione honoris, hoc retineat et in oblatione, vel perceptione suae salutis, scilicet ut cum sacerdos ad solemnia missarum accedit, aut ipse Deo sacrificium oblaturus, aut sacramentum corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi sumpturus, non aliter accedat, quam orario utroque humero circumseptus, sicut et tempore ordinationis suae dignoscitur consecratus, ita ut de uno eodemque orario cervicem pariter et utrumque humerum premens signum in suo pectore [Col. 0592A] praeparet crucis; si quis aliter egerit, excommunicationi debitae subjaceat.
IV. Quanquam antiqua canonum institutio de hujusmodi praesumptione absolutas et multiplices disciplinas atque institutiones ediderit, nos tamen brevitatis causa omnem fornicandi occasionem cupientes auferre, id omnimoda sancimus auctoritate tenendum, ut nullus sacerdotum sive quisque de clero absque honesto et competenti testimonio, excepta sola matre, cum quibuslibet feminis secrete se praesumat adjungere, et non solum cum extraneis mulieribus, sed cum ipsis etiam sororibus, vel propinquis, ne licentia sororum, vel propinquarum mulierum quisque solutus familiarior habeatur ad perpetrandum scelus. Hujus ergo praeceptionis trangressor [Col. 0592B] sex mensibus se noverit poenitentiae legibus subjacere.
V. Bona siquidem res est divina sacerdotibus contrectare mysteria, sed cavendum valde est, ne hoc quisque ad usum pravitatis suae intorqueat, unde soli Deo de bona conscientia placere debuerat. Scriptum est enim, «Vae his qui faciunt opus Domini fraudulenter et desidiose (Jerem. XLVIII, 10) ;» ut enim quorumdam episcoporum detestanda praesumptio nostro se coetui intulit dirimenda, agnovimus quosdam de episcopis quod in solemnitatibus martyrum ad ecclesiam progressuri reliquias collo suo imponant, ut majoris fastus apud homines gloria intumescant, quasi ipsi sint reliquiarum arca, levitae albis induti in sellulis eos deportent. Quae detestanda praesumptio abrogari per omnia debet, ne sub sanctitatis [Col. 0592C] specie simulata vanitas sola praevaleat, si modum suum uniuscujusque ordinis reverentia non agnoscat, et ideo antiqua in hac parte, et solemnis consuetudo servabitur, ut in festis quibusque diebus arcam Domini cum reliquiis non episcopi, sed levitae in humeris gestent, quibus et in veteri Lege onus idem impositum novimus esse praeceptum. Quod si et episcopus reliquias per se deportare elegerit, non ipse a diaconibus in sellula vehatur, sed potius pedisequa eo una cum populis progressione procedente ad conventicula sanctarum ecclesiarum sanctae Dei reliquiae per eumdem episcopum portabuntur; jam vero qui haec instituta sciendo adimplere distulerit, quandiu in vitio fuerit a sacrificando cessabit.
[Col. 0592D] VI. Cum beatus Apostolus arguere, obsecrare vel increpare in omni patientia praecipiat, extra hanc doctrinam novimus quosdam ex fratribus tantis caedibus in honoratos effervescere, quantas poterant latrocinantium promereri personae. Et ideo qui gradus jam ecclesiasticos meruerunt, id est, presbyteri, abbates et levitae, qui excepto gravioribus et mortalibus culpis, nullis debent verberibus subjacere; non est dignum ut passim unusquisque praelatus honorabilia membra sua, prout voluerit et ei placuerit, verberibus subjiciat et dolori, ne dum incaute subdita percutit membra, ipse quoque debitam sibi subditorum reverentiam subtrahat, juxta illud quod quidam sapiens dixit: Leniter castigatus reverentiam exhibet castiganti; asperitate autem nimiae increpatio, [Col. 0593A] nec increpationem recipit nec salutem. Et ideo si quis aliter quam dictum est praedictos honorabiles subditos licentia perceptae potestatis elatus, malitia tantum crediderit verberandos, juxta modum verberum quem intulerit, excommunicationem pariter et exsilii sententiam sustinebit.
VII. Quia non expedit, ut donum sancti Spiritus pecuniis comparetur, quanquam ex hoc antiquorum canonum disciplinae maneant diversae, tamen quia necesse est ut frequentius retundatur quod sine intermissione praesumitur, ideo novellae hujus institutionis formulam instituentes decernimus, quicunque pro conferendo cuiquam sacerdoti gradu, aut munus quodcunque aut promissiones muneris antequam ordinetur acceperit, vel etiam postquam ordinatus [Col. 0593B] fuerit in aliquo se pro hoc ipso praesumpserit munerari, sive qui dederit, sive ille qui acceperit, juxta sententiam Calcedonensis concilii, gradus sui periculum sustinebit.
VIII. Non decet rectores ecclesiae in suis strenuos, et in ecclesiasticis rebus esse remissos. Nam quorumdam fertur opinio quod quidam sacerdotum familias ecclesiae sic in suis laboribus quassent, rei propriae profectum augentes, Dominicis vero dispendium nutrientes. Unde quicunque sub hoc neglectu res divinas laborare distulerit placito speciali distringendus est, qualiter si de rebus seu augmentis ecclesiae sic quaestum laboribus suis proprie auxit, [Col. 0594A] et ex hoc ecclesiasticis rebus aut neglectum laboris exhibuit, aut minorationem, vel perditionem induxit, quidquid in rebus ecclesiae minuit illi restituat, ex cujus rebus atque suffragiis suos convictus fuerit ampliasse labores. Quod si 146 aliquid pro utilitatibus ecclesiae aut substantiae expendit, aut dispendii, vel perditionis quippiam tulit, si hoc comprobari potuerit, totum illi a rebus ecclesiae ejusdem reformabitur, pro cujus utilitatibus id expendisse probatur. Gratias itaque Omnipotenti peragimus, post haec sit pax, salus, et diuturnitas piissimo, et amatori Christi domino nostro Wambano regi, cujus devotio nos ad hoc decretum salutiferum convocavit, divinam postulantes clementiam, ut gloria Christi regnum ejus corroboret usque ad ultimam senectutem, praestante [Col. 0594B] ipso, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et gloriatur in Trinitate Deus, in saecula saeculorum. Amen. Leodigius in Christi nomine episcopus subscripsi. Julianus in Christi nomine episcopus subscripsi. Genitivus in Christi nomine Tudensis ecclesiae episcopus subscripsi. Froaricus Deo jubente Portugalensis ecclesiae episcopus sub. Beia in Christi nomine Brittaniensis episcopus ecclesiae sub. Isidorus Asturensis ecclesiae episcopus sub. Alarius Auresinae ecclesiae episcopus sub. Rectogerus Lucensis ecclesiae episcopus subscripsi. Hidulphus, qui cognominor Felix, Hiriensis ecclesiae episcopus subscripsi.
Explicit concilium Braccarense tertium.
- 1. De concilio Spalensi ad Pegasium episcopum missa.
- 2. De mancipiis Ecclesiae ab episcopo proximis suis collatis.
- 3. De clericis cum quibus mulieres cohabitant.
[Col. 0593C] Domino sancto et reverenter a nobis honorando charissimo fratri PEGASIO episcopo, Leander, Joannes, Agapius, Stephanus, Basilius, Velatus, Fintitio, et Petrus, episcopi, qui in una urbe Spalensi adsumus. Sanctitatem tuam charitatis studio salutantes precamur Dominum qui nos de salute mutua, vel visione laetificare dignatur te laetum multo conservet in tempore.
CAP. I. Interea consedentibus nobis in Ecclesia Spalensi sancta Hierusalem breve mancipiorum ecclesiae quae liberasse visus fuerat decessor tuus sanctae recordationis Gaudentius episcopus, vestri nobis diaconi obtulerunt, et non solum quae liberaverat ibidem relegimus, sed etiam quae proximis suis de famulis ecclesiae donaverat in eodem brevi [Col. 0593D] invenimus annotata. Qua de re canonum instituta consuluimus, si talis libertas, aut transactio potuisset esse stabilis. Comperimus autem in canone, ut episcopus qui res proprias, excepto filiis et nepotibus, alteri, et non ecclesiae suae dimiserit, quidquid de ecclesiae rebus, aut donavit, aut vendidit, aut quoquo [Col. 0594C] modo ab ecclesia transtulit, irritum haberetur. Et ideo si res praecessoris tui Gaudentii episcopi ecclesia vestra non possidet, liberi qui ab eo facti sunt, non sunt legitime absoluti. Caeterum si res illius in compensationem ecclesiae vestrae deserviunt, illi prorsus maneant liberi. Nam (ut praedictum est) si praestitum de rebus suis non fecit, tale damnum utique ferre non debuit. Propterea ergo de uno consensu omnes significamus, magis humanius quam severius cogitantes, ut hi quos constat tali conditione fuisse liberatos in jure ecclesiae maneant ut idonei, et peculium suum non aliis personis, sed tantum filiis suis derelinquant, ipsis quoque filiis et nepotibus cum peculiis ipsorum quasi idoneis in jure ecclesiae permanentibus in extraneam eis non liceat personam [Col. 0594D] quidpiam transmittere. Si qui eorum sine haerede decesserint, peculium eorum sanctae proficiat ecclesiae.
II. Ea vero mancipia quae memoratus episcopus de jure ecclesiae sublata, suis proximis contulit, si similia de proprio suo ecclesiae ipsi non compensavit, [Col. 0595A] ecclesia vestra absque aliqua oppositione recipiat. Hanc formam non solum vestra, hoc est Astigitana servabit ecclesia, sed et omnes qui per omnem Baeticam provinciam tali conditione vel sorte de jure ecclesiae commearunt, pari sententiae subjacebunt. Durum est enim atque irreligiosum, ut episcopus qui ecclesiasticis stipendiis vivit, et proprietatem suam lucris ecclesiae minime confert, aliorum oblationes a jure ecclesiastico privet.
III. Inter caetera vero cognoscite a nobis hoc definitum pro abolendis maculis clericorum, quia quidam episcoporum non observantes nuper edictum concilii Toletani decretum minus solliciti in subjectis existunt, placuit proinde ut si presbyter, diaconi vel clerici consortia extranearum feminarum, [Col. 0595B] vel ancillarum familiaritatem per sacerdotis sui admonitionem a se minus removerint, saeculi judices easdem mulieres cum voluntate et permissu episcopi comprehensas in suis lucris usurpent, ut vitium hoc, dum sacerdos inhibere non praevalet, potestas judicialis [Col. 0596A] coerceat, dato tamen ab eisdem judicibus sacramento episcopis, ut eas clericis nulla arte restituant; quod si restituerint, ipsi judices sententia excommunicationis feriantur. Mulieribus vero illis juxta priores canones a sacerdote distractis, pretium earum indigentibus dispensetur; quae statuta manu nostra subscripsimus, data ad sanctitatem vestram die secundo Nonas Novembris, anno quinto gloriosi domini nostri Reccaredi, regis, aera DCXXVIII. Leander ecclesiae sanctae Spalensis episcopus hanc constitutionem firmavi et subscripsi. Joannes episcopus Agabrensis hanc constitutionem firmavi et sub. Agapius ecclesiae sanctae Cordubensis episcopus hanc constitutionem firmavi et sub. Stephanus episcopus Eliberitanus hanc constitutionem firmavi et sub. Basilius [Col. 0596B] episcopus Elipensis hanc constitutionem firmavi et subscripsi. Celatus episcopus Tuicitanus hanc constitutionem firmavi et subscripsi. Petrus episcopus Alberitanus hanc constitutionem firmavi et subscripsi.
- [Col. 0595B] 1. De Theodulphi Malacitanae Ecclesiae querimoniis adversus reliquos epp. pro quibusdam parochiis.
- 2. De querimoniis Fulgentii et Honorii episcoporum pro quibusdam parochiis.
- [Col. 0595C] 3. De desertoribus clericis, ut episcopis suis restituantur.
- 4. De bigamis ad presbyterium vel diaconatum non promovendis.
- 5. Ne presbyteri diaconum, vel presbyterum ordinare praesumant.
- 6. De presbyteris vel diaconibus ab uno episcopo non deponendis.
- [Col. 0596B] 7. De his quae prohibentur corepiscopis presbyteris in ecclesiasticis sacramentis agere.
- 8. De superbis ecclesiae libertis, ut ad servitium revocentur.
- [Col. 0596C] 9. De oeconomis, ne ex laicis constituantur.
- 10. De monasteriis non convellendis.
- 11. De monasteriis virginum, ut a monachis tueantur.
- 12. De quodam acephalorum episcopo.
- 13. De duabus in Christo naturis et una persona.
[Col. 0595C] In nomine Domini Salvatoris nostri Jesu Christi Isidorus, Bisinnus, Rufinus, Fulgentius, Cambra, Fidentius, Theodulphus, et Honorius episcopi, qui pariter in urbe Spalensi pro aliquibus ecclesiasticis negotiis coadunati sumus. Consedentibus ergo nobis [Col. 0595D] in secretario sacrosanctae Hierusalem Spalensis ecclesiae cum illustribus viris, Sisibuto rectore rerum publicarum atque Sualane actore rerum fiscalium stante religiosissimo clericorum coetu.
CAP. I. Prima actione Theodulphi Malacitanae antistitis ecclesiae ad nos oblata precatio est asserentis antiquam ejusdem urbis parochiam militaris quondam hostilitatis discrimine fuisse decisam, et ex parte aliqua ab ecclesiis Astrigitanae, Celeberitanae atque Agabrensis urbium esse retentam, pro qua re placuit, ut omnis parochia quae ab antiqua ditione ante militarem hostilitatem retinuisse ecclesiam suam quisquis comprobaret, ejus privilegio restitueretur. Sicut enim per legem mundialem, his quos barbarica severitas captiva necessitate transvexit, postliminio [Col. 0596C] revertentibus redditur antiqua possessio, non aliter et ecclesia receptura parochiam, quam ante tenuit cum rebus suis, sive ab aliis ecclesiis possideatur, sive in cujuslibet possessionem transfusa sit, non enim erit objicienda praescriptio temporis, ubi necessitas [Col. 0596D] interest hostilitatis.
II. Inter memoratos fratres nostros Fulgentium, Fastigitanum, et Honorium Cordubensem episcopos discussio agitata est propter parochiam basilicae cujusdam, quam horum alter Celticensem, alter Reginensem asseruit, et quia inter utrasque partes hactenus limitis actio vindicata est, cui quamvis vetustata retentione nullum juris praejudicium afferret. Ideoque ne in dubium ultra inter eos nostra devocaretur sententia, prolatis canonibus synodalia decreta perlecta sunt, quorum auctoritas praemonet ita oportere inhiberi cupiditatem, ut ne quis terminos alienos usurpet. Ob hoc placuit inter alternas partes inspectionis viros mittendos, ita ut si in dioecesis possidentis sitam basilicam veteribus signis [Col. 0597A] limes praevisus monstraverit, ecclesiae cujus jus est retentionis sit aeternum dominium. Quod et si limes legitimus eamdem basilicam non recludit, et tamen longi temporis probatur objecta praescriptio, appellatio repetentis episcopi non valebit, quia illi trigenalis objectio silentium imponit, hoc enim et saecularium principum edicta praecipiunt, et praesulum Romanorum decrevit auctoritas; sin vero infra metas trigenas temporis extra alienos terminos basilicae injusta retentio reperitur, repetentis episcopi juri sine mora restituetur.
III. Tertia definitione ad nos oblata precatio est a reverendissimo fratre nostro Cambra Italicensi episcopo pro quodam clerico Passando, qui de ecclesiae suae cultu in qua dicatus ab exordiis infantiae [Col. 0597B] fuerat, ad ecclesiam Cordubensem se contulit, quem elegimus ut si nihil proponeretur de eo, sine dilationis objectu proprio reformaretur episcopo. Scribitur enim in lege mundiali de colonis agrorum, ut ubi esse quisque jam coepit ibi perduret. Non aliter et de clericis qui in agro ecclesiae operantur, canonum decreto praecipitur, nisi ut ibi permaneant ubi esse coeperunt. Ideoque placuit, ut si quis clericus ministeriis 147 ecclesiae propriae destitutus, ad aliam transitum fecerit, compellente ad quem fugerit sacerdote, ad ecclesiam quam prius incoluerat remittatur; qui vero eum susceperit, nec statim sine ullo nisu exceptionis ad propriam ecclesiam remittendum elegerit, quandiu eum restituat communione se privatum agnoscat, desertorem autem clericum cingulo [Col. 0597C] honoris atque ordinationis suae exutum, aliquo tempore monasterio religari convenit, sicque postea in ministerio ecclesiastici ordinis revocari, nam non poterit in talibus pervagationibus aboleri licentia, nisi fuerit in eis propter correptionem disciplinae subsecuta censura.
IV. Quarta actione nuntiatum est nobis apud Astigitanam ecclesiam quasdam nuper ordinationes illicitas exstitisse, ita ut quidam viduarum mariti levitarum ministerio sacrarentur; quos quidem convenit a gradu suscepto in irritum devocari, nec ultra provehi ad diaconii ministerium qui contra divina atque ecclesiastica jura instituti reperiuntur.
V. Quinto judicio ad agnitionem nostri examinis Agabrensis diaconi relatu deductum est de quibusdam [Col. 0597D] ipsius ecclesiae clericis, quorum dum unus ad presbyteri, duo ad levitarum mysterium sacrarentur, episcopus eorum oculorum dolore detentus fertur manum suam super hoc tantum posuisse, et presbyter quidam illis contra ecclesiasticum ordinem benedictionem dedisse, qui licet propter tantam praesumptionis audaciam poterat accusatus judicio praesenti damnari, si adhuc in corpore positus non fuisset mortis vocatione praeventus, sed quia jam ille examini divino relictus, humano judicio accusari non potest, hi qui supersunt et ab eo non consecrationis titulum, sed ignominiae elogium perceperunt, ne sibi licentiam talis usurpatio faciat, decrevimus ut a gradu sacerdotalis vel levitici ordinis quem perverse [Col. 0598A] adepti sunt, depositi, aequo judicio abjiciantur, tales enim merito judicati sunt removendi, quia prave inventi sunt constituti.
VI. Sexta actione comperimus Fragitanum Cordubensis ecclesiae presbyterum a pontifice suo injuste olim dejectum, et innocentem exsilio condemnatum, quem rursus ordini suo restituentes, id denuo adversus praesumptionem nostram decrevimus, ut juxta priscorum patrum decretum synodali sententia nullus nostrum sine concilii examine dejiciendum quemlibet presbyterum vel diaconum audeat. Nam multi sunt qui indiscussos potestate tyrannica, non auctoritate canonica damnant, et sicut nonnullos gratia favoris sublimant, ita quosdam odio, invidiaque permoti humiliant, et levi opinionis aura condemnant, [Col. 0598B] quorum crimen non approbant. Episcopus enim sacerdotibus ac ministris solus honorem dare potest, auferre solus non potest. Si enim hi qui in saeculo a dominis suis honorem libertatis adepti sunt in servitutis nexum non revolvuntur, nisi publice apud praetores tribunali foro fuerint accusati, quanto magis hi qui divinis altaribus consecrati honore ecclesiastico decorantur, qui pro peccato nec ab uno damnari, nec uno judicante poterunt honoris sui privilegiis exui, sed praesentati synodali judicio quod canon de illis praeceperit definiri.
VII. Septimo examine relatum est nobis venerandissimum quondam Agapium Cordubensis urbis episcopum frequenter corepiscopos, vel presbyteros destinasse, qui tamen juxta canones unum sunt, qui [Col. 0598C] absente pontifice altaria erigerent, basilicas consecrarent, quod quidem non est mirum id praecepisse virum ecclesiasticae disciplinae ignarum et statim a saeculari militia in sacerdotale ministerium delegatum; ergo ne ultra talis a nobis licentia usurpetur, communi sententia statuendum oportuit, scientes quia sicut presbytero vel corepiscopo illicita consecratio est altaris, ita est constitutio. Erexit altare solus Aaron, ipse unxit, quia summus utique sacerdos Dei erat, sicut scriptum est de eo: «Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus (Psal. XCVIII, 6) .» Ideoque id quod tantum facere principibus sacerdotum jussum est, quorum typum Moyses et Aaron tenuerunt, presbyteri qui filiorum Aaron gestant figuram, corripere non praesumant. Nam quamvis cum [Col. 0598D] episcopis plurima illis ministeriorum communionis sit dispensatio, quaedam tamen auctoritate veteris Legis, quaedam novellis et ecclesiasticis regulis sibi prohibita noverint, sicut presbyterorum et diaconorum, ac virginum consecratio, sicut constitutio altaris, benedictio vel unctio, siquidem nec licere benedicere eis ecclesiam, vel altaria consecrare, nec per impositiones manus fidelibus baptizatis, vel conversis ex haeresi Spiritum tradere, nec chrisma conficere, nec chrismate baptizatorum frontem signare, sed nec publice quidem in missa, quanquam poenitentem, reconciliare, nec formatas cuilibet epistolas mittere. Haec omnia illicita esse presbyteris vel corepiscopis, quia pontificatus apicem non habent, quem solis deberi [Col. 0599A] episcopis auctoritate canonum praecipitur, ut per hoc et discretio graduum et dignitatis fastigium summi pontificis demonstraretur, sed neque coram episcopo licere eis in baptisterium introire, nec praesente antistite infantem tingere, aut signare, nec poenitentem sine praecepto episcopi sui reconciliare, nec eo praesente sacramentum corporis et sanguinis Christi conficere, nec eo coram posito populum docere, vel benedicere, aut salutare, nec plebem utique exhortari, quae omnia eis a sede apostolica prohibita esse noscuntur.
VIII. Octava discussio agitata est de quodam Helisaeo ex familia Agabrensis ecclesiae, qui ab episcopo suo traditus libertati de libertate confestim ad contumaciae morbum transilivit, sicque per superbiam [Col. 0599B] non solum ejusdem episcopi maleficis artibus salutem laedere voluit, sed etiam patronam ecclesiam libertatis immemor praedamnavit. Adversus quem ingratum actio canonum ac legum auctoritas juste dirigitur, scilicet ut immeritae libertatis damno multatus, ad servitutis nexum revocetur. Talium enim status qui contra episcopum suum vel patronam ecclesiam nituntur decidere potius quam conservare convenit, ut quorum libertas perniciosa est sit salutifera servitus, ut qui superbire noverint adepta libertate praediti discant obedire subjecti.
IX. Nona actione didicimus quosdam ex nostro collegio contra mores ecclesiasticos laicos habere in rebus divinis constitutos oeconomos. Proinde pariter tractantes eligimus, ut unusquisque nostrum secundum [Col. 0599C] Calcedonensium patrum decreta ex proprio clero oeconomum sibi constituat. Indecorum est enim laicum vicarium esse episcopi, et saeculares in ecclesia judicare. In uno enim eodemque officio non debet dispar esse professio, quod etiam in lege divina prohibetur dicente Moyse: «Non arabis in bove simul et asino (Deut. XXII, 10) ,» id est homines diversae professionis in officio uno non sociabis. Unde et oportet nos et divinis libris sanctorum Patrum obedire praeceptis, constituentes ut hi qui in administrationibus ecclesiae pontificibus sociantur discrepare non debeant, aut nec professione, nec habitu, nam cohaerere et conjungi non possunt, quibus et studia et vota diversa sunt. Si quis autem episcopus posthac [Col. 0599D] ecclesiasticam rem aut per laicalem procurationem administrandam elegerit, aut sine testimonio oeconomi gubernandam crediderit, vere ut contemptor canonum, et fraudator ecclesiasticarum rerum non solum a Christo de rebus pauperum judicabitur reus, sed etiam et concilio manebit obnoxius.
X. Decima actione poscentibus monasteriorum patribus pari sententia statuimus, ut coenobia nuper condita in provincia Baetica, sicut et illa quae sunt antiqua immobili et inconcussa stabilitate permaneant solidata. Si quis autem (quod absit) nostrum, vel nobis succedentium sacerdotum quodlibet monasterium aut vi cupiditatis exspoliandum, aut simulatione aliqua fraudis convellendum, aut dissolvendum tentaverit, anathema affectus maneat, et a regno Dei [Col. 0600A] extraneus, nec proficiat illi bonum fidei vel operis ad salutem, qui tantae et salutaris vitae destruxerit tramitem. Super hoc etiam universi Baeticae provinciae episcopi congregati eumdem sacrilegum coetus sui eversorem a communione suspendant, et convulsum monasterium cum rebus suis restaurent, ut quod impie unus subverterit, omnes reforment.
XI. Undecima actione communi consensu decrevimus, ut monasteria virginum in provincia Baetica monachorum administratione ac praesidio gubernentur; tunc enim salubria Christo dicatis virginibus praebemus, quando eis patres spirituales eligimus, quorum non solum gubernaculis tueri, sed etiam doctrinis aedificari possunt, ea tamen circa monachos cautela servata, ut remoti ab earum familiaritate [Col. 0600B] nec usque ad vestibulum habeant accedendi familiare permissum, sed neque abbatem vel eum qui praeficitur extra eam quae praeest loqui virginibus Christi aliquid quod ad institutionem morum pertinet licebit, neque cum ea sola quae praeest frequenter eos loqui oportet, sed sub testimonio duarum vel trium sororum, ita ut rara sit accessio, et brevis omnino locutio. Absit enim ut monachos (quod etiam dictum nefas est) Christi virginibus familiares esse velimus, sed juxta quod jussa regularum vel canonum admonent longe discretos atque sejunctos, eorum tamen easdem gubernaculis deputamus, constituentes ut unus monachorum probatissimus eligatur, cujus curae sit praediis earum rusticis, vel urbanis intendere, fabricas exstruere, et si quid aliud [Col. 0600C] est ad necessitatem monasterii providere, ut Christi famulae pro animae suae tantum utilitate sollicitae, solis divinis cultibus, operibusque sanctis inserviant. Sane is qui ab abbate proponitur, judicio sui episcopi comprobetur, vestes autem illae iisdem faciant a quibus tuitionem exspectant, et ab iisdem denuo (ut praedictum est) laborum fructus et procurationis suffragium recepturae. Si qui autem monachorum hanc ordinationem aut contempserint aut qualibet inertiae dissolutione neglexerint, sciant quod eorum temeritas atque superbia excommunicationis sit plectenda censura.
XII. Duodecima actione ingressus est ad nos quidam ex haeresi Acephalorum natione Syrus, ut asserit [Col. 0600D] ipse episcopus, duarum in Christo naturarum proprietatem abnegans, et deitatem passibilem asserens. Cujus dum nostris sensibus tanti erroris confusio patuisset, prolatis illi de incarnatione Domini Jesu Christi testimoniis, sanctorumque Patrum sententiis recitatis, omni eum deinde exhortatione ad verae fidei rectitudinem sacerdotali modestia invitavimus, qui salutaribus monitis pertinaciter per multos diuturnosque conflictus retinens, tandem gratia divina doctus coram cunctis a stantibus haeresim propriam abdicavit, duasque naturas et unam personam in uno eodemque Domino nostro Jesu Christo confessus est, credens impassibilem naturam deitatis atque in sola humanitate suscepisse infirmitates passionis et crucis. Conversus itaque atque receptus [Col. 0601A] suseptae fidei confessionem cum astipulatione protulit, atque ab omnibus suis erroribus purgatus apparuit. Talique pro merito gaudentes Christo gratias egimus, quod eumdem post pravitatem haeresis ad rectitudinem fidei divina gratia promovisset, quem optamus ut permanens in Christi fide pure ac devotissime conservetur.
XIII. Tertia decima prosecutione breviter narrandum putavimus ad refutationem eorumdem haereticorum qui duas naturas Christi post unionem delirantes confundunt, et passibilem in eo divinitatis 148 substantiam asserunt. Contra quorum blasphemias oportet nos in una persona Christi geminae naturae proprietatem ostendere, passionemque ejus in sola humanitatis susceptione manifestare, ut si [Col. 0601B] forte aliqui stultorum hujus sententiae errore decepti sunt, dum ista legerint resipiscant, rectaeque fidei veritatem firmiter teneant. Nam procul dubio multi sunt, qui secundum apostoli vocem prurientes auribus a veritate auditum avertunt, ad fabulas autem convertuntur. Ergo sicut immaculata fides, et sancta Dei Ecclesia docet, confitemur Dominum nostrum Jesum Christum intemporaliter ex Patre Deo natum, temporaliter ex utero gloriosae virginis Mariae hominem editum, et ob hoc in una existente persona duas naturas habentem, deitatis qua ante saecula genitus, et humanitatis in qua diebus ultimis editus est, in illa secundum formam Dei, in ista secundum formam servi consistens; in illa Patri manens aequalis, in ista sine peccato similis [Col. 0601C] nostrae conditioni; in illa inviolabilis, in ista passibilis; in illa ex qua mori non potuit, in ista in qua mortem suscepit. Cujus geminae naturae distinctio primum ex litteris legis, deinde ex propheticis, et evangelicis atque apostolicis promenda est paganis, ut ea quae asserimus non argumentis, sed exemplis Scripturarum firmemus. Lex in una eademque persona Salvatoris nostri sic demonstrat utramque naturam, divinam, Domino loquente ad Moysen: «Ecce, inquit, mitto angelum meum qui praecedat te, observa eum et audi vocem ejus (Exod. XXIII, 20) ,» quia est nomen meum in illo, humanam, loquente eodem Domino ad Abraham: «In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII, 18) ,» id est, in carne Christi, quae de Abrahae stirpe descendit. [Col. 0601D] Prophetia in psalmis sub una eademque Christi persona sic ostendit utramque naturam, divinam, secundum illud, «ex utero ante luciferum genui te (Psal. CIX, 3) ,» humanam, secundum hoc, «et homo natus est in ea, et ipse fundavit eam (Psal. LXXXVI, 5) ;» divinam, secundum illud: «Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. XLIV, 2) ,» humanam, secundum hoc: «Speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 8) .» Prophetia in Proverbiis in una eademque Christi persona sic declarat utramque naturam, divinam secundum illud, «ante colles genuit me (Job XV, 7) ,» humanam secundum hoc, «Dominus creavit me in initio viarum suarum (Prov. VIII, 22) ;» divinam secundum illud, «necdum [Col. 0602A] erant abyssi, et ego jam concepta eram (Prov. VIII, 24) ,» humanam secundum hoc, «sapientia aedificavit sibi domum (Prov. XXIV, 3) ,» corporis utique sui templum, in quo filius Dei inhabitaret, dum Verbum est caro factum. Prophetia in Isaia sub una eademque Christi persona sic demonstrat utramque naturam, deitatis secundum illud: «Nunquid qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus? (Isai. LXVI, 9.) » humanitatis secundum hoc: «Ecce virgo in utero concipiet et pariet filium (Isa. VII, 14) ;» divinitatis secundum illud: «Rorate, coeli desuper, et nubes pluant justum, aperiatur terra et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul (Isa. XLV, 8) .» Item alibi, humanitatis secundum hoc, «Parvulus natus est nobis (Isa. IX, 6) ,» [Col. 0602B] divinitatis secundum illud, «Filius datus est nobis (Ibid.) » Parvulus enim Christus ad susceptae humanitatis naturam pertinet, quia homo est factus, filius autem datus, ad divinitatem, quia Dei Filius. Et ut ostenderet in utraque natura unam esse personam parvuli nati et filii dati, adjecit: «Vocabitur nomen ejus magni consilii angelus, Deus fortis, princeps futuri saeculi (Isa. IX, 6) .» In Evangelio quoque in uno eodemque Christo divinae naturae significatio, «Omnia per ipsum facta sunt (Rom. I, 37) ,» humanae naturae significatio, «Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me Patris (Joan. VI, 38) .» Paulus quoque apostolus in uno eodemque Christo naturam divinitatis exprimit, cum dicit: «Primogenitus omnis creaturae ipse est [Col. 0602C] ante omnes, et omnia in illo constant (Coloss. I, 17) ,» humanitatis declarat naturam, cum dicit, «Ipse est caput corporis Ecclesiae (Coloss. I, 18) ,» et alibi: «Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philip. II, 6) .» Per hoc enim quod dicit, qui cum in forma Dei esset, naturam in eo divinae majestatis ostendit, per hoc autem quod adjecit, formam servi accepit, naturam humanitatis significat, et iterum: «Cum esset, inquit, dives, pauper factus est (II Cor. VIII, 9) ,» ut illius inopia nos divites essemus; ubi enim dixit, cum esset dives, divinae naturae gloria panditur, et ubi adjecit, pauper factus est, humanae infirmitatis subjectio demonstratur atque servilis habitus assumptio. [Col. 0602D] Item in ipso initio apostolici symboli gemina sic ostenditur in uno eodemque Christo naturae distinctio, deitatis ex Patre, dum dicit: Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, et in Christum Jesum Filium ejus unicum, Dominum nostrum, humanitatis ex matre, dum adjecit, natum de Spiritu sancto ex utero Mariae virginis. Ecce ex utroque Testamento duae naturae in Christo, divinitatis una, humanitatis altera, quae quidem gemina unam fecit personam, quia unus idemque mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus.
Jam vero de passione ejusdem Salvatoris nostri et Domini Jesu Christi quam in sola humanitate, non in deitate sustinuit, sicut superius legis et prophetarum [Col. 0603A] auctoritas, Evangeliorum quoque et apostolorum praedicatio adhibenda est: lex de passione corporis Christi sic dicit. «Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum (Gen. XLIX, 11) .» Quid hic pallium? quid stola, nisi caro Christi passionis sanguine decorata? haec enim sola contumelias crucis sustinuit, divinae vero naturae majestas nihil injuriae sensit; propheta quoque in psalmis passionem Christi in carne sola sic asserit: «Foderunt manus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea (Psal. XXI, 17) ,» ubi non deitatis, sed tantum corporis injuria intelligitur. Ibi enim membrorum significatione sola caro clavis suspensa in ligno atque suffixa pronuntiatur, sicut et in Jeremia legitur, «Venite, mittamus lignum in panem [Col. 0603B] ejus (Jer. XI, 19) ,» id est, crucem in corpore ejus. Neque enim divinitas ligno suspendi potuit, sed sola humanitas in cruce suffixa pependit. Cujus etiam caro tolerantiam mortis perpessa sic ostenditur alibi dum dicitur: «Caro mea requiescet in spe (Psal. XV, 9) ,» utique quia sola in Christo materia carnis mortis fragilitate defuncta, spem resurrectionis suae exspectabat, et sine corruptione recepturam dum adjicit: «Nec dabis sanctum tuum videre corruptionem (Act. II, 27) .» Salomon autem in Canticis canticorum passionem carnis Christi sic praedicans dicit: «Manus meae distillaverunt myrrham, et digiti mei guttam (Cant. V, 5) ,» ubi specialiter ostenditur in manibus ac digitis solam carnem Christi infixam stipite, sicut in psalmo centesimo octavo [Col. 0603C] decimo legitur: «Confige clavis timoris tui carnes meas (Psal. CXVIII, 120) .» Isaias autem Christum in sola humanitate quae apparuit, passionis injuriam suscepisse ita praedixit: «Homo, inquit, in plaga et sciens ferre infirmitates, vere languores nostros ipse portavit (Isa. LIII, 4) ;» quis ipse nisi utique homo? Nam pati, et deficere in illo natura Dei non potuit, sed homo portavit in eo passionem et mortem, in quo et ipsa mors habet conditionem. Nam cum eum diceret venire de Edon tinctis vestibus de Bosra adjecit: «Quare rubrum est vestimentum tuum, et indumentum tuum tanquam calcantium in torculari? (Isa. LXIII, 2.) » Quid hic per vestimentum suum tanquam calcantium in torculari? Quid hic per indumentum et vestimentum rubrum voluit [Col. 0603D] ostendere, nisi solam Christi carnis passionem crucis infectam cruore? Unde et ipsa passione chlamyde coccinea Christus induitur, ut imago sanguinis tantum in carne demonstretur. Jeremias quoque corpus suum obtulisse Christum in passione sic loquitur: «Non sum, inquit, contumax, neque contradico, corpus meum dedi percutientibus (Isa. L, 6) ,» non dixit divinitatem quae passionem nescit perferre. Et iterum: «Posui scapulas meas ad flagella, maxillas ad palmas (Ibid.) ,» quod et ipsum ad carnis patientiam, non ad deitatis refertur injuriam. Et Zacharias: «Videbunt, inquit, in quem confixerunt (Zach. XII, 10) ;» quem alium, nisi indubitanter hominem quem Judaei crucifixerunt, et in [Col. 0604A] carne judicantem videbunt? Ecce pronuntiatur ex lege et prophetis. Cujus quidem fidei veritas est tam efficax, ut eam nec tyranni sua potuerint crudelitate confundere, nec haereticorum subdola circumventio pessundare, nec hypocritarum diminuere fallax simulatio.
Transeamus inde ad Evangelia, ibi quaeramus Christum Filium Dei in sola carne portasse valitudines passionis et injuriam crucis, loquente ipso discipulis: «Ecce ascendimus Jerosolymam, et consummabuntur omnia quae scripta sunt per prophetas de Filio hominis, tradetur enim gentibus, et illudetur et flagellabitur, et conspuetur, et postquam flagellaverint, occident eum, et in die tertia resurget (Luc. XVIII, 31, 33) ,» quod totum in Christo secundum [Col. 0604B] hominem dictum, non ad substantiam deitatis, sed ad naturam pertinet carnis, quod etiam in sequentibus docetur, Judaeis dicentibus Christo, «Quod signum ostendis nobis, quia hoc facis? (Joan. II, 18.) » Et dixit Jesus: «Solvite hoc templum, et post triduum suscitabo illud (Joan. II, 19) ,» hoc autem dixit de templo corporis sui, nam et in passione sua, dum corripiens proditorem, diceret: «Juda, osculo Filium hominis tradis? (Luc. XXII, 48.) » Quem tradere proditorem significat, nisi hominem quem et comprehenderunt? Non deitatem quam caecati perfidia agnoscere non potuerunt. Beatus autem apostolus Paulus Christum in homine solum pertulisse crucem sic asserit: «Ut homo, inquit, humiliavit semetipsum, factus obediens usque [Col. 0604C] ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II, 8) .» Qui proinde dixit ut homo, ut nuncupatione hominis distinctio naturae insinuaretur passibilis, quod confirmans alias ait: «An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus? qui non infirmatur, sed potens est in vobis. Nam et si crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei (II Cor. XIII, 34) .» Passus est ergo Christus et mortuus, sed ex nostra infirmitate, vivit autem impassibilis et immortalis, sed ex sua virtute, quae tanta est, ut in se nec passionem recipiat, nec mortem admittat. Petrus quoque apostolus, princeps apostolorum, Christi supplicium sic praedicat in solo corpore consummatum: «Qui peccata, inquit, nostra pertulit in corpore suo super lignum, ut peccatis [Col. 0604D] mortui, justitiae viveremus, cujus livore sanati sumus (I Petr. II, 24) ;» et paulo post: «Christo igitur passo in carne.» Ergo si Christus in carne passus est non secundum Deum, sed secundum hominem crucifixus. Ecce perpatuit de Filio Dei quod passus est, quod mortuus est, corporis tantum fuisse, non deitatis. Aliena sunt enim ista de eo, testante propheta de illo: «Deus sempiternus Dominus creans fines terrae, non laborabit, neque deficiet (Isa. XL, 28) ,» et in psalmo: «Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28) ;» omnes enim in Christo infirmitates humanitas sola portavit. Caro enim habuit vagitus infantis, non divinitas. Caro est pannis involuta, non deitas. Caro habuit alimenta. Caro [Col. 0605A] portavit aetatum commercia. Nam et quod fatigatus est, quod esuriit, quod dormivit, quod flevit, quod passioni proximus tristis fuit, quod postremo ipsam passionem et mortis conditionem sustinuit, totum hoc ad infirmitatem pertinet humanitatis, non ad incomprehensibilem substantiam deitatis. Unus est enim Christus Deus et homo, caro et Verbum. Sed unde Deus, inde habet immortalitatem, unde homo, inde pertulit passionem, et unde caro, inde mortuus, et unde Verbum, inde aeternus. Neque enim potest esse deitate passibilis, qui est virtute paternae gloriae naturae aequalis, unde Patri derogatur, dum natura deitatis in Filio passibilis creditur. Nam si una Patris et Filii substantia est, utique sicut Pater, ita et Filius immortalis. Et ego et Pater unum sumus, sicut in Patre [Col. 0605B] non est mors, ita nec in Dei Filio mors. Et si verum est, omnia quae habet Pater mea sunt, ergo immortalitas Patris cum Filio communis est. Nam, quod ait Apostolus de infidelium ignorantia, «Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) ,» non quod quasi Dominus gloriae sit crucifixus, ut natura deitatis videatur esse passibilis, sed quia unus in utraque natura est Christus, secundum assumptam hominis formam Dominus gloriae dicitur passus, sicut econtrario est illud: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo Filius hominis, dum de coelo non descendisset, nisi tantum Dei Filius, nondum idem factus Filius hominis. Propter personae ergo unitatem 149 et ad hominem referuntur in Christo [Col. 0605C] quae Dei propria sunt, et divinitati ascribuntur quae hominis sunt, et ideo dum pati ac mori dicitur, non est deitatis, sed carnis proprium, sic tamen propter unitatem personae ipse Deus, et natus ex virgine, et passus et mortuus praedicatur, sed infirmitate carnis nostrae, non virtute divinitatis suae. Quod vero idem Apostolus ait: «Si enim inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus (Rom. V, 10) ,» sic dicitur Dei Filius mortuus, sicut dicitur de martyribus passis ac mortuis, quorum tamen non sunt animae occisae in corporis passione, ore Veritatis testante: «Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. X, 28) ,» ubi agnosci oportet, si animae martyrum corpore perempto suppliciis exstingui [Col. 0605D] non possunt, Deus qui conditor est animarum, quomodo per crucem carnis pati potuit exitium mortis? Quod etiam alibi apertius declaratur, eodem Filio Dei loquente: «Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam (Joan. X, 17) .» Quod si ipsa deitas mortua exstitit, quaero quis animam ipsius resumpsit, stultum est ergo crucis passionem divinae applicare naturae, sed tantum creabili et humanae, sola enim caro crucis exitium sensit, sola caro lanceam pertulit, sola, sanguine et aqua manavit, ipsa sola mortua, ipsa sola in sepulcro posita, ipsa sola tertia die resuscitata, etiam glorificata coelos adiit, in qua venturus est judicare in gloria Patris, judicaturus [Col. 0606A] de vivis ac mortuis. Prolatis ergo Novi ac Veteris Testamenti testimoniis in quibus duae naturae Christi patefactae sunt in una subsistentes persona, in quibus et passio ejus apparuit in homine solo expleta.
Deinde oportuit sententias subnecti sanctorum patrum qui in sacris litteris ingenti gloria refulserunt, ut etiam eorum traditione perpateat, quia Dominus noster Jesus Christus ex duabus naturis et una persona subsistit, quia mortem et passionem in sola carne suscepit. Sanctus ergo Hilarius in explanatione epistolae ad Timotheum sic loquitur: Nam et cum dicit Scriptura, homo Christus, et cum dicit Christus mortuus est, cum dicit Verbum caro factum est, non est spoliandus per fraudulentiam [Col. 0606B] legentis expositionibus suis sermo. Nam ubi homo Christus est, praecedit mediator Dei atque hominum, ex Deo homo uterque unum et inter hominem et Deum medius confessione in se utriusque naturae, ubi Christus mortuus est subjicitur, qui resurrexit, qui est in dextera Dei. In morte ejus carnis nostrae infirmitas est, in resurrectione virtus ejus, in consensu Dei dignitas. Sanctus quoque Ambrosius in expositione Evangelii secundum Lucam sic asserit: Non enim suam, sed nostram crucem Christus ascendit, nec mors illa divinitatis, sed hominis fuit; et paulo post: Etenim Christus omnia, et in Christo omnia, et in singulis Christus. Caro tamen moritur, ut resurgat. Item in eodem libro exponens inter alia dicit: Tristis est anima [Col. 0606C] mea; et alibi: Nunc anima mea turbata est valde. Non ergo suscipiens, sed suscepta turbatur, anima enim obnoxia passionibus, divinitas libera, etenim spiritus promptus, caro autem infirma. Tristis autem non ipse est, sed anima, non est tristis sapientia, non divina substantia, sed anima. Suscepit corpus meum, non me fefellit, ut aliud esset et aliud videretur. Sanctus Athanasius in tractatu quem scripsit de Christi nativitate sic dicit: In hoc sit ergo, fratres charissimi, fides nostra, in hoc tota salus et vita consistat, ut credamus Deum Dei Filium primum, ante omnia saecula a Deo Patre invisibiliter genitum, deinde a Maria virgine secundum hominem natum, secundum hunc hominem passum, mortuum, sepultum, resurrexisse ab inferis, [Col. 0606D] ascendisse in coelum. Item idem in expositione fidei: Verbum, inquit, nascitur de Maria virgine accipiens corpus animale, sed neque sermo comprehensus est carne, sed in carne et supra carnem, et sicut Dei praescius, ita Dei virtus, Dei veritas. Passus autem humana carne, sed sermo Dei impassibilis est. In passione quidem moritur homo, ut vivificaret protoplastum qui ceciderat per inobedientiam. Sanctus Gregorius scribens ad Caledonium dicit: Naturae enim duae in Christo, Deus et homo, non autem duo Filii, nec dii duo. Item idem in sermone de Filio: Uno autem, inquit, capitulo moneo, ut altiora quidem ascribas divinitati et illi naturae quae passionibus et corpore probatur esse superior, [Col. 0607A] humiliora autem naturae humanae attribuas, quae ex parte infirmitatis nostrae assumpta est. Item ipse in quarto libro contra Eunomium: Et ne aliquis incorruptibili naturae deitatis crucem passionis applicet, per alia manifestius talem emendat errorem, mediatorem ipsum Dei hominum et hominem et Deum ipsum nominans, ut cum duo de uno dicantur, congruum intelligatur circa utrumque. Circa Deum tamen quidem impassibilitas, circa humanitatem autem dispensatio passionis. Sanctus quoque Basilius in quarto libro contra Eunomium ita scribit: Quid est Dominus creavit me et ante omnes colles genuit me? Ubi intelligendum est, hoc quod genuit de Dei Filio, hoc autem quod dicit creavit de ea parte, qua in forma servi est, ut utramque naturam in una persona ostenderet. Sanctus Cyrillus in prima [Col. 0607B] ad Successum epistola dicit: Ergo quantum quidem ad intellectum pertinet et fidem, tantumdem oculis animae, quemadmodum incarnatus est unigenitus, duas naturas esse dicimus, unum autem Filium et Christum Dominum Deum, Verbum incarnatum et hominem factum confitemur. Item in secunda ad eumdem Successum epistola sic ait: Cum unus, inquit, sit solus Filius Christus, idem ipse Deus et homo sicut in deitate perfectus, ita et in humanitate. Non autem ipsum unigenitum Filium Dei secundum quod intelligitur et est Deus, passum esse in sua natura, sed terrena natura. Oportet etenim necessario utraque servare uni et vero Filio, et non pati secundum deitatem, et dici passum esse eumdem secundum humanitatem, [Col. 0607C] ipsius enim passa est caro. Item in expositione Levitici inter alia: Totum in his iterum circumspice Salvatoris nostri mysterium, et emundationem quae per sanctum baptisma fit, duas enim aviculas sumi jubetur, vivas et mundas, ut intelligas per volatilia coelestem hominem simul et Deum in duabus naturis, quantum pertinet ad rationem, dividendum unicuique convenientem. Item sanctus Augustinus: Neque enim in illa susceptione alterum eorum in alterum conversum atque mutatum est, nec divinitas quippe in creaturam mutata est, nec creatura in divinitatem augmentavit aliquid deitatis. Sed absit ut augmentum recipiat ineffabilis et incomprehensibilis plenitudo, manet ergo utraque Filii Dei natura et una [Col. 0607D] persona. Rursus ipse adversus Maximum: Si ergo attendas distinctiones naturarum, Filius Dei de coelo descendit, Filius hominis crucifixus est; si unitatem personae, Filius de coelo descendit et Filius crucifixus est in terra; idem in sequentibus: Oportebat Christum pati et resurgere a mortuis die tertia, ubi resurgit, nisi in eo quod potuit cadere? ubi resurrexit nisi in eo ubi mortuus? Quaere mortem in Verbo, nunquam esse potuit. Quaere mortem in carne, plane ibi fuit, et ideo ibi fuit quia mors vera fuit; et paulo post: Quid miraris? Certe vita est Christus, quaere mortuam vitam, nec anima mortua est, nec Verbum mortuum est. Caro tantum mortua est, quare? ut in ea mors moreretur. Idem in expositione [Col. 0608A] Joannis evangelistae: Quis ergo est per quem factus est mundus? Christus Jesus, sed in forma Dei; quis est sub Pontio Pilato crucifixus? idem ipse Christus, sed in forma servi. Beatus quoque Leo apostolicae sedis antistes in sua epistola quam scripsit ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum sic ait: Salva ergo proprietate utriusque naturae et in unam coeunte personam, suscepta est a majestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas, et ad resolvendum conditionis nostrae debitum inviolabilis natura est unita naturae passibili, ut quod nostris remediis congruebat, unus atque idem mediator Dei et hominum Christus Jesus et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero. In integra ergo hominis perfectaque veri natura, verus natus est Deus, totus in suis, [Col. 0608B] totus in nostris; et paulo post: Qui manens in forma Dei fecit hominem, idem in forma servi factus est homo, tenet enim sine defectu proprietatem suam utraque natura, et sicut forma servi Dei formam non adimit, ita forma Dei formam servi non minuit. Item paulo post: Agit enim utraque forma cum alterius communione quod proprium est, Verbo scilicet operante quod Verbi est, et in carne exsequente quod carnis est; unum horum coruscat miraculis, aliud succumbit injuriis, et sicut Verbum ab aequalitate paternae gloriae non recedit, ita caro naturam nostri generis non relinquit. Sanctus quoque Fulgentius in libro quem de Incarnatione Domini nostri Jesu Christi scripsit inter alia sic intulit: [Col. 0608C] Dico itaque vobis juxta sanctorum patrum traditionem, Dominum nostrum Jesum Christum in duabus naturis inconfusis, id est divinitatis et humanitatis, unam personam sive substantiam confiteri; idem post alia: Si quis ergo in Domino nostro Jesu Christo, aut duas naturas aut unam noluerit, sive dubitaverit credere, aut praedicare personam, vel si quis noluerit confiteri eumdem Deum atque hominem, id est Verbum incarnatum de Maria virgine pro nostra salute veraciter natum, tamen a catholica fide deprehenditur ac demonstratur extraneus, ut sacramento redemptionis humanae resistat ingratus. Et paulo post: Verbum caro factum est, unus ex utraque et in utraque, id est in humana divinaque natura prorsus initio gloriosa persistit, ut sive divinitati [Col. 0608D] Christi humanitatem quis demat, sive humanitati divinitatem detrahat, Christum sacrilega infidelitate et blasphema praedicatione dissolvat. Item paulo post: Christus pro nobis carne est passus qui de Deo Patre natus solus est impassibilis Deus. Ipsum itaque Christum Filium Dei qui pro nobis mortem carne gustasse, salva immortalitate divinitatis ejus, veraciter credimus. Item post hoc: Quia non est alter Deus, alter homo, sed idem unus est Christus Deus et homo, profecto idem Deus Christus qui et mortem suam carne suscepit, et idem homo Christus est qui mortem suam divinitate destruxit, idem quippe Christus Dei Filius qui divinitate mori non potuit, carne mortuus est, quam mortalem Deus [Col. 0609A] immortalis accepit, et ideo Christus Dei Filius carne mortuus resurrexit, quia immortalitatem suae divinitatis carne mortuus non amisit; hinc est quod etiam post resurrectionem suam sicut in cicatricibus veris et in vera comestione piscis et mellis soliditatem in se vere carnis edocuit, ita clausis foribus ingrediens veram in se virtutem sempiternae divinitatis ostendit, ut agnosceretur et naturalis fuisse Christi morientis infirmitas, et eidem morienti naturalis inesse majestas: haec quidem quae tam divinae Scripturae quam etiam sanctorum Patrum eloquentia docuerunt, decretis nostris breviter inserta protulimus, demonstrantes geminam carnis et deitatis naturam in una Domini et Salvatoris nostri persona, passum quoque eumdem in ea natura quae corporis est, non passum in ea natura quae [Col. 0609B] deitatis est. Hinc ergo concordi sententia definitioni pro confirmatione sui propriam subscriptionem subjecimus. Isidorus in Christi nomine ecclesiae Spalensis episcopus subscripsi. Bisinus in Christi nomine ecclesiae Liberitanae episcopussub scripsi. Rufinus in Christi [Col. 0610A] nomine ecclesiae Asidonensis episcopus subscripsi. Cambra in Christi nomine ecclesiae Italensis episcopus subcripsi. Fidentius in Christi nomine ecclesiae Tuicitanae episcopus subscripsi. Theodulphus in Christi nomine ecclesiae Cordubensis episcopus subscripsi. Honorius in Christi nomine ecclesiae Malacitanae episcopus subscripsi.
Habes hucusque, studiose lector (auctore Isidoro Spalensi), quem ordinem observare debeant, qui concilium celebrare constituunt, canones item apostolorum, decreta quoque 30 pontificum, a Clemente scilicet usque ad Silvestrum, acta denique quinquaginta duorum conciliorum.
150 Hactenus digestis conciliis sanctorum Patrum sequuntur decreta praesulum Romanorum praefatae sedis apostolicae praesulum constituta, quae ad fidei regulam vel ecclesiasticam pertinent disciplinam in hoc libro [Col. 0610B] diligenti cura collecta sunt, ita ut singulorum pontificum quotquot decreta a nobis reperta sunt sub uniuscujusque epistolae serie propriis titulis praenotarentur eo modo quo superius priscorum Patrum canones nostro studio ordinati sunt, quatenus lectoris industria facilius intelligere possit, dum capitulis propriis distincta intendit.
[Col. 0609B] Temporibus sancti Silvestri papae et Constantini piissimi Augusti factum est magnum concilium in Nicaena Bythiniae, et congregati sunt regulariter ejusdem [Col. 0609C] Silvestri papae vocatione in idipsum trecenti decem et octo episcopi catholici qui exposuerunt fidem integram catholicam immaculatam, et damnaverunt Arium, Fotinum, Sabelliumque atque sequaces eorum. Eodemque tempore et XIII Kalendarum Juliarum, die qua memoratum, concilium magnum in Nicaea congregatum est, canonica jam facta papae vocatione in urbem Romam congregavit, et ipse cum concilio praefati Constantini Augusti ducentos quinquaginta octo episcopos, et damnavit iterum tam Calixtum quam Arium, et Fotinum atque Sabellium, et constituit ut presbyterum Arianum resipiscentem non susciperet, nisi episcopus ejusdem loci eum reconciliaret, et sacrosancto chrismate per episcopalis manus impositionem sancti Spiritus gratia [Col. 0609D] qua ab haereticis dari non potest, confirmaret. In qua et consensu et subscriptione omnium constitutum est, ut nullus laicus crimen clerico audeat inferre, et ut presbyter non adversus episcopum, non diaconus adversus presbyterum, non subdiaconus adversus diaconum, non acolythus adversus subdiaconum, non exorcista adversus acolythum, non lector adversus exorcistam, non ostiarius adversus lectorem det accusationem aliquam, et non damnabitur praesul nisi in septuaginta duobus. Neque praesul summus a quoquam judicabitur, quoniam scriptum est. «Non est discipulus super magistrum (Matth. X, 24) ,» presbyter autem cardinalis nisi quadraginta quatuor testibus non damnabitur, diaconus cardinarius constructus urbis Romae nisi in viginti sex non damnabitur, [Col. 0610B] subdiaconus, acolythus, exorcista, lector, ostiarius nisi, sicut scriptum est, in septem testibus non damnabitur. Testes autem et accusatores sine [Col. 0610C] aliqua sint infamia uxores et filios habentes, et omnino Christum praedicantes; testimonium laici adversus clericum nemo recipiat, nemo enim clericum quemlibet in publico examinare praesumat nisi in ecclesia; nemo enim clericus vel diaconus aut presbyter, propter quamlibet causam intret in curiam, nec ante judicem cinctum causam dicere praesumat, quoniam omnis curia a cruore dicitur et immolatione simulacrorum. Et si quis clericus accusans clericum in curiam introiverit, anathema suscipiat. Haec inter caetera in praedicta omni consulta constituit synodo, ut sacrificium altaris non in serico panno, aut tincto quisquam celebrare praesumeret, sed in puro lineo ab episcopo consecrato, terreno scilicet lino procreato atque contexto, sicut [Col. 0610D] corpus Domini nostri Jesu Christi in sindone munda sepultum fuit. Et si quis desideraret in ecclesia militare, aut proficere, ut esset prius ostiarius, deinde lector, et postea exorcista per tempora quae episcopus constituerit, deinde acolythus annos quinque, subdiaconus quinque annis, custos martyrum annis quinque, diaconus annis quinque, presbyter annis tribus, probatus ex omni parte in tantum ut etiam ab his qui foris sunt testimonium habeat bonum, unius videlicet uxoris virum quae tamen a sacerdote sit benedicta, et si probatus fuerit dignus, et vota populi et cleri concurrerint canonice episcopis consecretur, quem postea nec clerus, nec populus perturbare debet; quia episcopi qui throni Dei vocantur non sunt lacerandi, de quibus ait beatus Paulus apostolus: [Col. 0611A] «Seniorem ne increpaveris, sed ut patrem obsecra (I Tim. V, 1) ,» legimus namque ipso Domino dicente «non esse discipulum super magistrum (Matth. X, 24) ,» hoc est, non sibi debere quemquam ad injuriam doctorum vindicare doctrinam, nec aliqua machinatione Domini discipulos, id est, apostolorum successores detrahere aut infamare, quia injuria doctorum ad Christum pertinet cujus vice legatione funguntur; qualiter enim Dominum contristent, qui hoc agere praesumunt, Dominus in Evangelio testatur, ait enim ipse Salvator: «Quod expediat scandalizanti unum de pusillis istis in maris profunda demergi, et molam asinariam collo ejus suspendi (Matth. XVIII, 6) .» Si talis ergo poena Domini discipulos scandalizantibus promittitur, quid [Col. 0611B] in futuro eis provenire debeat summopere pensandum est, quam non parum periculi illis manere poterit ante Dominum, qui haec detrectent suis exhibere ministris? Quod ita demum probare poterit, si Deum timeant qui talia exercere minime formidant, si imposito sibimet improbo silentio a talibus se deinceps [Col. 0612A] custodiant: quia nihil prodest homini reliqua bona agere nisi mens ab iniquitate revocetur, et ab obtrectationibus lingua cohibeatur. Unde ait Propheta: «Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum, diverte a malo, et fac bonum. (Psal. XXXIII, 14) .» Nemo enim bonum faciens, alteri verbo aut facto nocere vult, et reliqua. Hic in memorata constituit omnium consensu synodo, ut nullus presbyter missas celebrare praesumat, nisi in sacratis ab episcopo locis qui sui particeps de caetero voluerit esse sacerdotii. Et pietatis affectu hic sanctissimus papa subgesta synodica revocavit apostolica auctoritate multos ab aliis episcopis excommunicatos, et a tyrannis ejectos ad communionem, et restituit eos in ecclesiis quibus fuerant olim instituti [Col. 0612B] sub satisfactione, atque purgatos eos recepit dans exempla futuris eruendi sacerdotes de persequentium manibus. Constituit etiam nulla ratione transmarinum hominem penes nos in clericatus gradu suscipi, nisi quinque episcoporum designatus sit chirographis.
Domino sancto et apostolici culminis venerando [Col. 0611C] MARCO sanctae Romanae et apostolicae sedis, atque universalis Ecclesiae papae, ATHANASIUS et universi Aegyptiorum episcopi.
Ad vos pervenisse non dubitamus quanta et qualia ab haereticis, et maxime ab Arianis quotidie patimur, quam in tantum ab eis persequamur, ut etiam vivere nos taedeat. Nam instanti tempore subito et insperate in nos irruentes, nosque juxta praeceptum Domini, qui ait: «Si vos persecuti fuerint in unam civitatem, fugite in aliam (Matth. X, 23) ,» fugiendo propter cladem populi, declinantes nos comprehendere non valuerunt, sed omnia nostra depopulati sunt, in tantum enim nostra vastaverunt, ut nec libros, nec vestimenta ecclesiastica, aliaque ornamenta, nec reliqua utensilia nobis dimitterent. Libros vero nostros usque [Col. 0611D] ad minimum incendentes, nec iota unum relinquentes propter veritatis fidem Nicaenam synodum, qua clerus et populus imbuebatur, et maxime jam imbuti erant in contumeliam nostram, et omnium Christianorum incenderunt. Quapropter precamur, Pater beatissime, quia non dubitamus apud vos plenaria esse Nicaeni concilii exemplaria, ut nobis illa quae sanctae recordationis praedecessoris vestri Sylvestri fuerunt sub tuta mittatis stipulatione. Nam quando praedictae synodo cum beatae memoriae Alexandro, digno Deo, pontifice nostro, id est, Alexandrinae magnae civitatis episcopo, in diaconatus interfuimus officio sub nostrae poenitentiae testimonio per beatos viros Victorem, Vincentium presbyteros apostolicae sedis apocrisarios, missa sunt praedicto papae Sylvestro cum astipulatione [Col. 0612B] subnexa capitula septuaginta. Sane precantibus nobis octoginta in memorata capitula tractata sunt synodo, scilicet quadraginta, a Graecis Graeca lingua edita, et quadraginta a Latinis similiter Latina edita [Col. 0612C] lingua; sed visum est trecentis decem et octo Patribus in praedicto sancto Spiritu repletis concilio congregatis, et maxime jam dicto Alexandro, et apostolicae sedis apocrisariis, ut decem capitula adunarentur, aliis atque congruis in locis insererentur, et ad formam sexaginta discipulorum vel totius orbis terrae linguarum, sexaginta tanti et tam excellentis concilii fierent capitula, quae omnem Christianorum informarent orbem et omnes sub sacerdotali et Christiano nomine degentes, una fides et una sacerdotalis atque clericalis regeret norma, nec quisquam a suo dissideret capite. Nunc ergo ut praedictum est inimici sanctae Dei Ecclesiae, et maxime Ariani a quibus quotidie expugnamur, conterimur et opprimimur praefata septuaginta Nicaeni [Col. 0612D] concilii capitula quae de praefata synodo jam facta jubente Domino meo Alexandro, decreto omnium episcoporum attuli, quae etiam coram omnibus recitavi atque transcripsi, sunt igne combusta, optamus ut a vestrae sanctae sedis Ecclesiae auctoritate quae est mater et caput omnium Ecclesiarum ea ad correptionem et recreationem fidelium orthodoxorum percipere per praesentes legatos mereamur. Vere novimus apostolatus vestri cor gratia sancti Spiritus in tantum esse accensum, ut omnibus oppressis succurratis, quanto magis nobis qui, licet exigui ordinis, tamen vestri sumus vobisque obedientes cum omnibus nobis commissis, et sumus, et esse semper volumus. Ideo decet et oportet vos nobis haec quae rogamus, et alia quae necessaria juxta sapientiam quam vobis [Col. 0613A] praestitit altissimus esse cognoveritis absque tarditate praestare, ut tantae miseriae squalores a fidelium mentibus detergantur, et quasi vulnus corpori infixum aditu tantae miseriae obsecrato salutari curetur antidoto, ut divino freti juvamine, vestraque auctoritate atque auxilio roborati adversantium tergiversationes evadere valeamus, atque inconfuso vultu non fraude cujusquam perculsi assistere aeterno judici mereamur, et vocem audire Christi: «Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam: intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 23) .» Et subscriptio: Orantem pro nobis sanctum apostolatum vestrum longaevis Dominus conservet temporibus.
Dominis venerabilibus fratribus ATHANASIO et universis Aegyptiorum episcopis, MARCUS sanctae Romanae et apostolicae sedis, universalis Ecclesiae episcopus.
Doleo, fratres, et nimium contristor super afflictione vestra, sed oppido consolor, quod vento agitata non estis arundo, sed recti in fide inter omnes procellarum et turbinum colluctationes incessanter perduratis. Lectis ergo fraternitatis vestrae litteris vigorem constantiae vestrae quem olim noveramus, agnovimus congratulantes vobis, quod ad custodiendum gregem pastoralem curam vigilanter insequimini, ne lupi, qui sub specie ovium subintrarunt, bestiali saevitia supplices quasque dilacerent, qui [Col. 0613C] non ad hoc subintrarunt, ut aliqua correctione proficiant seu ut ea quae sunt sana, corrumpant. Quapropter moneo et hortor dilectionem vestram, ut bonum quod incoepistis adminiculante divina gratia usque in finem perducere satagatis veritatis voce monente: «Beatus qui perseveraverit usque in finem (Matth. XXIV, 13) ;» unde enim beata perseverantia nisi de virtute patientiae? Nam juxta Apostolum omnes qui voluerint pie vivere, in Christo persecutionem patientur, quae non in eo tamen computanda est, quod contra Christianam pietatem, aut ferro, aut ignibus agitur, aut quibuscunque suppliciis cum persecutionum saevitiam suppleant, sed dissimilitudines morum et contumaciae inobedientium, et malignarum tela linguarum, quibusque conflictationibus [Col. 0613D] communia semper membra pulsantur, a nulla piorum portio conflictatione sit libera. Ita ut periculis nec otio careant, nec labore, nam haec et omnia incrementa probabilium studiorum, et in eis usque in finem perseverantia atque bonae 151 voluntatis incrementa ad Christi gratiam semper sunt referenda, ut in omnibus quae agimus Deus omni perfecte laudetur tempore. De capitulorum namque verorum Nicaeni concilii, quibus nos interfuisse litteris vestrae fraternitatis significatis a nostris qui una vobiscum interfuerunt diligentioribus requisivimus collocutionibus, qui ita ut vestrae testatae sunt litterae omnem nobis ordinem exposuerunt, et vestram epistolam per omnia veram esse [Col. 0614A] testificati sunt non ut nos aliquid sinistrum vestra ex parte arbitraremur, sed ut nos et vos illosque absque ulla in posterum titubatione unum sentire optaremus, et sancta Romana Ecclesia quae semper immaculata mansit, et Domino praevidente, et beato Petro apostolo opem ferente in futuro manebit, sine ulla haereticorum insultatione firma et immobilis omni tempore persisteret. His ita peractis diligenter requirentes in sancto nostrae et apostolicae sedis scrinio eadem quae sanctae recordationis praedecessori meo Silvestro sunt directa septuaginta (sicut significastis) capitula illaesa invenimus. Ipsa enim vobis propter auctoritatem, et subscriptionem tantorum Patrum, et ejus magni concilii minime misimus, sed per eadem coram apocrisiariis vestris alia [Col. 0614B] similia, eumdem numerum eademque verba, et ipsam subscriptionem continentia vobis rescribere, et sub certa stipulatione et confirmatione mittere curavimus. Et quis est qui fratribus suis talia negare audeat? Nam non negligenda nobis haec per sancti Spiritus gratiam Dominus docuit, sed fideliter exercenda et fratribus contradenda et docenda distribuit. Haec apostolorum viva traditio, haec est vera charitas quae praedicanda est, et praecipue diligenda ac fovenda, atque fiducialiter ab omnibus tenenda, haec sancta et apostolica mater omnium Ecclesiarum Christi Ecclesia quae per omnipotentis Dei gratiam a tramite apostolicae traditionis nunquam errasse probatur, nec haereticorum novitatibus depravanda succubuit, sed ut in exordio normam fidei [Col. 0614C] Christianae percepit ab auctoribus suis apostolorum Christi principibus illibata finetenus manet, secundum ipsius Domini Salvatoris divinam pollicitationem, qui discipulorum suorum principi in suis fatus est Evangeliis: «Simon, inquiens: Ecce Satan expetivit ut cribraret vos sicut qui cribrat triticum, ego autem pro te rogavi ut non deficiat fides tua, et tu aliquando confirma fratres tuos (Luc. XXII, 31) .» Consideret itaque vestra excellens prudentia quam bonum sit supersistere in dispensatione vobis credita, et in fide recta, atque haereticis et aemulis Christi repugnare, et nunquam a veritatis tramite declinare, quoniam Dominus et Salvator omnium cujus fide est, qui pro nobis mori non dubitavit, et proprio nos suo redemit sanguine; qui fidem beati Petri [Col. 0614D] non defecturam promisit, et confirmare eum fratres suos admonuit quod apostolicos pontifices meae exiguitatis praedecessores confidenter fecisse semper cunctis est cognitum, quorum et pusillitas mea, licet impar sit et infirma, pro suscepto tamen divina dignatione ministerio, pedissequa cupit existere. Vae enim erit nobis qui hujus ministerii onus susceptum habemus, si veritatem Salvatoris nostri Jesu Christi, quam apostoli praedicaverunt, praedicare neglexerimus; vae erit nobis si silentio veritatem oppresserimus qui erogare nummulariis jubemur, id est Christianos populos imbuere et docere, quid in ipsius Christi futuro dicturi sumus examine, si sermonis ejus veritatem confundimur praedicare? Quid [Col. 0615A] erit de nobis cum de commissis nobis animabus, et de officio suscepto rationem justus judex Christus Deus noster districtam exegerit. Ideo, fratres, hortor dilectionem vestram, obtestor et moneo, ut quae debetis et potestis sollicitudine vigiletis ad investigandos haereticos et inimicos sanctae Dei Ecclesiae, et a suis mentibus ne pestis haec latius divulgetur, severitate qua potestis pro viribus exstirpetis, quoniam [Col. 0616A] ut habebit a Deo digne remunerationis praemium qui diligentius quod ad salutem commissae sibi plebis proficiat, fuerit exsecutus, ita ante tribunal Domini de reatu negligentiae se non poterit excusare quicunque plebem suam contra sacrilegae praesuasionis auctores noluerit custodire. Data XX Kalendas Novembris, Nepotiano et Secundo viris clarissimis consulibus.
Incipit Romana synodus habita a Julio papa, et reliquis orthodoxis episcopis.
In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, imperantibus quoque Constantio et Constante Augustis, anno quarto, sub die XIX Kalendarum [Col. 0615B] Octobrium, indictione sexta, praesidente sancto ac beatissimo Julio papa sedis apostolicae urbis Romae, praepositis sacrosanctis et venerabilibus Evangeliis in Ecclesia Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, quae vocatur Constantiniana, residentibus etiam viris venerabilibus pariterque cum eo audientibus Benedicto Aquileiensi episcopo, Rufo Carthaginensi episcopo, Agapito Ravennatis ecclesiae episcopo, Julio Mediolanensi episcopo, Luciano Maurianensi et reliquis cum eis centum sexdecim episcopis, Julius sanctissimus praedictus episcopus urbis Romae dixit: Sanctae Dei et apostolicae synodo et Dei voluntate, et gratia indivisa communione sancti Spiritus in hac consonanter et unanimiter congregatae antiqua alma urbe Romae ad confirmationem sacram [Col. 0615C] et correctionem fidei nostrae, et Christianorum immaculatae disciplinae, ut nostis, beatissimi fratres, necesse est cogitare, et consonanter omnes nos docere secundum naturam Dei summi, et Patris sapientiam Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi omni desideranti humanam divinamque in eo attestante Veritatis voce naturam, «quoniam qui confitebitur me coram hominibus confitebor et ego eum coram Patre meo qui in coelis est. Qui autem negaverit me et verba mea, negabo eum et ego coram Patre meo qui in coelis est (Matth. X, 33) .» Unde oportet, ut primo fidem trecentorum decem et octo Patrum in Nicaena synodo corroboratam ponamus, et postmodum quae necessaria sunt fideliter tractemus. Cui ab omnibus una voce responsum [Col. 0615D] est: Ad hoc convenimus, ut post hoc primum secundum Dei voluntatem faciamus, et a fundamento Christi Jesu incipiamus, et denuo pro fratrum oppressione tractantes laboremus; quia dum illi graviter affliguntur, nos respirare, nec quiescere possumus, quia dum membra vexantur, corpus reliquum pacem, aut quietem minime habere poterit, haec est enim fides Nicaena generali tractata synodo.
Credimus in unum Deum Patrem omipotentem, omnium visibilium invisibiliumque factorem, et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei, natum ex Patre unigenitum; hoc est substantia Patris, Deum [Col. 0616A] ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, consubstantialem Patri per quem omnia facta sunt: et quae in coelo, et quae in terra; qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit; et incarnatus est, et homo factus [Col. 0616B] est, passus. Et resurrexit tertia die, et ascendit in coelos, et venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum, dicentes autem erat quando non erat, aut non erat antequam fieret, aut quia ex non existentibus factus est, aut ex altera substantia vel essentia dicentes esse, aut creatum; aut convertibilem Filium Dei: hos tales anathematizavit catholica et apostolica Ecclesia, hanc fidem venerabiliter trecenti decem et octo agnoverunt et corroboraverunt consonantes et unanimes scriptis explaneverunt. Nam Dominus noster mittens ad praedicantum discipulos suos ait: «Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Math. XXVIII, 19) ,» de quibus et affirmamus ita habere, et ita sapere, [Col. 0616C] sed etiam dudum sic habuisse, et ita sapuisse, et usque ad mortem pro hac instare fide anathematizantes omnem sine Deo haeresim. Haec omnia ex corde, et anima sapuisse, ex quo novimus nosmetipsos, et nunc sapere et dicere coram omnipotente Deo et Domino nostro Jesu Christo cum veritate testamur. His enim ita praelibatis ingenita Patris natura extranea est, sed praedicandum est esse consubstantialem Patri Filium, eo quod nullam aequalitatem ad creaturas factas Dei Filius habeat, sed soli Patri genitori per omnem modum sit similis, et non sit ex alia qualibet substantia vel essentia, sed ex Patris ante omnia. Siquidem exquisita sunt impia et iniqua, et sine Deo dogmata Arii, et consentientia ei sub praesentique omnium decreto complacuit anathematizari [Col. 0616D] impiam ejus sectam, et iniqua atque sine Deo verba simul et nomina quibus utebatur, Filio Dei blasphemans, et dicens ex non exstantibus esse, et iterum fuit aliquando quando non fuit. Quomodo enim fuit, aut quomodo iterum non fuit? Et pro libero arbitrio malitiae, atque virtutis capabilem Filium Dei dicentes, creaturam nominantes eum atque facturam. Haec ergo omnia fatua et anilia et blasphema anathematizavit sanctum et universale concilium, et nec usque ad auditum impiae sectae, atque timoris hujus, aut intellectum iniquorum sensum accommodant. Ea quidem quae de illo gesta [Col. 0617A] sunt qualem terminum habuerunt omnia jam audistis, et audietis nec nos forte videamur viro obloqui, propter delictum suum improperia digna portanti. Eos enim qui dividunt a Patre substantia et divinitate, et alienatur verbum a Patre, dividi ab Ecclesia catholica convenit, et esse alienos a nomine Christiano. Sint igitur nobis et omnibus anathema, eo quod Verbum veritatis videantur esse cauponati. Apostolicum namque praeceptum est: Si quis vobis annuntiaverit praeter quod accepistis, anathema sit. His ergo nullum communicare denuntiate: nulla est enim communicatio lucis ad tenebras; hos pellite procul ab omnibus: nulla enim concordia Christi ad Belial. Servate vos, fratres charissimi, ut neque scribatis eis, neque eorum scripta suscipiatis. Studete [Col. 0617B] simul et vos, fratres charissimi et comministri, tanquam spiritum et praesentes nostro concilio consentire, atque subscriptione vestra decernere, ut ab omnibus ubique comministris nostris consonantia una servetur. Abdicamus autem illos et extra terminos catholicae Ecclesiae procul abjiciamus, qui non affirmant quod Deus est Christus, sed aiunt: verus Deus non est, quia Filius est, sed verus Filius non est, ne genitus sit simul et ingenitus. Sic enim se intelligere natum profitentur, quia sic dixerunt: Quod natum est factum est. Et quia cum Christus ante saecula sit, dederunt ei principium atque finem, quod non in tempore, sed habet ante saecula. Oremus simul et pro nobis omnibus et reliquis oppressis fratribus, ut ipsi eruantur illaesi, et serventur immaculati, [Col. 0617C] ut quae bene placuerunt firma permaneant per Dominum nostrum Jesum Christum secundum bonam voluntatem facta, sicuti credimus Dei et Patris in Spiritu sancto, cui est gloria in saecula saeculorum. Amen. Trinitas consubstantialis aeterna est. Data Kalend. Novembris, Feliciano et Maximiano IV consulibus.
Venerabilibus fratribus universis Orientalibus episcopis JULIUS.
Decuerat vos, fratres, alios ecclesiasticis instruere disciplinis, et non talibus arguere machinantibus dicente Joanne Baptista: «Neminem concutiatis, neque calumniam faciatis (Luc. III, 14) ,» [Col. 0617D] et reliqua. De qua re et apostolus Paulus nos instruit dicens: «Fratres, et si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis instruite hujusmodi in spiritu lenitatis, considerans teipsum, ne et tu tenteris (Gal. VI, 1) ,» et reliqua. Et alibi Petrus apostolus ait: «Omnes unanimes in oratione estote, compatientes, fraternitatis amatores, misericordes, modesti, humiles, non reddentes malum pro malo, vel maledictum pro maledicto, sed e contrario benedicentes, quia in hoc vocati estis, ut benedictionem haereditate possideatis. Qui enim vult vitam diligere et videre dies bonos, coerceat linguam suam a malo, et labia ejus ne loquantur dolum; declinet a malo et faciat bonum, inquirat pacem [Col. 0618A] et sequatur eam, quia oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum, vultus autem Domini super facientes mala (I Petr. III, 8-12) .» Quid pejus est, fratres, quam ut sacerdotes Domini 152 qui ab omni mala coinquinatione, et a nocumento omnium Christianorum alieni debent existere. quanto magis a fratrum et coepiscoporum quos tueri et sublevare debent ab insidiis, et quos fovere et diligere summopere oportet, persequuntur eos ejicere, et communione privari detractant. Nec recordamini sapientiam quae ait: «Perversae enim cogitationes separant homines a Deo (Prov. XV, 26) ;» si perversae cogitationes separant homines a Deo, quanto magis opera iniqua? Quid enim nequius est quam illis de quibus Dominus ait: «Qui vos tangit, tangit pupillam [Col. 0618B] oculi mei (Zach. II, 8) ,» quisquam avertere, persequi, destruere nitatur? Probata autem virtus portat, protegit, et consolatur oppressos et docet insipientem. Est enim Deus testis cordis hominis, scrutatorque verus singularum conscientiarum, et linguarum singularum auditor, quam spiritus Domini replevit orbem terrarum, «et hoc quod continet omnia scientiam habet vocis.» Et alias idem ipse ait: Deus charitas est, in hoc apparuit charitas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per eum. In hoc est charitas non quasi nos dilexerimus Deum, scilicet quoniam ipse prior dilexit nos, et misit Filium suum propitiationem pro peccatis nostris. Charissimi, si Deus dilexit nos et nos debemus invicem diligere; Deum [Col. 0618C] nemo vidit unquam. Si diligamus invicem, Deus in nobis manet, et charitas ejus in nobis perfecta est; in hoc intelligimus, quoniam in eo manemus, et ipse in nobis, quoniam de spiritu suo dedit nobis, et nos vidimus, et testificamur, quoniam Pater misit Filium suum Salvatorem mundi. Quisquis confessus fuerit, quoniam Jesus est Filius Dei, Deus in eo manet, et ipse in Deo; et nos cognovimus, et credimus charitati quam habet Deus in nobis; Deus charitas est, et qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo. In hoc perfecta est charitas non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse prior dilexit nos, quia sicut ille est, et nos sumus in hoc mundo. Timor non est in charitate, sed perfecta charitas, foras mittit timorem, quoniam poenam timor [Col. 0618D] habet; qui autem timet, non est perfectus in charitate. Nos ergo diligamus Deum, quoniam Deus prior dilexit nos. Si quis dixerit, quoniam diligo Deum, et fratrem suum oderit, mendax est. Qui enim non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt, quomodo potest diligere? Et hoc mandatum habemus a Deo, «ut qui diligit Deum, diligat fratrem suum. (I Joan. IV, 9-21) .» Nam et ipsa Sapientia ait: «Lingua sapientium ornat scientiam, os fatuorum ebullit stultitiam. In omni loco oculi Domini contemplantur bonos et malos, lingua placabilis lignum vitae. quae autem immoderata est, conteret spiritum. Domus justi plurima fortitudo, et in fructibus impii conturbatio; labia sapientium disseminabunt scientiam, [Col. 0619A] cor stultorum dissimile erit, victimae impiorum abominabiles erunt Domino, vota justorum placabilia. Qui sequitur justitiam, dirigitur a Domino. (Prov. XV, 2-9) .» Item alibi: «Labia justi considerant placita, os impiorum perversa (Prov. X, 32) , simplicitas justorum diriget eos, et supplantatio perversorum vastabit eos; justitia rectorum liberabit eos, et in insidiis suis capientur iniqui; justus de angustia liberabitur, et tradetur impius pro eo. Simulator ore decipit amicum suum, justi autem liberabuntur scientia, in bonis justorum exaltabit civitas, et in perditione impiorum erit laudatio, benedictione justorum exaltabitur civitas (Prov. XI, 3, 5, 6, 8, 11) .» Nec consideratis, qui fratres persequi non cessatis, qualia Job patientissimus inter caetera exorsus loquitur: [Col. 0619B] «Auris audiens beatificabat me et oculus videns testimonium reddebat mihi, quod liberassem pauperem vociferantem, et pupillum cui non esset adjutor, benedictio perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum, justitia indutus sum, et vestivi me sicut vestimento, et diademate judicio meo. Oculus fui caeco, et pes claudo. Pater eram pauperum, et causam quam nesciebam diligentissime investigabam. Conterebam molas iniqui, et de dentibus illius auferebam praedam (Job XXIX, 11-17) ,» et paulo post: «Si negavi, inquit, quod volebant pauperibus, et oculos viduae exspectare feci. Si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea, quia ab infantia mea crevit mecum miseratio, et de utero egressa est mecum (Job XXXI, 16-18) .» [Col. 0619C] Nam si quis ex recto omnia consideraverit oculo nequaquam fratribus nocere, sed liberare festinabit; quia nihil deterius est, quam cives civibus invidere, et fratres fratribus insidiari, aut calumnias facere. Talibus enim refragari volentes insidiis, Patres sancti synodum congregaverunt generalem in Nicaea, vitam corrigere hominum cupientes in Ecclesia commorantium, licet dudum instituta sanctorum multa Patrum essent conscripta, posuerunt leges, quas sacros canones appellamus, quibus multa per necessaria ad statum Ecclesia sanctae Dei, et supplementum columnarum ejus, id est, episcoporum qui eam propriis humeris gestant, sunt decreta, et nocumenta eorum prohibita: ita ut qui talia agere tentaverint, aut eis nocere praesumpserint, siquidem [Col. 0619D] clerici fuerint a proprio gradu decidant, si vero monachi aut laici fuerint, anathematizentur. Quibus armati exemplis oportere arbitrati sumus ab omnipotenti Deo inspirati, ut hanc accensam discordiae flammam exstinguere apostolica debeamus auctoritate, et non concedere eam ulterius animas depasci humanas. Quapropter una cum omnibus apostolicae subjectis sancimus, ne quisquam deinceps Christianorum talia perpetrare, aut episcopis temere nocere praesumat, cum et doctor gentium, idipsum prohibeat, dicens: «Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem (I Tim. V, 1) ,» et reliqua; bonum est namque procul dubio, et omnibus timentibus Deum desiderabile, cohibere dissensiones, et altercationes, [Col. 0620A] fratribusque subvenire, et invicem non invidere, sed adjuvare. Audite, inquam, jam factam in Nicaena civitae synodum, cui et ego ipse conscientiae meae cultum decenter exhibui nihil aliud volens quam concordiam omnibus fabricare, et per cunctis arguere et removere hanc insidiantium altercationem, quas providentes sancti Patres, insidias, et illicitas altercationes unanimiter in praedicta Nicaena statuerunt synodo, ut nullus episcopus nisi in legitima synodo et suo tempore apostolica auctoritate convocata, super quibusdam criminationibus pulsatus audiatur, id est, judicetur, vel damnetur. Sin aliter praesumptum a quibusdam fuerit, in vanum deducatur quid egerint, nec ecclesiastica ullo modo reputabuntur. Ipsi vero primae sedis ecclesiae [Col. 0620B] convocandarum generalium synodorum jura et judicia episcoporum singulari privilegio evangelicis et apostolicis, atque canonicis concessa sunt institutis; quia semper majores causae ad sedem apostolicam multis auctoritatibus referri praeceptae sunt, nec ullo modo potest major a minore judicari, ipsa namque omnibus major et praelata est ecclesiis, quae non solummodo canonum sanctorum Patrum decretis, sed Domini Salvatoris nostri voce singularem obtinuit principatum. «Tu es, inquit, Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam,» et reliqua. Et «quodcunque ligaveris super terram et solveris, erunt ligata et soluta in coelo et in terra (Matth. XVI, 18, 19) .» Porro dudum a sanctis apostolis, successoribusque eorum in praefatis antiquis [Col. 0620C] decretum fuerat statutis, quae hactenus sancta et universalis apostolica tenet Ecclesia, non oportere praeter sententiam Romani pontificis concilia celebrari, nec episcopum damnari, quoniam sanctam Romanam Ecclesiam primatum omnium ecclesiarum esse voluerunt. Et sicut beatus Petrus apostolus primus fuit omnium apostolorum, ita et haec Ecclesia suo nomine consecrata, Domino instituente, primatum caput sit caeterarum; et ad eam quasi ad apicem omnes majores ecclesiae causae et judicia episcoporum recurrant, ejusque juxta terminum sumant sententiam, nec extra Romanum quidquam ex his debere decerni pontificem, quatenus non ita proterve, et pro libitu quisquam suo proprio arbitrio, quibusque metropolitanus, sicut agere solebat, [Col. 0620D] liceat inconsulto Romano pontifice, aut majores Ecclesiae causas deturbare, aut episcopos damnare; sed communi sanctae Romanae sedis episcopi concilio, et concordi actione quaeque sunt Christi zelo agenda disponant, unanimiterque recte sentiant; et ea quae senserint non sibimet discrepando, sed Deo placita perficiant. Est etiam in jam fata Nicaena concorditer statutum synodo, ut accusatores et accusationes quas saeculi leges non admittunt a sacerdotali funditus averti nocumento. «Ecce (inquit Propheta) quam bonum et quam jucundum habitare, fratres, in unum!» (Psal. CXXXII, 1.) Illi vero non in unum habitant, qui a fratrum se solatio subtrahunt, aut fratribus insidias praeparant. Non alieno vos, [Col. 0621A] fratres, patiemini peccato gravari, quia quod necesse est, nos dicere veremur, id est, ne cujus religio dissipatur, indignatio provocetur. Prae oculis habete, et tota mentis acie reverenter aspicite beati Petri gloriam, et cum ipso communes omnium apostolorum coronas cunctorum quae martyrum palmas, qui pro fratrum non destructione, sed confirmatione, et veritate in Christo passi sunt. Nos ergo qui Domini discipuli et dici et esse volumus, portare crucem Christi, et compati fratribus debemus, non persequi. Subtrahite rogamus actus cogitationesque a talibus nocumentis, si non vultis ipsam in vos suscipere ultionem, quoniam talionem meretur, qui fratri foveam praeparat. Et nos scitote hunc typum deinceps non esse passuros, ut ea quae ad hanc specialiter [Col. 0621B] sanctam pertinent sedem sicut judicia episcoporum, et majores Ecclesiae causas, ut paulo superius praelibatum est, nos patiamur nobis inconsultis invadere absque nostri status periculo. Sed si quis ab hodierna die, et deinceps eum praeter hujus sanctae sedis sententiam damnare, aut propria pellere sede praesumpserit, sciat se irrecuperabiliter esse damnatum, et proprio carere perpetim honore, eosque qui absque hujus sedis sunt ejecti sententia vel damnati, hujus sanctae sedis auctoritate scitote pristinam recipere communionem, et in propriis restitui sedibus; quoniam et prius a tempore, scilicet apostolorum, haec huic sedi sanctae concessa sunt, et postea in memorata Nicaena synodo propter pravorum hominum infestationes, atque haereticorum [Col. 0621C] persecutiones et insidiantium molimina fratrum sunt concorditer ab omnibus corroborata, ut magis singuli provideant, ne talia audeant perpetrare, et caveant, si non propter Deum et amorem fratrum, tamen propter opprobrium hominum, ruborem suum atque canonicam ultionem, saltem haec timore et verecundia compressa silentio comprimantur, amputato, scilicet, totius usurpationis excessu; quia nullus debet praesumere, quae sibi non videntur esse concessa; quam culpam nullo modo potuissetis incidere, si unde consecrationem honoris accipitis, inde legem totius observantiae sumeretis, et beati apostoli Petri sedes quae vobis sacerdotalis mater est dignitatis, esset ecclesiasticae magistra rationis. Unde sicut multum nos ea quae nobis pie recteque [Col. 0621D] sunt acta laetificant, ita nimium ea quae sunt perperam gesta contristant, quoniam necesse est post multarum talium experimenta causarum haec in posterum sollicitus prospici, et diligentius praecaveri, quatenus ea quae sunt ab apostolis eorumque successoribus statuta, nulla desidia negligantur, nulla dissensione violenter, nulla concertatione turbentur. Nam sicut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent, ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra; connexio totius corporis unam sanitatem, unam pulchritudinem facit, et haec quidem connexio totius corporis unanimitatem requirit, sed praecipue exigit concordiam [Col. 0622A] sacerdotum quibus, etsi dignitas communis non est, tamen ordo generalis est, quoniam inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit quaedam discretio potestatis, et cum omnium par esset electio, uni tamen datum ut caeteris praeemineret. De qua forma episcoporum quaedam orta est distinctio, et magna ordinatione provisum est, ne omnes sibi omnia vindicarent, sed essent in singulis provinciis singuli, quorum inter fratres haberetur prima sententia; et rursum quidam in majoribus urbibus constituti, sollicitudinem ejus susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret. Qui ergo scit se quibusdam praepositum non moleste ferat aliquem sibi esse praelatum, sed obedientiam [Col. 0622B] quam exigit, etiam ipse dependat. Nolite 153 itaque errare, fratres mei dilectissimi, doctrinis variis et extraneis nolite abduci, et instituta apostolorum et apostolicorum virorum canonesque habetis, his fruimini, his circumdamini, his delectamini, his armamini, ut freti contra inimicorum jacula persistere valeatis; satis enim indignum est quemquam vel pontificum vel ordinum subsequentium hanc regulam refutare quam beati Petri sedem, et sequi videat et docere. Multum enim convenit, ut totum corpus Ecclesiae in hac sibimet observatione concordet quae inde auctoritatem habet, ubi Dominus Ecclesiae totius posuit principatum, dicente Scriptura: «Ordinate in me charitatem (Cant. II, 4) ,» et item: «Omnia cum ordine fiant.» Iterumque [Col. 0622C] Psalmista praedicante: «Circumdate Sion, et complectimini eam, narrate in turribus ejus. Ponite corda vestra in virtute ejus, ut enarretis in progenie altera, quoniam hic est Deus Dominus noster in aeternum, et ipse reget nos in saecula (Psal. XLVII, 13-15) .» Officii enim nostri consideratione non est nobis dissimulare, non est tacere libertas, quibus major cunctis Christianae religionis zelus succumbit, ne per taciturnitatem, aut favere, aut consentire videamur fratrum nocumenta. Data Kalend. Octobris, Feliciano et Maximiano viris clarissimis consulibus.
Domino beatissimo et honorabili Patri JULIO apostolicae [Col. 0622D] sedis venerabili episcopo, EUSEBIUS, THEOGNIUS, THEODORUS et BERINTHUS, una cum reliquis fratribus, et coepiscopis nostris in Antiochia congregatis.
Licet circa omnes Romanam Ecclesiam sciamus esse munificam et apostolicam habere curam, et semper matrem existere pietatis, quamquam ab Oriente ad eam praedicatores pietatis advenissent, tamen optaremus vos nobis cum concordare, et quos a communione suspendimus a vobis esse suspensos, et quos in ordine confirmamus episcoporum a vobis esse confirmandos, nec nos secundo loco habendos, cum ex his partibus ad vos usque dogmatizantes apostoli pervenerint. Nec enim nos vestris resultavimus, quamvis [Col. 0623A] hoc agere potuissemus, quando Novatianus a Romana pulsus est Ecclesia; quoniam (uti juxta vulgarem consuetudinem loquamur) inimicitias quaerit omnis qui vult recedere ab amico. Nec crimine carere potest, qui alterius excommunicatum absque ejus licentia a quo a communione est privatus in communionem susceperit, canonibus, scilicet jubentibus, ut excommunicatus ab aliis non suscipiant viventibus illis a quibus communione privatus esse dignoscitur. Nec solum in his nobis contumeliam irrogatis, sed etiam in his quod concilia nostra dissolvitis neque ea rata sinitis esse. Sunt namque a nobis et maxime a totius Orientis episcopis damnati, Athanasius Alexandrinus, Paclus Constantinopolitanus, Marcellus [Col. 0623B] Ancyrae, Asclepius Gazae, Lucianusque Adriopolites pro certis criminibus, quibus adversarii sunt apud nos inscripti, qui per praesentes hujus epistolae lateres omnia sub certa relatione vestrae innotescere non omittimus sanctitati. Quibus agnitis si nostris placitis magis quam eorum machinationibus assentire, et ordinatos episcopos in damnatorum loco firmare eligitis, pacem vobiscum, et communionem habere volumus. Si vero aliter egeritis, et eis amplius quam nobis assentire judicaveritis, contraria celebrabimus, et vobiscum deinceps nec congregari, nec vobis obedire, nec vobis vestrisque favere volumus, sed per nos quiquid melius elegerimus agere conabimur. Nam nullus est in hac parte terrarum aetatem [Col. 0623C] habens qui ignoret praedictorum molimina seductorum. Propter eos enim multa sunt mala peracta, multa concilia diversis et asperis temporibus celebrata, multae seditiones, multae machinationes, multa nobis opprobria illata, et alia multa quae enumerare perlongum est. Nam si his consentire eligitis, tunc liquet quod nos perdere vultis, et non ut pater filios fovere. Dicunt enim et affirmant tam cives istorum, quam etiam sacerdotes eorum, hos vovere vos velle homicidas, sacrorum templorum eversores, virginum stupratores, sacrorum librorum incensores, sacrorumque vasorum, ac caeterorum sacrorum ministeriorum fraudatores, officiorum neglectores, imperatorum infidos, gentis et patriae proditores, et inter sacerdotes [Col. 0623D] maximam generantes discordiam, eo quod consubstantialitatis vocem, quae scripta non invenitur in fidei doctrina, posuissent. Quid plura enumerare necesse est? cum propter eos nobis et cunctis hujus regionis habitatoribus scientibus tanta caedes hominum sit perpetrata, ut amplius quam mille homines sint prostrati? Talibus autem favere quid aliud est quam sceleribus eorum consentire? cum sacra Scriptura prohibeat, dicens: «Non solum qui faciunt, culpabiles existunt, sed etiam qui consentiunt facientibus (Rom. I, 32) .» Talibus enim vos obsistere totis viribus oportet, ne involvamini in peccatis eorum, et excommunicationem eorum ne suscipiatis. Tales enim a vohis procul abjicite, ne propter animositatem [Col. 0624A] talium hominum infirmae animae et ignari populi sacrilega dissensione dispereant. Itaque oportet vos improbis probe resistere. Quapropter si neglexeritis deturbare perversos, liquet quod eorum protegatis errorem. Nec vero caret scrupulo societatis occulte, qui manifeste facinoribus desinit obviare. Decet enim vos ad arguendam proterviam eorum, linguam vestram exacuere, et velut venenosos a vobis repellere, ne eorum veneno vos vestrique in aliquo sauciemini. Igitur sufficiunt nobis querimoniae contra eos delatae, quoniam derelinquet nos tempus secundum quod ait Apostolus: «Si voluerimus omnium obloquentium oblatas contra eos producere querelas, maxime cum haec nobis sufficiant quae superius dicta sunt.» Nec vobis necesse est iterum [Col. 0624B] eorum divulgare mala cum ipsa per se prodeant, et maxime omnes orientales testes super eorum malis existant, in ore eorum (juxta quod scriptum est) duorum vel trium testium stabit omne verbum, quanto magis in multitudine tantorum sacerdotum, et populorum, abbatum, vel monachorum in scripto, et sine scripto contra horum pravitatem nos quotidie vox acclamantium. Nos vero diu exspectamus eos per multam patientiam, «ut crearent uvas, sed illi e contrario fecerunt labruscas (Isai. V, 2) .» Vos ergo non oportet de caetero negligere, et differre tales, ne (quod absit) memoratis criminibus eorum submittamini irrationabiliter eos episcopos ponentes, ipsi enim nisi cito corrigantur juxta quod beatus Apostolus protestatur, «secundum duritiam eorum, et cor impoenitens [Col. 0624C] thesaurizant sibi iram in die irae, et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus (Rom. II, 5, 6) ,» quia corrigendi sunt, ne per temporalem delectationem, et per mendacia atque figmenta sua vobis assensum praebentibus, aeterna perdant praemia, qui per veram poenitentiam consequi poterunt. Nec haec quae praedicta sunt solummodo Athanasio et sequacibus ejus irrogamus, sed etiam quod contra regulam egerit, quam nos decreveramus, quia non decreto communis concilii episcoporum recepit sacerdotium, sed sibimet arrogando Ecclesiam fuisset ingressus, et in sede resedisset, cum dudum decretum fuisset nullum a pauciore numero restitui debere, quam depositum fuisse constaret. Deinde quanquam ejus adventu sit turba generata, plurimique seditione [Col. 0624D] sint mortui, et non solum haec per eum, et propter eum sunt peracta, sed etiam quidam a jam dicto Athanasio caesi jndicibus dicuntur esse contraditi, haec et alia innumerabilia sunt ab eo, suisque sequacibus impudenter perpetrata, quos excommunicatos communioni ut audivimus, contra regulam in contumeliam omnium orientalium sociastis. Praefato itaque debitae salutationis officio propter beati Petri honorem impenso postulamus, ut deinceps ad vestras hinc venientes aures, non tam facile admittatis, neque a nobis excommunicatos ultra velitis excipere, ne canonum transgressores inveniamini, sed magis, salva fraterna charitate, erratum hoc in posterum minime patiamini, et subscriptio orantem [Col. 0625A] pro nobis apostolatum vestrum Dominus aevo custodiat longiore, beatissime Pater. Amen.
JULIUS sanctae Romanae et apostolicae Ecclesiae episcopis, EUSEBIO, THEOGNIO, THEODORO, BERINTHO et caeteris orientalibus episcopis.
Decuerat vos adversus sanctam Romanam Ecclesiam et apostolicam limate, et non ironice loqui, quoniam et ipse Dominus noster Jesus Christus eam decenter allocutus ait: «Tu es, inquit, Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 18) .» Habet enim potestatem singulari privilegio sibi concessam aperire et claudere [Col. 0625B] januas regni coelestis quibus voluerit. Nam si ei detrahere quae Domini ore sacrata atque desuper exaltata sunt, non renuistis, nec mirum si fratribus injurias irrogare minime cessatis, unde jam silentio non teguntur quae vestro in concilio turbulenter atque cum tempestate decreta sunt. Apparet enim quoniam tumultuosa indisciplinatione veritas est oppressa, vobis quippe inconsiderantibus quae placet Deo propter jurgia quae contra proximos vestros habetis, et vota vestra inevitabilia esse contenditis, sed erit opus divinae providentiae, quatenus e contrario aperte deprehensa possint enarrari, et quidquid illic convenientes sive qualibet gratia, odio aut inimicitiarum causas gessistis funditus repelli. Quapropter cum omni festinatione vos omnes ad hujus [Col. 0625C] sanctae sedis reverentiam volo concurrere, quatenus gestorum apud nos integritatem per vosipsos possitis ostendere; nam nec dubitare vos credo Athanasium sacrae legis doctorem non solum a nobis, sed etiam a Nicaena synodo verae fidei cultorem esse comprobatum, qui, defuncto Alexandro mirabili sene qui Arii prostraverat blasphemias, post quinque menses Nicaeni concilii Alexandrinorum Ecclesiae suscepit praesulatum, adversus quem ejusque sectatores multa mendacia texentes, et nudas valde calumnias quasi veras accusationes componentes, nobis multorum malorum eum causam, et caput esse perhibuistis, et non solum apud Aegyptum, sed etiam apud Palaestinam, et Phoenicem vicinasque gentes scriptis vestris illum perturbatorem esse significastis. Qua de [Col. 0625D] re ecclesiasticam sequentes regulam, vos Romae regulariter ad judicium die statuta non sub angusto temporis spatio (ut excusatio locum non inveniat) litteris et apocrisiariis evocavimus, illique vocatione suscepta ad diem praestitutum venere, sed vos ne vestris mendaciis caperemini, vestraque calumnia enudaretur, venire distulistis. Nec his machinationibus solummodo contenti estis, sed etiam videntes oves pastoribus desolatas lupos pro pastoribus super eas posuistis. Decuerat ergo ut ad regularem veniretis convocationem, qualiter de his et de aliis vestris praesumptionibus veram redderetis rationem: quoniam occurreret veritas, si falsitas displiceret; et nullus dubitat, quod ita judicium nocens subterfugit, [Col. 0626A] quemadmodum innocens ut absolvatur, requirit; nec suspicione caret, qui alium calumniis deroget falsa dixisse, cum ipse ad judicium ut probet quae intulit evocatus venire distulerit. Vellem enim vos magis ad jam dictam canonicam convenire vocationem, ut coram universali concilio redderetis rationem, cur synodum ad statum ecclesiarum, et fratrum in Antiochiam subvertendum, et Nicaeni magni concilii destructionem fecistis; aut cur nobis inconsultis episcopos in eam convocastis, ad quam nec maximus Hierosolymitanus venit, nec nostra interfuit legatio; canonibus quippe in Nicaena synodo jubentibus non debere praeter sententiam Romani pontificis ullo modo concilio celebrari, nec episcopos damnari, aut cur in praedictorum loco fratrum alios adulteros [Col. 0626B] posuistis antequam penes nos, aut apocrisiarios nostros eorum causa canonice esset examinata, finemque perciperet rectum. Isti enim qui ad memoratam 154 regulariter venere vocationem videntes vos a praedictis subtrahere calumniis multa adversus vos lacrymabilia et doloribus plena referunt accusantes vos, et dicentes multa se importabilia a vobis esse passos. Vos ergo refugientes venire, illosque perseverantes in vera ratione, suisque calumniis reclamantes, super quibus et Aegyptiorum episcopi litteris nobis missis protestantur suis falsa esse qui contra Athanasium suosque sectatores machinantur cuncta Arianorum machinata blasphemiis. Talibus namque figmentis liquet eos esse inculpabiles vosque culpabiles, quia si de vera confideretis [Col. 0626C] innocentia, nullo modo a jam dicta vos canonica subtraheretis evocatione, quae non subito sed spatiose denuntiata est, sed omni subducta apologia absque tardatione venire, et causas reddere festinaretis. Quibus ita gestis scripsi vobis, et omnibus qui in Antiochiam contra apostolicam canonicamque regulam nobis inconsultis fueratis congregati, arguens vos primum de injuriis litterarum, deinde cur Athanasium suosque consectatores ad vestrum concilium convocassetis, canonibus, scilicet, praecipientibus nihil extra Romanum decerni pontificem, cui haec et majora ecclesiarum negotia tam ab ipso Domino, quam ab omnibus universorum conciliorum fratribus speciali (ut jam dictum est) privilegio [Col. 0626D] contradita sunt. Vobis vero refugientibus et ad concilium toties convocatis adesse nolentibus. Illis quoque in sua reclamatione, et justa ratione persistentibus, vestraque cognoscentes crimina, et illorum justam examinantes rationem, omnesque eos Nicaeno concilio comperientes et nostris apostolicis jussionibus obtemperantes, visum est nobis ac universo concilio, ut nos divinis praeceptis, et apostolicis monitis informati, qui pro omnium ecclesiarum statu impigro vigilare debemus effectu, si quidquam reprehensioni usquam invenitur obnoxium celeri sollicitudine ab ignorantiae imperitia, aut a praesumptionis usurpatione revocemus. His taliter consideratis atque discretis tanquam omnium curam gerentes, propter sedis propriae dignitatem suscepimus [Col. 0627A] eos in communionem, singulisque cum suis auctoritate hujus sanctae sedis rebus, proprias reddidimus ecclesias, quoniam huic sanctae sedi propter pravorum hominum insidias ipso Domino instituente et sanctis apostolis eorumque successoribus per singula concilia roborantibus hoc semper licuit, licebitque Domino auxiliante in perpetuum. Unde qui se scit aliis esse praepositum, non moleste ferat aliquem sibi esse praelatum, sed temperantiam quam ab aliis requirit gratis, et ipse dependat. Quapropter increpando vobis scribo, quia non recte tractastis viros inculpatos, et a nobis minime examinatos de suis ecclesiis communione privatos pellentes, et ecclesiasticae disciplinae injuriam irrogantes, constitutumque Nicaeni concilii minime servantes, [Col. 0627B] talia indisciplinate agere non formidastis. Idcirco quoniam dudum venire vocati renuistis, modo ad certum diem, id est XV Kalend. Novemb., vos iterum regulariter litteris missisque evocamus, ut coram vobis ostendamus nos justam in eos protulisse sententiam, et de caetero non talia esse passuros. Est etenim in antiquis Ecclesiae statutis decretum ut aliena qui invadit non exeat impunitus, sed cum multiplicatione restituat, unde et in Evangelio scriptum est: «Quod si aliquid defraudavi reddo quadruplum (Luc. XIX, 8) .» In lege quoque cautum est: «Maledictus omnis qui transfert terminos proximi sui, et dicet: omnis populus. Amen (Deut. XXVII, 17) .» Quare miror vos tam audaces esse et tam impudenter egisse, et terminos ac jura beati Petri [Col. 0627C] apostolorum principis invasisse. Sui enim (ut paulo superius comprobatum est) juris erat, ut absque ejus sanctae Sedis auctoritate nullus deberet, aut concilia celebrare, aut episcopos ad synodum convocare, vel damnare, quae omnia vos temerare non timuistis. Quid ergo est aliud talis praesumptio, nisi quod apostolorum eorumque successorum decreta transgredi, et maledictionem superius comprehensam in lege, scilicet, cautam quam omnis populus uno ore, consonaque responsione per Amen, id est fiat, confirmavit, suscipere non timuistis. Nam, ut reor, talibus transgressionum funiculis constricti, nostrum ne vestra proderentur flagitia examen declinastis, et ad supradictam vocationem venire distulistis. Sane manifestum est suum eos confiteri crimen, qui toties [Col. 0627D] evocati absque inevitabili causa venire distulerint, et purgandi se voluntate non utuntur. Nam si de vestris dictis confideretis, et in faciem probare non distulissetis. Tales insidiatores spiritum praevidentes sancti Patres in Nicaea congregati leges statuerunt, quas canones appellamus, ne facile probi ab improbis damnarentur, ex quibus nullas sententias his inseri judicavimus, ut tantorum Patrum auctoritate nostra roboraretur epistola, atque omnes orientales sive reliquarum partium episcopi haec audientes, in tantam foveam non incidant, ne damnationem a Patribus decretam percipiant. Sequuntur enim haec ex praedicto concilio Nicaeno capitula, id est, XVIII, XIX, XXI, XXIII, XXVI, XXVII, XXVIII, XXXIII, XLI, et V, [Col. 0628A] VIIque, et IX, ac LI, LII, LIII, LIV, LV, LVII, LVIII, LIX, LX, LXI, LXIII, LXVI.
Ut omnes episcopi qui in quibusdam gravioribus pulsantur vel criminantur causis, quoties necesse fuerit libere apostolicam appellent sedem, atque ad eam quasi ad matrem confugiant, ut ab ea, sicut semper fuit, pie fulciantur, defendantur, et liberentur. Cujus dispositionis omnes majores ecclesiasticas causas et episcoporum judicia antiqua apostolorum eorumque successorum atque canonum auctoritas reservavit.
Quoniam culpantur episcopi qui aliter erga fratres egerint, quam ejusdem sedis papae fieri placuerit. Placuit, ut accusatus vel judicatus a provincialibus in aliqua cuasa episcopus licenter appellet, et [Col. 0628B] adeat apostolicae sedis pontificem, qui aut per se, aut vicarios suos ejus retractari negotium procuret; et dum iterato judicio pontifex causam suam agit, nullus alius in ejus loco ponatur, aut ordinetur episcopus, quoniam quanquam comprovincialibus episcopis accusati, causam pontificis scrutari liceat, non tamen definire inconsulto Romano pontifice permissum est, cum beato Petro apostolo non ab alio quam ab ipso dictum sit Domino: «Quaecunque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelis, et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelis (Matth. XVI, 19) .»
Si quis putaverit se a proprio metropolitano gravari apud primatem dioeceseos, aut penes universalis apostolicae Ecclesiae papam judicetur.
[Col. 0628C] Accusatores et accusationes quas leges saeculi non asciscunt, et nos unanimiter submovemus, nec fiat in districta probatione impietas, cum recta sit judicii in electione sententia.
Nullus episcopus alterius parochianum praesumat retinere, aut ordinare absque ejus voluntate vel judicare, salva tamen in omnibus apostolica auctoritate, quia sicut irrita erit ejus ordinatio, ita et dijudicatio, quoniam censemus nullum alterius judicis, nisi sui sententia teneri. Nam qui eum ordinare non potuit nec judicare ullatenus potest.
Si quis erga episcopum vel actores Ecclesiae se proprium habere crediderit negotium, non prius adeat judices, quam ad eos recurrat charitatis studio, ut familiari colloquio commoniti ea sanare [Col. 0628D] debeant, quae in querimoniam deducuntur. Quod si aliter egerit, communione privetur.
Nemo pontificum deinceps aliquem episcopum suis exspoliatum rebus, aut a se depulsum excommunicare, aut judicare praesumat, quia non est privilegium quo possit spoliari jam nudatus. Pari tenore decernimus non credi accusatori, qui, absente adversario, causam suggerit ante utriusque partis discussionem, nec accusatores vel testes suscipi, qui non sunt idonei.
Placuit, si accusatus vel damnatus episcopus appellaverit Romanum pontificem id statuendum quid ipse juste censuerit, et omnes qui adversus Patres armantur, infames esse censemus, neque eos qui [Col. 0629A] cum inimicis morantur ad accusationem, vel ad testimonium recipiendos.
Placuit, ut semper in accusatione clericorum primo persona, fides, vita, et conversatio blasphemantium perscrutetur. Nam fides omnes actus hominis praecedere debet, quia dubius, infidelis est, nec eis omnino est credendum qui veritatis fidem ignorant; nec rectae conversationis vitam ducunt, quoniam tales et facile et indifferenter lacerant, et criminantur recte et pie viventes. Ideo suspicio eorum discutienda est primo et corrigenda, neque accusatoribus suspectis, et de inimicorum domo prodeuntibus credendum.
Quod non aliae metropolitanae ecclesiae vel primates sint, nisi illae quae prius primates erant, et post [Col. 0629B] Christi adventum auctoritate apostolica et synodali primatum habere meruerunt. Reliqui vero non primates, sed metropoles vocentur, eorumque episcopi non primatum, sed aut metropolitanorum, aut archiepiscoporum nomine fruantur.
Infames esse censemus omnes qui suam aut Christianam praevaricantur legem, aut canonicam postponunt auctoritatem salvo in omnibus Romanae Ecclesiae privilegio, nullus metropolitanus absque caeterorum omnium comprovincialium episcoporum instantia aliquorum audiat causas eorum, quia irritae erunt imo et causam in synodo pro facto dabit.
Alienis erroribus sociatum, vel a sui propositi tramite recedentem, aut sacris canonibus inobedientem suscipere non possumus, nec impetere [Col. 0629C] recte credentes vel sanctorum Patrum sanctionibus obtemperantes permittimus.
Peregrina judicia generali sanctione prohibemus, quia indignum est ut ab exteris judicetur, qui provinciales et a se electos debet habere judices.
Salva apostolicae Ecclesiae auctoritate nullus episcopus extra suam provinciam ad judicium devocetur, sed evocatus ipse canonice in loco omnibus congruo tempore synodali ab omnibus comprovincialibus episcopis audiatur, qui concordem super eum canonicamque proferre debent sententiam, quoniam si hoc minoribus tam cleris quam laicis concessum est, quanto magis de episcopis servari convenitur. Nam si ipse metropolitanum aut judices suspectos habuerit, aut infensos senserit apud [Col. 0629D] primates dioeceseos, aut apud Romanae sedis pontifices judicetur.
Nemini de se confesso credi potest super crimen alienum, quoniam ejus atque omnis rei professio periculosa est, et admitti adversus quemlibet non debet.
Incerta nemo unquam pontificum judicare praesumat, quia quamvis vera sint, non tamen credenda, nisi quae manifestis indiciis comprobantur, nisi quae manifesto judicio convincuntur, nisi quae judiciario ordine publicantur.
Criminationes majorum natu per alios ne fiant, nisi per ipsos qui crimina intendunt, si tamen ipsi digni et irreprehensibiles apparuerint, et actis publicis [Col. 0630A] docuerint omni se carere suspicione atque inimicitia, et irreprehensibilem fidem atque conversationem ducere.
Et comprovincialis synodus retractetur per vicarios urbis Romae episcopi, si ipse decreverit.
Placuit, ut a quibuscunque judicibus ecclesiasticis ad alios judices ecclesiasticos, ubi est auctoritas major fuerit provocatum, audientia non negetur. Si quis metropolitanus episcopus, nisi quod ad suam solummodo propriam pertinet parochiam, sine consilio et voluntate omnium comprovincialium episcoporum aliquid agere tentaverit gradus sui periculo subjacebit, et quod egerit, irritum habeatur, et vacuum; sed quidquid de comprovincialium episcoporum causis suarumque ecclesiarum et clericorum [Col. 0630B] atque saecularium necessitatibus agere, aut disponere necesse fuerit, hoc cum omni consensu comprovincialium agatur pontificum, non aliquo dominationis fastu, sed humillima et concordi administratione, sicut Dominus ait: «Nec veni ministrari, sed ministrare (Marc. X, 45) ;» et alibi: «Qui major est vestrum erit 155 minister vester (Matth. 23, 11) ,» et reliqua. Similiter et ipsi comprovinciales episcopi cum ejus consilio, nisi quantum ad proprias pertinet parochias, agant juxta sanctorum constituta Patrum, ut uno ore, uno animo concorditer sancta glorificetur Trinitas in saecula.
Caveant judices Ecclesiae, ne absente eo cujus causa ventilatur, sententiam proferant; quia irrita erit, quippe et rationem pro actione reddent in synodo, [Col. 0630C] et ut proditoris calumnia, nec eorum postea vox audiatur, nemo enim debitorem amplius potest cognoscere, quam ille qui iniuriam ejusque sustinet nequitiam.
Si quis super quibuslibet criminibus clericum pulsandum crediderit, in provincia in qua ille consistit pulsatur, suas exerceat actiones, nec aestimet eum, accusator suus, alibi, aut longius pertrahendum ad judicium; ille vero qui pulsatus fuerit, si judices suspectos habuerit, liceat appellare. Primates accusatum discutientes episcopum non ante sententiam proferant damnationis quam apostoliea freti auctoritate, aut reum se ipse confiteatur, aut per innocentes et canonice examinatos regulariter testes convincatur. Irritam esse injustam episcoporum damnationem, [Col. 0630D] et idcirco a synodo retractandam, ita ut oppressis ab omnibus in cunctis subveniatur causis; detractores qui divina auctoritate eradicandi sunt, et fautores inimicorum ab episcopali submovemus accusatione. Similiter ne summorum quispiam minorum accusationibus impetatur, aut dispereat, neque in re dubia detur sententia, nec ullum judicium, nisi ordinabiliter habitum teneatur.
Plura de his ideo hic non inserimus ne vacuare vilemve praedictam facere synodum videremur, aut fastidium legentibus audientibusque prolixa faceret epistola. Si quis autem de his ampliora atque abundantiora scire voluerit, in sacro nostrae sedis ecclesiae scrinio, et ea quae praediximus invenire poterit. [Col. 0631A] Verum me dixisse testis est divinitas, de receptione vero sedis et sacerdotii atque honoris, quae dixistis Athanasium absque concilii decreto suscipere, non ita invenimus sicut calumniati estis, sed quorumdam episcoporum consilio atque decreto recepit suum quod injuste perdiderat sacerdotium, ac resedit in sede. Quod enim scripsistis, non eum posse a pauciore numero episcoporum restitui quam depositus fuerat, non ita est, nec haec regula orthodoxorum sanctae Ecclesiae est episcoporum, sed Arianorum sociorum, videlicet virorum haec adinventio ad perditionem orthodoxorum episcoporum contexta est. Nam ut nobis a veracibus est testibus relatum, quando Antiochiae pro damnatione fidei de consubstantialitate prolata fuistis congregati odio praedicti [Col. 0631B] Athanasii hanc regulam protulistis quae nullas habet vires, nec habere poterit, quoniam nec ab orthodoxis episcopis hoc concilium actum est, nec Romanae Ecclesiae legatio interfuit canonibus praecipientibus sine ejus auctoritate concilia fieri debere, nec ullum ratum est, aut erit unquam concilium quod non fultum fuerit ejus auctoritate.
Igitur de fuga super qua Athanasium reprehenditis non bene agitis, cum ipse Dominus mandatum hoc nobis dedit: «Cum persecuti vos fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X, 23) ,» et ipse Dominus per semetipsum exemplum nobis demonstrans, «quando Pharisaei consilium fecerunt adversus eum, ut eum occiderent. Sciens autem Jesus discessit inde (Matth. XII, 14, 15) ;» et alibi: «Tulerunt [Col. 0631C] lapides Judaei ut jacerent in eum. Jesus autem abscondit se, et exivit de templo (Joan. VIII, 59) ,» et «transiens per medium eorum, abiit (Luc. IV, 30) ,» et ita discessit, nam et discipuli propter metum Judaeorum recesserunt, celantes semetipsos, et Paulus in Damasco a principe gentis quaesitus, de muro in sporta depositus est, et manus quaerentis effugit, et alii quam plurimi et innumerabiles sancti, tam in Veteri Testamento quam in Novo fugisse leguntur. Si ergo fugam improperatis fugientibus, erubescite potius persequi, et quiescite insidiari, quiescentque continuo fugientes. Nam sive perimatis eos, mors semper contra vos exclamat, sive rursus exsilia superponatis, ubique in vos mali memoriam destinare noscimini, et illi patiendo sibi proficiunt. Unde et [Col. 0631D] Dominus ait: «Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, sed potius eum timete qui potest animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X, 28) .» Multos enim cognovimus pessimis machinationibus injuste depositos. Ideo summopere me cui vice apostolorum principis universalis Ecclesiae cura commissa est, providendum est, auxiliante ipso summo Apostolo, ne deinceps talia fiant, quoniam ideo haec sanctae sedi praefata privilegia specialiter sunt concessa, tam de congregandis conciliis, et judiciis ac restitutionibus episcoporum quam et de negotiis, ut ab ea omnes oppressi auxilium, et injuste damnati restitutionem sumant, et talia ab improbis ne praesumantur absque ultione, [Col. 0632A] nec exerceantur absque damnatione. Non ergo recte egistis quod praedictos fratres calumniati estis, dicente Domino: «Non facies calumniam proximo tuo, nec vi opprimes eum (Luc. XIX, 13) .» Nec recte egistis quod nobis inconsultis concilium celebrastis, eosque ad concilium vocastis et damnare praesumpsistis canonibus (ut praemissum est) jubentibus, nihil ex his absque hujus sanctae sedis auctoritate fieri debere. Non recte egistis quod regulariter a nobis ad concilium vocati venire distulistis. Non recte egistis quod contra eos rationem reddere, ut vestra erga eos aut probaretur recta sententia, aut improbaretur non venistis, nec rationalem mandastis causam, ut quod haec renuistis.
His ergo omnibus perpensis, manifestum est vos [Col. 0632B] reos existere, et illos innocentes remanere, et vos recte excommunicatos, illosque juste liberari. Noluit itaque Dominus tam leviter suos tractari ministros sicut facitis, aut a vobis damnari, sed (sicut memoratum est) aut ab hac sede cui commissi sunt, aut suo reservari judicio; ait enim: «Qui vos contristabit, me contristabit; qui fecerit injuriam vobis, recipiet id quod inique gessit (Coloss. III, 15) .» Et quanta poena exspectet eos qui Domini scandalizant discipulos; Evangelium sufficienter exponit, ubi de scandalizantibus discipulos loquitur. Nam quod a vobis non sint damnandi, sed aut ab hac sancta (ut praefatum est) sede, aut sibi reservandi, ipse manifeste dat exemplum quando peccantes sacerdotes, quorum locum modo in sancta Ecclesia tenent [Col. 0632C] episcopi, non per alium, sed per semetipsum vendentes et ementes ejecit de templo, et mensas nummulariorum proprio evertit flagello, et ejecit de templo. Et ipse alibi ait: «Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos decernit (Psal. LXXXI, 1) ,» et reliqua talia et his similia; et alibi idem ipse ait: «Nolite judicare, ut non judicemini; nolite condemnare, ut non condemnemini (Luc. VI, 37) ,» in quo enim judicio judicaveritis, judicabimini; quapropter non tam temere (ut vos facitis) quispiam suam praesumat evomere iniquitatem, sed judicantem cuncta oportet rimari, et ordinem rerum plena inquisitione discutere, nec de illis quae ei inconcessa sunt ullo modo judicium praesumere, interrogandi ac proponendi adjiciendique patientia prohibita ab eo, ut [Col. 0632D] ibi actio partium limitata sit pleniter. Haec prius litigantibus sua velit sententia obviare, nisi quando ibi peractis omnibus jam nihil amplius habuerint in quaestione quod proponant, nec oportet quemquam judicari aut damnari antequam suos accusatores praesentes habeat, locumque defendendi accipiat spatiosum ad abluenda crimina. Similiter in jam fata synodo statutum est, ut ultra provinciae terminos accusandi licentiam non progrediatur, nisi ad hanc apostolicam sedem provocatum, ad quam omnes qui voluerint libere et absque ullo impedimento a quibusdam agendo confluere debent. Similiter in jam praefixa synodo est decretum, ne suspecti, aut infames, aut criminosi, aut gravosi, vel calumniatores, vel [Col. 0633A] affines, aut scelerati, aut facile litigantes suscipiantur accusatores, sed tales qui omni careant suspicione; quia columnas suas Dominus firmiter stare voluit, nec a quibusdam agitari. Similiter statuit praefata synodus, ut nullum sententia non a suo judice dicta constringat, judices autem alii esse non debent quam quos ipse qui impeditur elegerit, aut quos suo cum consensu haec sancta sedes, aut ejus primates auctoritate hujus sanctae sedis delegaverint; ex his enim et aliis quae tam in hac sancta sede quam et ab apostolis eorumque successoribus sunt statuta, nihil praefatis episcopis concessistis, sed vim eis inferentes, injusteque (ut superius commemoratum est) eos damnantes aliquos absentes expulistis, quod omni Christianae religioni est inimicum, in quibus [Col. 0633B] apparet quod nec Domino sua servastis jura, nec huic sanctae matri et apostolicae Ecclesiae, quae (ut praescriptum est) eos suo judicio, aut huic sedi voluit reservari, ne a tam pravis, sicut estis, hominibus damnarentur aut ejicerentur; in his omnibus vos stultos et praevaricatores Evangeliorum et canonum esse nulli sane sapientium est absconditum; nec his contenti in vestra estis praevaricatione, sed etiam quod prius expulsos eos et suis exspoliatos rebus, quasi vocastis atque damnastis, cum nullus regulariter aut vocari aut judicari possit, antequam sit regulariter restitutus, et sua omnia ei legibus sint integerrime reformata; est namque in saepe jam dicta sancta synodo ab omnibus unanimiter decretum, et apostolica auctoritate roboratum, ut si quis episcoporum [Col. 0633C] suis fuerit rebus exspoliatus et in accusatione pulsatus, ordinatione pontificum oportet et decet sanctum propositum prima fronte certare, ut omnia quae per suggestiones inimicorum suorum amiserat, legaliter primo potestati ejus ab honorabili concilio reintegrentur, et praesul regulariter prius statui pristino reddatur, et ipse dispositis ordinatisque suis tunc ad tempus veniat ad causam, et si ita juste videtur accusantium propositionibus respondeat; quare ergo transgressi estis terminos Patrum judicantes et damnantes eos quos non debuistis? quare judicastis eos quos non regulariter approbastis? Non observastis quod in regnorum libro scriptum est: [Col. 0634A] «Non quo modo videt homo videt Deus, quia homo videt in facie, Deus autem in corde videt.» Et in Paralipomenon: «Omnia corda scrutatur Deus, et omnem cogitationem novit (I Par. XXVIII, 9) .» Et alibi scriptum est: «Non potest humano condemnari examine quem Deus suo reservavit judicio;» haec omnia summopere praecavenda sunt, nec accusatio episcoporum facile est recipienda, dicente Domino: «Non suscipias vocem mendacii;» et Apostolus inquit adversus presbyterum inscriptionem non suscipiendam absque duobus vel tribus idoneis testibus. Si haec de presbyteris vel caeteris fidelibus sunt praecavenda, quanto magis de episcopis. Quibus cognitis magis vos dominari velle manifestum est, quam consulere fratribus, aut sustentare eos, quia honor [Col. 0634B] inflat ad superbiam, et quod praevisum est ad concordiam, tendit ad noxam. Decuerat namque vos juxta praefatas regulas, si aliquid egissent contra suum ordinem mandare nobis, et exspectare quod ad vestra consulta rescriberemus, in tantum ut si etiam quidquam grave intolerandumque committerent, nostra praestolaretur censura, et nihil prius aut aliud discerneritis, quam quod nobis placere cognovissetis, ita ut a regulis praestitutis nulla, aut negligentia aut praesumptione recederetis; cesset hujusmodi pressa nostra auctoritate praesumptio, vitentur hujusmodi nocumenta, quia nequaquam talia patienter ferre possumus machinamenta, quoniam convenit nos paternarum sanctionum diligentes esse custodes, merito namque nos causam respicit, si [Col. 0634C] silentio faveamus errori, est insuper in praedicta sancta Nicaena synodo statutum, ut nemo anathema in nostra suscipiatur accusatione, nec illi qui nos in sua nolunt recipere querela vel accusatione, cum nos super illos sciamus a Domino constitutos non illos super nos; et sicut major non potest a minori indicari, ita nec colligari, quia rarum est omne quod magnum est. Portemus onera omnium qui gravantur, quinimo haec portat in nobis beatus apostolus Petrus, cujus vice fungimur legatione, et cujus regula informamur, quatenus ejus fulti auxilio ab omnibus nunc et in perpetuo tueamur adversis. Data Kalendis Novembris, Feliciano et Maximiano viris consulibus.
Domino beatissimo et honorabili sancto patri LIBERIO papae ANASTASIUS, et universi Aegyptiorum episcopi.
In unum synodice apud Alexandriam congregati, vestrae beatissimae paternitatis jura 156 penes Deum sunt manifesta, dum praedicationibus scilicet apostolicis et doctrinis verae fidei cultura universa repleta sit terra; per divinorum tamen eruditionem eloquiorum vestra instruente admonitione exhortatoria superaedificatur orthodoxa Christi Ecclesia apostolica institutione fundata, et a fidelibus [Col. 0634D] prioribus firmissime roborata, ad quam omnes beatissimi apostoli pari honoris et potestatis consortio praediti populorum agmina convertentes, pie sancteque de tenebris ad lumen, de lapsu ad veram fidem, de morte ad vitam homines divinae praedestinationis genera praeceptis ac monitis perduxerunt, quorum sanctorum apostolorum vestra fraternitas honoranda sequens merita, et profectius implens exempla Ecclesiam Dei morum probitate, et actuum sanctitate condecorat, et fide sacra Christianis moribus vigens, quae fieri Deo placita praecepit studiis pontificalibus indesinenter operatur et proficit, servans [Col. 0635A] legis divinae mandata; quia non legis auditores justi sunt apud Deum, sicut narrat Apostolus, sed factores legis justificabuntur. Nos enim haec meditari cupientes, et ea quae a sancta sede vestra apostolorum eorumque successorum praedicatione suscepimus, atque quae in Nicaena synodo roborata cognovimus praedicare, et Arianorum blasphemias, atque aliorum haereticorum repellere cupientes quotidie ab his persequimur, et damnationi tradimur, atque morti destinamur. Qua de re precamur, ut vestris exhortationibus, tam per vos quam et per apocrisiarios vestros adjuvemur, ne dum illi crescunt et nos minuimur, vera fides destruatur, et eorum haeresis ultra fidem nostram crescat; quoniam timemus, ut postquam abundaverit [Col. 0635B] iniquitas, refrigescat charitas multorum. Pro qua re multa vestrae sacrae doctrinae, tam apud Deum quam apud cunctos fideles merces et laus reposita est, si vestra haec recensentur auctoritate, nostram enim fidem quam a sanctis Patribus accepimus et tenemus atque docemus subter inservimus, ut si aliquis vobis aliter nos credere aut docere, aut accusando, aut mussitando retulerit, vel detrahendo scriptis mandaverit, per hanc manifeste nos ita credere et docere agnoscatis.
Credimus namque in unum Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium necnon invisibilium factorem, et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, natum ex Patre unigenitum, hoc est ex substantia Patris: Deum ex Deo, lumen [Col. 0635C] ex lumine, Deum verum ex Deo vero: natum, non creatum, omousion, hoc est ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, coelestia, terrestria. Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de coelis, et incarnatus est, et homo factus, passus est, et resurrexit tertia die, ascendit in coelum, venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt, erat tempus quando non erat, et priusquam nasceretur non erat, et quia ex nullis subsistentibus factus est, aut ex alia substantia vel essentia dicunt esse trepton, hoc est convertibilem atque mutabilem Filium Dei, hos anathematizat catholica et apostolica Ecclesia, hanc venerabilem fidem trecenti quidem decem et octo Patres agnoverunt, et [Col. 0635D] amplexi sunt, et consonantes et unanimes scriptis explanaverunt.
Sed modo quoniam contra haec (ut nostis) talia exsurgunt, qualia non debent, venite et nos, dilectissimi fratres, cum Deo descendamus ad visitationem, id est, inquisitionem sermonum eorum, et confundamus per approbationem verissimam ibidem linguas eorum elevatas contra scientiam unigeniti Filii Dei; et iniquitatem in altitudinem humanitatis ejus loquentes, «disrumpamus vincula eorum (Psal. II, 3) » per gladium spiritualem, quod est verbum Dei, «et projiciamus a nobis jugum ipsorum (Ibid.) ,» per expugnationem profani sensus illorum. «Tunc enim ipse quoque Dominus irridebit eos, et [Col. 0636A] subsannabit, et tunc loquetur ad eos in ira sua, et in furore suo conturbabit eos (Psal. II, 4, 5) ,» secundum beatum Jeremiam dicens: «Falso prophetae isti vaticinantur in nomine meo; non enim misi eos, et non praecepi eis, neque locutus sum ad eos visionem mendacem, et divinationem et fraudulentiam et seductionem cordis sui prophetant vobis. Id circo haec dicit Dominus de prophetis qui prophetant in nomine meo mendacium: erunt projecti in viis Hierosolymae (Jer. XIV, 14-16) ;» et conculcatio omnium pie confitentium me, et non erit qui sepeliat eos. Nemo enim abscondere potest quibusdam subreptionem commenticiis, sicuti nec foliis fici antiquis transgressor praecepti Adam potuit, qui per propriam linguam inverecunde nudatur, laqueum [Col. 0636B] enim fortis viro labia ejus, et captus propriis sermonibus, et opera manuum ejus, retributio autem labiorum ejus dabitur ei, et impietatis reprehensio. «Arguam te, inquit, et statuam contra faciem tuam, existimasti inique quod essem tibi similis (Psal. XLIX, 21) .» Propterea, sicut dicit Dominus ad Gedeon: Deponamus eos ad aquam verae discretionis, et probemus eos ibi regulari examinatione in idipsum pronos corruentes per ostensionem pravi intellectus eorum, utrum ne sint apud eos sapientes divini verbi scientiam ignorantes, quoniam dicentes se sapientes stulti facti sunt, et mutaverunt gloriam catholicae Ecclesiae propria novitate et voluntate, sive per ea quae illicite in ejus defensione gesta sunt, haereticam turbulentiam [Col. 0636C] introducentes, illud competenter ad nos retinentes quod bene ad Jesum filium Sirach dictum est: «Usque ad mortem certa pro veritate, et Dominus pugnabit pro te (Eccli. IV, 33) .» Hujus rei gratia universalis vobis in Christo Jesu commissa est Ecclesia, et pro omnibus laboretis, et cunctis opem ferre non negligatis, quia dum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet. Ideoque tanta urgente necessitate summopere comprimite vestra summa auctoritate infestos, relevate oppressos, ut absque gravi, Domino opitulante, facultate, ipsi gratanter omni tempore sacrificare mereamur illaesi, Et suscriptio. Aeterna te servet divinitas per multos annos, sanctissime Patrum pater. Amen.
Dilectissimo filio ATHANASIO et omnibus in unum congregatis, et de Trinitatis fide recte sentientibus Aegyptiorum episcopis LIBERIUS papa.
Olim et ab initio tantam percepimus a beato Petro apostolorum principe fiduciam, ut habeamus auctoritatem, pro universali Ecclesia ad rectam defendendam fidem, quatenus nulli liceat statum sanctae Ecclesiae commovere ad laesionem recte credentium absque sui periculo honoris. Epistolam siquidem vestram nobisque directam ante nos recitari fecimus, tribulationes et persecutiones quas pro recta fide patimini intelleximus. Super quibus et nos una nobiscum condolemus, et laborare pro vobis ut pater pro filiis [Col. 0637A] parati sumus, fidem vero Nicaeni concilii in eadem epistola rectam reperimus, super qua et Deo gratias uberrimas retulimus, pro qua non solummodo persecutiones, et passiones sustinere vobiscum parati sumus, sed etiam, si necesse fuerit, mori pro Christi nomine, in quantum nostra sinit fragilitas, non respuimus. Igitur praedictum sanctum concilium (ut legimus) definivit Nicaenum, aliam fidem nulli licere proferre, aut conscribere, vel componere, aut sapere vel docere aliter, nec quidquam in fide sentire, aut proferre quod his Patrum regulis possit obviare. Qui autem praesumpserint componere aliam fidem aut proferre, docere, vel tradere aliud symbolum ad viam veritatis converti desiderantibus de quacunque haeresi, vel ex Judaeis, vel ex paganis [Col. 0637B] Christianos se fieri volentibus: hi si episcopi fuerint, aut clerici, alienari quidem episcopos ab episcopatu, cleros a clero. Si vero monachi, aut laici fuerint, anathemate feriri. Protestatur etenim beatus Apostolus dicens: «Si quis certat, non coronatur, nisi legitime certaverit (II Tim. II, 5) ;» et iterum Dominus ait: «Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 13) ;» videlicet certaminibus sacris propositis nobis pro defensione catholicae Ecclesiae, magnaque salute ex hoc sperata ab omnium bonorum datore Deo, non deficiant manus nostrae dilectissimi fratres, per occasionem cujuslibet, desidiae dissolutae, sed fortes efficiamur per gratiam Domini atque virtutem potentiae ejus, quoniam perfecit pedes nostros tanquam suorum, [Col. 0637C] et super excelsa firmius statuit intellectus summae ejus humanitatis propter nostram salutem, maxime tantum habentes impositam sanctorum testium nubem. Deponentes ergo omne pondus, et circumstantem adversariorum novitatem per patientiam curramus, aspicientes in auctorem fidei, et consummatorem Jesum qui in proposito nobis propter eum negotio, spiritum nobis suae veritatis condonet loquentem in nobis atque prohibentem magnalia fidei per doctrinam sanctorum Patrum quos adversarii calumniantur quotidie. In prophetis namque habetur: «Propter Sion non tacebo, et propter Sion non quiescam, donec egrediatur, ut splendor justus ejus, et salvator ejus, ut lampas accendatur (Isa. LXII, 1) .» Profecto catholica Ecclesia qua vera consistit [Col. 0637D] Sion, et civitas Christi coelorum regis per tot annorum spatia expugnata ab aversantibus verba fidei, qui neque Deum timent neque hominem reverentur, sed incassum perducentibus pias et canonicas de hoc verbo doctrinas, dum adversis tantisque scripto, et sine scripto contestationibus invitati fuissent corrigere propriam, et sepelire haeresim, sicuti et per anteriorem cognitionem luculentius demonstratum est, tam per libellos quam per suggestiones reverendissimorum sacerdotum, et venerabilium abbatum, Apostolo protestante nobis, ut hominem haereticum post primam et secundam correptionem evitare debeamus, scientes quia hujusmodi subversus est, et delinquit proprio judicio [Col. 0638A] condemnatus, nullo modo oportet nos deinceps tacere, aut quiescere, ne quando iniqui judicemur odibilem Deo pacem amplectentes, quoniam scriptum est: Zelavi in peccatoribus pacem peccatorum videns, et dicatur etiam de nobis: Sacerdotes mei contempserunt legem meam, et polluerunt sanctuaria mea, inter sanctum et profanum non habuere distantiam, inter pollutum et mundum non intellexerunt, sed consurgere in Deo, et consistere prompte ei, et induentes arma spiritus adversus malignantes contra fidem ejus, ut approbemus spiritus sapienter, id est, verba eorum si ex Deo sunt. Scriptum est enim in Jeremia: «Probatorem dedi te in populo meo robustum, scies et probabis viam eorum (Jer. VI, 27) ;» multa namque nobis necessaria est vigilantia, et [Col. 0638B] tanta divinae sapientiae rimatio quae occulta tenebrarum revelat ad requisitionem hujusmodi rei, et scrutationem, quoniam latet quodammodo et absconditur, vixque comprehenditur, dolosa existens malitia, pro eo quod sibi pietatem callide blandiatur, ut valeat scrutantium mentem latere; quod utique sciens beatus Apostolus, ait: «Nam hujusmodi pseudo apostoli et operarii subdoli transfigurant se in apostolos Christi (II Cor. XI, 13) .» Sed non mirum, quoniam et ipse Satanas transfigurat se velut angelus lucis, et ideo non mirum, si ministri ejus transfigurantur velut ministri justitiae, quoniam finis secundum opera eorum, sed et Dominus in hoc praemuniens nos, ait: «Attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus [Col. 0638C] sunt lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 15, 16) .» Ergo in idipsum ex toto corde referentes ante omnia super tali quaestione deprecationem, et dicentes cum David: «Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII, 18) ,» «lucerna enim pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis (Psal. CXVIII, 18) ,» quoniam ipsius est (sicut ait beatus Daniel propheta) «sapientia, fortitudo, dat sapientiam sapientibus, et scientiam intelligentibus disciplinam. Ipse revelat profunda et abscondita, et novit in tenebris constituta, et lux cum eo est (Dan. II, 20-22) .» Quia sapientiam, inquit, et fortitudinem dedisti mihi, et ostendisti mihi quae rogavi te, cum opera divina uniuscujusque [Col. 0638D] personae descripta eorum qui pro novitatis commento accusati sunt de venerabili nostro scrinio obsecundantibus, et nobis ordinabiliter offerentibus solertius intendamus, ita ut qui haec praesumpserint praevaricari, primum quidem subjaceant judicio terribili omnipotentis Dei, deinde autem qualemcunque regalem indignationem revereantur, per quam quidem si episcopi aut clerici sunt, a sui sacerdotii, sive a sui cleri ordine modis omnibus excedant. Si autem monachi sunt, segregentur, et alieni sint de suis locis. Si autem dignitatem, aut cingulum, aut militiam habeant, nudentur de eis. Sin autem sunt privati, si quidem nobiles existunt suarum substantiarum proscriptionem patiantur. [Col. 0639A] Si autem ignobiles consistunt. non solum in 157 corpore verberentur, sed exsilio perpetuo castigentur; ut omnes timore Dei compressi, et comminata eis digna supplicia reverentes immobilem, et sine turbatione pacem sanctarum Dei Ecclesiarum [Col. 0640A] custodiant. Data octava Kalendarum Junii, Asclepio, et Deodato IV, cc. consul. Gratia Jesu Christo Domino nostro, pax vobis. Amen, Deo gratias.
Domino beatissimo et honorabili sancto patri FELICI sanctae Sedis apostolicae urbis Romae papae, ATHANASIUS, et universi Aegyptiorum, Thebaidorum et Libiorum episcopi in sancta Alexandrina synodo, gratia Dei congregati.
Vestro sancto suggerimus apostolatui, ut nostri more solito sollicitudinem gerere dignemini, juxta vestram prudentissimam sapientiam quae omnibus luce clarius manifesta est; quia apostolicis vestra beatitudo visceribus commota per tribulationem nostram nos omnes hortata est ad tuitionem catholicae et apostolicae Ecclesiae in unum convenire, et de nostra canonice [Col. 0639B] oppressione, et unanimiter tractare dum constat nos una cum beato Paulo apostolo eadem compassibiliter dicere? «Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror?» (II Cor, XI, 29.) satagentes ne aliqua de eis quae nobis creditae sunt rationabilibus ovibus a bestiis capiatur. Ideo, pater beatissime, quia semper antecessores nostri, et nos a vestra apostolica sancta sede auxilium hausimus, et nostri vos curam habere agnovimus, praefatam apostolicam, et summam expetimus, juxta canonum decreta, sedem, ut inde auxilium capiamus, unde praedecessores nostri ordinationes, et dogmata atque sublevationes ceperunt; ad eam quoque quasi ad matrem recurrimus, ut ejus uberibus nutriamur, quoniam non potest mater oblivisci infantem suum, sic [Col. 0639C] et vos nolite oblivisci nos vobis commissos quoniam non levibus nos inimici nostri implicaverunt, et quotidie facere moliuntur afflictionibus et apprehendere, aut ferro nos constringi minantur, nisi eorum consentiamus erroribus; quod nequaquam vobis inconsultis agere praesumimus, canonibus quippe jubentibus absque Romano nos de majoribus causis nihil debere decernere pontifice; ideoque ad propositum recurrentes et ad bravium properantes, vestrae apostolicae sedis imploramus auxilium, quia, ut credimus, non despexit Deus preces cum lacrymis sibi oblatas servorum suorum, sed ob id vos praedecessoresque vestros apostolicos videlicet praesules in summitatis arce constituit, omniumque ecclesiarum eis curam habere praecepit, ut nobis succurratis, nosque [Col. 0639D] tuentes, cui omne episcoporum judicium est commissum, liberare ab hostibus nostris non negligatis; nam scimus in Nicaena magna synodo trecentorum decem et octo episcoporum ab omnibus concorditer esse roboratum, non debere absque Romani pontificis sententia concilia celebrare, nec episcopos [Col. 0640A] damnare, licet haec et alia quam plura necessaria ab haereticis, qui nos quotidie infestant et perdere nituntur, ut facilius nos capere possint, sint synodica capitula incensa nobisque sublata. Qua de re hac inventa occasione indifferenter omni canonica et apostolica postposita auctoritate, nos, vi a propriis vobis inconsultis, illicite expellunt sedibus; ovesque nobis a Christo Domino apostolica commissas gratia invadunt gradibus privant, et quod pessimum est, et omnibus Christianis legibus inimicum perficere decertant. Vos ergo, ut semper vestrae sedi sanctae consuetudo fuit, periclitantibus subvenite, oppressos roborate, tribulantibus manum porrigite, taliaque prohibete, et leges imponite, ut apostolica [Col. 0640B] doctrina quae in Deo est, cito ad victoriam judicium perducere valeat nostrum nosque apostolorum principe suffragante Petro ab imminentibus periculis liberare. Novimus namque in jam praefata Nicaena synodo generaliter esse decretum, ut nullus passim vageque episcopos aut praesumptive lacerare, aut accusare; et qui non sunt rectae fidei vel bonae vitae vel clarae conversationis aut infamare praesumat; sed prius si erga episcopos vel auctores Ecclesiae quisquam causam habuerit, eos cum charitate mansuete conveniat, ut ab eis vulnus unde agitur recte sanet, aut ipse si secus egerit accusator excommunicetur. Quod si ab eis nihil valuerit recte percipere, tunc primo summos adeat primates, et ipsi tempore congruo canonice eos convocare debebunt; [Col. 0640C] qui si aut suis rebus exspoliati, aut a propriis sedibus ejecti, aut exsulantes, vel oppressi, aut inique tractati fuerint, primo eruantur, et canonice restituantur, atque omnia sibi sublata, integerrime eis legibus reddantur; quoniam priusquam haec fiant, ut in praedicto constitutum est concilio, nec canonice convocari, nec distringi a quoquo possunt, quoniam nec saeculi leges haec fieri permittunt, quanto magis ecclesiasticae? Similiter et a supradictis Patribus est definitum consonanter, ut si quisquam episcoporum, aut metropolitanum, aut comprovinciales, vel judices suspectos habuerit, vestram sanctam Romanam interpellet sedem, cui ab ipso Domino potestas ligandi ac solvendi speciali est privilegio [Col. 0640D] super alios concessa. Ipsa enim firmamentum a Deo fixum et immobile praecepit, quoniam ipsam formam universorum titulorum lucidissimam Dominus Jesus Christus vestram apostolicam constituit sedem, ipsa est enim sacer vertex in quo omnes vertuntur, sustentantur, relevantur, et sicut in Christo Christiani, et in petra, id est, Christo, Petrus, renovantur Ecclesiae. [Col. 0641A] Tu es (sicut divinum veraciter testatur eloquium) Petrus, et super fundamentum tuum Ecclesiae columnae, id est, episcopi qui Ecclesiam sustinere, et propriis humeris portare debent, tibi sunt confirmatae, tibique claves regni coelorum commisit, atque ligare et solvere, potestative quae in terra et quae in coelis sunt, promulgavit. Tamen profanarum haeresium, et impetitorum atque omnium infestantium depositor, ut princeps et doctor, caputque omnium orthodoxae doctrinae immaculatae fidei existis. Igitur ne despicias, pater, tuorum patrum pietatem, bonamque intentionem, et sicut illi patres et praedecessores nostros a multis liberaverunt oppressionibus et angustiis, ita nos liberare digneris. Nam fuit semper vestrae sanctae et apostolicae sedi licentia injuste [Col. 0641B] damnatos, velex communicatos, potestative sua auctoritate restituere, et sua eis omnia reddere, et illos qui eos condemnaverunt, aut excommunicaverunt, apostolico punire privilegio, sicut etiam nostris et anterioribus cognovimus actum temporibus. Porro et ipsi primates qui episcoporum et summorum ecclesiasticorum negotiorum causas suscipere debent in praefixa Nicaena synodo sunt dinumerati, ne in posterum contentio ex hoc oriretur. O sanctissime pater, patrum abscinde blasphemias, et jactantiam vaniloquorum, et insidiantium infestationes, nos et fratres nostros opprimentium atque perdere volentium, qui ad vos quasi ad caput confugimus, ut vestro suffulti auxilio liberemur, et vobis nobisque commissas Christi oves a luporum ore, Domino adminiculante, [Col. 0641C] antequam deglutiantur, eripiamus. Nec enim fas est supplicum apostolicae sedis scripto, aut sine scripto preces oblatas despicere, sed ut condecet et privilegium vestrae sedis est, et nos et illi canonicaliter convocemur, et ante vos de nostris objectionibus canonice cum omni probitate concertemus, sicut praedecessores nostri penes vestros fecerunt antecessores, et sicut canonica in praedicta sancta synodo docent instituta, et veluti paleati verbi per ventilabrum canonicae examinationis plenam purgationem in communi consistentes auditorio de maturis, et nutrientibus catholicae Ecclesiae dogmatibus quae confirmant cor hominis, participationem paternarum consequamur institutionum. Antiquis enim regulis censitum est, ut quidquid, quamvis in remotis, aut longinquis [Col. 0641D] positis provinciis super episcoporum querelis, aut accusationibus ageretur, non prius tractandum vel accipiendum esset, quam ad notitiam almae sedis vestrae fuisset pronuntiatio prolata, quae infirmaret, aut firmaret, indeque sumerent normam, unde Ecclesiae sumpsere praedicationis exordium, ne passim ab insidiatoribus columnae everterentur Ecclesiae. Certum est enim eidem sanctae sedi vestrae in honorem beatissimi Petri patrum decreta peculiarem decrevisse reverentiam Dei pro rebus inquirendis atque determinandis quas sollicite decet justeque ab ipso praesulum examinare vertice apostolico, cujus sollicitudo semper fuit et est tam mala damnare, quam probare laudanda. Quocirca humillimum vestro apostolico [Col. 0642A] culmini persolventes obsequium, ut ipse Dominus praecepit, et sanctorum decreta patrum statuerunt, cum lacrymis suggerimus quod sine gemitu cordis reticere non valemus. Nam in tantum a persecutoribus sanctae Dei Ecclesiae, nostrisque inimicis persequimur, ut magis nos taedeat vivere quam mori. Unde prae omnibus fatemur in tantum cor esse nostrum vulneratum, ut propheticum illum planctum exoptemus, dicentes: «Quis dabit capiti nostro aquam, aut oculis nostris fontem lacrymarum, ut sedentes ploremus die ac nocte (Jer. IX, 1) ?» Ecce enim Ecclesia Dei non leviter perturbatur, columnaeque ejus nimis infestantur, atque a pravis amoveri hominibus nituntur, Christianorum vero voces ac gemitus episcoporum longe lateque resonant, novitates insurgunt, [Col. 0642B] calumniae crescunt, persecutio grassatur, perditio fit populorum; vestrum est enim nobis manum porrigere, quia vobis commissi sumus; vestrum est nos defendere atque liberare, nostrumque est a vobis auxilium expetere, vestris parere jussionibus. Prae nimio ergo dolore et gemitu omnia quae nobis instant, et nos infestant, necessario recordari, vobisque significare nequimus. Ideo almum vestrum exoramus apostolatum, ut superius legem quae in memorata Nicaena synodo est promulgata, licet praedictorum insidiatorum et aliorum malorum hominum, ut facilius episcopos Deique ministros valeant illaqueare depravatione, sit suffocata reparetis, et quae necessaria fore cognoscitis vestrae sanctae sedis auctoritate nos cunctosque fratres informetis, ut [Col. 0642C] malorum insidias hominum vestrae fulti auctoritate illaesi, Domino opitulante, evadere valeamus, quia non est insidias luporum praevidere ovium, sed pastorum. Scimus enim ut semper vestrae sedis praesules primo apostoli, deinde successores eorum fecerunt vos universalis Ecclesiae, et maxime episcoporum qui oculi propter contemplationem et speculationem vocantur Domini curam gerere, ac de revelatione, et lege nostra assidue cogitare debere, sicut scriptum est: «Beatus vir qui meditatur in lege Domini die ac nocte (Psal. I, 2) ;» quae meditatio non lectione per figuram litterarum tantum conspecta, sed exuberante in vobis Christi gratia in vestra cognoscitur conscientia immobiliter insita et nullatenus de vestro corde recedente lege Christi Dei [Col. 0642D] Domini sacrosancta, sicut in psalmo dicit propheta: «Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium, lex Dei ejus in corde ipsius (Psal. XXXVI, 30) ,» non atramento, sed spiritu Dei vivi vestra in arcana mente conscripta neque in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus, sicut beatissimi apostoli Pauli ad Corinthios missa nos docet epistola. Quibus praemissis significamus Deo, placitae paternitati vestrae, die VII Kalendarum Augustarum indictionis quartae nostram humilitatem divina gratia suo, ut praecepit, munere praeveniente vestris sanctis ac Deo dignis precibus in sancta Romana Ecclesia pontificalis honoris accepisse consecrationem et stolam, in quo dignitatis fastigio, ut a De [Col. 0643A] omnipotente regamur altissimo et a malis omnibus liberemur, ut non sacerdotale nomen tantum, sed Christi Domini Dei nostri protegente auxilio, et meritum habeamus, vestris sanctis ac Deo acceptabilibus nos commendantes orationibus poscimus, quatenus et vestris deprecationibus pro nobis ad Deum effusis muniti, et eruditionibus bonis instructi, digni efficiamur cum omni nobis populo Christiano commisso illaesi protegi valamento divino. Ad salutationem ergo vestrae sanctae et honorandae paternitatis vice nostra benedictum humilem nostrum fratrem, vestrum episcopum, et Alexandrum presbyterum, Crispinum quoque diaconem vestros 158 famulos destinavimus, quos postulamus celerius nobis a vestra beatitudine persolvi, ut vestris cohortationibus [Col. 0643B] roborati et vestris regulis informati, inimicis videlicet compressis, ad proprias prudenter consolati valeamus ecclesias ante hiemem Deo propitio remeare. Vestrum est quippe, pater sanctissime, canonica districtione sollicite ecclesiasticae regulae adversantibus et fratrum insidiatoribus obviare, nec permittere noviter dici quod patrum venerabilium auctoritas omnino non censuit. Nos enim humiles corde quae recta sunt, adjuvante Domino, sapientes, uno vinculo charitatis vobiscum sumus constricti, veram fidem ac religionem catholicam in omnibus fortiter defensantes. Studiosius itaque a catholicis improbis probe resistere innitendum est, ne torpentes desidia oppressi culpae taciturnitatis teneamur obnoxii, et quasi favorem impendentes judicemur, [Col. 0643C] dum adversa catholicae fidei propulsare negligimus, unde dictum est: Negligere quippe, dum possis conturbare, perversos nihil aliud est quam fovere, nec caret scrupulo societatis occultae qui manifesto facinori desinit obviare, liquet, doctor sanctissime, venenosa serpentium sine simplicitate astutia dum manifesta est dolosa inimicorum fallacia. Succurrite, quaesumus, oppressis, liberate nos de manu persequentium, ut cum beato Job cantetis: «Benedictio perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum; justitia indutus fui et vestivi me sicut vestimento et diademate judicio meo; oculus fui caeco et pes claudo, pater eram pauperum, et causam quam nesciebam diligentissime investigabam. Conterebam molas iniqui et de dentibus earum auferebam [Col. 0643D] praedam (Job XXIX, 13-17) ,» et reliqua. Nos enim quos tua maxima exspectat cura, id est, omnes episcopi praecipue tuum mereri debemus judicium, et non ab aliis devorari. Merito ergo nos Domini causa respicit sacerdotes, si silentio faveamus errori. Siquidem corripiantur hujusmodi nec sit liberum eis pro voluntate facere judicium, desinat novitas lacessere vetustatem, desinat ecclesiarum quietem inquietudo turbare, nam ut omnes metropolitani vel reliqui episcopi sua odia, aut vindictas in reliquos episcopos exercere non valeant, ideo nominatim in Nicaena synodo expressi sunt primates, qui reliquos episcopos audire et judicare debeant, ne ulla fraus in judicio episcoporum possit irruere. Vos ergo qui in [Col. 0644A] summo speculo gratia Dei estis positi, attendere eos et opprimere oportet qui in fratres seditiones et scandala excitant, ideoque exoramus, ut minime despiciatis humilitatis nostrae et omnium orientalium orthodoxorum sacerdotum et populorum afflictiones et deprecationes cum lacrymis oblatas; sed sicut luminaria universo mundo verbum vitae retinentes, introductas exstinguite tenebras nefandissi morum insidiatorum, temporibus etiam nostris procaciter germinatas, quatenus funditus exstincta hujusmodi caligine Lucifer nobis resplendeat per vos, sanctissime pater, et dogmata definitio omnes laetificans, quam gloriosi Ecclesiae sancti patres per propria piissime dogmata in aeternae vitae firmam haereditatem praedicasse noscuntur, et subscriptio. Incolumem [Col. 0644B] te et beneplacitum Deo, sanctissime pater patrum, orantem pro nobis Dominus custodiat in aevum. Amen.
Reverendissimis atque dilectissimis fratribus ATHANASIO et universis Aegyptiorum, Thebaidorum, Lybiorum episcopis in sancta Alexandrina synodo congregatis, FELIX almae Romanae urbis et universalis Ecclesiae episcopus, et sancta synodus quae in urbem Romam convenit in Domino, salutem. Sacram vestram synodicam epistolam per gratiam sancti Spiritus et Deo placitum studium conscriptam vestrae a Deo honorandae sanctitatis gratia libenter suscepimus, atque instanter in synodo recitare per singula jussimus et omnes intente ejus colligere verba [Col. 0644C] jussimus, super quae dum laetari sperabamus et cupiebamus, versa est in luctum cithara nostra, de cantatio in prolationem, et omne totius synodi gaudium in moerorem translatum est, quia non decuerat ut hi qui corpus Christi quotidie proprio conficiunt ore, tantam paterentur persecutionem, quoniam Deus noster salutem providens generis humani mandavit persecutiones non fieri, neque fluctuationes inferri, nec invidere laborantibus in agro Dominico, neque dispensatores magni regis vexari aut expelli. Quiescite, inquit sancta magna Nicaena synodus, et nolite persequi eos qui Deo perfecte ministrant et sincera voluntate Dei superni mandata custodiunt, et nostris legibus subjugantur, quia nec decet, nec ordo patitur ut iniqui et carnales spirituales persequantur; [Col. 0644D] omnis enim qui resistit alicui nunc vertendo, nunc celando veritatem, mentitur adversus eum contra quem litigat, et qui infestus est alicui omnia sicut hostis agit, et insuper loqui contendit. Vos enim monemus, fratres, in speculis esse debere, ut inquantum potestis et Dominus auxilium dederit, talibus nostra apostolica vestraque auctoritate resistatis, nec quisquam vestrum a fratris auxilio se subtrahat, sed pro viribus praestet adminiculum. Quoniam licet pauci sitis, si unanimes fueritis, nullatenus justitia suffragante, Domino quoque opem ferente, superabimini, quia funiculus triplex difficile rumpitur. Nam si officiis saecularibus humana lex subvenit, quanto magis ecclesiasticis et Domini sacerdotibus [Col. 0645A] maximeque divina atque catholica lex suffragari debeat? Ait enim divinum de episcopis eloquium, «Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) .» Et si saeculares humana multipliciter explorantur homines lege et requisitiones atque induciae eis multorum mensium conceduntur ne injuste damnentur, quanto magis episcopis qui proximiores sunt Deo, et super hos constituti positique in coelesti militia quae impensius ponderanda est, tempora sunt concedenda multo ampliora, ne a quibusdam graventur aut opprimantur, vel subito damnentur. Incipiamus ergo, adjuvante Deo et sancto Petro apostolo, per quem apostolatus et episcopatus in Christo coepit exordium, quoniam plures saepe emerserunt causae quae in quibusdam non erant causae, sed crimina, [Col. 0645B] quia magis ut comperimus iniquitate quam charitate fratribus sunt impositae. Et ut de caetero sollicitudo sit, ne talia deveniant, capitula quaedam a sanctis patribus, tam in Nicaena synodo quam et in hac sede constituta ponamus, quibus fratres et coepiscopi nostri fulti, insidias inimicorum auxiliante Domino valeant evadere, et prout Dominus posse dederit, paucioribus tantorum malorum verbis imitemur compendium, et strictim quae in volumine litterarum vestrarum comperimus, retractemus, et alia nonnulla instantis temporis necessaria, prout petitis, ponamus. Est namque synodicis decretum institutis, ut nemo episcopum penes saeculares arbitros accuset, sed apud summos primates. Si quis adversus episcopum causam habuerit, non prius alios episcopos [Col. 0645C] adeat ut eum accuset, quam familiariter ei suam indicet querelam, et ab eo aut justam emendationem aut rationabilem percipiat excusationem, et ipsa nos instruente Veritate: «Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum; si te non audierit, adhibe duos vel tres tecum, et si non vos audierit, dic Ecclesiae (Matth. XVIII, 15-17) ,» id est, accusa eum publice et non prius, et reliqua. Si quis episcopum post haec elegerit accusare, summis primatibus episcoporum suam indicet causam, et non saecularibus, qui magis ad pacem quam ad judicium eos revocent, ut charitas in omnibus et ab omnibus custodiatur. Si primates accusatores episcoporum cum eis pacificare familiariter minime potuerint, tunc tempore legitimo [Col. 0645D] eos ad synodum canonice convocatam non infra angusta tempora canonice convocent, et non prius quam eis per scripta significent, quod eis opponitur ut ad responsionem praeparati adveniant. Nam si aut vi aut timore ejecti, aut suis rebus exspoliati fuerint, nec canonice evocari ad synodum possunt, nec respondere aemulis debent antequam canonice restituantur, et sua eis omnia legaliter reddantur. Si quis episcoporum fuerit suis rebus exspoliatus, aut a sua ecclesia vi aut timore expulsus, quod omni Christiano nomini est inimicum, oportet et decet episcoporum propositum semper prima fronte cedere, ut omnia quae ablata sunt potestati ejus legaliter reddantur, et praesul prius restituatur, [Col. 0646A] et postea non statim, sed diu, et per spatiosa tempora suis potestative dispositis, et ad suam necessitatem praeparatis, ad tempus veniat ad causam, et, si juste visum fuerit, accusatoribus respondeat suis. Nulli infami atque sacrilego de quocunque liceat negotio adversus religiosum Christianum quamvis humilis servilisque persona sit, testimonium dicere, nec de qualibet re, inscriptione, actione aut Christianum impetere. Si episcopus legitime accusatus, et supradicto ordine ad concilium canonice convocatus fuerit, absque ulla trepidatione ire debebit, et si ire non potuerit, per se legatum ad synodum mittat. Nullae causae a judicibus ecclesiasticis audiantur quae legibus non continentur, vel quae prohibitae esse noscuntur. Si quis aliter non acquieverit, [Col. 0646B] nisi ut episcopum accuset supra taxato hoc tenore agere debebit, quia aliter rata non potest accusatio existere: tunc primo accusati causam accusator apud primates canonice deferat, nec a communione prohibeatur accusatus, nisi ad electorum judicium canonice convocatus infra tres aut sex vel plures menses, pro suis rationem redditurus venire distulerit; quod si probare potuerit quod non noluerit, sed non potuerit venire, nihil ei nocebit. Ille vero qui vi aut timore a sede pulsus, aut suis rebus exspoliatus fuerit, nisi prius vocetur ad synodum quam ei omnia legibus redintegrentur, et tamdiu in sede propria pacifice et potestative cuncta disponens resideat, quamdiu expulsus vel exspoliatus carere visus est rebus. Cum autem ad judicium venerit, si [Col. 0646C] voluerit et necesse fuerit, induciae ei et petenti a patribus constitutae absque impedimento concedantur, et judices a se electi tribuantur, ut in loco unde est ille qui accusatur, aut si alibi alicujus temerariae multitudinis vim metuerit, locum sibi congruum eligat, quo absque timore suos, si necessitas exposcerit, testes habere et absque impedimento suam canonice sententiam finire valeat, quia multa per subreptionem venire solent. Ut testificandi vel accusandi licentia denegetur qui Christianae religionis et nominis dignitatem, et suae legis, vel sui propositi normam, aut regulariter prohibita neglexerint. Multum derogatio praevalet quando derogator creditur, ideo variis detrectationibus atque accusationibus [Col. 0646D] non decet labefactari primatem, sed magis patrum regulis roborari, nec facile aut indifferenter suscipere accusationes praesumat, dicente Domino: Non suscipias vocem mendacii; sed prius probare debet suspicionem et causam aut quo animo hoc faciat, et postmodum suscipere, quia veritatis professionem propinquitatis, inimicitiae, timoris, amoris, odii et cupiditatis intentio impedire et adversa fratribus irrogare solet. Personae accusantium tales esse debent quarum fides et conversatio et vita probabilius et absque reprehensione sit, et quae omni careant suspicione, quia et hoc te praesente, ut bene nosti, in Nicaena synodo propter malorum hominum infestationem ab omnibus definitum est, licet pravorum hominum insidiis sint haec alia quamplura deleta [Col. 0647A] Primates illi et non alii sint quam in Nicaena synodo sunt constituti. Reliqui vero qui metropolis tenent sedes, archiepiscopi vocantur, et non primates, salva in omnibus apostolicae sedis dignitate, quae ei ab ipso Domino est concessa, et postea a sanctis prioribus roborata. Primo semper in omni episcoporum accusatione vita, persona et conversatio accusantium enucleatim inquirantur, et postmodum ea quae objiciuntur fideliter pertractentur, quoniam nihil aliter fieri debet, nisi impetitorum prius requiratur fides. Personae vita et actus discutiantur, quia non debet pravorum aut insidiantium hominum pernicie vita lacerari innocentium. Sane saepissime boni a malis disperguntur qui non cessant suis calamitatibus aliis derogare. Ideo summopere providendum est, ne haec [Col. 0647B] fiant. Nullus servus, nullus libertus, nullus infidus, nullus criminibus irretitus, nullus calumniator, nullus qui inimicitiis studet, nullus qui frequenter litigat, et ad accusandum vel detrahendum est facilis, nulla infamis persona, vel omnes quos ad accusanda crimina publica leges publicae non admittunt, permittantur episcopos accusare, quoniam accusatores et accusationes quas leges saeculi non recipiunt, qua ratione sacerdotalis eas recipere debet ordo, invenire nequeo, cum haec 159 et in Nicaena synodo prohibita sint, et illi magis ab istis, non isti ab illis judicari debeant, et Apostolus dicat: Spiritualis judicat omnia, ipse vero a nemine judicatur. Haeretici a quibus nimium opprimimur excommunicatique homicidae, malefici, fures, sacrilegi, [Col. 0647C] raptores, venefici, adulteri, et qui raptum fecerint vel falsum testimonium dixerint, seu qui ad sortilegos magosque concurrerint, nullatenus ad accusationem vel ad testimonium erunt admittendi, nec ita in ecclesiasticis agendum est negotiis sicut in saecularibus. Nam in saecularibus postquam legibus vocatus venerit, et in foro decertare coeperit aliquis, non licet ante peractam causam recedere; in ecclesiasticis vero dicta causa recedere licet, si necesse fuerit aut si praegravari viderit. Quoties episcopus super certis accusatur criminibus, si tales fuerint accusatores qui juste et canonice recipi debeant, legitima in synodo suo in tempore congregata ab omnibus canonice audiantur qui sunt in provinciis episcopis; quod si legitimi non fuerint accusatores non [Col. 0647D] fatigetur episcopus, quia sacerdotes ad sacrificandum vacare debent, non ad litigandum, nec illi qui throni Dei vocantur pravorum hominum insidiis turbari debent, sed libere Christo Domino famulari, quanquam comprovincialibus episcopis una cum eorum metropolitano, suae provinciae causas episcoporum liceat concorditer agitare, non tamen sicut in praedicta re praesente constitutum est synodo licet definire absque Romani pontificis auctoritate; quod si secus a quibusdam praesumptum fuerit, ipsi qui hoc egerint suae praesumptionis suscipiant damnum, et illi qui ab eis perperam excommunicati aut damnati fuerint, auctoritate hujus sanctae Sedis et beati praeceptoris nostri clavigeri Petri potestate solvantur, atque restituantur. [Col. 0648A] Ipse enim ait Dominus: «Quaecunque solveris super terram, erunt soluta in terra et in coelis (Matth. XVI, 19) .» Quoties episcopi se a suis comprovincialibus, vel a metropolitano putaverint praegravari, aut eos suspectos habuerint, mox Romanam appellent Sedem, ad quam eos absque ulla detentione, aut suarum rerum ablatione, libere ire liceat, et dum praedictam Romanam matrem appellaverint ecclesiam, aut ab ea se audiri exposcerint, nullus eos aut excommunicare, aut eorum sedes subripere, aut eorum res auferre, aut aliquam eis vim inferre praesumat, antequam eorum causa Romani pontificis auctoritate finiatur. Quod si aliter a quoquam praesumptum fuerit, nihil erit, sed viribus carebit. Nam nec hoc perperam praesumimus, sed et ipsum in Nicaena synodo [Col. 0648B] constitutum et antecessores nostros egisse bene, Athanasi, nosti, quoniam quando tu et Paulus Constantinopolitanus, Asclipius Gazae et Lucianus Adriopolites ab orientalibus episcopis, inconsulto sanctae memoriae Julio praedecessore nostro, damnati estis, et ad eum quasi ad totius orbis caput (ut semper huic Sedi sanctae licitum fuit) confugistis, cognita eorum nequitia et vestra justitia, vos in communionem suscepit, et omnium vestrum curam gerens, propter Sedis propriae dignitatem suas singulis reddens ecclesias orientalibus scripsit, culpans eos quod non recte tractassent, viros inculpabiles de suis ecclesiis expellentes et constituta Nicaeni concilii minime conservantes. De quibus ad certum diem nonnullos sibimet adesse praecepit, ut de talibus praesumptionibus certam [Col. 0648C] redderent rationem, et coram eis ostenderet justum se super eis protulisse decretum. Interminatus est etiam non talia deinceps fratres esse passuros, et nisi ab hujusmodi praesumptionibus cessarent, a propriis esse gradibus eos recessuros. Tali enim hujus sanctae Sedis privilegio tu et fratres tui proprias recepistis ecclesias cum omnibus sibi pertinentibus. His enim et aliis quamplurimis documentis manifestum est nullum damnari, aut suis exspoliari rebus debere episcopum qui hanc sanctam Sedem interpellaverit, aut sibi defensatricem asciverit, donec judicium de eo nostrae apostolicae auctoritatis, hoc est principis apostolorum Petri, agnoscat, quia solummodo Christus Jesus huic sanctae Sedi, id est apostolicae hoc facere commisit, utpote quoniam solus atque pro omnibus [Col. 0648D] praefatus princeps apostolorum creditus est, atque percipere meruit a rege regum Christo Deo claves regni coelorum. De induciis vero episcoporum super quibus consuluistis, diversas a patribus regulas invenimus institutas, quidam enim ad repellenda imperitorum machinamenta et suas praeparandas responsiones et testes confirmandos, et concilia episcoporum atque amicorum quaerenda, annum aut sex mandaverunt menses concedi; quidam autem annum in quo plurimi concordant, minus vero quam sex menses non reperi, quia et laicis haec indulta sunt, quanto magis Domini sacerdotibus. Nam et nostris antecessoribus atque reliquis sanctis patribus multoties inhibitum est, ne quis [Col. 0649A] Domini sacerdotibus detractiones irroget: quanto magis accusationes non ex radice charitatis prolatas. Quiescite, inquiunt, et nolite persequi eos qui perfecte Deo ministrant, quorum orationibus et terrena bella sedantur et recedentium a Deo angelorum pelluntur incursus, quique omnes daemones qui corrupti sunt precum assiduitate confundunt. Induciae namque non sub angusto tempore, sed sub longo spatio concedendae sunt, ut accusati se praeparare et universos communicatores in provinciis positos convenire, et testes praeparare, atque contra insidiatores se pleniter armare valeant. Judices enim et accusatores tales esse debent, qui omni careant suspicione et ex radice charitatis suam desiderent promere sententiam. His ergo tam legaliter quam et [Col. 0649B] canonice prolatis, etiam omnium Christianorum reverentiam congaudere deposcimus, spirituali intercedente dilectione et timore Dominico per quem humana removetur offensio, et ecclesiarum aedificatio proponitur universis, ut magis universi ad aedificationem fratrum laborent quam ad damnationem, quum ait Dominus: «In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli si dilectionem habueritis adinvicem (Joan. XIII, 31) .» Jam enim formam dedimus et a praedecessoribus nostris datam esse cognovimus, ut si quis se esse agnoverit Christianum, illud servet quod ab apostolis noscitur esse contradictum, dicente apostolo Paulo: «Si quis vobis annuntiaverit praeter quod accepistis, anathema sit (Gal. I, 9) ;» Christus enim Dei Filius Dominus noster humano [Col. 0649C] generi propria passione salutem plenissimam condonavit, ut nos liberaret. Et si Deus intantum nos dilexit, ut etiam proprio Filio non parceret, sed pro nobis omnibus illum traderet, ut nos liberaret, ut quid nos non diligimus fratres, aut eos temere judicamus, cum praedictus dicat Apostolus, «Nolite judicare invicem, sed hoc magis judicate, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum?» (Rom. XIV, 13.) Nam si illi qui fratres diligunt, ex Deo nati sunt et vident Deum, quid ergo erunt illi qui eos persequuntur, et eos detrahendo, machinando, accusando, infestando damnate moliuntur? Si illi filii Dei, procul dubio hi filii sunt diaboli, qui semper «sicut leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) ,» [Col. 0649D] ita fratres insequuntur, ut perdant: qui vero adjuvare fratres refugiunt majus peccatorum onus acquirunt, et fraternitatis solatio rei existunt; «vae, inquit propheta, qui potum dat amico suo, mittens fel suum (Habac. II, 15) .» Et iterum sapientissimus Salomon ait, «Quoniam qui loquitur iniqua, non potest latere, ne praeteriet illum corripiens judicium (Sap. I, 8) .» In cogitationibus ergo impii interrogatio erit, sermonum autem illius ad Deum perveniet auditio ad correptionem iniquitatum illius, quoniam auris zeli audit omnia, et tumultus murmurantium non abscondetur; haec enim si amplecti voluissent, proprio et sano sensu ad reprobum sensum minime laberentur, sed per Dei timorem sermonum suorum praecaventes custodiam, piam sanctorum Patrum [Col. 0650A] definitionem sine quadam nocumenti praesumptione utique conservarent, quoniam dicit sacrum eloquium: Concilium bonum conservabit te et mens bona custodiet te. Non enim de fontibus salutiferis spiritualiter ad inquisitionem aeternae vitae procedunt tales accusationes et detractiones, atque ideo competenter nos beatus Paulus admonens ait, «Non debere plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII, 3) .» In definitione pietatis perdurantes: qui enim hanc praetereunt non tantum laesi sunt decidentes a corroboratione sua, sed insipientiae suae dereliquerunt hominibus memoriam, ut his in quibus peccaverunt, minime latere potuissent, gloria enim et contumelia in loquela et in lingua hominis casus illius est; ideoque conveniens est [Col. 0650B] hanc quidem ostensionem reprehensioni illorum nostris actibus inseri ne ulterius jam talia patiamini, seminantibus illis zizania et scandala, sed laetari in officiis et dogmatibus vestris mereamini. Igitur erubescant, talia et hujusmodi blasphema subtrahere festinent, si noluerint a sacerdotali nostro collegio segregari, et a totius Christiani populi societate divelli: licet namque de his plura et pernecessaria quae in decretis Sedis apostolicae et ab apostolis eorumque successoribus nostris, videlicet praedecessoribus statuta inveniuntur, dicere et conscribere potuissemus, tamen melius nobis visum est ut epistolam oratione claudamus. Deus omnipotens et unus unigenitus Filius et Salvator noster Jesus Christus hoc vobis tribuat incitamentum, ut omnibus fratribus [Col. 0650C] et coepiscopis nostris quibuscunque tribulationibus laborantibus totis succurratis viribus et cum eis compatientes crucem ejusdem Domini Salvatoris portetis, ut veri ipsius discipuli coram omnibus appareatis, ut et vos et qui vobiscum sunt hic et in futuro possideatis meliora, «quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor, II, 9) ;» per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et cum quo omnipotenti Deo Patri gloria in saecula saeculorum. Amen. Valere vos opto, fratres charissimi. Data Idus Februarii, Agario et Juliano viris clarissimis consulibus.
FELIX sanctae universalis Ecclesiae papa, atque per gratiam Dei catholicae et apostolicae Ecclesiae urbis Romae episcopus, una cum sancto concilio nostro reverendissimorum sacerdotum huc nobiscum convenientium in confirmatione piissimorum catholicae Ecclesiae dogmatum et relevatione oppressorum fratrum coepiscoporum videlicet nostrorum qui rectam Nicaeni concilii tenent fidem, et fratres non infestent, universis spiritualibus fratribus nostris et reliquis in sacerdotali collegio Domino consecratis, atque omni plenitudini Ecclesiae catholicae gratia vobis et pax multiplicetur in confortatione et sancti Spiritus communione, quatenus in eo proficientes a gloria in gloriam «virtutes annuntiemus ejus qui [Col. 0651A] de tenebris nos vocavit in admirabile lumen suum (I Petr. II, 9) » «apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I, 17) .» Portate, fratres, hortamur persecutiones et tribulationes patienter ut ejus inveniamini filii quem quotidie patrem vocatis Deum in coelis, et in eo vincatis omnia, qui propter nos vicit omnia; «qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII, 32) .» Imitatores quoque Dei convenit in omni verbo et opere imitari Deum, ideoque illud oportet nos dicere quod ipse de se perhibuit Dominus, «veniet princeps hujus mundi et in me nihil inveniet (Joan. XIV, 30) ,» venerunt et illi qui vos et nos persequuntur, quia vos sine nobis persequi non possunt, quia unius Dei membra sumus, [Col. 0651B] et unum illius sacerdotium per ejus sanctificationem retinemus, et in nobis de suis nihil invenerunt, quia quidquid sumus gratia Dei sumus, licet propterea calumniari nos irrationabiliter studuerint quod facere solent inimici, suam ex hoc cooperire dementiam properantes, quatenus per mendacium veritatem valeant obumbrare. Scripsi enim vobis, inquit Apostolus, per multas lacrymas ut non contristemini, sed ut sciatis quam charitatem abundantius habeo in vobis; etenim detrahentibus detrahere non est bonum, ut non ad ea quae scripta sunt commoti injuriae certamen deficiamus. Non debemus omnino timere opprobrium hominum, neque eorum exprobrationibus vinci, quoniam hoc nobis Dominus jubet per Isaiam prophetam dicens: «Audite [Col. 0651C] me qui scitis judicium, populus meus, in quorum cordibus lex mea est, nolite timere opprobrium hominum et blasphemias eorum ne timeatis (Isa. LI, 7) .» Considerantes etiam quod in psalmo scriptum est: «Nonne Deus requiret ista! Ipse enim novit abscondita cordis (Psal. XLIII, 22) , et cogitationes talium hominum, quoniam vanae sunt: vana autem locutus est unusquisque ad proximum suum, et labia dolosa in corde, et corde locuti sunt mala, sed disperdet Dominus universa labia dolosa 160 et linguam magniloquam. Qui dixerunt: Labia nostra a nobis sunt, quis noster Dominus est? (Psal. XI, 3-5.) » Nam si haec in memoria retinerent minime ad tantam prosilirent iniquitatem; non enim probabili et paterna doctrina hoc faciunt, sed ut suam [Col. 0651D] exerceant in servos Dei vindictam, scriptum namque est: Via stulti recta in oculis ejus, et sunt viae quae videntur homini justae, novissima autem eorum deducunt ad mortem. Nos enim, qui hoc patimur, judici reservare debemus qui reddet unicuique secundum opera sua, qui etiam per ministros suos intonuit dicens, «Mihi vindictam, ego retribuam (Rom. XII, 19) .» Vos enim in recta fide et pura ac bona succurrite voluntate vicissim, nec aliquis a supplemento fratris subtrahat manum, quoniam in hoc ait Dominus «Cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis adinvicem (Joan. XIII, 35) .» Unde ipse per prophetam loquitur dicens: «Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) .» Spirituali dico habitaculo et concordia quae in Deo est, et unitate fidei hujus delectabilis, secundum veritatem inhabitaculi quae videlicet in Aaron magis decorabatur atque sacerdotalem induentibus dignitatem, sicut unguentum super caput, principalem intellectum irrigans, et usque ad ipsam extremam scientiam deducens in hoc habitaculo benedictionem et aeternam vitam promisit Dominus. Hujus ergo propheticae vaticinationis meritum amplectentes, fraternam praesentem syllabam exposuimus nostra propter charitatem minime quaerentes aut quaesituri. Non enim detrahentibus bonum est detrahere, aut palo secundum vulgarem fabulam excutere palum: absit. Non sunt nostra ista, quapropter hoc avertat Divinitas. Non sunt edocti habitus [Col. 0652B] nostri ita vincere, sed in patientia longanimitatis et spiritu humilitatis, quia sicut per duritiam minime (ut prophetice dicamus) purgatur nigella, ita nec pacis soporatus fructus intelligentiae per asperitatem exprimitur; propter hoc enim verborum supportavimus colaphos ut aut paulati valeamus eum imitari, qui propter nos se humiliare dignatus est, et extremae illius ultionis per hanc plagam verba declinemus. Audiamus ergo et consentiamus Ecclesiae oratori qui per linguam Spiritus clara voce exclamat dicens: «Omnia vobis in charitate fiant (I Cor. XVI, 14) .» Ergo sive quaerimus, sive tantummodo dicimus, et tantummodo audimur charitas intercedat, ars aliqua existat ad compositiones concordiae boni et conjunctiones. Oportet [Col. 0652C] enim de Deo quaerentibus nobis spiritum rectitudinis mentis nostrae dinumerantes intentiones templum pacifice inhabitare in eum propter Deum, qui per prophetam locutus est: «Quaerens quaere et apud me habita (Isa. XXI, 12) .» Speculum enim dedit nos Deus populo suo, et oportet eos qui a Deo sunt deputati sacerdotium adipisci, ita in humilitate gressus mentis adinvicem tendere, ut in melius aedificentur hi qui ad nos respiciunt, quam (quod dicere piget) per nostram discordiam semitam pedum eorum concutere. Ad concordiam judicemus nos ipsos, et unum in charitate sapiamus, humilitatem veneremur, per quam apprehendi solet altitudo spiritus. Si enim verborum amplius usque nunc taciturnitatem quam garrulitatem dilexerimus, hoc quidem [Col. 0652D] bene habere arbitrati sumus, ne scriptis vestris reciproce respondentibus injurie fomitem excitemus, et pusillanimitate dijudicemur ab eo qui omnia ad charitatem dirigere promulgavit. «Oravimus vero et tunc ostium circumstantiae labiis nostris (Psal. CXL, 3) » imponi verbum in sonitum concipere potius quam verbum sonabile, et hoc tamen mihi donum est a Domino, «et factus sum sicut homo non audiens et non habens in ore suo redargutiones (Psal. XXXVII, 15) .» Sed quia tempus est loquendi et tempus tacendi, operio verbum, et claudo ostium per taciturnitatem competenter exorans: «Domine, labia mea aperies (Psal. L, 17) ,» «et respondeam exprobrantibus mihi verbum (Psal. CXVIII, 42) ,» [Col. 0653A] licet enim tacuissemus, non semper tacebimus aperiente nobis Domino claves verbi. Igitur directis in praesenti beatitudini fraternitatis vestrae apocrisiariis qui post multas factas inter nos de ecclesiastica requisitione dissonantes sermocinationes, in fine ad hoc pervenerunt, admonentes nos atque hortantes interpretari unius veri Dei nostri voluntatis intellectum atque hujusmodi interpretationem destinare vestrae sacratissimae venerationi. Nos acceptam habentes bonae conscientiae praedictorum venerabilium virorum admonitionem, cognoscentes autem et quae principatus apostolorum summitas docet paratos esse ad satisfactionem omni poscenti verbum de spe quae in nobis est secundum Dei timorem, mansuetudinemque ad bonam scientiam temperantes, super [Col. 0653B] tali tantummodo requisitione mentem nostram per has syllabas exponimus, superfluas exercitationes et altercationes verborum propter satietatem et praesentis temporis incongruitatem declinantes ac praecaventes, nihil omnino aliud intelligentes ac proferentes [Col. 0654A] licet dicentes quam quod audivimus et cognovimus a sanctis universalibus magnis apostolis eorumque successoribus, et patres nostri enarraverunt nobis, et audientem praedicavimus ad supernam tendentes vocationes. Nostrum est studium ubi pacis constitutio manet, his qui in stadio pietatis sunt bene unica gloria, intercessori tribuitur et corona, Deo manifestati sumus qui judicat omnia et comprobat. Non jurgialiter stamus, non ad contradictiones respicimus, nec favorem inanem amplectimur, sed in verbo Dei propositi hujusmodi requisitionis resolutiones fecisse dignoscimur, confitentes quoniam pacis Dominus Deus, ad alterum nostrorum unitatem et dilectiones conservavit in gloria ejus benignissimae majestatis. Omnem cum vestra beatitudine in Christo [Col. 0654B] existentem fraternitatem tam nos quam qui nobiscum sunt multum salutavimus. Data XIII Kal. Novembris, Philemone et Attico viris clarissimis consulibus.
[Col. 0653B] Dominis sanctissimis et Deo amantissimis universis episcopis LIBERIUS episcopus in Domino salutem. Nihil est quod diu stare possit nisi Dei gratia. Caeterum [Col. 0653C] nequitia diaboli contemptibile malum plenum veneno mortifero sevit, qui sursum atque deorsum «circuit quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) .» Unde vigilare et sobrii esse ad orationes, et Deo propinquare debemus, et fatuas, Domino auxiliante, hominum insidias, prout Dominus posse dederit, respuere, et patres sequi, et non transgredi terminos patrum, non ut nostras relinquamus dum in eis persistere aliquando valebimus ecclesiasticas, ut ad alias properemus, aut populos commissos negligere, ut quietem amplius quam pro eis elaborare, pro quibus etiam animas ponere debemus, studeamus, quanquam multi nos persequantur et oves Christi dilacerare desiderant, qui «quasi vestibus ovium apparent, intus autem sunt lupi rapaces, quos ex fructibus [Col. 0653D] cognoscimus (Matth. VII, 15, 16) .» Isti primo quidem videntur ex nobis esse, sed non sunt ex nobis, si enim fuissent ex nobis, mansissent utique nobiscum. Quando vero suam evomuerint impietatem, dolum qui in eis est erumpentes et apprehendentes infirmiores, et eos qui ad eloquia divina sensus inexercitatos habent, secum eos contrahunt ad perditionem, subvertentes quos oportet praescientes cavere, ne malitia eorum quidem seducti abscindantur a propria firmitate. «Exacuunt enim linguas suas juxta prophetae vocem, sicut serpentes. Venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. CXXIX, 4) .» Nec vos pigeat per temporales cruciatus pro Christi nomine laborare, sed emolumenta futurae remunerationis hujus saeculi vexationes tolerare persuadeant. [Col. 0654B] Scriptum namque est: «Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam et nomen Domini invocabo (Psal CXV, 12) .» Tantum enim a nobis exigitur quantum possumus famulatus nostri obsequio commodare. Unde quidem tanto nobis necesse est importunis praedicationibus insistere, quanto nobis perfectae negotiationis creditur duplicata talentorum assignatio, atque Dominica nobis ad suscipiendam ejus requiem persuadet assertio. Suggestum namque nobis est quod pro praeteritis laboribus et infestationibus nonnulli vestrum assignatas sibimet a Deo commissas relinquunt plebes, et in futuro plures relinquere velint eas quas tueri debent ecclesias, et pro ovibus sibi commissis laborare negligunt, et monasteriorum se quieti contradere festinent, et vacationem ab episcopatus laboribus eligere, et silentio atque otio vitam degere magis appetant, quam in his quae sibi [Col. 0654D] commissa sunt permanere, dicente Domino: «Beatus qui perseveraverit usque in finem (Matth. XXIV, 13) .» Unde namque est beata perseverantia, nisi de virtute patientiae? quam secundum apostolicam praedicationem omnes qui voluerint in Christo pie vivere persecutionem patiuntur. Ideoque, fratres charissimi, non vos afflictionum amaritudo a pio mentis vestrae proposito coarctet recedere. Considerate namque quanta pro absolutione nostri et liberatione Creator, Dominusque et Redemptor noster pertulerit, quibusve se contumeliis afficiendum tradiderit, ut nos a vinculis potestatis diabolicae liberaret. Attendite itaque vobis et omni gregi in quo vos «Spiritus sanctus constituit episcopos regere Ecclesiam Dei (Act. XX, 28) ,» quam acquisivit proprie [Col. 0655A] sanguine, ut non sit qui vos decipiat aut seducat in subtilitate sermonis, ut vobis plebes commissas relinquatis, et alicui propter malorum opprobrium hominum quieti vos tradatis, ut vos solummodo salvetis et filios orphanos relinquatis. Apertissime enim Spiritus sanctus per Apostolum dicit, «quia in novissimis temporibus recedent quidam a fide et charitate, attendentes spiritibus seductoribus, et doctrinis daemoniorum, hypocrisi mendacii locorum cauteriatam habentium suam conscientiam (I Tim. IV, 1, 2) .» Propter quod hortamur vestram charitatem exemplo ejus qui pro nobis pati voluit, promptos vos in cunctis ejus permanere servitiis, nec quidem quoquo modo a commissa cura recedere, sed totis viribus in commissis vobis negotiis fortiter usque in finem perdurare, [Col. 0655B] quoniam beatus est qui perseveraverit usque in finem, nec laudatur initium, sed finis. «Nemo vos seducat inanibus verbis. Propterea enim venit ira Dei in filios diffidentiae (Ephes. V, 6) .» Nolite ergo effici comparticipes eorum dogmatum, neque communicetis infructuosis verbis illorum, magis autem et redarguite; quoniam coetus praevaricatorum sunt, et extenderunt linguam suam quasi arcum mendacii et non veritatis, completum est in eis, quia de malo ad malum egressi sunt, et me non cognoverunt, dicit Dominus. Veritatem enim non loquentur, docuerunt enim linguam suam persecutores ecclesiarum eorumque sacerdotum loqui mendacium ut impie agerent «laboraverunt, et renuerunt scire me (Jer. IX, 6) ,» dicit Dominus. «State ergo vos, dilectissimi, super [Col. 0655C] vias, et videte, interrogate de semitis Domini antiquis, et videte quae est via bona sanctorum patrum, et ambulate in ea, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI, 29) .» Sed et si patimini propter Christum, beati eritis, metum autem eorum ne timueritis, neque conturbemini, Dominum autem Deum sanctificate in cordibus vestris, ipso dicente: «Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, sed potius eum timete qui potest animam et corpus perdere in gehennam. Nonne duo passeres asse veneunt, et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro? Vestri autem et capilli capitis omnes numerati sunt. Nolite ergo timere, multis passeribus meliores vos estis (Matth. X, 28-31) .» Rememoramini ergo, fratres, eum qui [Col. 0655D] talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, ut ne fatigemini animis vestris deficientes, nondum enim usque ad sanguinem certavimus adversus peccatum repugnantes.
Confidimus autem de vobis, fratres charissimi, meliora et viciniora salutis, quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque potetates, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque [Col. 0656A] creatura alia, magistro gentium docente, poterit nos separare a charitate Domini nostri Jesu Christi (Rom. VIII, 38, 39) , et, quae in ipso est, recta fide. Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem. Patientia enim nobis necessaria est ad colluctationes adversariorum, quatenus fidem intemeratam usque in finem conservantes repromissionem percipiamus, quam repromisit his qui legitime certare deproperant (Hebr. X, 35, 36) . «Adhuc omnino modicum aliquantulum, 161 qui venturus est veniet, et non tardabit (Hebr. X, 37) .» «Ecce enim judex ante januam assistit (Jac. V, 9) ,» coronas hilariter promittens his qui pro eo passionibus submittuntur. Quod si subtraxerit se quis, non placebit animae suae, sed cadet de [Col. 0656B] promissione propter negationem. Nos autem non sumus subtractionis filii in perditionem, sed fidei in acquisitionem animae. «Propter quod assumite arma Dei, ut possitis resistere in die malo adversus omnes inimicos sanctae Dei Ecclesiae et vestros, et induite vos lorica justitiae, calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus assumentes scutum fidei, in quo possitis omnia jacula nequissimi ignita exstinguere. Et galeam salutis accipite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem radicati et fundati in solatio fratrum pro Christo Jesu Domino nostro (Ephes. VI, 13, 14) .» «Sed et nunc, fratres, commendamus vos omnes Domino et verbo gratiae ejus, qui potest perficere et dare haereditatem vobis cum [Col. 0656C] omnibus sanctis (Act. XX, 32) .» «Ipse autem Deus pacis et dilectionis det vobis idipsum sapere in alterutrum (Rom. XV, 5) ,» ut vobis invicem succurra tis et non sitis divisi, ut unanimes uno ore, et uno corde honorificemus eum in concordia et consolatione fratrum, qui potest confirmare nos secundum Evangelium ejus juxta revelationem mysterii aeterni, temporibus scilicet perpetuis, quibus vobis futurorum gaudiorum largienda sunt munera. Summopere etiam considerare debetis, quod hi qui fratribus invident, eosque damnare aut perdere cupiunt, per se sua dogmata destruunt; dicit enim Dominus: «Omne regnum in se divisum non stabit (Matth. XII, 25) ,» et omnis scientia et lex adversum se divisa non stabit. Ideoque necesse est ut concorditer salubres [Col. 0656D] suscipiatis hortatus, et nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes divinis et apostolicis constitutionibus pareatis, et in nullo patiamini providentissima canonum decreta violari, quatenus et Nicaenorum canonum constituta, et quae a nobis vel a praedecessoribus nostris sunt provide et salubriter decreta, intemerata permaneant in futuro.
I. Quod integrum hominem susceperit sine peccato.
[Col. 0656D] II. Quod unus sit Christus ante saecula ex Patre natus, et in tempore ex Virgine editus.
Dilectissimo fratri PAULINO DAMASUS,
[Col. 0657A] Per filium meum Vitalem ad te scripta direxeram, tuae voluntati et tuo judicio omnia derelinquens, et per Petrum presbyterum indicaveram me in articulo jam perfectionis ejus aliqua ex parte commotum. Unde ut nullus tibi scrupulus resideret, ne volentes forsitan Ecclesiae copulari tua cautio praeblanda differret fidem, misimus nostram, tam tibi, qui ejus fidei communionique sociaris, quam his qui in ea subscribentes tibi et nobis per te voluerunt sociari, dilectissime frater. Quapropter si supradictus filius meus Vitalis et hi qui cum eo sunt tibi voluerint aggregari, primum debet in ea expeditione fidei subscribere quae apud Nicaeam pia Patrum voluntate firmata est.
I. Deinde, quoniam nemo potest futuris vulneribus [Col. 0657B] adhibere medicinam, haeresis eradicanda est, quae postea in Oriente dicitur pullulasse; id est, confitendus est ipse sapientiae Filius, Dei Sermo, humanum suscepisse corpus, animam, sensum, id est integrum Adam et, ut expressius dicam, totum veterem nostrum sine peccato hominem. Sicut enim confitentes eum humanum corpus suscepisse, non statim ei et humanas vitiorum adjungimus passiones, ita et dicentes eum suscepisse et hominis animam et sensum, non statim dicimus et cogitationum humanarum subjacuisse peccato.
II. Si quis autem dixerit Verbum pro humano sensu in Domini carne versatum, hunc catholica Ecclesia anathematizat, necnon et eos qui duos in Salvatore filios confitentur, id est unum ante incarnationem, [Col. 0657C] et aliter post assumptionem carnis ex Virgine, sed eumdem Dei Filium, et ante et postea confiteantur quicunque huic epistolae subscribere voluerint, ita tamen ut si et in ecclesiasticis canonibus quos optime nosti, et in Nicaenam fidem ante subscripserint, hunc debeas absque aliqua ambiguitate suscipere. Non quod haec ipsa quae nos scripsimus, non poterimus convertentium susceptioni proponere, sed quod tibi consensus noster liberum in suscipiendo tribuat exemplum.
Post Nicaenum concilium aliud in urbe Romana postea congregatum est, quo catholici episcopi addiderunt de Spiritu sancto, quia postea is error inolevit [Col. 0657D] ut quidam ore sacrilego auderent dicere Spiritum sanctum factum esse per Filium. Unde anathematizamus omnes qui non tota libertate proclamant eum cum Patre et Filio unius potestatis esse atque substantiae. Anathematizamus quoque eos qui Sabelli sequuntur errorem, eumdem dicentes Patrem esse quem et Filium. Anathematizamus Arium atque Eunomium, qui pari impietate, licet sermone dissimili, Filium et Spiritum sanctum asserunt esse creaturas. Anathematizamus Macedonianos, qui de Arii stirpe venientes non perfidiam mutaverunt, sed nomen. Anathematizamus Fotinum, qui Ebionis haeresim instaurat, qui Dominum Jesum Christum tantum ex Maria Virgine confitetur. Anathematizamus [Col. 0658A] eos qui duos filios asserunt, unum ante saecula, et alterum post assumptionem carnis ex Virgine. Anathematizamus eos qui pro hominis anima rationali et intelligibili dicunt Dei Verbum in humana carne versatum cum ipse Filius sit Verbum Dei, et pro anima rationali et intelligibili in suo corpore fuerit, sed nostram, id est, rationalem et intelligibilem sine peccato animam susceperit atque salvaverit. Anathematizamus eos qui verum Dei Filium extensione aut collectione et a Patre separatum in substantivum et in finem habiturum esse contendunt. Si quis non dixerit semper Patrem, semper Filium, semper Spiritum sanctum, anathema sit. Si quis non dixerit Filium natum de Patre, id est de substantia divina ipsius, anathema sit. Si quis [Col. 0658B] non dixerit Verbum Domini Filium, Dei Deum, et omnia posse et Patri aequalem, anathema sit. Si quis dixerit quod in carne constitutus Filius Dei cum esset in terra, in coelis cum Patre non erat, anathema sit. Si quis dixerit quod in passione crucis dolorem sustinuit Filius Dei Deus, et non caro cum anima quam induerat «in forma servi quam sibi acceperat, sicut ait Scriptura (Phil. II, 7) ,» anathema sit. Si quis non dixerit, quod in carne «quam assumpsit Christus, sedet ad dexteram Patris, in qua venturus est judicare vivos et mortuos (II Tim. IV, 1) ,» anathema sit. Si quis non dixerit Spiritum sanctum de Patre esse vere ac proprie sicut Filium de divina substantia et Deum verum, anathema sit. Si quis non dixerit omnia posse Spiritum sanctum, omnia [Col. 0658C] nosse, et ubique esse sicut Patrem et Filium, anathema sit. Si quis dixerit Spiritum sanctum facturam, aut a Filio factum, anathema sit. Si quis non dixerit omnia per Filium et Spiritum sanctum Patrem fecisse, id est, visibilia et invisibilia, anathema sit. Si quis non dixerit, Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam divinitatem, potentiam, unam gloriam dominationem, unum regnum atque unam voluntatem ac veritatem, anathema sit. Si quis tres personas non dixerit veras Patris et Filii et Spiritus sancti aequales semper jubentes omnia, et continentes visibilia et invisibilia, omnipotentes, omnia judicantes, omnia vivificantes, omnia facientes, omnia salvantes, anathema sit. Si quis non dixerit Spiritum [Col. 0658D] sanctum adorandum ab omni creatura, sicut et Filium, et Patrem, anathema sit. Si quis de Patre et Filio bene senserit, de Spiritu autem sancto non recte habuerit, haereticus est.
DAMASUS episcopus, fratri et compresbytero HIERONYMO, in Domino salutem.
Dum multa corpora librorum in meo arbitrio oblata fuissent, contigit ut et librum Psalmorum in meo animo festinus cognoscerem detineri, et memoriam capacitatis meae imbuere cogitavi, frater amantissime et in Christo semper sacerdos, rogo te, ut secundum septuaginta interpretes, et presbyteros, id est, Matthiam, et Tholomaeum, Muchium [Col. 0659A] Casium, Dithronium fratrem, Simonem, et caeteros, inquantum tua poterit conscientia de LXX, invenire vestigia nobis transmittas. Peto etiam tuam charitatem, ut, sicut a rectore tuo Alexandro coepiscopo didicisti, Graecorum psallentiam ad nos dirigere tua fraternitas delectetur, quia tantae apud nos simplicitatis indago est, ut tantum in die Dominico apostoli epistola una recitetur, et Evangelii capitulum unum dicatur, nec psallendi mos tenetur, nec hymni decus in nostro ore cognoscitur. Peto ergo per fratrem compresbyterum nostrum Bonifacium, ut libeat fraternitati tuae nobis aperire vestigia. Missa quinto Kalend. Novemb. per Bonifacium presbyterum Hieronymum.
Beatissimo papae DAMASO sedis apostolicae urbis Romae HIERONYMUS.
Supplex legi litteras apostolatus vestri poscentes, secundum simplicitatem LXX, Interpretum, canones, psalmographum interpretari festinem propter fastidium Romanorum ut ubi obscuritas impedit, apertius et Graece et Latine trahatur sensus. Cliens precatur ergo tuus ut vox ista psallentium in sede tua Romana die noctuque canatur, et in finem psalmi cujuslibet sive matutinis vel vespertinis horis conjungi praecipiat apostolatus tui ordo; Gloria Patri et Filio et Spiritui sancto, et reliqua. Istud carmen [Col. 0659C] laudis omni psalmo conjungi praecipias, ut fides 318 episcoporum Nicaeni concilii in vestro ore pari consortio declaretur. Ubi autem Deus et homo honorabili voce cantatur, Alleluia semper cum omnibus psalmis affigatur, ut omni loco communiter respondeatur nocturnis temporibus. In Ecclesia autem post resurrectionem usque sanctam Pentecostem finiatur, inter dierum vero spatia, tibi soli, Quinquagesimae propter novitatem sancti Paschae, ut vox ista laudis canatur in Aleph, quod prologus Graece, Latine autem praefatio dicitur.
[Col. 0659D] Beatissimo Domino et apostolico culmine sublimato, sancto Patri Patrum, DAMASO papae, et summo omnium praesulum pontifici, STEPHANUS archiepiscopus concilii Mauritaniae, et universi episcopi de tribus conciliis Africanae provinciae.
Notum vestrae facimus beatitudini quod quidam fratres in confinio nobis positi quosdam fratres nostros, venerabiles videlicet episcopos, vobis inconsultis a proprio dejiciunt gradu, vel dejicere moliuntur, cum vestrae sedi episcoporum judicia, et summorum finem ecclesiasticorum negotiorum in honore beatissimi Petri Patrum decreta omnium cunctam reservare sententiam, inquirendi reverentia de Dei rebus, quas omni cura et sollicitudine observare debemus. Maxime vero debent ab ipso praesulum examinari [Col. 0660A] vertice apostolico, cujus vetusta sollicitudo est, tam mala damnare, quam revelare laudanda. Antiquis enim regulis censitum est, ut quidquid horum quamvis in remotis vel in longinquo positis ageretur provinciis, non prius tractandum vel accipiendum sit, nisi ad notitiam almae sedis vestrae fuisset deductum, ut ejus auctoritate juxta quod fuisset pronuntiatum firmaretur, et reliqua multoties talia et his similia, quae super his constituta sunt; quibus si illicite factum est, ut semper vestrae sedi consuetudo fuit, festinanter occurrite et his viriliter, ut pater pro filiis certantes, state sicut bene a Jesu, filio Sirach, dictum est, «Usque ad 162 mortem certa pro veritate et semper Dominus Deus tuus pugnabit pro te (Eccli. IV, 33) .» «Accipere enim personam [Col. 0660B] impii non est bonum, ut declines a veritate judicii (Prov. XVIII, 5) .» Sin minus illicita sunt haec, pateat nobis talis omnibus licentia, beatissime Pater, aut si liceat hos vel aliquos etiam minorum graduum clericos nisi canonice tempore legitimo vocatos, aut sine legitimis accusatoribus aut absque veris et innocentibus testibus, vel nisi manifeste canonice convictos aut semper confessos, vel a suis sedibus ejectos aut suis exspoliatos rebus vocare ad synodum, vel damnare, quia legimus eos non posse canonice ad synodum ante suam diu tenendam et gubernandam, viribus scilicet pleniter resumptis restitutionem, suisque omnibus sibi legaliter restitutis, integerrime vocari, aut ut veniant ad synodum, nisi sponte voluerint imperari. Deus ergo creator omnium [Col. 0660C] conservet longaevum apostolatum vestrum ad stabilitatem Ecclesiarum sanctarum, et orthodoxae fidei, vosque pastorem bonum, qui spiritualibus pro ovibus vestram ponitis animam, atque baculo pastorali lupos rapaces expellitis, omnibusque oppressis auxilium fertis, quod et istis atque omnibus vos semper facere optamus, sanctissime papa. Subscriptio ex alia manu. Ora pro nobis, charissime Pater.
DAMASUS, servus servorum Dei, atque per gratiam ejus episcopus sanctae catholicae Ecclesiae urbis Romae, STEPHANO archiepiscopo concilii Mauritaniae, et universis episcopis Africanae provinciae. Lectis fraternitatis vestrae litteris, primo gratias ago quod tantorum fratrum merui benedictione frui, deinde [Col. 0660D] quod circa fratres sollicitos vos reperi, et cum eis crucem Domini deferre qui ait: «Qui vult venire post me abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me (Matth. XVI, 24) ,» et reliqua ad hunc modum pertinentia. Igitur quando in praesenti opportune gestorum consultatione apostolicis vestra beatitudo visceribus commota nos hortata est, tuitionem fratrum apostolica impendere auctoritate, et eorum injuriis subvenire, dum constet eadem vos cum apostolo compassibiliter dicere: Quis infirmatur, et ego non infirmor: quis scandalizatur et non uror? (II Cor. XI, 29) satagentes ne aliquis de his qui vobis crediti sunt a saevis bestiis laceretur, aut capiatur, pro qua re oportet juxta vestram prudentem [Col. 0661A] commonitionem, magis aut secundum Domini divinam praeceptionem nos qui supra domum ejus, hoc est universalem Ecclesiam catholicam, episcopale suscepimus ministerium, sollicite vigilare, ut ne quid de sacris ejus muneribus, id est apostolicis viris, apostolorumque successoribus atque ministris quisquam nobis inconsultisque damnari. Scitis, fratres charissimi, firmamentum adeo fixum et immobile atque titulum lucidissimum suorum sacerdotum, id est omnium episcoporum apostolicam sedem esse constitutam, et verticem Ecclesiarum, Tu es enim (sicut divinum pronuntiat Verbum veraciter) Petrus et super firmamentum tuum Ecclesiae columnae qui episcopi intelliguntur confirmatae sunt, et tibi claves regni coelorum commisi, atque ligare et solvere [Col. 0661B] potestatem quae in coelis sunt et quae in terris promulgavi. Tu profanatorum hominum et membrorum meorum, maximeque discipulorum meorum existis ut princeps et doctor orthodoxae et immaculatae fidei, cujus vice hodie gratia Dei legatione pro Christo fungimur, et omnes hujus sanctae sedis praesules ejus vicem gesserunt, gerunt et gerent. Ideo omnia quae innotuistis non licere mandarem, nisi vos tam pleniter instructos esse scirem quod cuncta super quibus consulitis illicita esse non dubitetis. Discutere namque episcopos et summorum ecclesiasticorum negotiorum causas metropolitanos una cum omnibus suis comprovincialibus, ita ut nemo ex eis desit, et omnes in singulorum concordent negotiis, licet; sed definire eorum atque ecclesiasticarum summas [Col. 0661C] quaerelas causarum, vel damnare episcopos, absque hujus sanctae sedis auctoritate minime licet, quam omnes appellare (si necesse fuerit) et ejus fulciri auxilio oportet. Nam, ut nostis, synodum sine ejus auctoritate fieri non est catholicum, nec episcopus in legitima synodo, et suo tempore apostolica vocatione congregata definite damnari potest, neque ulla unquam concilia rata leguntur, quae non sunt fulta apostolica auctoritate. Accusatores autem episcoporum, et testes super quibus rogastis absque ulla infamia aut suspicione vel manifesta macula, et vere fidei pleniter instructi esse debent, et tales quales ad sacerdotium eligere jubet divina auctoritas, quoniam sacerdotes (ut antiqua tradit auctoritas) criminari [Col. 0661D] non possunt, nec in eos testificari qui ad eumdem non debent, nec possunt provehi ad honorem; vocatio enim ad synodum juxta decreta Patrum canonica ejus qui impetitur tam sua praesentia, quam et scriptis atque apocrisiariis per spatium fieri debet congruum atque canonicum, quia nisi canonice vocatus fuerit suo tempore et canonica ordinatione, licet venerit ad conventum quacunque ordinatione nisi sponte voluerit, nullatenus suis respondebit insidiatoribus, quoniam nec saeculi leges hoc permittunt fieri: quanto magis divinae?
Dejectis vero atque suis rebus exspoliatis nihil vobis verius significare queo quam sanctissimi Patres definierunt, et nostri praedecessores apostolica auctoritate roboraverunt. Ita enim haec se habent, [Col. 0662A] episcopos ejectos atque suis rebus exspoliatos Ecclesias proprias primo recipere et sua eis omnia legaliter reddi sancti canones decreverunt, et postea si quis eos accusare voluerit, aequo periculo facere sanciverunt judices esse decernentes episcopos recte sapientes et juste volentes ad tempus, diuque illis resumptis viris et suis potestative fruentibus rebus, amicisque et Dei servis sapientibus consulentibus viris in ecclesia convenientes ubi testes essent singulorum qui oppressi esse videntur. Scimus enim homines inermes non posse cum armatis rite pugnare, sic nec illi qui ejecti vel suis bonis sunt exspoliati cum illis qui in suo stant gradu, et suis fruuntur amicis atque bonis, litigare rite possint. Nec saeculi quoque leges haec saecularibus fieri permittunt, [Col. 0662B] sed prius ejectos vel oppressos aut exspoliatos cum suis omnibus restitui jubent, et postea suo tempore, sicut lex eorum continet, ad placita venire praecipiunt, nec ulla carceris custodia appellantem arceri permittunt. Docent enim ex parte sicut nostis terrena quae sunt coelestia. Accusatores vero, et accusationes quas saeculi leges non asciscunt nullatenus sunt in horum admittendae causis, quia omne quod irreprehensibile est catholica defendit Ecclesia. Decet enim Domini sacerdotes fratrum causas pie tractare, et venerabiliter intendere, atque eorum judicia super sacrificia ordinare, nec proterva aut tyrannica dominatione (ut de quibusdam refertur) sed charitative pro Deo et fraterno amore cuncta peragere, et quod sibi quis fieri secundum [Col. 0662C] Dominicam vocem non vult, alii inferre non praesumat, et in qua mensura mensi fueritis remetietur vobis. Ea vero quae apostolorum praedicatione et Patrum instructione praecepimus semper tenere debemus, ne aliqua nova cudere, aut ad noxam fratrum intendere videamur, sed «alterutrum onera portemus, ut juxta Apostolum legem Domini adimplere valeamus (Gal. VI, 2) .» Tempus enim congruum praevideri oportet, quoniam uniuscujusque accusatae personae causa rectissime in medio producatur, quatenus gravitatem ejus et consonantiam quae contra Patrum decreta vel synodorum confessionem prodi minime cognoscant, quam ordinabiliter omnes intendant, ut ad eam in omnibus rationabiliter [Col. 0662D] respondeant, et juste se velle manifeste ostendant. Nullus autem introducatur personaliter, sed accusatores et accusati aequa audiantur ratione juxta quod gestorum ordo exigit. Accusatores vero et judices non idem sint, sed per se accusatores, per se judices, per se testes, per se accusati, unusquisque in suo ordinabiliter ordine. Nam inscriptio primo semper fiat, ut talionem calumniator recipiat, quia ante inscriptionem nemo debet judicari, vel damnari, cum et saeculi leges haec eadem retineant, de quibus omnibus vera semper fiat aequitas, quatenus accusationis et judicii ac testimonii mercedem per veritatem gestorum consequi valeant. Scriptum est enim: Abominatio Domino labia mendacia (Prov. XII, 22) , «et testem fallacem [Col. 0663A] proferentem mendacia, et seminantem inter fratres scandala, atque litigia (Prov. VI, 19) » ipso monente atque dicente: «Non facies calumniam proximo tuo, nec vi opprimes eum, non facies quod iniquum est, nec injuste judicabis, non considerabis personam pauperis, nec honores vultum potentis, juste judica proximo tuo (Levit. XIX, 18 et seq.) ,» et «quod tibi non vis fieri alteri ne facias (Tob. IX, 16) ,» et reliqua. Et maxime praeceptum habentes apostolicum attendere nos ipsos et gregi «in quo nos Spiritus sanctus posuit episcopos regere Dei Ecclesiam, quam acquisivit per sanguinem suum proprium (Act. XX, 28) .» Convenit et iterum attendere lupos, attendere malos operarios, qui perversa faciunt, et adversa loquuntur, ut detrahere semper discipulis [Col. 0663B] Domini, et infamare quaerant, quos corrigere vos et omnes Domini sacerdotes summo studio oportet, quia pejus malum non est, quam ut cives civibus invideant et sacerdotes vel clerici sacerdotibus vel pontificibus insidientur, testante etiam Veritatis voce: «Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) .» Et: «Qui scandalizaverit unum de pusillis istis, melius est ut suspendatur mola asinaria in collum ejus, et demergatur in profundum maris (Matth. XVIII, 6) .» Et item: «Beatus qui non fuerit scandalizatus in me (Luc. VII, 23) .» Ille proculdubio scandalizatus est in Deum, qui ejus scandalizat episcopum vel sacerdotem, et multa talia quae hic non inseruntur, ne nimis prolixa efficiatur epistola. Monentes quoque instruere debetis memoratos [Col. 0663C] vicinos vestros, ut a talibus se subtrahant, et quae illicite contra praefixos fratres egerunt cito corrigant, et quos nobis inconsultis laeserunt nobis inconsultis plena satisfactione sanent et cito reconcilient, si noluerint apostolicae sedis suscipere censuram. Nam si quid fortasse in eis aut contra eos emerserat, nostrum fuerat exspectandum examen, ut nostra (ut semper huic fuit sedi concessum privilegium) aut condemnarentur auctoritate, aut fulcirentur auxilio. Neque enim suo pro libitu nostra debuerant jura pervadere absque apostolicae sedis dispositione mandante. A talibus deinceps omnes se abstineant sacerdotes qui noluerint ab apostolicae petrae, super quam Christus (ut praedictum est) [Col. 0663D] universalem construxit Ecclesiam, cui episcoporum summa judicia atque majorum causae, sicut paulo superius memoratum est, reservatae sunt atque soli datae, censura a sacerdotali honore secludi. Induciae enim accusatis in criminalibus episcopis sex mensium, vel eo amplius si necesse fuerit concedendae sunt, quoniam et laicis hoc permissum nullus saecularibus imbutus disciplinis ignorat, quanto magis sacerdotibus qui superiores esse eis non dubitantur?
Habetur quoque in decretis sanctorum Patrum sancitum non fore canonicum quemquam sacerdotum judicare vel damnare antequam accusatores canonice examinatos praesentes habeat, locumque defendendi accipiat, id est inducias ecclesiasticas ad abluenda crimina, etc. Nec extra propriam fiat [Col. 0664A] provinciam primo discussionis accusatio sine apostolica praeceptione, cui in omnibus causis debetur reverentia custodiri, quoniam et antiqua docet hoc Patrum regula, in qua et imperialia pariter statuta concinunt. Criminum, inquiunt, discussio ibi agenda est ubi crimen admissum est. Nam alibi criminum reus prohibetur audiri, et alibi in canonibus praecipitur. Quaecunque negotia in suis locis ubi orta sunt finienda sunt, et reliqua talia et his similia, salva in omnibus apostolica auctoritate, ut nihil in his definiantur priusquam ei placere cognoscatur quia omnes fultos esse oportet, et si quid eis grave intolerandumque accideret, ejus est semper exspectanda censura. Neque enim proterve aut stimulo suae cogitationis impulsus (ut saepe actum agnovimus) detrahere [Col. 0664B] aut accusare praesumat quemquam sacerdotum, quia injuria eorum ad Christum pertinet, cujus vice legatione pro populo, Christi sanguine redempto, fungitur. Causas enim eorum, quia Dei causae sunt, ejus esse, 163 judicio reservandas, qui valet corpus occidere, et animam mittere in gehennam (Matth. X, 28) ; qui dicit: Mihi vindictam, et ego retribuam (Eph. X, 30) . Apud quem conscientia nuda est, cui non absconduntur occulta. Instruendi etiam omnes sunt, quoniam per nos illis Christus intonuit non esse ovium lupi insidias praevidere, sed pastoris (Joann. X, 12, 13) . Monet ergo beatus apostolus Paulus «ne de his temere leviterque praesumatur judicium, de quibus nemo potest verius vel melius judicare quam Deus (I Cor. IV, 5) . Tu, inquit, autem quare judicas [Col. 0664C] fratrem tuum, aut cur spernis eum? Omnes enim stabimus ante tribunal. Scriptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus. Quoniam mihi flectetur omne genu, et omnis lingua confitebitur Domino, itaque unusquisque nostrum per se rationem reddet Deo (Rom. XIV, 10) . In hoc ergo non sibi quispiam temerarios ausus usurpet, ut praeter quod concordiam pertinet aliud agat unde unitas Ecclesiae sic dissipetur. Non ergo leviter quisquam assentiat in detractione, vel judicatione, vel damnatione fratrum maximeque sacerdotum qui proximiores sunt Deo, et qui proprio ore corpus Christi conficiunt, quia ob hoc venit ira Dei in filios diffidentiae (Eph. V, 6) » qui Christum persequuntur in suis membris. «Nolite, fratres, [Col. 0664D] nolite effici participes eorum (Ibid. 7) ,» nec communicetis peccatis talium, aut infructuosis verbis illorum. Magis autem redarguite talium coetus, qui extendere moliuntur, quasi arcum in fratres linguas; defendite ergo, fratres, et omnes monete ut armentur contra fratrum persecutores. «Confidimus autem de vobis meliora et viciniora saluti (Heb. VI, 9) ,» quia «neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia, Magistro gentium docente, poterit nos separare a charitate Domini nostri Jesu Christi (Rom. VIII, 38, 39) ,» quae maxime in sacerdotibus et reliquis perficitur membris ejus. Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet [Col. 0665A] remunerationem. Ecce enim judex ante januam assistit, coronas hilariter promittens his qui pro eo fratribus auxilium ferunt et oppressis succurrunt, atque in charitate collaborant. Quod si subtraxerit se quis, non placebit Deo, sed cadit, quia non sublevavit cadentem, sed emarcuit. Non autem simus subtractionis in oppressionem, sed adminiculi in acquisitionem et supplementum fratrum. Propter quod «assumite armaturam Dei, ut possitis resistere omnibus taliter praesumentibus, et induite vos loricam justitiae, et calceati pedes in praeparationem Evangelii pacis, in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere, et galeam salutis assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem [Col. 0665B] (Eph. VI, 13 et seq.) » «radicati et fundati (Eph. III, 17) ,» ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata, dividentes corpus Ecclesiae, bonum et integrum in tortuosas novitates. Monet ergo Apostolus non amplius nos invicem temere judicare (Rom. XIV, 13) .» Temere enim judicat, si quis episcopum absque sedis apostolicae auctoritate condemnat, cum ei, ut paulo superius praelibatum est, hoc specialiter privilegium reservatum sit. «Sed hoc judicate magis, inquit, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum (Ibid., 14) .» Patenter enim his et aliis innumerabilibus decretorum testimoniis omnibus manifestum est non debere episcopum damnari, licet ejus perscrutetur opinio, donec judicium de ore nostrae apostolicae auctoritatis, hoc est Principis [Col. 0665C] apostolorum cognoscatur, utpote quoniam solus et prae omnibus creditus est, atque percipere meruit a rege regum Christo Deo claves regni coelorum ad aperiendum fidelibus et benevolis hominibus in eumdem Dominum nostrum, et claudendum infidelibus et malevolis atque suis sacerdotibus, et sanctae Ecclesiae suo pretioso sanguine redemptae impugnatoribus sive nocentibus. Quod utique et nos facere postulavit non quod novi aliquid nunc imperatur, sed illud quod per desidiam aliquorum aut scienter aut negligenter transgreditur deinceps observetur ab omnibus, ut illa semper quae apostolica et Patrum traditione constituta sunt sub metu irrefragabili auctoritate teneantur. Scriptum namque est in secunda ad Thessalonicenses Epistola, et ad Timotheum, [Col. 0665D] Apostolo monente: «State, et tenete traditiones vestras quas didicistis, seu per verbum, seu per epistolam (II Thess. II, 14) .» Item alibi per prophetam: «Esxpectavi quoque, sicut beatus Isaias intonuit, ut facerent judicium, fecerunt autem iniquitatem et non justitiam, sed clamorem omnes pios conturbantes (Isa. V, 7) ,» et hoc scire debeant, quoniam «judicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia agunt, licet divitias bonitatis Dei, et sustentationis, et patientiae ignorantes, quoniam benignitas Dei ad poenitentiam eos adducit, secundum duritiam autem eorum, et cor impoenitens thesaurizant sibi iram in die irae, et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus (Rom. II, 5 et 6) .» Et alibi scriptum est: «Ego sum Dominus Deus vester. Non facietis iniquitatem,» «In judicio non accipies personam hominis (Matth. XXII, 16) ,» «Neque mireris vultum potentis (Levit. XIX, 15) ,» Ab omni iniquo verbo recedes, «Innocentem et justum non oppugnabis, neque interficies (Dan. XIII, 53) .» Ille procul dubio facit iniquitatem in judicio quae ea sibi vindicat quae ei vindicare non licet. Ideo quae huic sanctae sedi concessa sunt, nullus usurpare sine ejus consultu praesumat, qui non vult honore ecclesiastico indignus ut contemptor judicari. Itaque oportet negligentes propulsare, sed ita ut nocentes non roborentur, et bonos improbis aut insidiatoribus fratrum resistere, ne torpore desidiae oppressi taciturnitatis teneantur obnoxii. Itaque qui potest obviare [Col. 0666B] et perturbare perversos, et non facit, nihil aliud est quam favere eorum impietati. Nec enim caret scrupulo societatis occultae qui manifesto facinori desinit obviare. Sitis autem perfecti et integri in eodem sensu, et in eadem scientia firmati, ut per eam vias vestras dirigentes in eumdem inflexibiliter omnibus occurratis oppressis, quia vobis creditur Dominus, ad quem accedentes lapidem vivum ab hominibus quidem reprobatum, et propter talium impietatem, a Deo autem electum, et honorificatum, super quem «vos tanquam lapides vivi aedificamini in domum spiritualem, in sacerdotium sanctum, offerentes spirituales hostias ipsi in odorem suavitatis (II Petr. II, 5) .» Gratum enim admodum est sacrificium Domino oppressis subvenire, quanto magis de [Col. 0666C] quibus ait: Qui vos audit, me audit: et qui vos spernit me spernit, etc. (Luc. X, 16) . Libat quidem Domino prospera, qui ab afflictis et oppressis pellit adversa. Sed et nunc, fratres, «commendamus vos Deo et verbo gratiae ejus, qui potest perficere, et dare haereditatem in omnibus sanctificatis (Act. XX, 32) .» «Ipse autem Deus pacis et consolationis det vobis idipsum sapere in alterutrum, et in ipso semper et in omnibus, ut unanimes uno ore, et uno corde honorificetis eum (Rom. XIV, 5 et 6) » in concordiam, et auxilium fratrum, «qui potens est confirmare omnes, et consolari secundum Evangelium ejus et juxta revelationem mysterii temporibus aeternis taciti (Rom. XVI, 25) ,» patefacti autem per Scripturas sanctas et patrum orthodoxorum doctrinas [Col. 0666D] secundum praeceptum aeterni Dei, «ad obediendum fidei in omnibus cognitis nobis (Rom. I, 5) » soli sapienti Deo Domino nostro Jesu Christo, cum quo Patri et Spiritui sancto, gloria, honor et imperium et potestas in saecula saeculorum. Amen (Rom. XIV, 27) . Dominus vos custodiat, dilectissimi fratres, incolumes semper. Data 8 Novembris, Flaviano et Stilocone IV consulibus.
Quod si quis patiatur Deum Patrem, et Deum Filium, et Spiritum sanctum deos dici, et non Deum propter unam divinitatem, et potentiam quam credimus [Col. 0667A] esse, et scimus Patris, et Filii, et Spiritus sancti Deum, subtrahens aut Filium, aut Spiritum sanctum, ita solum aestimet esse, Deum Patrem dici, aut credi unum Deum anathematizamus, omnibus imo Judaeis, quod nomen deorum in angelis et in sanctis omnibus a Deo est positum et donatum. De Patre autem et Filio, et Spiritu sancto propter unam et aequalem divinitatem non nomen deorum, sed Dei nobis ostenditur, atque indicatur, ut credimus, quia in Filio et Spiritu sancto solummodo baptizamus, et non in archangelorum nominibus aut angelorum, quod haeretici, aut Judaei, aut gentiles dementes faciunt. Haec ergo est salus Christianorum, ut credentes Trinitati, id est Patri, et Filio, et Spiritui sancto in veram solamque divinitatem, unam et potentiam, [Col. 0667B] majestatem, et substantiam ejusdem deitatis sine dubio credamus. Dicit quoque beatus Isaias: Propter Sion non tacebo, et propter Hierosolymam non quiescam, donec egrediatur ut splendor justus ejus, salvator ejus ut lampas accendatur (Isa. LXII, 1) . Profecto catholicae Ecclesiae, quae vera consistit Sion, civitas Christi coelorum regis per tot annorum spatia expugnata ab adversantibus verbo fidei, «qui neque Deum timent, neque hominem reverentur (Luc. XVIII, 2) ,» sed incassum producentibus pias et canonicas de hoc verbo doctrinas, dum et adversis tantisque quae in scripto et sine scripto contestationibus invitati fuissent corrigere propriam et sepelire haeresim, sicuti et per anteriorem cognitionem luculentius demonstratum est tam per libellos quam per suggestiones [Col. 0667C] reverendissimorum sacerdotum et venerabilium abbatum Apostolo protestante nobis «Hominem haereticum post primam et secundam correptionem evitare debeamus (Tit. III, 10) ,» scientes quia subversus est hujusmodi, et delinquit proprio judicio condemnatus, nullo modo oportet nos deinceps tacere aut quiescere, ne quoquo modo iniqui judicemur odibilem Deo pacem amplectentes. Quoniam scriptum est: «Zelavi in peccatoribus pacem peccatorum videns (Psal. LXXII, 3) ,» et dicatur etiam de nobis: Sacerdotes mei contempserunt legem meam, et polluerunt sanctuaria mea (Ezech. XXIII, 38) , inter sanctum et profanum non habuere distantiam, inter pollutum et mundum non intellexerunt; sed consurgere cum Deo, et consistere prompte induentes [Col. 0667D] arma spiritus adversus malignantes contra fidem ejus, ut probemus spiritus sapienter, id est verba illorum, si ex Deo sunt. Scriptum est enim in Jeremia: «Probatorem dedi te in populo meo robustum, et scies et probabis viam eorum (Jer. VI, 27) .» Multum namque nobis necessaria est vigilantia, et tantum divinum sapientiae discretionis quae occulta tenebrarum revelat ad requisitionem hujusmodi rei, et scrutationem, quoniam latet quodammodo et absconditur vixque comprehenditur dolosa existens malitia, pro eo quod sibi pietatem callide blandiatur, ut valeat scrutantium mentem latere, quod utique sciens beatus Apostolus ait: «Nam hujusmodi pseudoapostoli operarii subdoli transfigurant se in apostolos Christi. [Col. 0668A] Sed non mirum, ipse enim Satanas transfigurat se velut angelum lucis. Et non mirum, si ministri ejus transfigurentur velut ministri justitiae, quorum finis secundum opera eorum (II Cor. II, 13, 14) .» Sed et Dominus in hoc praemuniens nos ait: «Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. A fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 15) .» Ergo in idipsum ex toto corde referentes ante omnia super tali quaestione deprecationem, et dicentes cum David: «Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII, 18) .» «Lucerna pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis (Ibid. 105) ,» quoniam, sicut ait beatus Daniel propheta, «Sapientia et fortitudo ejus sunt, dat [Col. 0668B] sapientiam sapientibus, et scientiam intelligentibus disciplinam, ipse revelat profunda et abscondita, et novit in tenebris constituta, et lux cum eo est, quia sapientiam et fortitudinem dedisti mihi, et ostendisti mihi quae rogavi te (Dan. II, 20-24) .» Cum ope divina uniuscujusque personae conscripta per novitatis commentum accusati sunt, de venerabili scrinio obsecundantibus nobis ordinabiliter offerentibus solertius intendamus.
Dominis venerabilibus fratribus, PROSPERO Numidiae primae sedis episcopo, LEONI, REPARATO, ALEXANDRO, BENEDICTO, RUFO, et omnibus caeteris, ubique in recta sancta et apostolica fide consistentibus orthodoxis [Col. 0668C] episcopis, DAMASUS.
Licet, fratres charissimi, vobis sint nota Patrum decreta, mirari tamen non possumus vestram solertiam circa instituta majorum, ut cuncta quae possunt 164 aliquam recipere dubitationem, ad nos quasi ad caput, ut semper fuit consuetudo, deferre non desinatis, ut inde capiatis responsa unde accepistis institutionem et normam recte vivendi. Unde et vos non immemores canonum esse recordamur, qui et ipsum fieri praecipiunt non ut vobis scientiae ecclesiasticae regulae aliquod desit, sed ut auctoritate sedis apostolicae fulti in nullo ab ejus devietis regulis.
Igitur de chorepiscopis de quibus nos consulere quale sit eorum ministerium, aut quid eis agere liceat, aut quam auctoritatem habeant, vel si licet eos [Col. 0668D] fieri an non, quia audivimus eos jam esse prohibitos, aut quid de eis, qui jam ordinati reperientur agendum sit, nil vobis certius respondere videtur quam olim a praedecessoribus nostris decretum reperimus, ut eis ad veniam nihil prorsus ad aliud reservetur quam privatio sacri ministerii quod illicite assumpserunt, quia prohibiti tam ab hac sacra sede quam a totius orbis fuerant episcopis. Nimis ergo eorum institutio improba, nimis est prava, quia ut hi de summo sacerdotii ministerio aliquid praesumant omni auctoritate caret, et sacris canonibus invenitur esse contrarium, atque ad totius Ecclesiae perturbationem superba et superflua tendit elatio, et vacuum est et inane quidquid in [Col. 0669A] praedicto sacerdotii summi egerunt ministerio. Quod ipsi idem sint qui et presbyteri sufficienter invenitur qui ad formam et exemplum septuaginta inveniuntur prius instituti. Sed quia, Deo gratias, modo necessarii, sicut in primitiva Ecclesia propter studium quod erga pauperes exigebant, non sunt, et quia illicita praesumebant, et quod agebant actum non erat, et propterea multi in securitatem lapsi ecclesiastico fraudabantur et frustrabantur ministerio, ideo tam ab hac sancta sede (ut superius memoravimus) quam ab omnibus totius orbis episcopis a pontificalibus sunt remoti officiis. Nam, ut nobis relatum est, quidam episcoporum propter suam quietem eis plebes suas committere non formidant, et ut illicita atque prohibita agant, id est, ea quae solis pontificibus [Col. 0669B] debentur sibi usurpant, et ipsi in sua quiete torpent, et curam sibi a Deo commissam negligunt, cum Dominus dicat: «Bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis, et vocat eas nominatim, et cognoscit suas, et suae agnoscunt eum (Joan. X, 2-11) .» Et item: «Sicut novit me Pater, et ego agnosco Patrem, et animam meam pono pro ovibus meis (Ibid., 11) .» De mercenario autem quid dicat bene nostis, quia «vidit lupum venientem, et dimittit oves, et fugit, et lupus rapit, et dispergit oves» (Ibid., 12) , et reliqua Pro talibus vero negligitur cura Ecclesiae, et ejus status perturbatur, et ideo sunt prohibiti, intantum ut si aliquis ex his reperti fuerint, a proprio decidant gradu. Illi namque episcopi, qui talia sibi praesumunt, videntur mihi esse meretricibus [Col. 0669C] similes, quae, statim ut pariunt infantes suos, aliis nutricibus tradunt educandos, ut suam citius libidinem explere valeant; sic et isti infantes suos, id est populos, sibi commissos aliis educandos tradunt, ut suas libidines expleant, id est, ut suo pro libitu saecularibus curis inhient, et quod unicuique visum fuerit liberius agant; pro talibus enim animae negliguntur, oves pereunt, morbi crescunt, haereses et schismata prodeunt, Ecclesiae destruuntur, sacerdotes vitiantur, et reliqua mala proveniunt. Non taliter Dominus docuit, nec apostoli instituerunt, sed ipsi qui curam suscipiunt ipsi peragant, et ipsi proprios manipulos Domino repraesentent. Nam ipse ovem perditam diligenter quaesivit, ipse invenit, ipse propriis humeris reportavit, nosque idipsum facere [Col. 0669D] perdocuit. Si ipse pro omnibus tantam curam habuerit, ipse docuit, ipse curavit, ipse sanavit, ipse propriis humeris reportavit, atque intantum dilexit, ut etiam animam suam multas sustinens injurias, multa opprobria, multasque passiones pro nobis traderet. Quod nos miseri et desides dicturi sumus, qui etiam pro ovibus nobis commissis curam impendere negligimus, et aliis eas deducandas tradimus? Corrigantur haec, fratres, necesse est, quia qui plus laborat majorem mercedem accipiet. Nam non amplius quam duos ordines inter discipulos Domini esse cognovimus, id est duodecim apostolorum, et septuaginta discipulorum. Unde iste tertius processerit funditus ignoramus, et quod ratione caret [Col. 0670A] exstirpare necesse est. Quod enim episcopi non sint qui minus quam a tribus sunt ordinati episcopis omnibus patet, quoniam, ut bene nostis, prohibitum a sacris est Patribus, ut qui ab uno vel a duobus sunt ordinati episcopis, nec nominentur episcopi. Si nomen non habent qualiter officium habebunt? Quidquid enim inter episcopos, aut de rebus ad eos solummodo pertinentibus egerint, necesse est, ut superius jam praelibatum est, ut irritum fiat, quia quod non habent, dare nequaquam possunt, praesertim cum nullum ex septuaginta discipulis, quorum speciem isti antequam prohiberentur, ut superius memoratum est, in Ecclesia gerebant, nil de hoc quod apostolis eorumque successoribus specialiter debebatur, legitur assumpsisse, [Col. 0670B] nec in lege Domini quae Moysi ab ipso Domino legitur dictata, de his quae summis sacerdotibus, id est Moysi, et Aaron erant specialiter concessa, filii Aaron quidquam praesumant. Nulli enim dubium est, quod Moyses et Aaron soli, praecipiente Domino, in tabernaculo Dei erigebant altare, soli ungebant, soli sacerdotes sacra unctione instituebant, et alia quae ad summum sacerdotium pertinebant, de quibus sufficienter in divinis legitur litteris, agebant, quoniam summi Domini sacerdotes erant, sicut de eis scriptum est: «Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus (Psal. XCVIII, 6) ,» sic et modo, quia umbra legis transiit, et lux Evangelii in nos Dei gratia manifeste coruscat, de his quae in summis sacerdotibus, id est episcopis quorum figuram Moyses et [Col. 0670C] Aaron tenuerunt, illi qui septuaginta discipulorum formam gestant, in quorum videlicet typo filii Aaron erant nihil praesumere debent, sicut nec illi quidquam de summi sacerdotii ministerio attingebant. Nam quod chorepiscopi antequam praefato prohiberentur tenore ad formam septuaginta instituti erant, canon sufficienter manifestat, ubi ait: Chorepiscopi quoque ad exemplum et formam septuaginta videntur esse, et reliqua. Nec illud praetereundum nobis videtur, quod alibi in canonibus expressum est: Qui in vicis et possessionibus chorepiscopi nominantur, quamvis manus impositionem episcoporum perceperint, et ut episcopi consecrati fuerint, et caetera.
Nec ab re dictum perpendo, quanquam manus [Col. 0670D] impositionem episcoporum perceperint, cum episcoporum nomen pluralem in se contineat numerum, et apud grammaticos pluralis sit genitivus, ut detur enim mihi quod tunc non ab uno, sed a pluribus ordinabantur, quia nullatenus diceret episcoporum, si ab uno fieret talium ordinatio, cum episcoporum pluraliter dictum sit. Cum autem dixit chorepiscopum, profecto villanum voluit intelligi episcopum; et si villanus, quid agit in civitate, cum in una civitate duo omnino prohibeantur esse episcopi? Et si in villa et in eo loco ubi antea episcopi non fuerunt, cum et in modica civitate, vel in villa, aut castello episcopus fieri prohibeatur, et in omnibus omnino locis, ubi antea episcopi non fuerunt, ne [Col. 0671A] vilescat auctoritas et nomen episcopi fuerint constituti, quid, rogo, erunt? Ecce nec locus cum ordinatione concordat, nec ordinatio cum loco. Quoniam si episcoporum manus impositionem perceperunt, et ut episcopi sunt consecrati, ubi sunt consecrati ad villam, quia chore villa est apud Graecos, et qualiter ad villam, si nec in castello, aut in modica civitate licet fieri, rogo ut promatis, et si promere non potestis, quia scio per rationem, aut plenam auctoritatem minime potestis, digitum ori imponite, et eos omni auctoritate carere non dubitate, scilicet quia tria obstant quibus eorum cassatur actio vel institutio. Unum, quod ab uno episcopo ordinari solent, in quo eorum ordinatio a canonibus discordat, qui per manus episcoporum eos institui jubent. [Col. 0671B] Aliud, si a pluribus episcopis sunt ordinati, et aut in villa, aut castello, seu in modica civitate, aut omnino non in eo loco praefixi, quo juste episcopi fieri debent, aut dudum non fuerunt ubi non vilescat auctoritas, et nomen episcopi, aut si in civitate cum altero episcopo, cum, ut praedictum est, in una civitate duo non debeant consistere episcopi. Tertium si absolute fuerint instituti, sicut de quibusdam audivimus, quae omnia episcopali omnino carent auctoritate. Et illud adhuc restat, quod eorum ordo non habet in divinis litteris auctoritatem, quia, ut praefixum est, ordines sunt duo tantum primi in Ecclesia, id est apostolorum, et septuaginta discipulorum. Sane si nec episcopi sunt, quia pro praefatis causa episcopi esse non possunt, nec presbyteros [Col. 0671C] se nominari volunt, quia amplius esse ambiunt, atque plusquam septuaginta discipulorum fecissent, ad quorum formam, ut paulo superius praelibavimus, hi antequam prohiberentur a quibusdam stultis, et «sua quaerentibus, non quae Christi Jesu (Phil. II, 21) » instituebantur, praesumere tentant, et illicita atque prohibita agere praesumunt, nec hoc dici se volunt quod sunt, rogo ut manifeste prodatis quid sint, quoniam aut aliquid sunt, aut nihil. Nam manifeste patet, quoniam episcopi non sunt, et si episcopi non sunt, et presbyteri esse despiciunt, quid erunt? Aut aliquid prorsus erunt, aut nihil, quia nihil potest esse nisi habeat unde sit, et si non habeat unde sit, aut unde originem ducat, nec auctoritatem habet, nec stare rite poterit, quia [Col. 0671D] inane est, et ut destruatur, et cadat necesse est, quoniam nihil est, et in nihilum reputabitur. Si vero nihil ex his sunt, quae superius memoravimus, tunc necesse est ut nihil sint ex his quae sacerdotibus debentur, et ideo nec in sacerdotali catalogo habeantur, nisi tantum, ut primo commemoravimus, ut pro misericordia illis qui humiliter hoc ferre voluerint, nec amplius ambierint, et per scriptum propria manu subter corroboratum idipsum confirmaverint, hoc solummodo concedatur, ut inter sacerdotes locum habeant, et ministerio presbyterorum contenti sint, atque mensae Domini tantummodo participes existant. Amplius autem qui ambire voluerint, nec hoc retineant, ut sacerdotes [Col. 0672A] sint, sed omni ecclesiastico funditus priventur honore. Quod vero eis non liceat sacerdotes consecrare, nec diaconos, aut subdiaconos, nec virgines, nec altare erigere, nec ungere, aut sacrare, nec ecclesias dedicare, nec chrisma conficere, nec chrismate baptizatorum frontes signare, nec publice quidem in missa quemquam poenitentem reconciliare, nec formatas epistolas mittere, nec populum benedicere, nec ante episcopum in baptisterio aut in sacrario introire, nec praesente episcopo infantem tingere aut signare, nec poenitentem sine praeceptione episcopi sui reconciliare, nec eo praesente, nisi illo jubente, sacrum corporis et sanguinis Christi conficere, nec eo coram posito populum docere, aut salutare, nec plebem exhortari. Quae [Col. 0672B] omnia solis pontificibus deberi tam ex superioribus quam ex aliis Patrum constitutis, aut sacris canonibus edocti estis, et si necesse est, quibusdam munus [ f., minus] scientibus doceri pleniter, et instrui possunt, ut per hoc et discretio graduum, et dignitatis fastigium summorum pontificum demonstretur. Similiter et de presbyteris haec habeantur, ut sine jussu proprii episcopi nil agant, quia quod rarum est hoc et pulchrius esse videtur. Et si nomen vilescit pontificum, omnis status perturbatur Ecclesiae. Triplex itaque in hac parte reatus est: quod et prohibita agunt; et quod sacrum ministerium talis consortii vilitate polluitur: et episcoporum quantum ad illicitae usurpationis temeritatem pertinet jura solvuntur.
[Col. 0672C] Quod autem solis apostolis eorumque successoribus proprii sit officii tradere Spiritum sanctum, liber Actuum apostolorum docet, praesertim cum nullus ex septuaginta discipulis, quorum isti in Ecclesia speciem gerunt, legatur donum sancti Spiritus per manus impositionem (ut praedictum est) tradidisse. Haec ergo, quia omni carent ratione, nullus deinceps usurpet, aut consentiat sacerdotum qui noluerit a 165 nostro sacerdotali collegio separari. Nec quod a nobis exstinguitur, et a praedecessoribus nostris ac reliquis, ut dictum est, totius orbis episcopis jam exstinctum est, apud aliquos tenebrosis seminetur radicibus; sed, quae male pullulasse noscuntur, radicitus evellantur, ne messem Dominicam ulla corrumpant zizania. Ita enim fructum uberem Domini [Col. 0672D] sacerdotes praestabunt, si ea quae natam segetem enecare consuerunt radicitus amputentur. Cesset ergo tot judicibus prohibita et damnata praesumptio, nec imitentur summi sacerdotes mulieres meretrices, quae infantes suos praefata voluptate aliis ad nutriendum tribuunt, sed ipsi Domino suo nutriant, ipsi fructum cum usura reddant, fructuososque manipulos et cum gloria repraesentent. Nam si Dominus leprosos inter caeteras ovium suarum curas tetigit et mundavit, cur nos eadem agere dedignamur? aut cur nos ipsi qui pastorale officium suscepimus aliis alendas tradimus? maxime cum Dominus Petro praeceptori nostro dixerit: «Si diligis me, pasce oves meas,» et multa talia et his similia (Joan. XXI, 17) . Nam benedictio quam praedicti corepiscopi ante suam prohibitionem per manus impositionem dabant, magis nobis videtur vulnus inferre quam salutem, et illi qui pontificatus apicem habebant, quomodo ea quae non habebant dare poterant, quoniam nihil danti erat quod ipse possit accipere? aut quis hominum, licet more humano loquamur, dare potest quod non habet? Praesertim cum pontifices non erant, ea quae solis pontificibus debentur, dare non poterant. Et propterea magis vulnerabant capita quae per manus impositionem tangebant, cum ea quae eis collata non erant per aliquam benedictionem darent. Et ideo quidquid ex supradictis ministeriis pontificalibus praesumebant irritum erat, et nihil tactis perficiebant, sed magis juxta prophetam [Col. 0673B] «maledictionem pro benedictione, si ratum est dicere, conferebant (Jer. XLIV, 8) .» Quapropter per illam illicitam manus impositionem, ut paulo superius praelibavimus, vulneratum caput illi qui videbantur aliquid accepisse habebant. Et ubi vulnus infixum est, necesse est medicinam adhibere qua infixa sanetur macula, id est, reiterari necesse est, quod legitime actum, aut collatum minime approbatur, si perfectum esse debebit. Nam quomodo honorem possit retinere qui ab illo acceperit, qui potestatem dare legitime non habuit, invenire non possum, cum ille qui honorem pontificalem non habuit, pontificalia non potest jura tribuere, nec hoc sibi poterant vindicare, cujus capaces per hoc quod illis obstiterat non fuerit. Hujus ergo discussionis curam [Col. 0673C] nobis specialiter vindicantes ita misericordiam rogamus ut si qua forsitan his commissa sunt corrigantur, ne talia liceat ultra committi, et ne qua excusatio de ignoratione nascatur, quia ut nobis gratulationem facit Ecclesiarum status salubri dispositione attributus, vel adornatus, ita non levi nos moerore contristat quoties aliquid contra instituta canonum vel ecclesiasticam disciplinam praesumptum, aut commissum cognoscimus. Quae si non qua debemus vigilantia resecemus, illos qui nos speculatores esse volunt excusare non possumus, si ejus Ecclesiam quae nobis generaliter commissa est in quantum praevalemus puram a tam illicitis superstitionibus non custodiamus, quia non aliter unus [Col. 0673D] grex, et unus pastor sumus, nisi quemadmodum Apostolus docet idipsum dicamus omnes, «simus autem perfecti in eodem sensu et in eadem sapientia (I Cor. I, 10) .» Nec aliter veri discipuli Domini erimus, nisi radicem amaritudinis sursum germinantem, sicut haec, ut asseritis modo, facit ne nocere valeant ut episcopale ministerium vilescere faciat per eorum negligentiam, id est omnium sacerdotum, qui evellere mala, et meliora plantare sunt ab eo praepositi, unusquisque pro viribus exstirpare festinet, et ipse qui pro suis ovibus est aeterno judici rationem redditurus eas fovere et educare decertet. Si Domini desideramus esse discipuli, ipsius imitemur vestigia, ut de nobis dicatur: «Ego sum pastor bonus, et cognosco oves meas, et voco [Col. 0674A] eas nominatim, et cognoscunt me meae, et reliqua (Joan. X, 11) .» Et iterum, monente Dominicae vocis imperio, quo beatissimus apostolus Petrus trina repetitione mysticae sanctionis imbuitur, ut Christi oves, qui Christum amat diligenter, et cum magna cura pascat, quoniam ipsius sanctae sedis cui (per abundantiam divinae gratiae praesumus) amore et reverentia coarctamur, ut tantae superstitionis, quae nulla (ut supra dictum est) fulcitur auctoritate, periculum, quantum possumus, declinemus, ne beati magistri nostri, et summi apostoli dilectio, qua se amatorem Dei esse testatus est, vana inveniatur in nobis, quoniam omnis negligenter pascens toties sibi commendatum Dominicum gregem convincitur summum non amare pastorem, nec ejus se velle [Col. 0674B] discipulum fieri, cujus exempla negligit imitari, nam gratia prorsus major acquiretur, si de commissis ovibus lucrum offerat Domino sollicitudo pastoris. Nam et beatum Jacob, qui pro uxoribus diu servierat, dixisse meminimus: «Viginti annis fui tecum. Oves tuae et caprae steriles non fuerunt, arietes gregis tui non comedi, nec captum a bestia ostendi tibi. Ego damnum omne reddebam, et quidquid furto perierat a me exigebas, die nocteque aestu urebar et gelu, fugiebat somnus ab oculis meis (Gen. XXXI, 38, 39) .» Si ergo laborat et vigilat qui pascit oves Laban, quanto labore, quantisque vigiliis debet intendere qui pascit oves Dei? Sed in his omnibus ipse nos instruat, qui pro suis dedit ovibus animam, et adjuvet nos ut de his qui nobis commissi [Col. 0674C] sunt, fructum multiplicem ac mensuram supereffluentem ad aeterna gaudia reportare concedat, tantusque vos beati Petri apostolorum principis amor incendat, ut in ovili ipsius, cui omnes creaturae sunt traditae, omnes taliter errantes, et illicita atque prohibita praesumentes sanctis vestris studiis summo reintegrare cum desiderio festinetis, qualiter animae pretioso Christi sanguine redemptae eorum non pereant deceptione.
Restat enim quod per ostium hi nequaquam subintrarunt, quia non habebant ostium per quod ingrederentur, quia ut dictum est: Si nec episcopi sunt, et plusquam presbyteri esse ambiunt, per quod ostium intrabunt? cum hi tantum duo ordines in Ecclesia leguntur, nec amplius ad pastorale officium [Col. 0674D] aliquod patet ostium per quod pastor intret. Audite, fratres, non me, sed ipsam dicentem Veritatem: «Qui non intrat per ostium in ovile omnium, sed ascendit aliunde, hic fur est et latro (Joan. X, 1) ,» et reliqua Cum etiam egregius praedicator dicat: «Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est (I Cor. III, 11) .» Cum praedicta duo fundamenta in Ecclesia tantum inveniantur posita, quidquid amplius positum in his invenitur, stare nullatenus poterit; et ideo cum omnibus suis fundamentis et actionibus, atque radicibus, ut evellatur necesse est, ita ut amplius pullulare nec germinare valeat. Non ergo generet, et non faciat vobis, fratres, toties repetita locutio fastidium, [Col. 0675A] quia summa necessitas est, saepius prohiberi quod toties a vobis ut cognovimus illicite usurpatur, et quoniam Veritas saepius exagitata magis splendescit ut lumen, et quod toties repetendo admonetur, nimis usurpatur. Super his enim multa jam ab antecessoribus nostris dicta sunt, a quibus ipsi sicut nunc a nobis, ita olim ab eis damnata et prohibita sunt. Ideo, saepius repetentes omnes monemus ut vitentur hujusmodi, et a talibus se abstineant, qui noluerint una cum eis a sacerdotali ministerio, ut rebelles fieri alieni, quod ita demum probare poterimus, si tales exstirpare, et non eis favere decertaveritis, et ita in postmodum de tali re querela cessabit, quia contumeliae studio fit, quidquid interdictum toties usurpatur. Omnia haec decretalia et [Col. 0675B] cunctorum decessorum nostrorum constituta, quae de ecclesiasticis ordinibus et canonum promulgata sunt disciplinis, ita vobis et omnibus episcopis ac cunctis generaliter sacerdotibus custodiri debere mandamus, ut si quis in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit denegari, quoniam occurreret veritas, si falsitas displiceret, et merito nos qui summa Ecclesiae tenere debemus gubernacula causa respicit, si silentio faveamus errori. Data Kalendas Junii, Libio et Theodosio IV cc. consulibus.
Eos autem sacerdotes qui de ecclesiis suis ad alias migraverunt, tandiu a communione nostra habemus alienos, quandiu ad eas redierint civitates, in [Col. 0675C] quibus primum sunt constituti, quoniam si alius alio transmigrante in locum viventis ordinatus est, tandiu vacet sacerdotii dignitate qui suam deseruit civitatem, quandiu successor ejus quiescat in Domino.
DAMASUS et caeteri episcopi Romae congregati, dilectissimis fratribus in Illyrico constitutis episcopis, in Domino salutem.
Credimus sanctam fidem vestram in apostolorum eruditione fundatam hanc tenere, et hanc populis universis exponere, quae videlicet a constitutis Patrum nulla ratione dissentit, per quos justum est [Col. 0675D] caeteros erudiri. Sed relatione Gallicanorum, et venerandorum fratrum quosdam haeresibus favere cognovimus. Quod malum non solum cavere debent episcopi, sed etiam reluctari contra ea quae gesta sunt imperitia, aut simplicitate quorumdam pravis interpretationibus deceptorum. Variis ergo doctrinis non decet labefactari, sed magis Patrum nostrorum laborare sententiis. Auxentium ergo Mediolanum praecipue in hac causa damnatum esse liquet. Unde justum est universo Romanorum orbe doctores legis ea quae legis sunt sapere, et non fidem doctrinis variis maculare. Itaque dum primum haereticorum coepisset nequitia pullulare, sicut etiam nunc blasphemia pullulare patet Arianorum, tunc Patres [Col. 0676A] nostri, trecenti decem et octo electi, habito tractatu in urbe Nicaena, hunc murum fortissimum contra arma diabolica statuerunt, et hoc remedio venena mortifera sunt depulsa, ut Pater et Filius unius divinitatis, unius virtutis, uniusque magnitudinis debeat credi, uniusque essentiae sive substantiae simul et Spiritus sanctus. Aliter enim sapientes alienos esse a nostra communione judicaverunt. Quem terminum salutarem adorabilemque deliberationem corrumpere quidam aliis cogitationibus, atque temerare voluerunt, sed in ipso principio ab his ipsis qui in Arimino revocari, aut retractare compellebantur, usque ad hoc causa correpta est ut confiterentur alia sibi circumventione subreptum, aut certe quia non intellexerunt Patrum sententiae in Nicaena [Col. 0676B] constitutae hoc esse contrarium, neque enim praejudicium aliquod fieri potuit, per numerum Arimino congregatum, quando constat neque Romanum episcopum cujus ante omnia decebat eos exspectare decretum, neque Vincentium qui tantis annis episcopatum inviolabiliter custodivit, neque alios talibus praebuisse consensum, maxime dum (sicuti praediximus) isti ipsi qui per conventionem declinasse videbantur, ipsi denuo utentes meliori consilio haec sibi displicere testati sunt. Perspicit itaque vestra salubritas hanc solam fidem quae Nicaea apostolorum auctoritate fundata est esse perpetua firmitate servandam, et simul orientales hoc facere nobiscum qui se catholicos esse cognoscunt, occidentales etiam gloriari. Credimus autem languentes [Col. 0676C] in isto conamine non tarde a nostra separandos esse communione, et ab eis episcopatus nomen auferri, quatenus populi eorum liberati errore respirent. Nullo enim modo a deceptione poterunt corrigere populum, qui deceptionis laqueo detinentur. Concordet etiam cum omnibus Dei sacerdotibus etiam charitatis vestrae sententia in qua vos fixos ac firmos existere judicavimus. Si ergo nos vobiscum recte credere debemus, 166 vestrae nos charitatis litteris laetificate reciprocis. Valete, fratres charissimi. Data XVII Kalendarum Novembris, Siritio et Ardabure IV cc. consulibus.
Universis episcopis per Italiae provincias constitututis, DAMASUS episcopus in Domino salutem.
[Col. 0676D] Optaveram, dilectissimi, pro nostri charitate collegii omnes Domini sacerdotes, sicut in primitiva fuit Ecclesia, «unum esse cor et animam unam (Act. IV, 32) ,» atque in una devotione persistere, nec quemquam sacerdotum gratia, aut formidine saecularium depravari, aut a via veritatis quoquo modo abscedere. Sed quia multa, quae corrigi possunt, proveniunt, exsuperat culpas delinquentium miseri cordia Dei, atque ideo suspenditur ultio, ut possit locum habere correctio. Relatum est enim ad sedem apostolicam vos accusationes fratrum per scripta suscipere absque legitimo accusatore. Quod deinceps in omni orbe terrarum fieri apostolica auctoritate prohibemus, et quod nuper factum est absque ulla [Col. 0677A] retardatione corrigere rogamus, nec unquam prius per scripta eorum qui accusantur causam discutere, nisi per querelarum institutiones vocati canonice ad synodum veniant, et praesens per praesentem agnoscat veraciter, et intelligat quae ei objiciuntur. Quod bene et per sapientiam Salomonis dicitur: «Antequam scruteris ne reprehendas, intellige prius, et tunc increpa, antequam audieris ne respondeas (Eccli. XI, 7-8) .» Et licet aptissima sit contrariorum reprehensio, verumtamen oportet his qui elati sunt ad eorum examinationem ordinem servari ab his qui secundum Deum perscrutari deputati sunt, quatenus ita cum operatione cooperante inveniamus, et confessorem Deum qui dicit: «Ubi duo sunt vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum [Col. 0677B] (Matth. XVIII, 20) .» Nam et Dominus noster Jesus Christus Judam furem esse sciebat, sed quoniam non est praesentialiter accusatus, ideo non est ejectus. Nec vos ullo modo agere oportet, quod ille noluit [Col. 0678A] facere, leges enim saeculi accusatores praesentes exigunt, et non per scripta absentes. Unde canonica Patrum constituta non semel, sed saepissime clamant nec accusationes, nec testimonia ulla per scripta posse proferri, nec de aliis negotiis quicunque testimonium dicant, nisi de his quae sub praesentia eorum esse noscuntur. Similiter et qui alium accusare elegerit, praesens per se et non per alium accuset, scriptione videlicet praemissa, neque ullus unquam judicetur, antequam legitimos accusatores praesentes habeat, locumque defendendi accipiat ad abluenda crimina. Curandum quoque est ne ita quisquam subrepat, faciatque citius quod non licet. Omnipotens Deus haec vos et cuncta divina mandata et apostolica praecepta custodientes in cunctis actibus vestris coelestis [Col. 0678B] brachii extensione protegat, atque ad coelestis remunerationem patriae cum multiplici animarum fructu perducat. Amen. Data III Idus Aprilis, Siricio et Ardabure IV cc. consulibus.
- [Col. 0677B] 1. De Arianis catholicis non baptizandis.
- 2. Ut praeter Pascha et Pentecosten baptismus non celebretur.
- 3. De apostatis ab Ecclesia separandis.
- [Col. 0677C] 4. Non liceat alterius sponsam in matrimonium sociari.
- 5. De his qui acceptam poenitentiam minime servaverunt.
- 6. De monachis et virginibus propositum non servantibus.
- 7. De ministris incontinentibus.
- 8. Quales debeant ad clericatus officium pervenire.
- 9. De his qui grandaevi ad sacram militiam convertuntur.
- 10. De clericis qui ad secundas nuptias transeunt ut deponantur.
- 11. De feminis quae cum clericis debeant habitare.
- [Col. 0677D] 12. De monachorum promotione ad clerum.
- 13. De clericis ut poenitentiam per impositionem manus sacerdotum accipiant.
- 14. De poenitentibus et bigamis seu viduarum maritis, ut non permittantur ad clericatus ordinem admitti.
SIRICIUS CUMERIO Tarraconensi episcopo salutem.
Directa ad decessorem nostrum sanctae recordationis Damasum fraternitatis tuae relatio jam me in sedem ipsius constitutum, quia sic Dominus ordinavit, invenit. Quam cum in conventu fratrum sollicitius legeremus, tanta invenimus quae reprehensione et correctione sunt digna, quanta optaremus laudanda [Col. 0678B] cognoscere. Et quia necesse nos erat in ejus labores curasque succedere cui per Dei gratiam successimus in honorem, facto ut oportebat primitus meae provectionis indicio, ad singula prout Dominus aspirare dignatus est, consultationi tuae responsum competens [Col. 0678C] non negamus, quia officii nostri consideratione non est nobis dissimulare, non est tacere libertas, quibus major cunctis Christianae religionis zelus incumbit. Portamus onera omnium qui gravantur, quinimo haec portat in nobis, beatus apostolus Petrus, qui nos in omnibus (ut confidimus) administrationis protegit et tuetur haeredes.
CAP. I. Prima itaque paginae tuae fronte signasti baptizatos ab impiis Arianis plurimos ad fidem catholicam festinare, et quosdam de fratribus nostris eos denuo baptizare velle, quod non licet, cum hoc fieri et apostolus vetet, et canones contradicant, et post cassatum Ariminense concilium missa ad provincias a venerandae memoriae praedecessore meo [Col. 0678D] Liberio generalia decreta prohibeant: quod nos cum Novatianis aliisque haereticis, sicut est in synodo constitutum, per invocationem solum septiformis Spiritus, et episcopalis manus impositionem catholicorum conventui sociamus, quod etiam totus Oriens Occidensque custodit, a quo tramite vos quoque post haec minime convenit deviare, si non vultis a nostro collegio synodali separari sententia.
II. Sequitur de universis baptizandorum temporibus, prout unicuique libitum fuerit, improbabilis et emendanda confusio, quae a nostris consacerdotibus, quod commoti dicimus, non ratione auctoritatis alicujus, sed sola temeritate praesumitur, ut passim ac libere natalitiis Christi, seu apparitionis, necnon et apostolorum, seu martyrum festivitatibus innumerae (ut asseris) plebes baptismi mysterium consequantur, [Col. 0679A] cum hoc sibi privilegium apud nos et apud omnes ecclesias Dominicum specialiter cum Pentecoste sua Pascha defendat; quibus solis per annum diebus ad fidem confluentibus generalia baptismatis tradi convenit sacramenta, his duntaxat electis qui ante quadraginta, vel eo amplius dies nomen dederint, et exorcismis quotidianisque orationibus atque jejuniis fuerint expiati, quatenus apostolica impleatur illa praeceptio, ut «expurgato fermento veteri nova incipiat esse conspersio (I Cor. V, 7) .» Sicut sacram ergo paschalem reverentiam in nullo dicimus esse minuendam, ita infantibus qui nondum loqui potuerint per aetatem, vel his quibus in qualibet necessitate opus fuerit, sacri unda baptismatis omni volumus celeritate succurri, ne ad nostrarum perniciem tendat [Col. 0679B] animarum, si negato desiderantibus fonte salutari, exiens unusquisque de saeculo, regnum perdat et vitam. Quicunque etiam discrimen naufragii, hostilitatis incursum, obsidionis ambiguum, vel cujuslibet corporalis aegritudinem desperationis inciderint, et sibi unico credulitatis auxilio poposcerint subveniri, eodem quo poscunt momento temporis expetitae regenerationis praemia consequantur. Hactenus erratum in hac parte sufficiat, nunc praefatam regulam omnes teneant sacerdotes, qui nolunt ab apostolicae petrae super quam Christus universalem construxit Ecclesiam, soliditate divelli.
III. Adjectum est etiam quosdam Christianos ad apostasiam (quod dici nefas est) transeuntes, et idolorum cultu ac sacrificiorum contaminatione profanatos, [Col. 0679C] quos a Christi corpore, et sanguine quo dudum redempti fuerant nascendo jubemus abscindi, et si resipiscentes forte ad lamenta fuerint aliquando conversi, his quandiu vivunt agenda poenitentia est, et in ultimo fine suo reconciliationis gratia tribuenda, quia dicente Domino: «Nolumus mortem peccatorum, sed ut convertantur et vivant (Ezech. XVIII, 32) .»
IV. De conjugali autem vetatione requisiti, si desponsatam alii puellam, alter in matrimonium possit accipere, hoc ne fiat omnibus modis inhibemus, quia illa benedictio quam nupturae sacerdos imponit, apud fideles cujusdam sacrilegii instar est, si ulla transgressione violetur.
V. De his vero non incongrue dilectio tua apostolicam [Col. 0679D] sedem credit consulendam, qui acta poenitentia tanquam canes ac sues ad vomitus pristinos et volutabra redeuntes, et militiae cingulum, et ludicras voluptates, et nova conjugia, et inhibitos denuo appetivere concubitus. Quorum professam incontinentiam generati post absolutionem filii perdiderunt, de quibus jam, quia suffugium non habent poenitendi, id duximus decernendum, ut sola intra ecclesiam fidelibus oratione jungantur, sacris mysteriorum celebritatibus, quamvis non mereantur, intersint; a Dominicae autem mensae convivio segregentur, ut, hac saltem districtione correpti, et ipsi in se sua errata castigent, et aliis exemplum tribuant, quatenus ab obscenis cupiditatibus retrahantur, quibus tamen [Col. 0680A] quoniam carnali fragilitate ceciderunt viatico munere cum ad Dominum coeperint proficisci, per communionis gratiam volumus subveniri. Quam formam et circa mulieres quae se post poenitentiam talibus pollutionibus devinxerunt, servandam esse censemus.
VI. Praeterea monachorum quosdam atque monacharum, abjecto proposito sanctitatis, in tantam protestaris demersos esse lasciviam, ut prius clanculo velut sub monasteriorum praetextu illicita ac sacrilega se contagione miscuerint. Postea vero in abruptum conscientiae desperatione producti, de illicitis complexibus libere filios procreaverint, quod et publicae leges et ecclesiastica jura condemnant, has ergo impudicas detestabilesque personas a monasteriorum [Col. 0680B] coetu ecclesiarumque conventibus eliminandas esse mandamus, quatenus retrusae in suis ergastulis tantum facinus continua lamentatione deflentes, purificatorio possint poenitudinis igne decoqui, ut eis vel ad mortem solius misericordiae intuitu per communionis gratiam indulgentia subvenire possit.
VII. Veniamus nunc ad sacratissimos ordines clericorum quos in venerandae religionis injuriam, ita per vestras provincias calcatos atque confusos, charitate tua insinuante reperimus, ut Jeremiae nobis dicendum sit voce: «Quis dabit capiti meo aquam, aut oculis meis fontem lacrymarum, et flebo populum hunc die ac nocte?» (Jer. XIX, 1.) Si ergo beatus propheta ad lugenda populi peccata non sibi ait lacrymas posse sufficere, quanto nos possumus [Col. 0680C] dolore percelli, cum eorum qui in nostro sunt corpore compellimur facinora deplorare, quibus praecipue, secundum beatum Paulum, «instantia quotidiana et sollicitudo omnium Ecclesiarum indesinenter incumbit, 167 quis enim infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? « (II Cor. II, 28, 29.) Plurimos enim sacerdotes Christi atque levitas post longa consecrationis suae tempora tam de conjugibus propriis quam etiam de turpi coitu sobolem didicimus procreasse, et crimen suum hac praesumptione defendere, quia in Veteri Testamento sacerdotibus ac ministris generandi facultas legitur attributa. Dicat mihi nunc quisquis ille est sectator libidinum, praeceptorque vitiorum, si aestimat quod in lege Moysi passim sacris ordinibus a Deo nostro [Col. 0680D] laxata sint frena luxuriae, cur eos quibus committebantur Sancta sanctorum praemonet dicens: «Sancti estote, quia et ego sanctus sum, Dominus Deus vester (Levit. II, 44) ,» cur etiam procul a suis domibus anno vicis suae in templo habitare jussi sunt sacerdotes, hac videlicet ratione, ne vel cum uxoribus possint carnale exercere commercium, ut conscientiae integritate fulgentes, acceptabile Deo munus offerrent. Quibus, expleto deservitionis suae tempore, uxoris usus solius successionis causa fuerat relaxatus, quia non ex alia, nisi ex tribu Levi quisquam ad Dei ministerium fuerat praeceptus admitti, unde et Dominus Jesus cum nos suo illustrasset adventu, in evangelio protestatur, quia «legem venerit implere, [Col. 0681A] non solvere (Matth. V, 17) ,» et ideo Ecclesiam, cujus sponsus est speciosus forma, castitatis voluit splendore radiare, ut in die judicii, cum rursus advenerit «sine macula et ruga, eam possit (sicut per Apostolum instituit) reperire (Eph. V, 27) .» Quarum sanctionum sacerdotes omnes atque levitae insolubili lege constringimur ut a die ordinationis nostrae sobrietati, ac pudicitiae et corda nostra mancipemus et corpora, dummodo per omnia Deo nostro in his quae quotidie offerimus, sacrificiis placeamus. «Qui autem in carne sunt, dicente electionis Vase, Deo placere non possunt, vos autem jam non estis in carne sed in spiritu, si tamen Spiritus Dei habitat in vobis (Rom. VIII, 8-9) .» Et ubi poterit, nisi in corporibus, sicut legimus, sanctis Dei Spiritus habitare? [Col. 0681B] Et quia aliquanti, de quibus loquimur, ut tua sanctitas retulit, ignoranter se lapsos esse deflent, his hac conditione misericordiam dicimus non negandam, ut sine ullo honoris augmento in hoc quo detecti sunt, quandiu vixerint, officio perseverent, si tamen post haec continentes se studuerint exhibere. Hi vero qui illiciti privilegii excusatione nituntur, et sibi asserunt veteri hoc lege concessum, noverint se ab omni ecclesiastico honore, quo indigne usi sunt, apostolicae sedis auctoritate dejectos, nec unquam posse veneranda attrectare mysteria, a quibus se ipsi dum obscenis cupiditatibus inhiant, privaverunt, et quia exempla praesentia cavere nos praemonent in futurum, si quilibet episcopus, presbyter atque diaconus (quod non optamus) deinceps [Col. 0681C] fuerit talis inventus, jam nunc sibi omnem per nos indulgentiae aditum intelligat obseratum, quia ferro necesse est excidantur vulnera quae fomentorum non senserint medicinam.
VIII. Didicimus etiam licenter ac libere inexploratae vitae homines, quibus etiam fuerint numerosa conjugia ad praefatas dignitates, prout cuicunque libuerit, aspirare. Quod non tantum illis qui ad haec immoderata ambitione perveniunt, quantum metropolitanis specialiter pontificibus imputamus, qui dum inhibitis ausibus connivent, Dei nostri quantum in se est praecepta contemnunt, et, ut taceamus quod altius suspicamur, ubi illud est quod Deus noster, data per Moysen lege, constituit, dicens: «Sacerdotes mei semel nubant;» et alio loco: «Sacerdos uxorem [Col. 0681D] virginem accipiat, non viduam, nec repudiatam, nec meretricem (Levit. XXI, 14) .» Quod secutus Apostolus, ex persecutore praedicator, «unius uxoris virum, tam sacerdotem quam diaconum fieri debere mandavit (I Tim. III, 2, 12) .» Quae omnia, ita a vestrarum regionum despiciuntur episcopis, quasi in contrarium magis fuerint constituta. Et quia non est nobis hujusmodi usurpationibus negligendum, ne nos indignantis Domini vox justa corripiat, quae dicit: Videbas furem, et currebas cum eo, et ponebas tuam cum adulteris portionem (Psal. XLIX, 18) , quid ab universis post haec Ecclesiis sequendum sit, quid vitandum generali pronuntiatione decernimus. Quicunque itaque se Ecclesiae vovit obsequiis, [Col. 0682A] a sua infantia ante pubertatis annos baptizari, et lectorum debet ministerio sociari, quia ab accessu adolescentiae usque ad tricesimum aetatis annum, si probabiliter vixerit, una tantum, et ea quam virginem communi per sacerdotem benedictione percepit uxore contentus, acolythus et subdiaconus esse debebit, postquam ad diaconii gradum, si se ipse primitus continentia praeeunte dignum probaverit, accedat. Ubi si ultra quinque annos laudabiliter vixerit et ministraverit congrue, presbyterium consequatur. Exinde post decennium episcopalem cathedram poterit adipisci, si tamen per haec tempora integritas vitae ac fidei ejus fuerit approbata.
IX. Qui vero jam aetate grandaevus, melioris propositi conversatione provocatus, ex laico ad sacram [Col. 0682B] militiam pervenire festinat, desiderii sui fructum non aliter obtinebit, nisi eo quo baptizatur tempore statim lectorum aut exorcistarum numero societur, si tamen eum unam habuisse vel habere, hanc et virginem accepisse constet uxorem. Qui dum initiatus fuerit, expleto biennio, per quinquennium aliud acolythus et subdiaconus fiat, et sic ad diaconatum (si per haec temporalia dignus judicatus fuerit) provehatur. Exinde jam accessu temporum presbyterio, vel episcopatui, si eum cleri ac plebis evocaverit, electio, non immerito societur.
X. Quisquis sane clericus, aut viduam, aut certe secundam conjugem duxerit, omni ecclesiasticae dignitatis privilegio mox nudetur, laica sibi tantum communione concessa, quam ita demum poterit [Col. 0682C] possidere, si nihil postea propter quod hanc perdat, admittat.
XI. Feminas vero non alias esse patimur in domibus clericorum, nisi eas tantum quas propter solas necessitudinum causas habitare cum iisdem synodus Nicaena permisit.
XII. Monachos quoque quos tamen morum gravitas, et vitae ac fidei institutio sancta commendat, clericorum officiis aggregari, et optamus, et volumus, ita ut qui intra tricesimum annum aetatis sunt digni in minoribus, per gradus singulos crescente tempore promoveantur ordinibus, et sic ad diaconatus vel presbyterii insignia maturae aetatis consecratione perveniant, nec per saltus ad episcopatus culmen ascendant, nisi in his eadem quae singulis [Col. 0682D] dignitatibus superius praefiximus, tempora fuerint custodita.
XIII. Illud quoque nos par fuit providere, ut sicut poenitentiam agere cuiquam non conceditur clericorum, ita et post poenitudinem, ac reconciliationem nulli unquam laico liceat honorem clericatus adipisci, quia quamvis sint omnium peccatorum contagione mundati, nulla tamen debent gerendorum sacramentorum instrumenta suscipere qui dudum fuerint vasa vitiorum.
XIV. Et quia in his omnibus quae in reprehensionem veniunt, sola excusatio ignorationis obtenditur, cui nos interim solius pietatis intuitu necesse est clementer ignoscere. Quicunque ergo poenitens, [Col. 0683A] quicunque bigamus, quicunque viduae maritus, ad sacram militiam indebite et incompetenter irrepserit, hac sibi conditione a nobis veniam intelligat relaxatam, ut id magno debeat computare beneficio, si adempta sibi omni spe promotionis, in hoc, de quo invenitur ordine perpetua stabilitate permaneat, scituri posthac omnium provinciarum summi antistites, quod si ultra ad sacros ordines quemquam de talibus crediderint assumendum, et de suo et de eorum statu quos contra canones et interdicta nostra provexerint, congruam ab apostolica sede promendam esse sententiam.
Explicuimus (ut arbitror), frater charissime, universa quae digesta sunt in querelam, et ad singulas [Col. 0683B] causas, de quibus per filium nostrum Basianum presbyterum ad Romanam Ecclesiam, utpote ad caput tui corporis retulisti sufficientia, quantum opinor, responsa reddidimus. Nunc fraternitatis tuae animum ad servandos canones, et tenenda decretalia constituta magis ac magis incitamus, ut haec quae ad tua consulta rescripsimus, in omnium coepiscoporum nostrorum perferri facias notionem, et non solum eorum qui in tua sunt dioecesi constituti, sed etiam ad universos Carthaginenses atque Baeticos, Lusitanos atque Gallicos, vel eos qui vicinis tibi collimitant hinc inde provinciis, ut haec quae a nobis sunt salubri ordinatione disposita, sub litterarum tuarum prosecutione mittantur. Et quanquam statuta sedis apostolicae, vel canonum venerabilia definita nulli [Col. 0683C] sacerdotum Domini ignorare sit liberum, utilius tamen et pro antiquitate sacerdotii tui dilectioni tuae esse admodum poterit gloriosum, si ea quae ad te speciali nomine generaliter scripta sunt, per unanimitatis tuae sollicitudinem in universorum fratrum nostrorum notitiam perferantur, quatenus et quae a nobis non inconsulte, sed provide sub nimia cautela et deliberatione sunt salubriter constituta, intemerata permaneant, et omnibus in posterum excusationibus aditus, qui jam nulli apud nos patere poterit, obstruatur. Data tertio Idus Februarii, Archadio et Bautone IV consulibus.
Optarem, fratres charissimi, semper dilectionis et pacis vestrae sinceritati gaudia nuntiare, ita ut vicissim [Col. 0683D] discurrentibus litteris sospitatis indicia juvarentur, si quietos nos ab incursione sua vacare hostis antiquus sineret. Quia ab initio mendax, inimicus veritatis, aemulus hominis, quem ut deciperet se ante decepit, pudicitiae adversarius, luxuriae magister, crudelitatibus pascitur, abstinentia punitur, odit jejunia, ministris suis praedicantibus dum dicit esse superflua, spem non habens de futuris, apostoli sententia percussus dicentis; «Manducemus et bibamus, cras enim moriemur (Isa. XXII, 13) .» O infelix audacia, o desperata mentis astutia, jam incognitus sermo haereticorum intra Ecclesiam cancri more se respergebat, ut occupans pectus totum hominem praecipitaret in mortem, et nisi Dominus [Col. 0684A] Sabaoth laqueum quem paraverat disrupisset, scena tanti mali et hypocrisis publica multorum simplicium corda traxerat in ruinam, quia facile ad deteriorem partem mens humanata transducitur, volens magis per spatiosam viam ambulare, quam arctae viae iter cum labore transire. Qua de re necessarium satis fuit, dilectissimi, haec quae gesta sunt hic ad vestram conscientiam cognoscendam mandare, ne ignorantia cujuspiam sacerdotis pessimorum hominum Ecclesiam irrumpentium sub religioso nomine contagio violaret, sicut scriptum est, dicente Domino: «Multi veniunt ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces, ex fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 15) .» Hi sunt videlicet qui subtiliter Christianos sese jactant, ut sub velamento [Col. 0684B] pii nominis gradientes, domum orationis ingressi sermonem serpentinae disputationis effundant, «ut sagittent in obscuro rectos corde (Psal. X, 3) » atque a veritate catholica avertendo, ad suae doctrinae rabiem diabolico ore transducant atque ovium simplicitatem defraudent. Et quidem multarum haeresum malignitatem ab apostolicis temporibus nunc usque didicimus, et experti probavimus, sed nunquam tales canes Ecclesiae myterium latratibus fatigaverunt, quales nunc subito hostes fidei erumpentes doctrina perfidiae 168 pullulata, cujus sint discipuli verborum fructibus prodiderunt. Nam cum alii haeretici singula sibi genera quaestionum male intelligenda proposuerint convellere atque concerpere de divinis institutionibus, [Col. 0684C] isti «non habentes vestem nuptialem (Matth. XXII, 12) ,» sauciantes catholicos, Novi ac Veteris Testamenti, ut dixi, continentiam pervertentes, spiritu diabolico interpretantes, et illecebroso atque ficto sermone aliquantos Christianos coeperint jam vastare, atque suae dementiae sociare, intra se continentes nequitiae suae virus, velut electi blasphemias suas conscriptione temeraria publice prodiderunt, et desperatae mentis furore conciti, passim in furore gentilium publicarunt. Sed a fidelissimis Christianis viris, genere optimis, religione praeclaris, ad meam humilitatem subito scriptura honorificata videtur esse delata, ut sacerdotali judicio detecta divinae legi contraria spirituali sententia deleantur. Nos sane nuptiarum vota non aspernanter accepimus, [Col. 0684D] quibus velamine interfuimus, sed virgines Deo devotas majore honorificentia muneramus. Facto ergo presbyterio, constitit doctrinae nostrae, id est, Christianae legi esse contraria. Unde apostolicum secuti praeceptum, quia aliter quam accepimus annuntiabant, omnium nostrorum tam presbyterorum, tam diaconorum, quam etiam totius cleri unam factam constat esse sententiam, ubi Jovinianus, Ausentius, Genialis, Geminator, Felix, Plotinus, Martianus, Januarius, et Ingeniosus, qui accentores novae haeresis et blasphemiae inventi sunt, divina sententia et nostro judicio in perpetuum damnati, extra Ecclesiam remanerent. Quod custodituram sanctitatem vestram non ambigens, haec scripta direxi per [Col. 0685A] fratres et compresbyteros meos, Crescentem et Leopardum et Alexandrum, qui religiosum officium fidei possint spiritu adimplere fervente.
- 1. Ut indignus nullus efficiatur episcopus.
- 2. Ut ignotis sacerdotium non detur.
- 3. Ut neophyti vel laici sacerdotes non fiant.
CAP. I. SIRICIUS papa, orthodoxis per diversas provincias.
Cogitantibus nobis metum divini judicii, fratres charissimi, et post hanc vitam unumquemque prout gesserit, recepturum, quid in querelam veniat, tacere non licuit, sed nos loqui necessitas imperavit, dicente propheta: «Exalta ut tuba vocem tuam (Isa. LVIII, 1) .» Et cui omnium Ecclesiarum cura [Col. 0685B] est, si dissimulem, audiam Domino dicente: «Rejicitis mandatum Dei ut traditiones vestras statuatis (Matth. XV, 6) .» Quid enim aliud est rejicere mandatum Dei quam privato judicio et humano consilio novis rebus constituendis liberius delectari? Perlatum itaque est ad conscientiam apostolicae sedis contra ecclesiasticum canonem praesumi, et quae ita sunt a majoribus ordinata, ut ne vel levi susurro debeant violari, proprias quosdam observationes novas inducere, et praetermisso fundamento supra arenam velle construere, dicente Domino: «Non transibis terminos quos constituerunt patres tui (Num. XX, 17) .» Quod et sanctus quoque apostolus Novi et Veteris Testamenti praedicator monet, in quo locutus est Christus: «State, inquit, et tenete traditiones [Col. 0685C] vestras quas didicistis, sive per verbum, sive per epistolam (II Thess. II, 14) .» Qua de re videt vestra sinceritas in sacris mysteriis, aut in ordinationibus vestris, quantum sacerdotum magna cura et diligens sollicitudo debeat observare. Denique ad Timotheum loquitur: «Manus cito nemini imposueris neque communicaveris peccatis alienis (I Tim. III, 22) ,» quod propterea memoratur, ut examine habito et probitate morum, et ecclesiastico labore sit commendatior qui vocatur in medium, ut summum sacerdotium possit accipere, probatus judicio, non favore, susceptus veritate, non gratia, apostolico ordine functus, non praecipiti voluntate. De quo, charissimi mihi, ad vestram sinceritatem hujusmodi litterae cucurrerunt multo fratrum et consacerdotum [Col. 0685D] consensu, ut hac vestra subscriptione firmata ecclesiastici canonis dispositio, quae apud Nicaeam tractata est, confirmata suo merito fundatissima permaneret, ut tales videlicet ad ecclesiasticum ordinem permitterentur accedere, quales apostolica auctoritas jubet, non quales dico, vel eos qui cingulo militiae saecularis astricti, olim gloriati sunt. Qui posteaquam pompa saeculari exsultaverunt, aut negotiis reipublicae optaverunt militare, aut mundi curam tractare, adhibita sibi quorumdam manu et proximorum favore stipati, hi frequenter ingeruntur auribus meis ut episcopi esse possint, qui per traditionem et Evangelicam disciplinam esse non possunt. Quantis hoc aliquoties recitatum est juribus et viribus! Sed [Col. 0686A] nihil tale potuit eligi, quae ratio non compellit, etiam de longinquo veniant ordinandi, ut digni possint et plebis et nostro judicio comprobari.
II. Quantum illicitum sit illud aestimari non potest, ut transeuntes, sive simulent, sive sint monachi quod se appellant, quorum nec vitam possumus scire, nec baptismum, quorum fidem incognitam habemus, nec probatam nolint sumptibus adjuvare, sed statim aut diaconos facere aut presbyteros ordinare festinent, aut quod est gravius episcopos constituere non formidant. Charius apud illos dari sumptum est transeunti, quam sacerdotium nescienti. Inde in superbiam exaltantur, inde insuper ad perfidiam cito corruunt, quia fidem veram in ecclesiasticis toto orbe peregrini discere non asseruntur.
[Col. 0686B] III. Certe illud etiam non fuit praetermittendum, ut quod semel aut secundo necessitas haereticorum intulit, contra apostolica praecepta velut lege licitum praesumi, neophytum vel laicum qui nullo ecclesiastico functus fuerit officio, inconsiderate vel presbyterum vel diaconum ordinare, quasi meliores apostolis sint, quorum audeant mutare praeceptum, et qui non didicit, jam docere compellitur, ita nullus reperitur idoneus clericorum, nec inter diaconos, nec inter alios clericos invenitur qui sacerdotio dignus habeatur, sed ad commendationem ecclesiae laicus postulatur, quod ne fiat ultra admoneo, praedico, ut unam fidem habentes, unum etiam in traditione sentire debeamus, probantes nos unanimes atque concordes pacifici in Christo, et in observationibus [Col. 0686C] apostolicis habere charitatem. Medio itaque Patre et unigenito Filio ejus, et Spiritu sancto, et unius divinitatis in Trinitate convenio, ut in his fides catholica et disciplina nostra permaneat. Nec quisquam putet ordinationes terrenas fieri, cum coeleste sit sacerdotium, ut fidelibus gloria maneat dignitatis ejusdem, et ante tribunal Christi exhinc non habeat quod accuset.
Post consulatum gloriosissimi Honorii XI, et Constantii II, sexto Kalendas Martias, congregato concilio in ecclesia Apostolorum plebis Thelensis, beatus Pater primae sedis episcopus Donatianus civitatis Theleptensis, cum resedisset, considentibus secum [Col. 0686D] Januario, Felice secundo, Cyrino, Victore, Secundiano, Geta, Eunomio, Maximiano, Donato, Cresconio, Jocundo, Sopato, Restuto, Juliano, Maximino, Romano, Terciolo, Micilo, Maximo, Donatiano, Basilio, Papiniano, Januario, Porphyrio, item Porphyrio, Donato, Juliano, Tuto, Fortunio, Quintiano, Capion, et caeteris episcopis, necnon etiam Vincentio, Fortunatiano, legatis provinciae proconsularis ad Bizancenum concilium directis, et reliqua.
Vincentius et Fortunatus dixerunt: Etiam cum essemus Thusdrum, sicut mecum recolit memorialis auditio vestra, et epistolae sanctae memoriae Siricii sedis apostolicae episcopi dederamus, recitantes, ex quibus cum legeret unum sanctimonium fratris [Col. 0687A] nostri episcopi Latoni, utrasque nunc nos referre suggestio indicat, has recitari donate. Episcopi dixerunt: Recitentur epistolae venerabilis memoriae Siricii, ut noverimus quid earum textus contineat. Cumque traderentur, Privatus notarius dixit: Exemplum tractoriae episcopi urbis Romae.
Dilectissimis fratribus et coepiscopis per Africam SIRICIUS.
Diversa quamvis cum in unum plurimi fratres convenissemus ad sancti apostoli Petri reliquias, per quem apostolatus et episcopatus in Christo cepit exordium, placueritque propter emergentes plurimas causas quae in aliquantis non erant causae, sed crimina, ut de caetero sollicitudo esset unicuique [Col. 0687B] in Ecclesia curam hujusmodi habere, sicuti apostolus praedicat Paulus: «Talem Deo Ecclesiam exhibendam non habentem maculam aut rugam (Eph. V, 27) .» Ne per alicujus morbidae afflatum ovis conscientia nostra contaminata videretur, qua de re meliore consilio id sedit, propter eos maxime qui in praesenti valetudine corporis aut fessae aetatis causa adesse minime potuerunt. Quo perpetua istiusmodi forma servetur, litteras tales dare placuit, non quae nova praecepta aliqua imperent, sed ea quae per ignaviam desidiamque aliquorum neglecta sunt observari cupiamus, quae tamen apostolica et Patrum constitutione sunt constituta. Scriptum est: «State, et tenete traditiones nostras, sive per verbum, sive per epistolam (I Thess. II, 14) .»
[Col. 0687C] Illud certe vestram debet mentem, dilectissimi fratres, vehementius excutere, ut ab omni labe saeculi istius immunes ad Dei conspectum securi veniamus, nec enim erimus immunes, quia praesumus plebibus, cum scriptum sit: «Cui multum creditum fuerit, plus ab eodem requiretur (Luc. XII, 48) .» Ergo quoniam non pro nobis tantum, sed pro populo credito cogimur praestare rationem, populum disciplinam deificam, humilem erudire debemus. Exstiterunt enim nonnulli, qui statuta majorum contemnentes, castitatem Ecclesiae praesumptione violarunt, voluntatem populi sequentes, Dei judicium non timentes.
Ergo ne pari more silentio connivere, atque adhibere consensum talibus videamur, unde gehennae poenas possimus incurrere, dicente Domino: «Furem [Col. 0687D] videbas, et currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas (Psal. XLIX, 18) .» Haec sunt quae deinceps intuitu divini judicii omnes catholicos episcopos expedit custodire.
Primum, ut extra conscientiam sedis apostolicae, hoc est primatis, nemo audeat ordinare. Integrum enim judicium est, quod plurimorum sententia consequitur, ne unus episcopus episcopum ordinare praesumat, propter arrogantiam, ne furtivum beneficium praestitum videatur. Hoc enim in synodo Nicaena constat esse definitum.
Item, si quis post remissionem peccatorum cingulum militiae saecularis habuerit, ad clerum admitti non debet.
[Col. 0688A] Ut mulierem, id est viduam, clericus non ducat uxorem.
Ut is qui laicus viduam duxerit, non admittatur ad clerum.
Ut de aliena ecclesia ordinare clericum nullus usurpet, ut abjectum clericum alia ecclesia non admittat.
Ut venientes a Novatianis vel Montensibus per manus impositionem suscipiantur, praeter eos quos rebaptizant.
Praeterea quod dignum et pudicum et honestum est suademus, ut sacerdotes et levitae cum uxoribus suis non coeant, quia in ministerio ministri quotidianis necessitatibus occupantur. Ad Corinthios namque Paulus scribit dicens: «Abstinete ut vacetis [Col. 0688B] orationi (I Cor. VII, 5) .» Si ergo laicis abstinentia imperatur ut possint deprecantes audiri, quanto magis sacerdos utique omni momento paratus esse debet munditiae puritate 169 securus, ne aut sacrificium offerat, aut baptizare cogatur? qui si contaminatus est carnali concupiscentia, quid faciet? excusabit? quo pudore, qua mente usurpabit? qua conscientia, quo merito hic exaudiri se credit? cum dictum sit: «Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum (Tit. I, 15) .» Qua de re hortor, moneo, rogo, tollatur hoc opprobrium quod potest jure etiam gentilitas accusare, forte creditur quia scriptum est: «Unius uxoris virum (I Tim. III, 2) » non permanentem in concupiscentia generandi dixit, sed propter continentiam [Col. 0688C] futuram qui ait, neque enim integros non admisit, vellem omnes homines sic esse sicuti et ego (I Cor. VII, 7) . Et apertius declarat dicens: «Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt. Vos autem jam non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 8, 9) .»
Haec itaque, fratres, si plena vigilantia fuerint ab omnibus observata, cessabit ambitio, dissensio conquiescet, haereses et schismata non emergent, locum non accipiet diabolus saeviendi, manebit unanimitas, iniquitas separata calcabitur. Charitas spiritali fervore flagrabit, pax praedicata labiis cum voluntate concordabit. Pax utique Dei nostri Salvatoris quam proximus passioni servandam esse praecepit, et haereditariam nobis jure dereliquit, dicens: [Col. 0688D] «Pacem do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV, 27) ,» et dictum Apostoli: «Unanimes unum sentientes permaneamus in Christo, nihil per contentionem nobis, neque per inanem gloriam vindicantes, nec hominibus, sed Deo nostro Salvatori placeamus (Phil. II, 2, 3) .» His praeceptis omnibus si fideliter voluerimus obedire, custodiet Dominus corpora nostra et animas nostras in die qua redditurus est unicuique juxta opera sua. Si quis sane inflatus mente carnis suae ab hac ratione voluerit evagari, sciat se et a nostra communione seclusum, et gehennae poenas habiturum. Praeterea misericordia cum judicio esse debet, talibus enim oportet labentibus manum porrigere, qui sic currentem non [Col. 0689A] pertrahant in ruinam. Data Romae, in concilio episcoporum octoginta, sub die octavo Idus Januarii, post consulatum Arcadii, Augusti, et Bautonis IV consulis.
Dilectissimo Domino fratri SIRICIO, AMBROSIUS, SABINUS, BASSIANUS, et caeteri.
Recognovimus litteras sanctitati tuae boni pastoris excubias, qui diligenter commissam tibi januam serves, et pia sollicitudine Christo ovile custodias dignus, quem oves Domini audiant et sequantur, et ideo quia novisti oviculas Christi, lupos facile deprehendis, et occurris quasi providus pastor ne istis morsibus perfidiae suae ferali ululatu Dominicum ovile dispergant, [Col. 0689B] laudamus hoc, domine frater nobis dilectissime, et toto celebramus affectu. Nec miramur si luporum rabiem grex Domini perhorruit, in quibus Christi vocem non recognovit. Agrestis enim ululatus est nullam virginitatis gratiam, nullum castitatis ordinem reservare, promiscue omnia velle confundere, diversorum gradus abrogare, meritorum et paupertatem quamdam coelestium remunerationum inducere, quasi Christo una sit palma quam tribuit, ac non plurimi abundent tituli praemiorum, simulant se isti non donare conjugio, sed quae potest laus esse conjugii, si nulla virginitatis est gloria? neque vero nos negamus sanctificatum a Christo esse conjugium, divina voce dicente: «Erunt ambo in una carne (Gen. II, 24) ,» et in uno spiritu, sed [Col. 0689C] prius est, quod nati sumus, quam quod effecti, multoque praestantius divini operis mysterium quam humanae fragilitatis remedium. Jure laudatur bona uxor, sed melius pia virgo praefertur, dicente Domino: «Qui jungit virginem suam bene facit, et qui non jungit melius facit (I Cor. VII, 38) .» Haec enim cogitat quae Dei sunt, illa quae mundi; illa conjugalibus vinculis colligata est, haec libera vinculorum; illa sub lege, ista sub gratia. Bonum conjugium quo est inventa posteritas successionis humanae, sed melior virginitas, per quam regni coelestis haereditas acquisita et coelestium meritorum reperta successio, per mulierem cura successit, per Virginem salus evenit. Denique speciale sibi donum virginitati Christus elegit, et integritatis [Col. 0689D] munus exhibuit, atque in se repraesentavit quod elegit in matre. Quanta amentia funestorum latrantium, ut iidem dicerent Christum ex virgine non potuisse generari, qui asserunt ex muliere editis humanis partibus virgines permanere. Aliis praestat ergo Christus quod sibi dicunt praestare non potuit, ille vero carnem sic suscepit, et sic homo factus est,» ut hominem redimeret, atque a morte revocaret, invitato tamen quasi Deus munere venit interim, ut quemadmodum dixerat: «Ecce faciam omnia nova (Apoc. XXI, 5) ,» partu immaculatae Virginis nasceretur, et sicut scriptum est, crederetur nobiscum Deus (Isa. VII, 14) . Sed de via perversitatis produntur dicere: Virgo concepit, sed [Col. 0690A] non Virgo generavit, potuit ergo Virgo concipere, non potuit Virgo generare, cum semper conceptus praecedat, partus sequatur; sed si doctrinis non creditur sacerdotum, credatur oraculis Christi, credatur monitis angelorum dicentium: «Quia non est impossibile apud Deum omne verbum (Luc. I, 37) ,» credatur symbolo apostolorum, quod Ecclesia Romana intemerata semper custodit et servat. Audivit Maria vocem angeli, et quae dixerat ante: «Quomodo fiet istud? (Ibid., 34) » non fide generationis interrogans, respondit postea: «Ecce ancilla Domini, contingat mihi secundum verbum tuum (Ibid., 38) .» Haec est Virgo quae in utero concepit, Virgo quae peperit filium, sic enim scriptum est: «Ecce Virgo in utero concipiet, et pariet filium (Isa. VII, 14) ,» non enim concepturam tantummodo Virginem, sed et parituram Virginem dixit. Quae autem est illa porta exterior ad Orientem quae manet clausa, et nemo, inquit, pertransivit per eam, sed solus Deus Israel transivit per eam (Ezech. XLIV, I, 2) , nonne haec porta Maria est, per quam in hunc mundum Redemptor intravit? Haec est porta justitiae, sicut ipse dixit: «Sine nos implere omnem justitiam (Matth. III, 15) .» Haec porta est Maria de qua scriptum est: Quia Dominus pertransivit eam, et erit clausa post partum, quia Virgo et concepit et peperit. Quid autem incredibile, si contra usum originis naturalis peperit Maria, et Virgo permanet, quando contra usum naturae «mare vidit et fugit, atque in fontem suum Jordanis fluenta remearunt (Psal. CXIII, 3) .» Non ergo excedit fidem quod Virgo peperit, quando legimus, quod petra vomuit aquas, et in muri speciem maris unda solidata est; non excedit fidem quod homo exivit de Virgine, quando petra fontem profluum scaturivit, ferrum super aquas natavit, ambulavit homo super aquas. Ergo si hominem unda portavit, non potuit hominem Virgo generare? At quem hominem? de quo legimus: «Et mittit illis Dominus hominem qui salvos faciet eos, et notus erit Dominus Aegyptiis (Isa. XIX, 20, 21) .» In Veteri itaque Testamento virga Hebraeorum per mare duxit exercitum. In Novo Testamento Virgo regis aula coelestis electa est ad salutem. Quid autem etiam viduitatis attexamus praeconia, cum in Evangelio, post Virginis celeberrimum partum, [Col. 0690D] Anna vidua subrogetur, quae vixerat cum viro suo annis septem a virginitate sua, et haec vidua annis 84. «Quae non discedebat a templo jejuniis et obsecrationibus serviens die ac nocte? (Luc. II, 36.) .» Merito ab illis viduitas despicitur, quae solet observare jejunia, quibus se dolent isti aliquo tempore esse maceratos, et propriam ulciscuntur injuriam, quotidianisque conviviis, usuque luxuriae laborem abstinentiae propulsare desiderant, qui nihil rectius faciunt quam quod ipsi se suo ore condemnent, sed Deum metuunt ne in istis illud jejunium reputetur. Eligant quod volunt, si aliquando jejunaverint, gerant ergo boni facti sui poenitentiam. Si nunquam, suam ergo ipsi intemperantiam et luxuriam confiteantur, [Col. 0691A] et ideo dicunt Paulum luxuriae magistrum fuisse. At quis sit sobrietatis magister, si fuit ille luxuriae, qui castigavit corpus suum, et in servitutem redegit (I Cor. IX, 27) , atque jejuniis multis se debitam Christo observantiam detulisse memoravit? non ut se suaque laudaret, sed ut nos quid sequeremur doceret. Ille ergo luxuriam docuit, qui ait: Qui adhuc velut viventes de hoc mundo decernitis, ne tetigeritis, ne attaminaveritis, ne gustaveritis quae sunt omnia in corruptelam; qui ait: Non indulgentia corporis, non in honore aliquo ad saturitatem et diligentiam carnis, non in desideriis erroris, sed in spiritu quo renovamur esse vivendum? Si parum est quod Apostolus dixit, audiant prophetam dicentem: «Et cooperui in jejunio animam [Col. 0691B] meam (Psal. LXVIII) .» Ergo qui non jejunat, intectus et nudus est, patet vulneri. Denique si Adam se texisset in jejunio, non fuisset nudus effectus, Ninive se a morte jejunio liberavit (Jon. III, 5-9) , et ipse Dominus ait: «Non ejicietur hoc genus, nisi per orationem et jejunium (Matth. XVII, 20) .» sed quid plura apud magistrum atque doctorem, cum jam dignum pretium retulerint illi perfidiae suae, qui ideo huc venerunt ne superesset locus in quo non damnarentur, qui vere se Manichaeos probaverunt non credentes, quia ex Virgine utique venisse creditur? Quaenam haec est subpar novorum Judaeorum [Col. 0692A] amentia si venisse non creditur, nec carnem creditur suscepisse? Ergo in phantasmate visus est, in phantasmate crucifixus est, in veritate Redemptor est noster. Manichaeus est qui abnegat veritatem, qui carnem Christi negat, et ideo non est illis remissio peccatorum, sed impietas Manichaeorum quam et clementissimus exsecratus est imperator, et omnes qui illos viderunt quasi quaedam contagia refugerunt, sicut testes sunt fratres, et compresbyteri nostri Crescens, Leopardus, et Alexander sancto servientes spiritu, qui eos omnium exsecratione damnatos Mediolanensi ex urbe profugos reliquerunt. Itaque Jovinianum, Ausentium, Germinatorem, Felicem, Plotinum, Genialem, Martianum, Januarium, et Ingenium, quos sanctitas tua damnavit, [Col. 0692B] scias apud nos quoque secundum judicium tuum esse damnatos. Incolumem te et florentissimum Deus noster tueatur Omnipotens, domine dilectissime frater. Item, subscriptio: ego Eventius episcopus saluto sanctitatem tuam in Domino, et huic Ecclesiae subscripsi, Maximus episcopus, Felix episcopus, Bazianus episcopus, Theodolus episcopus ex jussu Domini episcopi Germiniani, ipso praesente, Aprus presbyter, Eutasius episcopus, Constantius episcopus, Eustasius episcopus, eo omnes ordine subscripserunt.
[Col. 0691C] ANASTASIUS episcopus, cunctis Germanicis et Burgundiae regionis episcopis, in Domino salutem.
Exigit dilectio vestra, charissimi, ut ex auctoritate sedis apostolicae vestris deberemus respondere consultis, et quamvis non prolixe, sed succincte, hoc agere propter quasdam alias occupationes festinaremus. Denuo tamen si necesse fuerit ob has vel alias occupationes quasi ad caput mittere charitative non dubitetis, quia vestras preces et nunc et tunc acceptas habemus. Significatis enim quosdam sacerdotes in ecclesia quando leguntur Evangelia sedere, et Domini Salvatoris verba non stantes, sed sedentes audire, et hoc ex majorum traditione se accepisse narrant. Quod nullatenus deinceps fieri sinatis apostolica auctoritate mandamus, sed dum sancta [Col. 0691D] Evangelia in ecclesia recitantur, sacerdotes et caeteri omnes non sedentes, sed venerabiliter curvi in conspectu Evangelii stantes Dominica verba intente audiant, et fideliter adorent.
Similiter et transmarinos homines, de quibus nos consuluistis, in clericatus honore nolite suscipere, nisi quinque aut eo amplius episcoporum chirographis sint designati, quia multa per subreptionem solent evenire. Et ideo haec summopere sunt cavenda.
Manichaeos vero quos in urbe Roma invenimus, et sequaces eorum nolite recipere, neque eis communicare, [Col. 0692C] aut ullam cum eis participationem habere, priusquam ad rectam convertantur fidem, nec eorum male pullulantia semina quae a nobis in urbe exstinguntur, pessimis vobiscum radicibus seminentur vel germinentur. 170 Plurimos vero eorum et suae sequaces impietatis, atque illorum doctores investigatio nostra reperit, vigilantia divulgavit, auctoritas et censura coercuit, quos potuimus emendare correximus. Et ut damnarent Manichaeum cum praedicatione et disciplinis suis publica in Ecclesia professione, et manus suae subscriptione compulimus, et ita de voragine impietatis suae confessos poenitentia concedendo levavimus. Aliquanti vero qui ita se demerserunt, ut nullum his auxiliantis remedium posset subvenire, subditi legibus secundum Christianorum [Col. 0692D] principum constituta, ne sanctum gregem sua contagione polluerent, per publicos judices perpetuo sunt exsilio relegati et omnia quae tam in scriptis quam in occultis traditionibus suis habent profana vel turpia, ut nosset populus quid refugeret, aut vitaret, oculis Christianae plebis certa manifestatione probavimus, adeo ut ipse qui dicebatur episcopus a nobis tentus proderet flagitiosa in suis mysteriis quae teneret, sicut gestorum vos series poterit edocere. Ad instructionem enim vestram etiam ipsa direximus, quibus relictis, omnia quae a nobis deprehensa sunt, nosse poteritis. Et quia aliquantos [Col. 0693A] de his quos ne absolverentur, arctior reatus involverat cognovimus aufugisse, hinc ad dilectionem vestram epistolam misimus, ut effecta certior sanctitas vestra sollicitius agere dignetur et cautius, necubi Manichaeae perversitatis homines plebes vestras facultatem laedendi, et hujus sacrilegii possint invenire doctores. Aliter enim nobis commissos regere non possumus, nisi hos qui sunt perversi doctores et perditi, zelo fidei Dominicae persequamur, et a suis mentibus (ne pestis haec latius divulgetur) severitate qua possumus abscindamus. Unde hortor dilectionem vestram, obtestor et moneo, ut quae debetis et potestis sollicitudine vigiletis ad investigandos eos, necubi occultandi se reperiant facultatem. Hi fratres valde cavendi sunt, ne Dominicum gregem [Col. 0693B] perversitatibus quibus possunt contaminare valeant. Sunt ergo quidam eorum veste sua oves significantes, interius vero lupi rapaces existunt, quos juxta Veritatis vocem ex fructibus eorum debemus agnoscere (Matth. VII, 20) . Quando autem coeperint assumere impietatem, illud quod occultabitur in illis aperitur, et dolus omnis fit omnibus manifestus. Inveniuntur quoque infirmae fidei homines, et qui divinas lectiones sitiunt, secum eos in perditionem praecipitant, dissipant enim et vituperant Patrum disciplinas, et relinquunt sanctas Scripturas ad suam perditionem, quos (ut praedictum est) debemus providere, et ab his multum cavere, ne in malitia sui aliqui occupati concidant de sua firmitate. Saluto itaque vos, fratres, et omnes quae vobiscum [Col. 0693C] bene sentiunt Ecclesias. Nos quoque, ut modo facitis, et alloquamini peto crebrius litteris, et frequentius de fide et de bona intentione vestra atque sospitate laetificate, ut gaudium commune habeamus et Domino pari voto fideliter serviamus. Data Nonas Octobris, Archadio et Bautone IV consulib.
Dilectissimo fratri NERIANO, ANASTASIUS.
Multa mihi in omnibus fidei et bonitatis tuae litteris causa gaudii est, quod tantum studium circa religionis cultum exhibes, et Domini sacerdotes tuis in [Col. 0694A] partibus adjuvare studes. Unde et Domino gratias ago qui te ad hoc instigat, et ut perseverabilem in bonis operibus te faciat exoro. Nos tamen et in prosperis, et in adversis Deum laudare magnifice oportet, «ejusque sub potenti humiliari manu, ut in tempore vos tribulationis juxta beatum Petrum apostolum confortet et exaltet (I Petr. V, 6) .» Fraternitatis ergo vestrae afflictio quam de amissione parentum vestrorum vos habuisse audivimus, tantam nobis causam moeroris injecit, ut quia nos de duobus charitas unum fecit, cor nostrum in vestris specialiter tribulationibus sentiremus. Sed in hoc dolore multum me consolata est sanctitatis tuae ad animum res deducta, quia et patienter ferre tristitiam decet, et de morte plebis tuae ulterius longam non habere [Col. 0694B] moestitiam. Ne tamen aliqua adhuc tribulatio in vestra mente resideat, hortor quiescere a dolore, quia indecens est de illis taedio afflictionis addici, quos credendum est ad veram moriendo vitam pervenire. Habent forsitan illi justam longi doloris excusationem qui vitam alteram nesciunt, qui de hoc saeculo ad melius esse transitum non confidunt. Nos autem qui novimus, qui hoc credimus et docemus, contristari nimium de obeuntibus non debemus, ne quod apud alios pietatis tenet speciem, hoc nobis magis in culpa fiat. Nam diffidentiae quodammodo genus est contra hoc quod quisque praedicator quaerit justitiam amans, dicente Apostolo: «Nolumus autem vos ignorare de dormientibus, ut non contristemini sicut et caeteri qui spem non habent [Col. 0694C] (I Thes. IV, 12) .» Hac itaque, frater charissime, ratione perspecta, studendum nobis est ne (sicut diximus) de mortuis affligamur, si affectum viventibus impendamus, quibus et pietas ad utilitatem, et sit ad fructum dilectio. Depone ergo, charissime, moerorem, et assume spiritualem fructum laetitiae ad utilitatem sanctae Dei Ecclesiae, servorumque ejus profectum, et vitae ejus quaecunque sint spatia aeternis divinisque officiis illustrare contende, ut qui insignem te praestitit reddat sibi per saecula saeculorum clariorem. Data VII Idus Junii, Theodosio, Augusto, VII et Palladio IV consulibus.
- 1. De pacis osculo dando post confecta mysteria.
- 2. De nominibus ante precem sacerdoti non recitandis.
- 3. Quod non debeant baptizati, nisi ab episcopo consignari.
- 4. Quod rite omni Sabbato jejunetur.
- 5. De fermento quod civitatis tantum presbyteris dirigatur.
- 6. De energumenis baptizatis.
- 7. De poenitentibus.
- 8. De epistola sancti Jacobi apostoli, in qua pro infirmis orare praecipitur.
INNOCENTIUS, DECENTIO episcopo Egubino, salutem.
[Col. 0694D] Si instituta ecclesiastica, ut sunt a beatis apostolis tradita, integra vellent servare Domini sacerdotes, nulla diversitas, nulla varietas in ipsis ordinibus et consecrationibus haberetur. Sed dum unusquisque non quod traditum est, sed quod sibi visum fuerit hoc existimat esse tenendum, inde diversa in diversis locis, vel ecclesiis aut teneri aut celebrari videntur, ac fit scandalum populis, quia dum nesciunt traditiones antiquas humana praesumptione corruptas, putant sibi aut ecclesias non convenire, aut ab apostolis, scilicet ab apostolicis viris, contrarietatem inductam. Quis enim nesciat aut non advertat id quod a principe apostolorum Petro Romanae Ecclesiae traditum est ac nunc usque custoditur, ab omnibus debere [Col. 0695A] servari, nec superduci, aut introduci aliquid quod aut auctoritatem non habeat, aut aliunde accipere videatur exemplum? Praesertim cum sit manifestum in omnem Italiam, Gallias, Hispanias, Africam, atque Siliciam insulasque interjacentes nullum instituisse Ecclesias, nisi eos quos venerabilis apostolus Petrus, aut ejus successores constituerunt sacerdotes, aut legant si in his provinciis, alius apostolorum invenitur aut legitur docuisse. Quod si non legunt, quia nusquam invenitur, oportet eos hoc sequi quod Ecclesia Romana custodit, a qua eos principium accepisse non dubium est, ne dum peregrinis assertionibus student, caput institutionum videantur omittere. Saepe dilectionem tuam ad urbem venisse ac nobiscum in ecclesia convenisse non [Col. 0695B] dubium est, et quem morem in consecrandis mysteriis vel in caeteris agendis arcanis teneat cognovisse. Quod sufficere arbitrarer ad informationem Ecclesiae tuae vel reformationem, si praecessores tui minus aliquid, aut aliter tenuerint satis certum haberem, nisi de aliquibus consulendos nos esse dixisses, quibus idcirco respondimus non quod te aliquid ignorare credamus, sed ut majori auctoritate vel tuos instituas, vel si qui a Romanae Ecclesiae institutionibus errant, aut commoneas, aut indicare non differas, ut scire valeamus qui sint qui aut novitates inducunt, aut alterius Ecclesiae quam Romanae existimant consuetudinem esse servandam.
CAP. I. Pacem ergo asseris ante confecta mysteria quosdam populis imperare, vel sibi inter sacerdotes [Col. 0695C] tradere, cum, post omnia quae aperire non debeo, pax sit necessaria indicenda, per quam constet populum ad omnia quae in mysteriis aguntur, atque in ecclesia celebrantur, praebuisse consensum, ac finita esse pacis concludentis signaculo demonstrentur.
II. De nominibus vero recitandis antequam preces sacerdos faciat, atque eorum oblationes, quorum nomina recitanda sunt, sua oratione commendet, quam superfluum sit, et ipse per tuam prudentiam recognoscis, ut cujus hostias nondum Deo offeras, ejus ante nomen insinues, quamvis illi incognitum sit nihil. Prius enim oblationes sunt commendandae, ac tunc eorum nomina sunt edicenda, ut inter sacra mysteria nominentur, non inter alia quae ante praemittimus, [Col. 0695D] ut ipsis mysteriis viam futuris precibus aperiamus.
III. De consignandis vero infantibus manifestum est ab alio fieri quam ab episcopo non licere. Nam presbyteri, licet sint sacerdotes, pontificatus tamen apicem non habent, haec autem pontificibus solis deberi, ut vel consignent, vel paracletum Spiritum tradant, non solum consuetudo ecclesiastica demonstrat, verum illa lectio Actuum apostolorum quae asserit Petrum et Joannem esse directos, qui jam baptizatis traderent Spiritum sanctum. Nam presbyteris seu extra episcopum, seu praesente episcopo cum baptizant, chrismate baptizatos ungere licet, sed quod ab episcopo fuerit consecratum, non tamen [Col. 0696A] frontem ex eodem oleo signare, quod solis debetur episcopis, cum tradunt Spiritum paracletum. Verba vero dicere non possum, ne magis prodere videar, quam ad consultationem respondere.
IV. Sabbato vero jejunandum esse ratio evidentissima demonstrat. Nam si diem Dominicum ob venerabilem resurrectionem Domini nostri Jesu Christi non solum in Pascha celebramus, verumetiam per singulos circulos hebdomadarum ipsius diei imaginem frequentamus, ac si sexta feria propter passionem Domini jejunamus, Sabbatum praetermittere non debemus, quod inter tristitiam atque laetitiam temporis illius videtur inclusum. Nam utique constat apostolos biduo in tristitia et in moerore fuisse, et propter metum Judaeorum se occuluisse. Quod utique [Col. 0696B] non dubium est in tantum eos jejunasse biduo memorato, ut traditio Ecclesiae habeat isto biduo sacramenta penitus non celebrari; quae utique forma per singulas tenenda est hebdomadas propter id quod commemoratio diei illius semper est celebranda. Quod si putant semel atque uno Sabbato jejunandum, ergo et Dominica, et sexta feria semel in Pascha erit utique celebranda. Si autem Dominici diei, et sextae feriae per singulas hebdomadas reparanda imago est, dementis est bidui agere consuetudinem Sabbato praetermisso, cum non disparem habet causam a sexta videlicet feria in qua Dominus passus est, quando et ad inferos fuit, ut tertia die resurgens redderet laetitiam post biduanam tristitiam praecedentem. Non ergo nos negamus sexta [Col. 0696C] feria jejunandum, sed dicimus et Sabbato hoc agendum, quia ambo dies tristitiam apostolis, vel his qui Christum secuti sunt indixerunt, qui die Dominico exhilarati non solum ipsum festivissimum esse voluerunt, verum etiam per omnes hebdomadas frequentandum esse dixerunt.
171 V. De fermento vero quod die Dominico per titulos mittimus, superflue nos consulere voluistis, cum omnes Ecclesiae vestrae intra civitatem sunt constitutae, quarum presbyteri, quia die ipso propter plebem sibi creditam nobiscum convenire non possunt, idcirco fermentum a nobis confectum per acolythos accipiunt, ut se a nostra communione, maxime illa die non judicent separatos, quod per parochias fieri debere non puto, quia non longe portanda sunt [Col. 0696D] sacramenta, nec nos per coemeteria diversa constitutis presbyteris destinamus, ut et presbyteri eorum conficiendorum jus habeant atque licentiam.
VI. De his vero baptizatis, qui postea a daemonio aut vitio aliquo, aut peccato interveniente, arripiuntur, quaesivit dilectio tua, si a presbytero vel diacono possint aut debeant consignari, quod hoc, nisi episcopus praeceperit, non licet. Nam eis manus imponenda omnino non est, nisi episcopus auctoritatem dederit id faciendi, ut autem fiat, episcopi est imperare ut manus eis vel a presbytero, et a caeteris clericis imponatur. Nam quomodo id fieri sine magno labore poterit, ut longe constitutus energumenus ad episcopum deducatur, cum si talis casus [Col. 0697A] ei in itinere acciderit, ut nec ferri ad episcopum, nec referri ad sua facile possit?
VII. De poenitentibus vero qui sive ex gravioribus commissis, sive ex levioribus poenitentiam gerunt, si nulla interveniat aegritudo, quinta feria ante Pascha eis remittendum Romanae Ecclesiae consuetudo demonstrat. Caeterum de pondere aestimando delictorum sacerdotis est judicare, ut attendat ad confessionem poenitentis, et ad fletus atque lacrymas corrigentis, ac tum jubere dimitti, cum viderit congruam satisfactionem. Sane si quis in aegritudinem inciderit, atque usque ad desperationem devenerit, ei est ante tempus Paschae relaxandum, ne de saeculo absque communione discedat.
VIII. Sane quoniam de hoc sicuti de caeteris consulere [Col. 0697B] voluit dilectio tua, adjecit etiam filius meus, Coelestinus, diaconus, in epistola sua esse a tua dilectione positum illud quod in apostoli Jacobi Epistola conscriptum est: «Infirmatur quis in vobis? inducat presbyteros, et orent super eum ungentes eum oleo in nomine Domini; et oratio fidei salvabit infirmum, et suscitabit illum Dominus, et si in peccatis fuerit, remittentur ei (Jac. V, 14, 15) .» Quod non est dubium de fidelibus aegrotantibus accipi, vel intelligi debere, qui sancto oleo chrismatis perungi possunt, quod ab episcopo confectum, non solum sacerdotibus, sed omnibus uti Christianis licet, in sua, aut suorum necessitate inungendo. Caeterum illud superfluum videmus adjectum, ut de episcopo ambigatur quod presbyteris licere non dubium est. [Col. 0697C] Nam idcirco de presbyteris dictum est, quia episcopi occupationibus aliis impediti, ad omnes languidos ire non possunt. Caeterum si episcopus postea dignum ducit aliquem a se visitandum, et benedicere et tangere chrismate sine cunctatione potest, cujus est ipsum chrisma conficere. Nam poenitentibus illud fundi non potest, quia genus est sacramenti. Nam quibus reliqua sacramenta negantur, quomodo unum genus posse putatur concedi? His ergo, frater charissime, omnibus quae tua dilectio voluit a nobis exponi, prout potuimus respondere curavimus, ut Ecclesia tua Romanam consuetudinem a qua originem ducit, servare valeat atque custodire. Reliqua vero quae scribi fas non erat, cum affueris, interrogati poterimus edicere. Erit autem Domini potentiae [Col. 0697D] etiam id procurare, ut et tuam Ecclesiam, et clericos nostros qui sub tuo pontificio divinis famulantur officiis, bene instituas, et aliis formam tribuas quam debeant imitari. Data XIV Kalendarum Aprilis, Theodeosio, Augusto septies, Palladio IV, CC consulibus.
- 1. Quod extra conscientiam metropolitani non sunt ordinandi episcopi.
- 2. De his qui post baptismum cingulum militiae saecularis acceperunt, non debere ad clericatus ordinem admitti.
- 3. De causis clericorum quae in provincia juste non finiuntur, ut ab apostolica sede terminentur.
- [Col. 0698A] 4. De uxoribus clericorum, ut virginibus socientur, et secundam non ducant uxorem.
- 5. Ut si laicus viduam duxerit, clericus non fiat.
- 6. Ut clericus non sit qui secundam uxorem duxerit.
- 7. Ut alterius clericum nullus episcopus ordinare usurpet.
- 8. Ut non rebaptizentur qui a Novatianis vel Montensibus veniunt.
- 9. Ut sacerdotes et levitae cum mulieribus cohaerere non debeant.
- 10. Ut monachus, si clericus factus fuerit, propositum suum servare debeat.
- 11. Ut ex curialibus clericus non fiat propter voluptates quas a diabolo inventas exhibere compellitur.
- [Col. 0698B] 12. De virginibus sacris, si lapsae fuerint, ut publice nupserint.
- 13. De virginibus non velatis, si deviaverint.
INNOCENTIUS VICTORICO episcopo Rothomagensi salutem.
Etsi tibi, frater charissime, pro merito et honore sacerdotii quo plurimum polles, vivendi et docendi ecclesiasticae regulae nota sunt omnia, neque est aliquid quod de sacris lectionibus tibi minus collectum esse videatur, tamen quia Romanae Ecclesiae normam atque auctoritatem magnopere postulasti, voluntati tuae morem admodum gerens de gestis vitae, et morum probabilium disciplinas annexas litteris meis misi, per quas advertant Ecclesiarum regionis vestrae [Col. 0698C] populi quibus rebus et regulis Christianorum vita in sua cujuscunque professione debeat contineri qualisque servetur in urbis Romae ecclesiis disciplina. Erit dilectionis tuae per plebes finitimas, et consacerdotes nostros qui in illis regionibus propriis ecclesiis praesident, regularum hunc librum quasi didasculum, atque monitorem sedulo insinuare, ut et nostros cognoscere, et ad fidem confluentium mores valeant docendi sedulitate formare. Aut enim propositum suum ex hac nostra congruenti lectione cognoscent, aut si quid adhuc desideratur, facile poterunt ex his bona imitatione supplere. Incipiamus ergo, adjuvante Deo et sancto Dei apostolo Petro, per quem et apostolatus et episcopatus in Christo coepit exordium, ut quoniam saepe plures emerserunt [Col. 0698D] causae quae in aliquantis non erant causae, sed crimina, ut de caetero sollicitudo sit unicuique sacerdoti in sua Ecclesia curam hujusmodi habere, sicut beatus apostolus Paulus praedicat, talem Ecclesiam Deo exhibendam non «habentem maculam, aut rugam (Eph. V, 27) ,» ne alicujus morbidae ovis afflatu conscientia nostra contaminata violetur. Propter eos ergo qui vel ignorantia vel desidia non tenent ecclesiasticam disciplinam, et multa non praesumenda praesumunt, recte postulasti, ut in illis partibus istiusmodi quam tenet Ecclesia Romana forma servetur, non quod nova praecepta aliqua imperentur, sed ea quae per desidiam aliquorum neglecta sunt, ab omnibus observari cupiamus, quae tamen apostolica [Col. 0699A] et Patrum traditione sunt constituta. Scriptum est namque ad Thessalonicenses secundo, et ad Timotheum, apostolo Paulo monente: «State, et tenete traditiones nostras quas tradidimus vobis sive per verbum, sive per epistolam (II Thess. II, 14) .» Illud certe tuam debet mentem vehementius excitare ut ab omni labe saeculi istius immunis ante Dei conspectum et securus inveniaris. «Cui multum enim creditur plus ab eo exigitur (Luc. XII, 48) .» Ergo quoniam non pro nobis tantum, sed pro populo Christi cogimur praestare rationem, idcirco disciplina Dei sanctificare populum et erudire debemus. Quosdam enim asseris exstitisse qui statuta majorum non tenentes, castitatem Ecclesiae sua praesumptione violant, populi favorem sequentes, et Dei judicium [Col. 0699B] non timentes. Ergo ne silentio nostro existimemur his praebere consensum, Domino dicente per prophetam; «videbas furem et currebas cum eo,» (Psal. XLIX, 18) haec sunt quae deinceps intuitu divini judicii, omnem catholicum episcopum expedit custodire.
CAP. I. Primum, ut extra conscientiam metropolitani episcopi nullus audeat ordinare episcopum. Integrum enim est judicium quod plurimorum sententiis confirmatur, nec unus episcopus ordinare praesumat episcopum, ne furtivum praestitum beneficium videatur, hoc enim et synodus Nicaena constituit atque definivit.
II. Constituit etiam atque definivit: Si quis post remissionem peccatorum cingulum militiae saecularis [Col. 0699C] habuerit, ad clericatum admitti omnino non debet.
III. Si quae autem causae vel contentiones inter clericos vel inter laicos tam superioris gradus, quam etiam inferioris fuerint exortae, placuit ut secundum synodum Nicaenam congregatis omnibus ejusdem provinciae episcopis judicium terminetur, nec alicui liceat, sine praejudicio tamen Romanae Ecclesiae, cui in omnibus causis debetur reverentia custodiri, relictis his sacerdotibus qui in eadem provincia Dei Ecclesias nutu divino gubernant, ad alias convolare provincias, aut aliarum provinciarum prius episcoporum judicium experiri. Quod si quis forte praesumpserit, ab officio cleri submotus et injuriarum reus ab omnibus judicetur. Si autem majores causae in medium fuerint devolutae, ad sedem apostolicam, [Col. 0699D] sicut synodus statuit, et beata consuetudo exigit, post judicium episcopale referantur.
IV. Ut mulierem viduam clericus non ducat uxorem, quia scriptum est: «Sacerdos uxorem virginem accipiat, non viduam, non ejectam (Ezech. XLIV, 22) ,» utique qui ad sacerdotium labore suo et vitae probitate contendit, cavere debet, ne hoc praejudicio impeditus pervenire non possit,
V. Ut si quis viduam licet laicus duxerit uxorem seu ante baptismum, seu post baptismum, non admittatur ad clerum, quia eodem videtur vitio exclusus, in baptismo enim crimina remittuntur, non acceptae uxoris consortium relaxatur.
VI. Ne is qui secundam duxerit uxorem clericus [Col. 0700A] fiat, quia scriptum est. «Unius uxoris virum (I Tim. III, 2) ;» et iterum: «Sacerdotes mei semel nubant;» et alibi: «Sacerdotes mei non nubant amplius.»
Ac ne ab aliquibus existimetur ante baptismum, si forte quis accepit uxorem, et ea de saeculo recedente alteram duxerit, et dixerit in baptismo esse dimissum, satis errat a regula, quia in baptismo peccata dimittuntur, non acceptarum uxorum numerus aboletur, cum utique uxor ex legis praecepto ducatur, in tantum ut in paradiso cum parentes humani generis jungerentur, ab ipso Domino sint benedicti, et Salomon dicat: «A Deo praeparabitur viro uxor (Prov. XIX, 14) .» Quam formam etiam sacerdotes omnes servare usus ipse demonstrat Ecclesiae. Satis enim absurdum est aliquem credere uxorem ante baptismum [Col. 0700B] acceptam post baptismum non computari, cum benedictio quae per sacerdotem super nubentes imponitur, non materiam delinquendi dedisse, sed formam tenuisse legis a Deo antiquitus institutae doceatur. Quod si non putatur uxor esse computanda quae ante baptismum ducta est, ergo nec filii qui ante baptismum geniti sunt pro filiis habentur.
172 VII. Ut de aliena Ecclesia clericum ordinare, aut judicare nullus usurpet, nisi ejus episcopus precibus exoratus concedere voluerit, quod etiam Nicaena videtur synodus continere. Abjectus a sua Ecclesia clericus, ab altera non suscipiatur Ecclesia.
VIII. Ut venientes a Novatianis vel Montensibus per manus tantum impositionem suscipiantur, quia [Col. 0700C] quamvis ab haereticis, tamen in Christi nomine sunt baptizati, praeter eos qui forte a nobis ad illos transeuntes rebaptizati sunt. Hi, si resipiscentes et ruinam suam cogitantes redire maluerint, sub longa poenitentiae satisfactione admittendi sunt.
IX. Praeterea quod dignum et pudicum et honestum est tenere Ecclesia omnino debet, ut sacerdotes et levitae cum uxoribus non misceantur, quia ministerii quotidiani necessitatibus occupantur, scriptum est enim: «Sancti estote, quoniam et ego sum sanctus, Dominus Deus vester (Lev. XI, 44) .» Namsi priscis temporibus de templo Dei sacerdotes anno vicis suae non discedebant, sicut de Zacharia legimus, nec domum suam omnino tangebant, quibus utique propter sobolis successionem uxoris usus fuerat relaxatus, [Col. 0700D] quia ex alia tribu, et praeter ex semine Aaron ad sacerdotium nullus fuerat praeceptus accedere, quanto magis hi sacerdotes vel levitae pudicitiam ex die ordinationis suae servare debeant, quibus vel sacerdotium, vel ministerium sine successione est? Nec praeterit dies qua vel a sacrificiis divinis, vel a baptismatis officio vacent. Nam si beatus apostolus Paulus ad Corinthios scripsit, dicens: «Abstinete vos ad tempus ut vacetis orationi (I Cor. VII, 5) ,» et hoc utique laicis praecepit, multo magis sacerdotes quibus et orandi, et sacrificandi juge officium est semper debebunt ab hujusmodi consortio abstinere. Quod si contaminatus fuerit a carnali concupiscentia, quo pudore sacrificare usurpabit, aut qua conscientia, [Col. 0701A] quove merito exaudiri se credit? Cum dictum sit: «Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum (Tit. I, 15) .» Sed forte licere hoc credit, quia scriptum est: «Unius uxoris virum,» non permanenti in concupiscentia generandi dixit, sed propter futuram continentiam. Neque enim integros corpore non admisit, qui ait: «Vellem autem omnes esse sicut et ego (I Cor. VII, 17) .» Quod apertius declarat, dicens: «Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt; vos autem in carne non estis, sed in spiritu (Rom. VIII, 8, 9) .»
X. De monachis qui diu morantes in monasteriis, si postea ad clericatus ordinem pervenerint, non debere eos a priore proposito deviare. Aut enim, sicut in monasterio fuit, et quod diu servavit, in meliori [Col. 0701B] gradu positus amittere non debet; aut si corruptus, postea baptizatur, et in monasterio sedens, ad clericatus ordinem accedere voluerit, uxorem omnino habere non poterit, quia nec benedici cum sponsa potest jam ante corruptus. Quae forma servatur in clericis. Maxime cum vetus regula hoc habeat, ut quisquis corruptus baptizatus clericus esse voluisset, spondeat uxorem omnino non ducere.
XI. Praeterea frequenter quidam ex fratribus nostris curiales, vel quibuslibet publicis functionibus occupatos clericos facere contendunt, quibus postea major tristitia cum de revocandis eis aliquid ab imperatore praecipitur quam gratia nascitur de ascito. Constat enim eos in ipsis muniis etiam voluptates exhibere, quas a diabolo inventas esse non dubium [Col. 0701C] est, et ludorum vel munerum apparatibus, aut praeesse, aut forsitan interesse. Sit certe in exemplum, et sollicitudo et tristitia fratrum quam saepe protulimus imperatore praesente, cum pro his saepius rogaremus, quam ipse nobiscum positus cognovisti. Quibus non solum inferiores clerici ex curialibus, verum etiam in sacerdotio constituti ingens molestia ut redderentur instabat.
XII. Item, quae Christo spiritualiter nubunt, et a sacerdote velantur, si postea nupserint, vel publice vel occulte corruptae fuerint, non eas admittendas esse ad agendam poenitentiam, nisi is cui se junxerant de hac vita decesserit. Si enim de hominibus haec ratio custoditur, «ut quaecunque vivente viro alteri nupserit habeatur adultera (Rom. VII, 3) ,» [Col. 0701D] nec ei agendae poenitentiae licentia concedatur, nisi unus ex eis defunctus fuerit, quanto magis de illa tenenda est, quae ante immortali se sponso conjunxerat, et postea ad humanas nuptias transire elegit!
XIII. Hae vero quae necdum sacro velamine tectae, tamen in proposito virginali semper se simulaverunt permanere, licet velatae non fuerint, si forte nupserint, his agenda aliquanto tempore poenitentia est, quia sponsio earum a Domino tenebatur. Si enim inter homines solet bonae fidei contractus nulla ratione dissolvi, quanto magis ista pollicitatio quam cum Deo pegigerunt solvi sine vindicta non poterit? Nam si apostolus Paulus quae a proposito viduitatis discesserant [Col. 0702A] dixit «eas habere condemnationem quia primam fidem irritam fecerunt (I Tim. V, 12) ,» quanto potius virgines quae prioris promissionis fidem minime servaverunt! Haec itaque regula, frater charissime, si plena vigilantia fuerit ab omnibus Dei sacerdotibus custodita, cessabit ambitio, dissensio conquiescet, haereses et schismata non emergent, locum non accipiet diabolus saeviendi, sed manebit unanimitas, iniquitas superata calcabitur, veritas spirituali fervore flagrabit, pax praedicata labiis cum voluntate animi concordabit, implebitur edictum apostoli, «ut unanimes unum sentientes permaneamus in Christo, nihil per contentionem nobis, neque per inanem gloriam vindicantes (Phil. II, 2-3) ,» non hominibus, sed Deo nostro Salvatori placentes, [Col. 0702B] «cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen (Rom. XVI, 27) .» Datum sub die XV Kalendas Martii, Honorio, Augusto et Aristo consulibus.
- 1. De innocentia sacerdotum vel levitarum.
- 2. De his qui post baptismum omni tempore incontinentiae voluptatibus sunt dediti, et in ultimo poenitentiam poscunt.
- 3. De administratoribus vel judicibus saecularibus.
- 4. Quod viri cum adulteris uxoribus non conveniant.
- 5. Quod qui preces vel crimina dictant, habeantur [Col. 0702C] immunes.
- 6. Quod hi qui intercedente repudio divortium pertulerunt, si se nuptiis aliis junxerunt, adulteri esse monstrantur.
- 7. Qui libri in canone recipiantur.
INNOCENTIUS, EXUPERIO, episcopo Tolosano, salutem. Consulenti tibi, frater charissime, quid de proposita specie unaquaque sentirem, pro captu intelligentiae meae quae sunt visa respondi, quid sequendum, vel quid docilis ratio persuaderet, vel auctoritas lectionis ostenderet, vel custodita series temporum demonstraret. Et quidem dilectio tua institutum secuta prudentium, ad sedem apostolicam referre maluit quid de rebus dubiis custodire deberet, potius quam usurpatione praesumpta quae sibi viderentur [Col. 0702D] de singulis obtinere. Cur enim magis pudendum putemus discere aliquid quam omnino nescire? Mihi quoque ipsi de collatione docilitas accedit, ut perscrutatis rationibus ad proposita respondere compellar, eoque fit ut semper aliquid addiscat qui postulatur ut doceat. Proponantur igitur singula, subjiciamque responsum.
CAP. I. Proposuisti quid de his observari debeat, quos in diaconii ministerio, aut in officio presbyterii positos incontinentes esse, aut fuisse generati filii prodiderunt. De his et divinarum legum est disciplina, et beatae recordationis viri Siricii episcopi monita evidentia commearunt, ut incontinentes in officiis talibus positi, omni ecclesiastico honore privarentur, [Col. 0703A] nec admittantur ad tale ministerium, quod sola continentia oportet impleri. Est enim vetus admodum sacrae legis auctoritas jam inde ab initio custodita, quod in templo anno vicis suae habitare praecepti sunt sacerdotes, ut servientes sacris oblationibus, puros et ab omni labe mundatos sibi vindicent divina mysteria, neque eos ad sacrificia fas sit admitti, qui exercent vel cum uxore carnale consortium, quia scriptum est: «Sancti estote, quia et ego sanctus sum, Dominus Deus vester (Lev. XI, 44) .» Quibus utique propter sobolis successionem uxoris usus fuerat relaxatus, quia ex alia tribu, et praeter ex semine Aaron ad sacerdotium nullus fuerat praeceptus accedere, quanto magis hi sacerdotes vel levitae pudicitiam ex die ordinationis suae servare debent, [Col. 0703B] quibus vel sacerdotium, vel ministerium sine successione est. Nec praeterit dies quae vel a sacrificiis divinis, vel a baptismatis officio vacent. Nam si beatus Paulus apostolus ad Corinthios scribit dicens: «Abstinete vos ad tempus ut vacetis orationi (I Cor. VII, 5) ,» et hoc utique laicis praecepit, multo magis sacerdotes, quibus et orandi et sacrificandi juge officium est, semper debebunt hujusmodi consortio abstinere. Quod si contaminatus fuerit carnali concupiscentia, quo pudore sacrificare usurpabit, aut qua conscientia quove merito exaudiri se credit, cum dictum sit: «Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum? (Tit. I, 15.) » Sed fortasse hoc licere credit, quia scriptum est: «Unius uxoris virum (I Tim. III, 2) .» Non permanenti in [Col. 0703C] concupiscentia generandi hoc dicit, sed propter continentiam futuram. Neque enim integros corpore non admisit qui ait: «Vellem omnes autem sic esse sicut et ego (I Cor. VII, 7) .» Quod apertius declarat dicens: «Qui autem in carne sunt Deo placere non possunt, vos autem jam non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 8-9) ,» et ad habentem filios non generantem dixit, sed ea plane dispar et divisa sententia est. Nam si aliquis forma illa ecclesiasticae vitae pariter, et disciplinae quae ab episcopo Siricio ad provincias commeavit non probabitur pervenisse, his ignorantibus venia remittetur, ita ut de caetero penitus incipiant abstinere, et ita gradus suos in quibus inventi fuerint, sic retentent, ut eis non liceat ad potiora conscendere; quibus tamen beneficio esse [Col. 0703D] debet, quod hunc ipsum locum quem retinent non amittunt. Si qui autem scisse formam vivendi missam a Siricio deteguntur, neque statim cupiditates libidinis abjecisse, illi sunt modis omnibus submovendi, quia post admonitionem cognitam praeponendam arbitrati sunt voluptatem.
II. Et hoc quaesitum est, quid de eis observari oporteat, qui post baptismum omni tempore incontinentiae voluptatibus dediti in extremo fine vitae suae poenitentiam simul et reconciliationem communionis exposcunt. De his observatio prior durior, posterior interveniente misericordia inclinatior est. Nam consuetudo prior tenuit, ut concederetur poenitentia, sed communio negaretur. Nam cum illis temporibus [Col. 0704A] crebrae persecutiones essent, nec communionis concessa facilitas homines de reconciliatione securos non revocaret a lapsu, negata merito communio est, concessa poenitentia, ne totum penitus negaretur, et duriorem esse remissionem fecit temporis ratio. Sed postquam Dominus noster pacem Ecclesiis suis reddidit jam depulso terrore, communionem dare abeuntibus placuit, et propter Domini misericordiam, quia viaticum profecturis, et ne Novatiani haeretici negantis veniam, asperitatem et duritiam subsequi videamur. Tribuitur ergo cum poenitentia extrema communio, ut homines hujusmodi vel in supremis suis, permittente Salvatore nostro, a perpetuo exitio vindicentur.
173 III. Quaesitum etiam est super his, qui post [Col. 0704B] baptismum administraverunt, et aut tormenta sola exercuerunt, aut etiam capitalem protulere sententiam, nihil de his legibus a majoribus definitum est. Meminerant enim a Deo potestates has fuisse concessas, et propter vindictam noxiorum gladium fuisse permissum, et Dei ministrum esse datum in hujusmodi vindicem. Quomodo ergo reprehenderent factum quod auctore Deo viderent esse concessum? De his ergo ita ut hactenus servatum est, sic habeamus, ne aut disciplinam evertere, aut contra auctoritatem Domini venire videamur. Ipsis autem in ratione reddenda gesta sua omnia servabuntur.
IV. Et illud desideratum est sciri, cur communicantes viri cum adulteris uxoribus non conveniant, [Col. 0704C] cum e contra uxores in consortio adulterorum virorum manere videantur. Super hoc Christiana religio adulterium in utroque sexu pari ratione condemnat, sed viros suos mulieres non facile de adulterio accusant, et non habent latentia peccata vindictam, viri autem liberius uxores adulteras apud sacerdotes deferre consueverunt. Et ideo mulieribus, prodito earum crimine, communio denegatur, virorum autem, latente commisso, non facile quisquam ex suspicionibus abstinetur, qui utique submovebitur, si ejus flagitium detegatur. Cum ergo par causa sit, interdum probatione cessante vindictae ratio conquiescit.
V. Illud etiam sciscitari voluisti an preces dictantibus liberum concedatur, utique post baptismi [Col. 0704D] regenerationem a principibus poscere mortem alicujus vel sanguinem de reatu; quam rem principes nunquam sine cognitione concedunt, sed ad judices commissa ipsa vel crimina semper remittunt, ut causae cognitae vindicentur; quae cum quaesitori fuerint delegata, aut absolutio, aut damnatio pro negotii qualitate profertur, et dum legum auctoritas in improbos exercetur, erit dictator immunis.
VI. De his etiam requisivit dilectio tua, qui interveniente repudio alii se matrimonio copularunt, quos in utraque parte adulteros esse manifestum est. Qui vero vel uxore vivente (quamvis dissociatum videatur esse conjugium) ad aliam copulam festinarunt, [Col. 0705A] neque possunt adulteri non videri, intantum ut etiam hae personae, quibus tales conjuncti sunt, etiam ipsae adulterium commisisse videantur, secundum illud quod legimus in Evangelio: Qui dimiserit uxorem suam et duxerit aliam, moechatur (Marc. X, 11) . Similiter «et qui dimissam duxerit, moechatur (Matth. V, 32) ,» et ideo tales omnes a communione fidelium abstinendos.
De parentibus autem, aut de propinquis eorum, nihil tale statui potest, nisi incentores illiciti consortii fuisse detegantur.
VII. Qui vero libri recipiantur in canone sanctarum Scripturarum brevis annexus ostendit. Haec sunt ergo quae desiderata moneri voce voluisti, Moysi libri 5, id est Genesis, Exodus, Leviticus, [Col. 0705B] Numeri, Deuteronomium; necnon et Jesu Nave, et Judicum, et Regnorum libri quatuor; simul et Ruth, Prophetarum libri sedecim: Salomonis libri quinque, Psalterium; item historiarum Job liber unus, Esther unus, Judith unus, Machabaeorum duo, Esdrae duo, Paralipomenon duo. Item Novi Testamenti Evangeliorum libri quatuor; Pauli apostoli Epistolae 14; Epistolae Joannis, quatuor; Epistolae Petri duae; Epistola Judae; Epistola Jacobi; Actus apostolorum; Apocalypsis Joannis. Caetera autem quae sub nomine Mathiae, sive Jacobi minoris, et sub nomine Petri, et Joannis, quae a quodam Leutio scripta sunt, vel sub nomine Andreae, quae a Nexocharide et Leonida philosophis, et sub nomine Thomae, et si quae sunt alia non solum non aspicienda, [Col. 0705C] verum etiam noverit esse damnanda. Datum X Kalend. Martii, Stilicone et Antemio consulibus.
- 1. Si quis volens partem sui corporis amputaverit clericus esse non potest, nolens autem potest.
- 2. Quod digami ad clerum admitti non possunt.
- 3. Qui de laicis ad clerum non debent promoveri.
- 4. Qui de laicis possunt clerici fieri, hic aperte concubina prohibetur.
- 5. De temporibus in clero immorandis.
[Col. 0705D] INNOCENTIUS, FELICI, episcopo Nuceriano.
Mirari non possumus dilectionem tuam sequi instituta majorum omniaque quae possunt aliquam recipere dubitationem ad nos quasi ad caput atque ad apicem episcopatus referre, ut consulta videlicet sedes apostolica ex ipsis rebus dubiis certum aliquid faciendum pronuntiet. Quod et nos libenter accipimus et dilectionem tuam memorem canonum approbamus. Scripsisti ergo quod fervore fidei quo polles et amore sanctae plebis, vel reparaveris ecclesias Dei, vel novas quasque construxeris, sed in his quos clericos constituas non habere, aliquos vero mutilos, aliquos digamos esse, ad quod stupuimus prudentem virum, de his voluisse consulere quae omnibus sunt certa ratione comperta. Ergo non [Col. 0706A] quasi ignoranti dicimus, sed in aliis forsitan occupatos istud oblitos vos esse dicimus.
I. Qui igitur partem cujuslibet digiti sibi ipse volens abscidit, hunc ad clerum canones non admittunt. Cui vero casu aliquo contigerit dum aut operi rustico curam impendit, aut aliquid faciens se non sponte percussit, hos canones praecipiunt, et clericos fieri; et si in clero fuerint reperti non abjicit. In illis enim voluntas judicata est, quae sibi ausa fuerit ferrum injicere. Quod scilicet et alii id facere dubitari non possit, in illis vero casus veniam meruit.
II. De digamis autem nec consuli debuit quod manifesta lectio sit Apostoli, «unius uxoris virum;» ad sacerdotium sive ad clericatum admitti debere, et [Col. 0706B] hanc ipsam tamen si virginem accepit. Nam ea quae habuerit ante virum, licet defunctus sit, tamen si clerico postea fuerit copulata, clericus qui eam acceperit esse non poterit, quia in lege cautum est, «non viduam, non abjectam» habere posse conjugem sacerdotem.
III. De laicis vero religio tua consuluit quos canones ordinare prohibeat. Certum est quidem hoc regulas ecclesiasticas continere, sed non ita definitum est, ut de omnibus sit laicis constitutum. Neque enim clerici nasci, et non fieri possunt, sed designata sunt genera, de quibus ad clericatum pervenire non possunt, id est, si quis fidelis militaverit, si quis fidelis causas egerit, hoc est postulaverit, si quis fidelis administraverit. De curialibus [Col. 0706C] autem manifesta ratio est, quoniam et si inveniantur hujusmodi viri qui debeant clerici fieri, tamen quoniam saepius ad curiam repetuntur, cavendum ab his est propter tribulationem quae saepe de his Ecclesiae provenit.
IV. Laici vero, qui habentes uxores baptizati sunt, ac si se instituerunt, ut opinio eorum in nullo vacillet, ut aut clericis juncti sint, aut monasteriis ex quo baptizati sint haeserint, si non concubinam, non pellicem noverint, si in omnibus operibus vigilaverint, non prohibentur hujusmodi ad clericatus sortem assumi
V. Ita sane ut in eos tempora a majoribus constituta serventur, nec cito quilibet lector, cito acolytus, cito diaconus, cito sacerdos fiat, quia in minoribus [Col. 0706D] officiis si diu perdurent et vita eorum pariter et obsequia comprobantur, ut ad sacerdotium posthac emensis stipendiorum meritis veniant, nec praeripiant quod vita probata meretur accipere. Quoniam ergo certa definitione monstratum est qui debeant admitti quive reprobari, ex his omnibus quos videt dignatio tua non posse reprobari, eligere debebis quos clericos facias. Si enim nullam gratiam hominibus aut beneficium praestare velimus, tales invenire possumus, de quorum assumptione nec incurrere nec erubescere valeamus.
INNOCENTIUS MAXIMO et SEVERO episcopis per Britios.
[Col. 0707A] Ecclesiasticorum canonum norma nulli esse debet incognita sacerdoti, quia nesciri haec a pontifice satis est indecorum, maxime cum a laicis religiosis viris sciatur et custodienda esse ducatur. Nuper quidem Maximilianus filius noster agens in rebus hujusmodi qualem querelam detulerit, libelli ejus series annexa declarat.
Qui zelo fidei et disciplinae ductus non patitur Ecclesiam pollui ab indignis presbyteris, quos in praesbyterio filios asserit procreasse: quod non licere exponerem nisi nossem vestram prudentiam legis totius habere notitiam. Et ideo, fratres charissimi, libelli qui subjectus est tenore perspecto, eos qui talia perpetrasse dicuntur, jubebitis in medio collocari, discussisque objectionibus quae ipsis presbyteris [Col. 0707B] impinguntur, si convicti fuerint, a sacerdotali removeantur officio, quia qui sancti non sunt, sancta tractare non possunt, atque alieni efficiantur a ministerio quod vivendo illicite polluerunt. Miramur haec eorum dissimulare episcopos ut aut connivere, aut nescire esse illicita judicentur.
INNOCENTIUS AGAPITO, MACEDONIO et MAURIANO, episcopis Apulis.
Multa in provincia contra canones ecclesiasticos, decretaque majorum usurpari a plurimis, et relationes diversorum et suggestiones fidissimae retulerunt, quae quidem possent facile resecari, si episcopi [Col. 0707C] in his non invenirentur auctores. Qui dum aut amicis aut obsequentibus gratiam praestare nituntur, religionem violant, ordinesque corrumpunt, ac sic evenit ut indigni quique honores suscipiant ecclesiasticos, et admittantur ad clerum, qui nec inter laicos quidem dignum locum habere mererentur, sicuti in nunc dato nobis libello monstratum est, Modestum quemdam multis criminibus involutum, propter quae etiam poenitentiam egisse dicitur, non solum clericum effectum, quod non licet, verum etiam ad episcopatus apicem eum tradere, cum canones apud Nicaeam constituti poenitentes etiam ab infimis officiis clericorum excludant. Et ideo, fratres charissimi, perspecto tenore libelli eum jubete praesentari, ac si vere constiterit talem qualem libellus [Col. 0707D] affirmat, non solum ab ambitione, sed etiam a clericatus removeatur officio.
INNOCENTIUS RUFO, GERONTIO, SOPHRONIO, FLAVIANO, MACEDONIO, PROSDOTIO et ORISTEO, episcopis per Macedoniam constitutis.
Mora coepiscoporum nostrorum Maximiani et Eumenii, vel potius importunitas temporis fecit, ut vos iteraretis de Bubalio et Tauriano querimoniam, et nos iterum in homines perditissimos insurgeremus. Sed, ut possum, paucioribus verbis tantorum malorum imitabor compendium, et strictim quae in [Col. 0708A] volumine litterarum nostrarum conspexerim retractabo. Grave non oportuit videri piissimis mentibus vestris cujuscunque retractari judicium, quia veritas exagitata saepius magis splendescit in luce, et pernicies revocata in judicium gravius et sine poenitentia condemnatur. Nam fructus divinus est justitiam saepius 174 recenseri, fratres charissimi, verum illud video movisse animos vestros quod in multis Bubalius saepe fallaciis deprehensus objecerit exemplaria fictarum quasi a nobis litterarum, cum pro consuetudine hominis nihil quod perferret jam fide dignissimum videretur. Sed sileatur omne jam de tali negotio murmur, et convicti diaboli ipsi anhelitus comprimantur. Subjunximus autem his priores litteras, quas per memoratos episcopos miseramus, quibus [Col. 0708B] ita plenaria sensuum nostrorum sententia designata est, ut dum relegeritis nihil ambiguum, nihil requirendum in hac causa de caetero repetatis. Hanc autem paginulam nostram sollicitius credentibus sibi episcopis relegendam mittite, ut sciant plenissime quid sit de Bubalio et Tauriano caeterisque pronuntiatum, ut servent qui digni admonitione sunt cavere a talibus, ne talibus socientur.
INNOCENTIUS FLORENTIO episcopo Tiburtinensi.
Non semel sed aliquoties clamat Scriptura divina transferri non oportere terminos a prioribus institutos, quia nefas est, si quod alter semper possederit, alter invadat, quod tuam bonitatem frater et coepiscopus [Col. 0708C] noster Ursus asserit perpetrasse. Nam Nomentanam sive Faciliensem parochiam ad suam dioecesim a majoribus pertinentem invasisse te, atque illic divina celebrasse mysteria eodem ac nesciente, non sine dolore conquestus est. Quod si verum est, non leviter te incurrisse cognoscas. Unde si declinare cupis tantae usurpationis invidiam, nostris litteris admonitum te convenit abstinere. Certe si aliquid tibi credis justitiae suffragari, integris omnibus et in pristino statu manentibus, post dies venerabiles Paschae adesse debebis, ut memoratis possis intentionibus respondere, praesentibusque in medio collocatis quid antiquitas aut veritas habeat inquiramus.
INNOCENTIUS PROBO. Conturbatio procellae barbaricae facultati legis intulit casum. Nam bene constituto matrimonio inter Fortunium et Ursam captivitatis incursus fecerat naevum, nisi sancta religionis statuta providerent. Cum enim in captivitate praedicta Ursa mulier teneretur, aliud conjugium cum Restituta Fortunius memoratus inisse cognoscitur. Sed favore Domini reversa Ursa adiit. Et nullo diffidente uxorem se memorati esse perdocuit. Qua de re, domine fili merito illustris, statuimus fide catholica suffragante illud esse conjugium quod primitus erat gratia divina fundatum, conventumque secundae mulieris priore superstite, nec divortio ejectae, nullo pacto posse esse legitimum.
INNOCENTIUS AURELIO ET AUGUSTINO, episcopis.
Acceptissimi mihi Germani compresbyteri illo recursus vacuus officio nostro esse non debuit, per charos enim salutare charissimos naturale quodammodo nobis videtur et consequens. Gaudere igitur in Domino vestram germanitatem, amantissimi, cupimus, et pro nobis paria ad Dominum vota rependere precamur, quia (ut bene nostis) communibus alternis plus agimus orationibus quam singularibus aut privatis.
INNOCENTIUS AURELIO. Charitatis nostrae officium [Col. 0709B] nullo intervallo dirimitur, etiam si charta nullos apices ferat; vivit enim spiritualis gratia alternis in cordibus, et amorem nostrum confovet sacerdotalis ipsa societas. Cura ergo, ut dignum est, unitatem Ecclesiae custodiri. Idemque omnes pariter et sentiamus et pronuntiemus, frater charissime. Has ergo litteras de ratione Paschali alterius (dico futuri) anni perscripsi. Nam cum ante diem undecimum Kalendarum Aprilium plena luna XVI colligatur (non quippiam minus est) itemque cum diem ante IV Kalendarum earumdem veniat XXIII, aestimavi XI Kalendarum memoratarum die festa Paschalia celebranda, quoniam in vigesima tertia luna nullum Pascha unquam ante hoc Pascha factum esse cognoscimus. Sententiae meae exposui atque edixi tenorem. [Col. 0709C] Jam prudentiae tuae erit, consors mihi frater, cum unanimis et consacerdotibus nostris, hanc ipsam rem in synodo religiosissima retractare, ut si nihil dispositioni nostrae insultat, nobis plenissime aperteque rescribas, quo deliberatam Paschalem diem jam litteris ante (ut moris est) reservandam suo tempore rescribamus. Compresbyterum autem archidiaconum quamvis noverim quod libentissime ac more suscipias consueto, tamen ex abundanti postulo utrum eum inter tuos habere digneris.
Dilectissimo fratri AURELIO INNOCENTIUS.
Qua indignitate, qua molestia male tractetur [Col. 0709D] Ecclesia, praecipueque episcopus, relegam vel audiam, et tua fraternitas bene novit, et ego tam idonea tanto dolori verba invenire non possum, dum facile imponuntur manus, dum negligenter summus sacerdos eligitur. Ecce facta est querela publica quae fecit semper ut communis omnibus tremenda sit reverentia. Sic clerici ecclesiasticorum dogmatum nutriti vel honorati intra altaria Christi respuuntur, sic praetereumtes promoventur, quasi nefas sit ad primatum per ordinem pervenire. Nam cum involuti mundanis nexibus, actibus vel moribus abrupte asciscuntur ad tanti collegium sacerdotii, et illi videntur contemni, de quibus oportuerat eligi, et isti male intromitti, qui praeter ordinem irrumpunt, potiusquam eliguntur. Quam enim miserum est cum [Col. 0710A] magistrum fieri, qui nunquam discipulus fuit? Eum summum fieri sacerdotem qui nunquam in illo gradu obsecutus fuerit sacerdoti. Relege praefectorum litteras, et vide quae falso vel pro certo sublimium potestatum adnotentur scriptis. Perdidimus profecto nos ipsi, nos, inquam, sanctimoniae reverentiam, qui quasi vilissimum aliquid summos efficimus sacerdotes, ut jam incipiat quasi noxium aliquid publicis interlocutionibus condemnari. Frater charissime, haec velim cuncta recitanda per omnes Africanas Ecclesias scripta dirigas, et istis connectas quas adjunximus litteras praefectorum, ut consilium de his quae inique laudantur, judiciumque, si quid tale probari poterit, fiat, ut praeterita mala, si doceantur admissa, digna severitate coerceantur, et de caetero caveatur ne [Col. 0710B] Ecclesiae sanctitas per nostram fatigata negligentiam perdat privilegia quae est per viros venerabiles consecuta. Deus te incolumem custodiat. Data IV nonas Junii, Julio IV et Palladio V consulibus.
Singulare membrum Ecclesiae tuae religionis amplitudinem existere, et a nobis reverentissime coli satis est omnibus manifestum; in ipso enim apice nobilitatis multo nobiliorem Ecclesiae devotionem impendis, et magis laeta Christi agnitione praeceptis ejus obtemperas, et in fide potius exsultas quam tanti generis flore jactaris. Summae virtutis est vicisse gloriam carnis, et magna est Christi gratia nobilitatem moribus superasse, domina filia, merito illustris. Certa igitur existens, dilectissima, hujus vitae quaecunque [Col. 0710C] sunt spatia, aeternis divinisque officiis illustrare contende, ut qui insignem te praestitit reddat sibi per saecula clariorem.
INNOCENTIUS BONIFACIO presbytero. Ecclesia Antiochena quam priusquam ad urbem perveniret Romam beatus apostolus Petrus sua praesentia illustravit, velut germana Ecclesiae Romanae diu se ab eadem alienam esse non passa est. Nam missis legatis ita pacem postulavit et meruit, ut Evagrianos suis ordinibus ac locis intemerata ordinatione quam acceperant a Memorato susciperent, et Joannis sanctae memoriae, vel clericos, vel laicos in unum colligeret atque congregaret, promittens ipsius civitatis episcopus [Col. 0710D] frater meus Alexander, etiamsi si quis forte vel a nobis, vel aliunde posterioris ordinationis ad eosdem venerit, se sine controversia recepturum, ac nomen episcopi memorati inter quiescentes episcopos recitaturum. Cui rei nos noveris tradidisse manus, frater charissime, et eos in nostra viscera recepisse, ne diu membra quae requisierant sanitatem ab unitate corporis haberentur aliena. Omnia vero quae per ordinem gesta sunt, filius meus diaconus Paulus, harum scilicet portitor litterarum, dilectioni vestrae poterit enarrare, ut et gaudium commune nobiscum habeas, et eos informes qui pro Attici partibus intervenire consueverunt.
INNOCENTIUS ALEXANDRO episcopo. Quam grata mihi, [Col. 0711A] quam pia, quam necessaria legatio a tua sanctitate, frater charissime, ad nos directa fuerit, gestorum ipsorum replicatione cognoces. Voluit enim compresbyter noster Cassianus hanc amicitiarum nostrarum paginulam per compresbyterum vestrum, Paulum Nicolaum diaconum, et Petrum subdiaconum filios nostros quasi primitias pacis nostrae conscribi. Saluto itaque et tuam mihi in Christo germanitatem et omnem illam quae tecum bene sentit Ecclesiam, nosque, ut facitis, et alloquamini peto crebrius litteris, et frequentius de vestra salute laetificetis. Dabit enim, ut confido, Dominus totius nos praeteriti temporis dispendia amantissimo litterarum colloquio recompensare.
[Col. 0711B] INNOCENTIUS MAXIMIANO episcopo.
Miramur prudentiam tuam, scripta ad Atticum episcopum Constantinopolitanae urbis a nobis, et prosecutione propria et dato libello, qui subter annexus est, postulare a quo nec missas ullas saltem epistolas ad vos vel ad vestram synodum utique protulisti. Idque non petenti tribuendum aestimes, quod vides deprecantibus discussa ratione concessum. Communio enim suspensa restituitur demonstranti causas, quibus id acciderat, jam esse detersas, et profitenti conditiones pacis impletas. Quod neque apud vos, neque apud nos (ut praedixi) Atticus missis aliquibus suorum vel dicere voluit, vel demonstrare completum, quemadmodum Antiochenae Ecclesiae frater et eoepiscopus noster Alexander [Col. 0711C] digna legatione et prosecutus est et probavit. Quibus sigillatim omnibus utique interesse dignatus cognovisti, quemadmodum sigillatim omnia scriptorum nostrorum anteriorum hac de causa beatissimi Joannis quondam episcopi nostri discusserim, ut qui illi in omnibus satis evidenter ostenderint universa, quae apud Antiochiam fieri debuerint. fuisse completa. Quorum amplexati pacem utique fidem fecimus, et magno tramite omnibus eamdem quam praestolaris ostendimus, si modo quae discussa sunt atque completa, etiam ipsi pro suo loco fecisse vel complesse aliquando monstraverint, communionemque, ut isti, legatione solemniter destinata sibi rogaverint redhiberi. Exspectamus ergo et professionem memorati de completis omnibus conditionibus, quas [Col. 0711D] diversis temporibus praediximus, et petitionem communionis, ut recte et petenti et probanti se eamdem mereri reddamus, frater charissime. Nam de omnibus plenissimas ad sanctam nostrorum fratrum synodum dudum litteras percepisti.
175 Apostolici favoris gratia magno pacis usque ad nos decore resplenduit, tantumque lucis gaudiorumque infulsit fidelibus, ut, dicentes Deo maximas laudes, majores debere nos fateamur, plusque a Deo jocundati sumus, quod, discussis omnibus lateribus actionum tuae fraternitatis, ita totum pietate ac patientia gestum cognovimus, ut in omnibus Dominum [Col. 0712A] laudaremus, successumque ipsum ideo praestitum tuis laboribus videamus, quod tota virtute pacis amator existens eam requisitam inveneris, et repertam summa charitate tenueris cum erga omnes tum praecipue circa illos qui quondam Paulini atque Evagrii episcoporum censiti fuerant nomine. Habeo summam votorum meorum, quod antiqui naevi purgatio tuis temporibus, tuisque meritis prorogatur. Quorum etiam illos ejusdem nominis qui in Italia meritum clericatus acceperant, censui bono quietis gratiam retinere susceptam. Et quia noster compresbyter Cassianus, gratum duxit tuae fore dignationi, si meo consilio in civitate vestra clericatus ordinem ducere censeantur, statui propter benevolentiam tuam promissaque memorati, ut inter [Col. 0712B] caeteros sacerdotes ministrosque qui in civitate sunt annumerentur, frater charissime, libenter. Praeterea de episcopis Helpidio atque Papo cognovi quod sine quaestione suas Ecclesias recuperaverint, et multum in gestis, ut subscripta testantur, sollicitus inquisivi, utrum in omnibus esset conditionibus satisfactum in causa beati et vere Deo digni sacerdotis Joannis. Et cum per singula assertio legatorum ex voto completa esse fateretur, gratias agens Deo communionem Ecclesiae vestrae ita recepi, ut prae me feram apostolicae sedis condiscipulos primos dedisse caeteris viam pacis, in qua firmos vos, nosque Domini Christi ita benignitas amplexabitur atque communiet, ut nullo de caetero titillamento, vel levi cujusque contentionis pudore pulsentur. Scripta [Col. 0712C] autem Attici episcopi, quoniam cum vestris sunt porrecta suscepimus, ne per vestram injuriam ille qui olim a nobis suspensus fuerat repudiaretur, et tamen satis abunde quae in actis statuimus, sicut dignanter relegere procurabis, quid in ejus persona debeat custodiri, vel si per omnia vestris consiliis actibusque tam sanctis se rogaverit esse communem, praestentur seni favore vestro nostroque judicio communionis atque litterarum a nobis gratia prorogata. Subscripserunt episcopi 20. Italiae 24.
- 1. Quod prima sedes beati Petri apud Antiochiam esse memoretur.
- 2. Quod non oportet secundum constituta imperatorem duos esse metropolis episcopos.
- [Col. 0712D] 3. Quod Arianorum clerici non sunt recipiendi in suis officiis, quamvis eorum baptismum, qui catholicus constat, confirmet Ecclesia.
CAP. I. INNOCENTIUS ALEXANDRO episcopo. Et onus et honor nobis a tua fraternitate impositus necessarii tractatus causas induxit, quo litteris vel commonitorio vestro, ut dat sancti Spiritus gratia respondere possimus. Revolventes itaque auctoritatem Nicaenae synodi, quae una omnium per orbem terrarum explicat mentem sacerdotum, quae censuit de Antiochena Ecclesia cunctis fidelibus ne dixerim sacerdotibus esse necessarium custodire, qua super dioecesim suam praedictam Ecclesiam non super aliquam provinciam recognoscimus constitutam. [Col. 0713A] Unde advertimus non tam per civitatis magnificentiam hoc idem attributum, quam quod prima primi apostoli sedes esse monstratur, ubi et nomen accepit religio Christiana et quae conventum apostolorum apud se fieri celeberrimum meruit, quaeque urbis Romae sedi non cederet, nisi quod illa in transitu meruit; ista suscepto apud se consummatoque gauderet. Itaque arbitramur, frater charissime, ut sicut metropolitanos auctoritate ordinas singulari, sic et caeteros non sine permissu conscientiaque tua sinas episcopos procreari. In quibus hunc modum recte servabis, ut longe positos litteris datis ordinari censeas ab his qui nunc eos suo tantum ordinant arbitratu, vicinos autem si aestimas ad manus impositionem tuae gratiae statuas pervenire. [Col. 0713B] Quorum enim te maxima exspectat cura praecipue tuum debent mereri judicium.
II. Nam quod sciscitaris utrum divisis imperiali judicio provinciis, ut duae metropoles fiant, si duo metropolitani episcopi debent nominari, non vere visum est ad mobilitatem necessitatum mundanarum Dei Ecclesiam commutari, honoresque aut divisiones perpeti, quas pro suis causis faciendis duxerit imperator. Ergo secundum pristinum provinciarum morem metropolitanos episcopos convenit nominari. Cyprios sane asseris olim Arianae impietatis potentia fatigatos non tenuisse Nicaenos canones in ordinandis sibi episcopis, et usque adhuc habere praesumptum, ut suo arbitratu ordinent neminem consulentes. Quocirca persuademus eis, [Col. 0713C] ut curent juxta canonum fidem catholicam sapere, atque unum cum caeteris sentire provinciis, ut appareat sancti Spiritus gratia, ipsos quoque ut omnes Ecclesias gubernari.
III. Arianos praeterea caeterosque homini pestes qui eorum laicos conversos ad Dominum sub imagine poenitentiae ac sancti Spiritus sanctificatione per manus impositionem suscipimus, non videtur clericos eorum consacerdotii aut ministerii cujuspiam suscipi debere dignitate, quoniam quibus solum baptisma ratum esse permittimus quod utique in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti perficitur, nec Spiritum sanctum eos habere ex illo baptismate, illisque mysteriis arbitramur, quoniam cum a catholica fide eorum auctores [Col. 0713D] discederent, perfectionem Spiritus quem acceperant amiserunt. Nam nec dare ejus plenitudinem possunt, quae maxime in ordinationibus operatur, quam per impietatis suae perfidiam potius, quam per fidem dixerim, perdiderunt. Quomodo fieri potest, ut eorum, profanos sacerdotes dignos Christi honoribus arbitremur, quorum laicos imperfectos, ut dixi, ad sancti Spiritus praecipiendam gratiam cum poenitentiae imagine recipiamus? Gravitas itaque tua haec ad notitiam coepiscoporum, vel per synodum, si potes, vel per eorum recitationem faciat pervenire, ut ea, quae ipse tam necessario percunctatus es et nos tam eliminate respondimus, communi omnium consensu studioque serventur.
Aggaudere litteris fraternitatem tuam de receptis Paulini, vel Evagrii episcoporum clericis, populisque, et de restitutis Helpido atque Papo coepiscopis percensuimus, et vel sero receptae pacis gratiam refovere postposita omni contemptione pervidimus. Unde has ad praestantissimum fratrem, et coepiscopum nostrum Alexandrum reddendas tuae transmisimus unanimitati, videlicet, ut si omnes inimicitiae, omnis aemulatio, tam de nomine sancti Joannis Mirandi episcopi, quam de omnibus ejusdem communionis participibus a tua animositate discessit, has nostrae societatis recipias litteras, frater charissime, modo ut omnia, quae his actis firmata sunt, apud [Col. 0714B] mediatorem nostrum amabilem Alexandrum ore proprio, ut communicantem, convenit, fatearis; ut enim nobis haec unanimitatis charitatisque causa venerabilis est, sic inhaeret sollicita, ne quid obliquum, aut succisivum esse in quoquam residere cognoscatur.
- 1. De Bonosiacis quod Judaeis sint comparandi.
- 2. De suscipiendis clericis quos Bonosus antequam damnaretur ordinasse cognoscitur.
CAP. I. INNOCENTIUS LAURENTIO, episcopo Symensi. Diu mirati sumus dilectionis tuae litteris lectis haereticos Fotini, venena sectantes, in territorio dilectionis tuae non solum esse, sed publice sibi conventicula [Col. 0714C] in aliquorum possessionibus praeparare, cum de toto pene orbe nusquam tam multi quam apud vos delegerint habitare. Quorum doctrinae nefariae auctor, Marcus dudum de urbe pulsus temeritatis tanta ductus est audacia, ut primum sibi inter eos vindicet locum. Sed ne ulterius debacchandi habeant facultatem, et animas simplicium ac rusticanorum secum in gehennam, cui destinati sunt, trahant, actum est adversus eos a defensoribus Ecclesiae nostrae, quo eos possint expellere, ut qui Christum Deum ex Patris substantia ante saecula negant genitum, hi cum Judaeis, qui ejus deitatem negaverunt et nunc usque negant, participium habeant damnationis. Tuum est, frater charissime, quae praecepta sunt non segnius agere, ne plebem tibi creditam [Col. 0714D] dissimilatione perdas et incipias Deo de perditis reddere rationem.
II. INNOCENTIUS MARTIANO, episcopo Naifitano. Superiori tempore, si tamen recte recordor, memini me tam ad dilectionem tuam quam ad fratres coepiscopos nostros Rufum, et caeteros hujusmodi litteras de clericis Naifensibus transmisisse, his videlicet quae se ante damnationem Bonosi asserebant ab eodem tam presbyteros quam diaconos ordinatos, ut si, relicto atque damnato ejus errore, vellent Ecclesiae copulari, libenter reciperentur, ne forte qui essent digni recuperandae salutis in eodem errore deperirent. Verum nunc in Ravennati urbe mihi constituto propter Romani populi necessitates [Col. 0715A] creberrimas Germanus, qui asserit se esse presbyterum, atque Lupentinus qui se diaconum dicit, multorum talium, quasi legatione suscepta, prece fusa dolores proprios exprimere gestiverunt, asserentes siquidem Ecclesias in dilectionis tuae constitutas parochiis retinere, scilicet tuam communionem non potuisse mereri; videlicet ea ratione, quia Rusticius quidem nomine iterata ordinatione presbyterium suscepisset, et non levi impedimento sit, dum aut illi dolent homini hominem in ecclesia rectinere, aut ille si peccare debere in alios arbitretur, quemadmodum in se agnoscit esse peccatum. Et quamvis de eadem re plenius litterae meae contineant, quas superius memoravi, tamen nunc etiam admonendam duximus fraternitatem tuam, ut si vere [Col. 0715B] constat aliquos ante damnationem Bonosi ab eodem ordinatos, postea voluisse vel nunc velle reverti, eos recipiendos esse censemus, maxime cum memorati asserant se intantum anteriori tempore ordinatos ut sanctae recordationis virum Cornelium episcopum Syrimensis urbis, necnon et fratrem nostrum Nicetam aliosque nonnullos fuisse praesentes, cum honoribus quos se habere commemorant augerentur. Unde, frater charissime, si eorum assertio fidem recipit veri, suscipiendos esse ambigere non debes, quos tandiu Ecclesias sibi creditas passus est retinere.
- 1. Ut si sacerdos, vel quilibet ex clero, viduam uxorem duxerit, vel ejectam; suum perdat officium.
- [Col. 0715C] 2. Ut si quis catechumenus habuerit uxorem, et defuncta ea post baptismum acceperit alteram, clericus esse non possit.
- 3. Quod non admittantur clerici ab haereticis ordinati.
- 176 4. Quod, in ordinationibus crimina vel vitia, non bene credantur auferri.
- 5. Quod hi, qui a Bonoso haeretico ordinati sunt, propterea sint recepti, ne scandalum remaneret Ecclesiae.
- 6. Quod in Ecclesia peccatum populi multum soleat remanere.
- 7. Quod subreptum fuerit apostolicae sedi, et suam in melius sententiam commutarit quando damnationem [Col. 0715D] Fotini rescidit.
INNOCENTIUS RUFO et EUSEBIO, et caeteris episcopis Macedonibus, et diaconis, in Domino salutem.
Magna me gratulatio habuit cum, post discrimina totius (ut ita dixerim) mundi, Vitalis archidiaconus vestrarum portitor litterarum ex illis partibus ad nos usque directus advenit. Quem cum vidissemus, illico ut oportebat, percunctati de vestro statu sumus. Verum, ubi reperimus vos ex sententia degere, Deo nostro uberes gratias retulimus, quod vos famulos suos suis altaribus servientes, et in adversis tuetur, et in prosperis gubernare dignatur. Qui cum tradidisset epistolas, eas praecepi illico recenseri, in quibus multa posita esse praevidi, quae stuporem [Col. 0716A] mentibus nostris indicerent, facerentque nos non modicum dubitare utrum aliter putaremus an ita illa essent posita quemadmodum personabant. Quae cum saepius repeti fecissem, adverti sedi apostolicae fieri injuriam, ad quam relatio quasi ad caput Ecclesiarum missa currebat, cujus adhuc in ambiguum sententia duceretur. Unde de quibus jamdudum scripsisse me memini, nunc iterare formam augmentis evidentioribus gemina percunctatio vestra compellit.
CAH. I. Eos qui viduas accepisse suggeruntur uxores non solum clericos effectos agnovi, verum etiam usque ad infulas summi sacerdotii pervenisse, quod contra legis esse praecepta nullus ignorat. Nam cum Moyses legislator clamitet: Sacerdos uxorem virginem accipiat; ac ne in hoc praecepto aliquid putaretur [Col. 0716B] ambiguum addidit non viduam, neque ejectam (Ezech. XLIV, 32) .» Contra quod praeceptum divina auctoritate subnixum nulla defensio mandati alterius opponitur, nisi consuetudo vestra, quae, ut ipsi fatemini, ex ignorantia (ut verecundius dicam), non ex apostolica traditione et ratione integra, statuta est. Nos autem omnes qui per Orientem Occidentemque Ecclesias regimus, noverit vestra dilectio haec penitus non admittere, nec ad ultimum ecclesiastici ordinis locum tales assumere, et, si reperti fuerint, submovere.
II. Deinde ponitur non dici oportere digamum eum qui catechumenus habuerit atque amiserit uxorem, si post baptismum fuerit aliam sortitus, eamque primam videri quae novo homini copulata [Col. 0716C] sit, quia illud conjugium post baptismi sacramentum cum caeteris criminibus sit ablutum. Quod cum de una utique dicitur, certe si tres habuerit in vetere positus homine, uxor erit ejus quae post baptismum quarta est, sic interpretantibus prima: virginis aeque nomen accipiat quae quarto ducta est loco. Quis, oro, istud non videat contra Apostoli esse praeceptum, qui ait: «Unius uxoris virum opus fieri sacerdotem? (Tit. I, 6.) » Sed objicitur quod in baptismo totum quidquid in vetere homine gestum est sit lotum. Dicite mihi, cum pace vestra loquor, crimina tantum dimittuntur in baptismo, an et alia quae secundum Domini praecepta, ac Dei instituta complentur? uxorem ducere crimen est, annon est crimen? Si crimen est, ergo (praefata venia dixerim) erit auctor in [Col. 0716D] culpa qui, ut crimina committerentur in paradiso, cum ipse eos jungeret, benedixit. Si vero non est crimen, quia quod Deus junxit nefas sit crimen appellari, et Salomon addidit: «etenim a Deo praeparatur viro uxor (Prov. XIX, 14) .» Quomodo credit inter crimina esse dimissum quod auctore Deo legitur consummatum? quid de talium filiis percensetur? Nunquid non erunt admittendi in haereditatis consortio, quia ex ea suscepti sunt quae ante baptismum fuit uxor? Eruntque appellandi, scilicet naturales, vel spurii, quia non esse legitimum matrimonium, nisi illud, ut vobis videtur, quod post baptismum assumitur. Ipse Dominus cum interrogaretur a Judaeis, si liceret dimittere uxorem (Matth. XIX, 3) , atque exponeret fieri non debere, addidit: «Quod ergo Deus junxit, homo non separet (Matth. XIX, 6) .» Ac ne de his locutus esse credatur, quae post baptismum sortiuntur, meminerint hoc et a Judaeis interrogatum, et Judaeis esse responsum. Quaero, et sollicitus quaero, si una eademque sit uxor ejus qui ante catechumenus susceperit, postea sit fidelis, filiosque ex ea cum esset catechumenus susceperit, ac postea alios cum fidelis, utrum sint appellandi fratres, an non habeant postea defuncto patre herciscundae haereditatis consortium, quibus filiorum nomen regeneratio spiritualis creditur abstulisse? Quod cum ita sentire atque judicare absurdum est, quae ratio est hoc malum defendi, et vacua magis opinione jactari quam aliqua auctoritate roborari, [Col. 0717B] cum non possit inter peccata deputari quod lex praecepit, et Deus junxit, et lex junxit? Nunquid si quis catechumenus virtutibus studuerit, humilitatem secutus fuerit, patientiam tenuerit, eleemosynas fecerit, morti destinatos qualibet ratione eripuerit, adulteria exhorruerit, castitatem tenuerit, quaero, si haec, cum fuerit factus fidelis, amittit, quia per baptismum totum quod vetus homo gesserat, putatur auferri? Aspiciamus gentilem hominem Cornelium orationibus atque eleemosynis per revelationem angelum Petrumque ipsum vidisse. Nunquid per baptismum haec illi ablata sunt propter quae ei baptismus videtur concessus? Si ita creditur, mihi credite. Non modicum erratur, quia quidquid bene gestum fuerit, et secundum praecepta legalia custoditum, non [Col. 0717C] potest facientibus deperire. Nuptiarum ergo copula, quia Dei mandato perficitur, non potest dici peccatum, et si peccatum non est, quia solvi inter peccata omnino non debet, eritque integrum aestimare aboleri non posse prioris nomen uxoris, cum non dimissum sit pro peccato, quia ex Dei sit voluntate completum.
III. Ventum est ad tertiam quaestionem, quae pro sui difficultate longiorem exigit disputationem, cum nos dicamus ab haereticis ordinatos, vulnerum per illam manus impositionem habere caput. Ubi vulnus infixum est, medicina est adhibenda, quae possit recipere sanitatem. Quae sanitas post vulnus secuta sine cicatrice esse non poterit, atque ubi poenitentiae remedium necessarium est, illic ordinationis honorem locum non posse habere. Nam si ut legitur «quod [Col. 0717D] tetigerit immundus immundum erit (Num. XIX, 22) ,» quod ei tribuetur, quomodo munditia ac puritas consuevit accipere? Sed e contrario asseritur eum, qui honorem amisit, honorem dare non posse, nec illum aliquid accepisse, quia nihil in dante erat, quod ille posset accipere. Acquiescimus, et verum est: certe qui non habuit dare non potuit. Damnationem utique quam habuit, per pravam manus impositionem dedit, et qui particeps effectus est damnato, quomodo debeat honorem accipere, invenire non possum.
IV. At dicitur vera ac justa legitimi sacerdotis benedictio auferre omne vitium quod a vitioso fuerat injectum. Ergo si ita est, applicentur ad ordines sacrilegi, adulteri, atque omnium criminum rei, [Col. 0718A] qui a benedictione ordinationis crimina, vel vitia putantur auferri, nullus sit poenitentiae locus, quia id potest praestare ordinatio quod longa satisfactio praestare consuevit. Sed nostrae lex Ecclesiae est venientibus ab haereticis qui tamen illic baptizati sunt per manus impositionem laicam tantum tribuere communionem, nec ex his aliquem in clericatus honorem, vel exiguum, subrogare.
V. At vero hi qui a catholica fide ad haeresim transierunt, quos non aliter oportet, nisi poenitentia suscipi, apud vos non solum poenitentiam non agunt, verum etiam honore cumulantur. Sed Anisii quondam fratris nostri aliorumque sacerdotum summa deliberatio haec fuit, ut quos Bonosus ordinaverat, ne cum eodem remanerent, ac fieret non mediocre [Col. 0718B] scandalum, ordinati remanerent. Vicimus (ut opinor) ambigua. Jam ergo quod pro remedio ac necessitate temporis statutum est constat primitus non fuisse, ac fuisse regulas veteres, quas ab apostolis, vel apostolicis viris traditas Ecclesia Romana custodit, custodiendasque mandat his qui eam audire censuerunt. Sed necessitas temporis id fieri magnopere postulabat. Ergo quod necessitas pro remedio reperit cessante necessitate, debet utique cessare pariter quod urgebat, quia alius est ordo legitimus, alia est usurpatio quam ad praesens tempus fieri impellit. Sed canones apud Nicaeam constituti de Novatianis fieri permiserunt. Prius ille canon a Patribus institutus ponendus est, ut possimus advertere, vel quid, vel qualiter ab eisdem sensum sit illud praeceptum. [Col. 0718C] De his, inquit, qui nominant seipsos catharos, id est mundos, et aliquando veniunt ad catholicam Ecclesiam, placuit sanctae et magnae synodo, ut, accepta manus impositione, sic maneant in clero. Possumus vero dicere de solis his Novatianis esse praeceptum, nec ad aliarum haeresum clericos pertinere. Nam si utique de omnibus ita definirent, addidissent a Novatianis aliisque haereticis revertentes debere in suum ordinem recipi. Quod si ita esset, etiam illud maxime, quod de Paulianistis dictum est, poterit confirmari, a quibus venientes etiam baptizari praecipiuntur. Nunquidnam cum de Paulianistis jubent omnes qui ab haereticis revertuntur, erunt hoc exemplo baptizandi? Quod cum nullus audeat facere, de ipsis tantum esse praeceptum ratio ipsa demonstrat. [Col. 0718D] Denique baptizatos rite ab evangelista Philippo, Petrus, et Joannes sola manus impositione consummant. Illos vero quos apostolus Paulus Joannis baptismate baptizatos repererat interrogavit «an Spiritum sanctum accepissent,» respondentibusque «se ne illud quidem nomen audisse, jussit eos baptizari (Act. XIX, 2-6) .» Videtis ergo recte baptizatos illo dono iterare non posse, et aliter sola aqua lotos baptizari in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, necessarium provideri. Ita et de Novatianis tantum jussum esse lucida manifestatione perlegitur. Quod idcirco distinctum esse ipsis duabus haeresibus ratio manifesta declarat, quia Paulianistae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, minime [Col. 0719A] baptizant, nec apud istos de unitate potestatis divinae, hoc est, Patris, Filii, et Spiritus sancti, quaestio aliquando commota est. Et ideo omnibus segregatis haec sola electa est, cui istud crederet concedendum, quia nihil in Patris, et Filii, et Spiritus sancti sacramento peccaret. Si quis vero de fide catholica ad haeresim transiens, aut fidelis ab apostasia revertens, et resipiscens redire voluerit, nunquid eadem ratione poterit ad clerum admitti, cujus commissum nonnisi per longam poenitentiam poterit aboleri? Nec post poenitentiam clericum fieri ipsi canones sua auctoritate permittunt? Unde constat qui de catholica ad Bonosum transierunt damnatum, atque passi sunt, aut cupierunt ab eodem ordinari, non oportuisse ordinationis ecclesiasticae [Col. 0719B] suscipere dignitatem, qui communione omnium Ecclesiarum judicium deserentes, suam spiritualiter in Bonoso unitatem sequendam esse duxerunt. Sed multos constat vim passos atque invitos attractos repugnantesque ab eodem ordinatos. Dicat mihi, volo, quisquis hoc credit, si non post ordinationem Bonosi interfuit, cum conficeret sacramenta, si communicationi ejus participatus non est, si statim discedens de ejus pessimo conciliabulo ad Ecclesiam rediit, iste talis potest habere colorem aliquem excusationis. Caeterum qui post annum aut mensem ad Ecclesiam redierunt, intelligimus eosque qui in catholicam noverant se propter vitia sua non posse suscipere ordinationem, idcirco ad illum perrexisse qui passim, et sine ulla discussione ordinationes [Col. 0719C] illicitas faciebat, credentes se posse per istam institutionem locum in Ecclesia catholica recipere, de qua antea desperarant. Nunc illud quod superest, rogo, qui post mensem, aut eo amplius rediit, cum se presbyterum a Bonoso confideret ordinatum, si non sacramenta confecit, si non populis tribuit, si non missas secundum consuetudinem complevit, quid de his censeatis, quaeso, prematis apertius. Ad summam certe qui nihil a Boroso acceperunt rei sunt usurpatae dignitatis, qui conficiendorum sacrorum sibi vindicaverunt auctoritatem, atque ad se putaverunt esse quod de his nulla fuerat regulari ratione concessum.
177 VI. Pervideat ergo dilectio vestra hactenus talia transisse, et advertite quod utique, ut dicitis, [Col. 0719D] necessitas imperavit in pace jam ecclesias constitutas non praesumere, sed, ut saepe accidit, quoties a populis, aut a turba peccatur, quia in omnes propter multitudinem non potest vindicari, multum soleat transire. Priora ergo dimittenda dico Dei judicio, et de reliquo maxima sollicitudine praecavendum.
VII. Veniam nunc ad maximum quasi ad quoddam thema fontium, et quod mihi anxium est ac difficillimum, majorum revolvam sententias. Fuerat de illo quoquo pacto, ut etiam ipsi commeministis, aliud utique gravius constitutum. Verum quoniam id per rumorem falsum, ut asseritis, subreptum huic sedi, et elicitum per insidias demonstratis, quia res ad salutem rediit, veniam nos hanc intantum vobis [Col. 0720A] annitentibus post condemnationem more apostolico subrogamus, tantisque vestris assertionibus vobisque tam bonis, tam charis non dare consensum, omnibus durius rebus arbitramur. Pro vestra ergo approbatione, fratres charissimi, et sententia, ac postulatione episcopum Fotinum Habetote. Licitum est ita constituere, ut deprecamini, et nostram in melius conversam sententiam labore, vel testimonio nostro compotem verbis suscipite. Aeque Eustachium a me saepissime comprobatum nolite exspectare ut diaconii gratia spolietur. Sollicitos enim vos pro salute libenter audio, contra caput etiam se faciendum est non libenter admitto. Cui manum porrigitis, vobiscum porrigo. Cui porrigo, mecum porrigite. Haec enim ad Corinthios apostolica est declarata benignitas, [Col. 0720B] ut in uno spiritu ductam ac reductam sententiam boni semper indifferenter sequantur (II Cor. IV, 13) . Nam, fateor, haec me primum res bene habet erga Eustachium diaconum, quod nec contra fidem quidquam locutus sit, nec loquentem admiserit, nec ad mortem crimen aliquod commississe, vel jactatum unquam vel fictum cognoverim. Et quia in his salvus est, si quo pacto conversationes amabiles non habet, habendus est, ut minus pro tempore dilectus, non ut inimicus aestimatus, diabolo in perpetuo mancipandus. Cognosco illum inter illas simultates ac turbines contra multorum studia, non dico qualia, diversa sensisse, et cum hinc res ac calamitates ipsae emendatae sint, adhuc Dizoniani et Siriaci subdiaconorum non potuisse apud vos emendationem [Col. 0720C] reviviscere. Compescite, quaeso, ab illo praedictisque quorumcunque videtis animos ane non justas aemulationes, ut ipse apud nos integer, apud vos cum suis reparatus mereatur pacem non fictam, providens charitatem. Omnibus igitur vobis, ac sigillatim occurrat charitas, et vinculis quae nullis modis a Christo solvuntur, vobiscum pariter in perpetuum connexa laetetur in Domino.
- 1. De Hyspanorum reprehensione qui inordinate constituunt clericos.
- 2. Ut causidici, vel curiales, vel saeculari militiae dediti, ad clerum non admittantur.
- 3. Ut quicunque tales ordinati fuerint cum ordinatoribus suis deponantur
- [Col. 0720D] 4. De commemoratione Nicaeni concilii, in quo supradicta prohibentur.
- 5. Quales eligendi sunt in ordine clericorum.
- 6. De eo qui ante baptismum uxorem habuit, et post baptismum aliam, clericus non fiat.
CAP. I. INNOCENTIUS universis episcopis, in Tolosana synodo constitutis, dulcissimis fratribus, in Domino salutem. Saepe me et nimium cum teneret cura sollicitum super dissentionis schismata Ecclesiarum, quod malum per Hispanias latius in dies separationis gradu incedere fama proloquitur, necessarium tempus emersit quo non possit emendatio tanta differri, et deberet congrua medicina provideri. Nam de ordinationibus quas pravae consuetudinis [Col. 0721A] vitio Hispanienses episcopos celebrare cognoscimus, fuerat aliquid secundum majorum traditionem statuendum, nisi perpenderemus ne perturbationes quam plurimas Ecclesiis moveremus. Quorum factum ita reprehendimus, ut propter numerum corrigendorum, ea quae quoquo facta sunt non in dubium vocemus, sed Dei potius dimittamus judicio.
II. Quantos enim ex eis, qui post acceptam baptismi gratiam in forensi exercitatione versati sunt, et obtinendi pertinaciam susceperunt, ascitos ad sacerdotium esse comperimus! Ex quorum numero Rufinus et Gregorius perhibentur. Quantos ex militia qui cum potestatibus obedierint severa necessario praecepta sunt exsecuti, quantos ex curialibus qui dum parent potestatibus quae sibi sunt [Col. 0721B] imperata fecerunt! Quantos qui voluptates et editiones populo celebrarunt, ad honorem summi sacerdotii pervenisse! Quorum omnium neminem ne ad societatem quidem ordinis clericorum oportuerat pervenisse. Quae si singula discutienda mandemus, non modicos motus, aut scandala Hispaniensibus provinciis, quibus mederi cupimus, de studio emendationis indicemus; idcirco remittenda potius haec putamus. Sed ne deinceps similia committantur, dilectionis vestrae maturitas providere debebit, ut tantae usurpationi saltem nunc finis necessarius imponatur, eo videlicet constituto, ut quicunque tales ordinati fuerint cum ordinatoribus suis deponantur.
III. Post haec si quis adversus formas canonum, [Col. 0721C] vel ad ecclesiasticum ordinem, vel ad ipsum sacerdotium venire tentaverit, una cum ordinatoribus suis ipso in quo inventi fuerint ordine et honore privetur. Et quamvis dilectioni vestrae, fratres charissimi, regulae Nicaenae sint cognitae, secundum quos ordines esse faciendos decernentes, tamen aliquam partem quae de ordinationibus est provisa inserendam putavi, ut secundum eam ordinationes in posterum celebrandas esse sciamus, nec interpretandi aliter liberum arbitrium relinquatur. Haec primum quae sunt prohibita digerantur.
IV. Ne quispiam qui post baptismum militaverit, ad ordinem debeat clericatus admitti, neque qui causas post acceptum baptismum egerint, aut qui post acceptam Dei gratiam administraverint; [Col. 0721D] neque de curialibus aliquem ad ecclesiasticum ordinem venire posse, qui post baptismum vel coronati fuerint, vel sacerdotium quod dicitur, sustinuerint, et editiones publicas celebraverint. Nam et hoc de carnalibus est cavendum, ne iidem, qui ex curialibus fuerint, aliquando a suis curiis, quod frequenter videmus accidere, poscantur. Quae omnia rationabiliter prohibita oportet modis omnibus custodiri.
V. Quales vero eligendi sunt in ordine clericorum evidens forma declarat, id est, qui ab ineunte aetate baptizati fuerint, et lectorum officio sociati, vel si majores sunt, cum fuerint Dei gratiam consecuti, si statim se ecclesiasticis ordinibus mancipaverint. Et si uxores habuerint, quaerendum si uxorem virginem [Col. 0722A] habuerint, quia scriptum in Veteri Testamento: «Uxorem virginem accipiat sacerdos;» et alibi: «Sacerdotes mei semel nubant.» Neque qui duas uxores habuerint, quia Paulus apostolus ait, «unius uxoris virum (Tit. I, 6) .»
VI. Nec illud debere admitti quod aliquanti pro defensione pravi erroris opponunt et asserunt quod ante baptismum omnia dimittuntur, non intelligentes hujusmodi quod sola in baptismo peccata dimittuntur, nec uxoris numerus aboletur. Nam si a Deo, ut scriptum est «praeparatur viro uxor (Prov. XIX, 14) ,» et «quod Deus junxit, homo non separet (Matth. XIX, 6) ,» et ipsi auctores generis humani in origine a Deo benedicuntur, quomodo inter perfecta ista creduntur posse dimitti? Quod si secundum illos qui ita credunt, [Col. 0722B] verum est, ergo omnis justitia qua a catechuminis ante baptismum fuerit operata, per baptismum auferatur. Nullus ergo contra apostolos tale aliquid sentiat, nec admittat, sed fideliter intelligat «unius uxoris virum,» sive ante baptismum esse nominatum, sive post baptismum. Si enim uxor ante baptismum accepta non ducitur in numerum, nec filii ex eadem suscepti inter filios debent communicari. Quod quam absurdum sit atque alienum prudentia vestra melius aestimabit. Unde neminem liceat interpretari aliter divinas Scripturas, nisi quod recta ratio permittit, ne dum quidam remedia sibi iniqua ad excusationem praeparant, ex eo rupisse legem, et regulas evertisse judicentur, sed ea tenenda sunt quae divinarum Scripturarum series continet, [Col. 0722C] et a sacerdotibus utili ratione sunt constituta. Bene valeatis, fratres charissimi
Domino beatissimo et honoratissimo fratri, INNOCENTIO papae, Aurelius, Numidius, Rusticianus, Fidentius, Evagrius, Antonius, Palatinus Adeodatus, Vincentius, Publianus, Theasius, Tutus, Pannonius, Victor, Restitutus, alius Restitutus, Rusticus, Fortunatianus, Ampelius, Avinius, Felix, Donatianus Adeotatus, Octavius, Serotinus, Majorinus, Porturianus, Crispolis, Victor, alius Victor, Leutius, Marinus, Fructuosus, Faustinianus, Quodvultdeus, Candorius, Maximus, Magarius, Rusticus, Rufinianus, Proculus, Thomas, Januarius, Octavianus, [Col. 0722D] Praetextatus, Sixtus, Quodvultdeus, Pentadius, Cyprianus, Servilius, Pelagius, Marcellus, Venantius, Dydimus, Saturninus, Bazecenus, Germanianus, Germamenus, Juventius, Majorinus, Juventius, Candidus, Cyprianus, et Emilianus Romanus, Africanus, et Marcellinus, qui in consilio Ecclesiae Cathaginensis affuimus.
Cum ex more ad Carthaginensem Ecclesiam solemniter veniremus, atque ex diversis causis congregata ex nobis synodus haberetur, compresbyter noster Orosius nobis litteras sanctorum fratrum et consacerdotum nostrorum dedit Averothis et Lazari, quarum formam his constituimus esse subdendam. His ergo lectis, Pelagium et Coelestium auctores [Col. 0723A] nefarii prorsus et anathematizandi ab omnibus nobis erroris advertimus. Unde factum est ut recensendum peteremus quid ante quinquennium super Coelestii nomine hic apud Ecclesiam Carthaginensem fuerit exagitatum. Quo recitato, sicut ex subditis advertere poterit sanctitas tua, quamvis judicatio manifesta constaret quia in illo tempore episcopali judicio excisum hoc tantum vulnus ab Ecclesia videretur, nihilominus tamen id communi deliberatione censuimus, ut hujusmodi persuasionis auctores, quamvis et ad presbyterium idem Coelestius postea pervenisse dicatur, nisi hi apertissime anathematizaverint, ipsos quoque anathematizari oportet, ut si ipsorum non potuerit, saltem eorum qui decepti sunt ab eis, vel decipi possunt, [Col. 0723B] cognita sententia quae in eos lata est, sanitas procuretur. Hoc itaque gestum, domine frater, sanctae charitati tuae intimandum duximus, ut statutis nostrae mediocritatis etiam apostolicae sedis adhibeatur auctoritas pro tuenda salute multorum, et quorumdam etiam perversitate corrigenda. Id enim agunt isti damnabilibus disputationibus suis ut non defendendo, sed potius in sacrilegam superbiam extollendo liberum arbitrium nullum relinquant locum gratiae Dei qua Christiani sumus. Qua et idipsum nostrae voluntatis arbitrium vere fit liberum, dum a carnalium concupiscentiarum damnatione liberatur, dicente Domino: «Si vos filius liberaverit, tunc vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) .» Quod auxilium fides impetrat, quae est in Christo Jesu [Col. 0723C] Domino nostro. Isti autem asserunt (sicut a fratribus qui eorum libros legerint cognovimus) in eo Dei gratiam putandam, quod talem hominis instituit creavitque naturam, quae per propriam 178 voluntatem legem Dei possit implere sive naturaliter in corde conscriptam, sive in litteris datam, eamdem quoque legem ad gratiam pertinere, quod illam Deus in adjutorium hominibus dedit. Illam vero gratiam qua, ut dictum est, Christiani sumus, cujus Apostolus praedicator est, dicens: «Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis: miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis [Col. 0723D] hujus? gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 22 25) , nolunt omnes cognoscere omnino, nec aperte quidem oppugnare audent. Sed quid aliud agunt cum hominibus animalibus non percipientibus quae sunt Spiritus Dei, persuadere non cessant ad operandam perficiendamque justitiam et Dei mandata complenda solam sibi humanam sufficere posse naturam, non attendentes quod scriptum est: «Spiritus adjuvat infirmitatem nostram (Rom. VIII, 25) ;» et: «Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei gratia (Rom. IX, 16) ;» et: «Quod unum corpus sumus in Christo Jesu, singuli aut alter alterius membra habentes (Rom. XII, 5) .» «Dona diversa secundum gratiam quae data est nobis [Col. 0724A] (II Cor. XII, 10) ;» et: «Gratia Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi, non ego autem, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) ;» et: «Gratias ago Deo qui dedit nobis victoriam per Dominum nostrum Jesum Christum (I Cor. XV, 57) ,» «quia idonei non sumus aliquid cogitare quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo se (II Cor. III, 5) ;» et: «Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus, ut eminentia sit virtutis Dei et non ex nobis (II Cor. IV, 7) ,» et innumerabilia quae de Scripturis omnibus si colligere volumus tomus non sufficit. Et veremur ne apud te tempora ista commemorando quae majore gratia de sede apostolica praedicas inconvenienter facere videamur, sed ideo facimus, quia in eo quod infirmiores [Col. 0724B] sumus quaquaversus quisque nostrum verbum Dei praedicando putatur attentior, crebrius eos patimur in nos audacius insurgentes. Si ergo Pelagius episcopalibus gestis quae in oriente confecta dicuntur omnia tuae venerationi juste visus fuerit absolutus, error tamen ipse et impietas quae jam multos assertores habent per diversa dispersos, etiam apostolicae sedis auctoritate anathematizanda est. Consideret enim sanctitas tua, et pastoralibus nobis compatiatur visceribus, quam sit pestiferum et exitiale ovibus Christi quod istorum sacrilegas disputationes necessario sequitur, ut nec orare debeamus, ne intremus in tentationem, quod Dominus discipulos monuit, et posuit in oratione (Matth. VI, 13) quam docuit, ut non deficiat fides nostra, quod [Col. 0724C] pro apostolo Petro se rogasse ipse testatus est (Luc. XXII, 32) . Si enim possibilitate naturae, et arbitrio voluntatis in potestate sunt constituta, quis non ea videat inaniter a Domino peti, et fallaciter orari cum orando poscuntur quae naturae jam ita conditae sufficientibus viribus obtinentur, nec debuisse dicere Dominum Jesum Christum: «Vigilate et orate (Marc. XIV, 38) ,» sed tantummodo: «Vigilate, ut non intretis in tentationem;» nec beatissimo Petro primo apostolorum: «Rogavi pro te;» sed, moneo te, vel impero ac percipio, ne deficiat fides tua. Contradicitur enim istorum contemptione benedictionibus nostris, ut incassum supra populum dicere videamur, quidquid eis a Domino precamur, ut recte ac pie vivendo illi placeant, vel illa quae [Col. 0724D] pro fidelibus precatur Apostolus, dicens: «Flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in coelo et in terra nominatur, ut det nobis secundum divitias gloriae suae virtuti corroborari per Spiritum ejus (Ephes. III, 14-16) .» Si ergo voluerimus benedicendo super populum dicere: Da illi virtutem, Domine, corroborari per Spiritum tuum, istorum nobis disputatio contradicit, affirmans liberum negari arbitrium, si hoc a Deo poscitur, quod in nostra potestate est, virtute enim corroborari si volumus, inquiunt, possumus, ea possibilitate naturae, non misericordiae, quam nunc accipimus, sed quam, cum crearemur, accepimus. Parvulos etiam propter salutem quae per Salvatorem [Col. 0725A] Christum datur baptizandos negant, ac si eos mortifera doctrina in aeternum necant, promittentes etiam si non baptizantur, habituros vitam aeternam, nec pertinere ad eos de quibus Dominus ait: «Venit enim filius hominis quaerere et salvare quod perierat (Matth. XVIII, 11) .» Quia, inquiunt isti, non perierant, nec est quod in eis salvetur, vel tanto pretio redimantur, quia nihil est in eis vitiatum vel tenetur sub diaboli potestate captivum, nec pro eis fusus esse sanguis in remissionem legitur peccatorum. Quanquam per baptismum Christi etiam parvulorum dicant fieri redemptionem. Libello vero suo Coelestius in Carthaginensi Ecclesia jam confessus est. Sed multi eorum qui perhibentur esse vel fuisse discipuli, haec mala quibus fundamenta [Col. 0725B] Christianae fidei conantur evertere, quacunque possunt astutia affirmare non cessant, unde etiam si Pelagius Coelestiusque correcti sunt, vel ista nunquam sensisse se dicunt, et quicunque scripta contra eos prolata fuerint, sua esse negabunt, nec est quemadmodum de mendacio convincantur. Generaliter tamen quicunque dogmatizat et affirmat humanam sibi ad vincenda peccata et Dei mandata facienda sufficere posse naturam, et eo modo gratiae Dei quae sanctorum evidentius orationibus declaratur adversarius invenitur, et quicunque negant parvulos per baptismum Christi a perditione liberari et salutem percipere sempiternam, anathema sit. Quaecunque autem alia eis objiciantur non dubito venerationem tuam, cum gesta episcopalia perspexerit [Col. 0725C] quae in oriente eadem causa confecta dicuntur, id indicaturam, unde omnes in Dei misericordia gaudeamus. Ora pro nobis, domine beatissime papa.
INNOCENTIUS AURELIO, et omnibus sanctis episcopis, et caeteris, qui in concilio Carthaginensi affuerunt, Ecclesiae dilectissimis fratribus, in Domino salutem.
Inquirendo de his rebus quas omni cum sollicitudine decet a sacerdotibus, maxime a vero justoque et catholico tractari concilio, antiquae traditionis exempla servantes, et ecclesiasticae memores disciplinae, nostrae religionis vigorem non minus [Col. 0725D] nunc in consulendo quam antea cum pronuntiaretis, vera ratione firmatis, qui ad nostrum referendum approbatis esse judicium, scientes quid apostolicae sedi (cum omnes, hoc loco positi, ipsum sequi desideremus apostolum) debeatur, a quo ipse episcopatus et tota auctoritas hujus nominis emersit. Quem sequentes, tam mala jam damnare cavemus quam probare laudanda; vel id vero quod Patrum instituta sacerdotali custodientes, officio non censetis esse calcanda. Quod illi non humana, sed divina decrevere sententia, ut quidquid, quamvis disjunctis remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum, nisi ad ejus sedis notitiam perveniret, ut tota hujus auctoritate (juta quae fuerit) pronuntiatio [Col. 0726A] firmaretur, indeque sumerent caeterae Ecclesiae velut de natali suo fonte aquae cunctae procederent, et per diversas totius mundi regiones puri capitis incorruptae manarent, quid praecipere, quos abluere, quos veluti in coeno immundabili sordidatos mundis digna corporibus unda vitaret. Gratulor igitur, charissimi fratres, quod per fratrem et coepiscopum nostrum Julium litteras ad nos destinatis, et cum pro illius curam geritis quibus providetis Ecclesiis, sollicitudinem vestram pro omnium utilitate monstratis; et per cunctas totius orbis Ecclesias omnibus una quod prosit decernendum esse deposcitis, ut suis constabilitae regulis Ecclesiae, ex hoc quod illos caveat, pronuntiationis juste firmata decretalibus petere non possit, qui perversis instructi, imo destructi [Col. 0726B] verborum argutiis sub imagine catholicae fidei disputantes, velut pestiferum exhalantes virus, et ut hominum recte sentientium in deteriorem partem corda corrumpant, totam veri dogmatis quaerunt evertere disciplinam. Sanandum ergo celerius, ne longius exsecrandus animis morbus inserpat: ut si medicus, cum viderit hujus terreni corporis aliquem esse languorem, magnum suae artis aestimat documentum, si cito quis illius interventu desperatus evadat, vel cum post se putre vulnus aspexerit, adhibet fomenta vel caetera quibus illud possit quod natum fuerat vulnus obduci. Ac si id manens sanari non poterit, ne corpus reliquum sua tabe corrumpat, ferro amputet quod nocebat, quod reliquum integrum et servet intactum. Praecidendum ergo id [Col. 0726C] est quod velut puro sanoque nimium corpori vulnus obrepsit, ne cum tardius abstergitur in ipsis poenae visceribus hujus mali non hauriendi post sentina considat. Nam quid nos de his post haec rectum mentibus aestimemus qui sibi se putant deberi quod boni sunt, nec illum considerant, cujus quotidie gratiam consequuntur? Sed jam isti qui tales sunt nullam Dei gratiam consequuntur qui sine illo tantum assequi se posse confidunt, quantum vix illi qui ab illo postulabant, et accipiunt, promerentur. Quid enim tam iniquum esse potest, tam barbarum, tam totius religionis ignarum, tam Christanis mentibus inimicum quam huic te denegare debere, quidquid in quotidiana gratia consequeris, cui te ipse confiteris debere quod natus es? Ergo eris tibi in [Col. 0726D] providendo praestantior quam potest is esse qui te ut esses effecit? Et cum te putes ei debere quod vivis, quomodo tu non putas illi debere quod non quotidianam ejus consequendo gratiam taliter vivis. Et qui nos adjutorio negas indigere divino, quasi ex nostra ex toto possibilitate perfectos, quomodo non adjutorium in nos cum tales a nobis etiam esse possumus, provocamus?
Qui enim adjutorium Dei negat, vellem interrogare quod dicat: nos non mereri, an illum hoc non posse praestare, an nihil esse propter quod unusquisque hoc debeat postulare? Posse hoc Deum opera ipsa testantur. Adjutorio quotidiano nos egere negare non possumus. Hoc enim seu bene vivimus, [Col. 0727A] provocamus, ut melius sanctiusque vincamus, seu prave sentientes a bonis avertimur, ut ad rectam redeamus viam, ejus auxilio plus egemus. Nunquid tam mortiferum, tam praeceps videatur ad casum, tam expositum ad omnia pericula, si hoc solum nobis putantes posse sufficere quod liberum arbitrium cum nasceremur accepimus, ultra jam a Domino nihil quaeramus, id est, auctoris nostri obliti, ejus potentiam, ut nos ostendamus, liberos abjuremus, quasi jam amplius quod dare possit, non habeat, qui te in tuo ortu liberum fecit, nescientes quod, nisi magnis precibus gratia in nos implorata descendat, nequaquam terrenae labis et mundani corporis vincere conemur errores, cum pares nos ad resistendum non liberum arbitrium, sed Dei solus facere possit [Col. 0727B] auxilium. Nam si ille clamat adjutorio sibi opus esse divino qui digne hoc non quaereret, si cui liberum arbitrium plus prodesset, quippe cum vir beatus et jam electus a Domino nihil egerit, tamen ita Dominum deprecatur postulans. «Adjutor meus esto, ne derelinquas me, neque despicias me, Deus salutaris meus (Psal. XXVI, 9) .» Nos nobis liberum arbitrium, ille Dominum postulat adjutorem. Quod nati sumus, posse sufficere nobis dicimus; ille Deum, ne derelinquatur, exorat. Non, rogo, manifeste dicimus quod oremus, cum ille tantopere beatus, sicut supra diximus, vir, ne despiciatur, exoptat, illi enim necesse est, ista arguant qui illa confirmant, David enim orationis ignarus, et suae naturae nescius, accusetur, qui cum sciat tamen in sua natura esse adjutorem [Col. 0727C] sibi Dominum et assiduum adjutorem, nec illi sufficit assiduum, sed ne aliquando illum despiciat, orationibus protinus exoptat, et per corpus omnis psalterii hoc et praedicat, et clamat. Si ergo hoc ille ita magnum scit, ut assidue diceret, ita necessarium confessus est, ut doceret, quemadmodum Pelagius Coelestiusque, seposita omni responsione psalmorum talique abdicata doctrina suasuros se aliquibus esse confidunt nos adjutorium Dei nec debere quaerere, nec egere, cum omnes sancti nihil se sine hoc agere posse testantur. Libero enim arbitrio olim ille perversus, dum suis inconsultis utitur bonis, cadens in praevaricationis profunda, demersusque nihil quemadmodum exinde surgere posset, invenit, suaque in aeternum libertate [Col. 0727D] deceptus, hujus ruinae jacuisset oppressus, nisi eum post Christi per suam gratiam relevasset adventus, qui per novae regenerationis purificationem praeteritum omne vitium sui baptismatis lavacro purgavit, et ejus confirmans statum quo rectius constabiliusque procederet, tamen suam gratiam in posterum non denegavit. Nam quisquis hominem redemisset a praeteritis ille peccatis, tamen sciens 179 iterum posse peccare, ad reparationem sibi, quemadmodum posset ille et post illa corrigere, multa servavit. Quotidiana praestat illa remedia, quibus nisi freti confisique nitamur, nullatenus vincere humanos poterimus errores. Necesse est enim ut quo auxiliante vicimus, eo iterum non adjuvante [Col. 0728A] vincamur. Sed possem plura dicere, nisi vos constaret cuncta dixisse. Quisquis ergo huic assentiens videtur esse sententiae qua dicat adjutorio nobis non opus esse divino, inimicum se catholicae fidei et Dei beneficio profitetur ingratum. Nam nec nostra communione sunt digni quam praedicando taliter polluerunt. Sic enim sua sponte dum sequuntur illa quae dicuntur, longius a vera religione fugerunt. Cum enim hoc totum in nostra professione consistat, quotidianisque precibus nihil agamus, nisi quemadmodum Dei misericordiam consequamur, quemadmodum ferre possumus ista jactantes? Quis, rogo, tantus illorum pectora error obcaecat, ut si ipsi nullam De gratiam sentiunt, quia nec digni sunt, nec merentur, nec de aliis considerant, quod quotidie singulis gratia [Col. 0728B] divina largiatur? Sunt quidem isti omnes caecitate dignissimi, qui nec hoc sibi reliquerunt, ut se auxilio credant evocari ab erroribus posse divino. Negantes enim Dei adjutorium non aliis, sed sibi hoc penitus abstulerunt, qui evellendi sunt longius et ab Ecclesiae procul removendi visceribus, ne diutius multa occupans insanabilis post error increscat. Si enim diu fuerint sub hac impunitate versati, necesse est multas in hac sua pravitate mentes inducant, decipiantque innocentes vel potius imprudentes qui fidem catholicam non sequuntur; putabant enim eos recte sentire, quos adhuc vident in Ecclesia perdurare. Separetur ergo a sano corpore vulnus insanum, remotoque morbi saevientis afflatu, cautius quae sunt sincera perdurent, et grex purior ab hac mali pecoris [Col. 0728C] contagione purgetur. Sit totius corporis illibata perfectio, quam vos sequi et tenere, hac in illos pronuntiatione cognovimus et una vobiscum pari assentione servamus. Qui si tamen aliquando in se Dei adjutorium quod huc usque negaverunt provocaverint, et opus ejus sibi auxilio esse cognoverint, ut de hac labe, in qua sui cordis incurvatione corruerant liberentur, et quasi in lucem de foeda tracti caligine, remotis abdicatisque omnibus quibus totus ne verum aspiceret foedabatur et caligabat aspectus, damnent haec quae huc usque senserunt, et aliquando animum rectis disputationibus commodantes ab hac aliquantulum labe correcti, veris se sanandos consiliis tribuant atque submittant. Quod si fecerint, erit in potestate pontificum istis aliquatenus subvenire, [Col. 0728D] et talibus aliquam curam praestare vulneribus, quam solet lapsis cum resipuerint et Ecclesia non negare, ut a suis praecipitiis intra ovile Domini redigantur, ne foris praesenti et tanto praesidio a fide minutionis exclusi periculis omnibus exponantur, devorandi luporum dentibus atque vexandi, quibus obsistere hac, qua illos in se irritaverant, doctrinae perversitate non possunt. Sed satis vestris monitis et sic satis abundantibus nostrae legis exemplis probatur esse responsum, nec quidquam superesse dicimus, quod dicamus; cum nihil praetermissum a vobis, nihil constat esse suppressum quo illi refutati et penitus cognoscantur esse convicti. Ideo a nobis testimonia nulla ponuntur, quia et his plena relatio est, et satis [Col. 0729A] constat, ut doctissimos sacerdotes cuncta dixisse, nec decet credere vos aliquid quod ad causam possit sufficere praeterisse. Et alia manu: Bene valete, fratres.
Domino beatissimo, meritoque venerabili, et in Christo venerando papae Innocentio, Silvanus senex, Valentinus, Aurelius, Donatus, Restitutus, Lucianus, Alippius, Augustinus, Placentius, Severus, Fortunatus, Possidius, Novatus, Secundus, Maurentius Leo, Faustinianus, Cresconius, Lucius, Honorius, Adeodatus, Processus, Secundus, Felix, Asiaticus, Rufinus, Faustinus, Malchus, Lictorius, Fortunatus, Donatus, Pontianus, Saturnius, Cresconius, Lucius, Honorius, Servius, Therentius, Cresconius, Sperantius, Quadratus, Lucillus, Sabinus, [Col. 0729B] item Sabinus, Cresconius, Victor, Honoratus, Donatus, Petrus, Praesidius, Cresconius, Lampadius, Delphinus ex concilio Milevitano, in Domino salutem.
Quia te Dominus gratiae suae praecipuo munere in sede apostolica talemque nostris temporibus praestitit, ut nobis potius ad culpam negligentiae valeat, si apud tuam venerationem quae pro Ecclesia sunt suggerenda tacuerimus quam ea tu possis vel fastidiose vel negligenter accipere magnis periculis infirmorum membrorum Christi pastoralem diligentiam, quaesumus, adhibere digneris. Nova quippe haeresis et nimium perniciosa tentat assurgere inimicorum gratiae Christi, qui nobis Dominicam etiam orationem impiis disputationibus conantur auferre. Cum enim Dominus docuerit: «Dimitte nobis debita [Col. 0729C] nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) ,» isti dicunt posse hominem in hac vita, praeceptis Dei cognitis, ad tantam perfectionem justitiae sine adjutorio gratiae Salvatoris per solum liberae voluntatis arbitrium pervenire, ut etiam non sit necessarium dicere, «Dimitte nobis debita nostra.» Illud vero quod sequitur: «Ne nos inferas in tentationem (Ibid., 13) ,» non ita intelligendum tanquam divinum adjutorium poscere debeamus, ne in peccatum tentati decidamus, sed hoc in nostra positum esse potestate, et ad hoc implendum solam sufficere hominis voluntatem, tanquam frustra Apostolus dixerit: «Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16) ;» et: «Fidelis Deus [Col. 0729D] qui vos non permittit tentari super id quod potestis, sed faciet cum tentatione etiam exitum, ut possitis sustinere (I Cor. X, 13) .» Frustra enim Dominus dixerit apostolo Petro: «Rogavi pro te, ne deficiat fides tua (Luc. XXII, 32) ,» et omnibus suis: «Vigilate et orate, ne intretis in tentationem (Marc. XIV, 38) .» Si hoc totum est potestatis humanae, pueros quoque parvulos si nullis imbuantur Christianae gratiae sacramentis habituros vitam aeternam, nequaquam Christiana praesumptione contendunt, evacuantes quod dicit Apostolus: «Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 2) ;» et alio loco: «Sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificabuntur [Col. 0730A] (I Cor. XV, 22) .» Ut ergo alia omittamus quae contra Scripturas sanctas plurima disserunt, haec interim duo quibus omnino totum quod Christiani sumus conantur evertere, quae fidelia corda sustineant: non esse rogandum Deum, ut contra peccati malum atque ad operandam justitiam sit noster adjutor, et non opitulari parvulis ad consequendam vitam aeternam Christianae gratiae sacramentum. Haec insinuantes apostolico pectori tuo non habemus opus multa dicere, et tantam impietatem exaggerare, cum proculdubio te ista permoveant, ut ab eis corrigendis, ne latius serpant, multosque contaminent, vel potius interimant, dum sub nomine Christi a gratia Christi penitus alienant, omnino dissimulare non possis. Hujus autem perniciosissimi erroris [Col. 0730B] auctores esse perhibentur Pelagius et Coelestius, quos quidem in Ecclesia sanari maluimus quam desperata salute ab Ecclesia resecari, si necessitas ulla compellat. Quorum unus, id est Coelestius, etiam ad presbyterium in Asia pervenisse dicitur, de quo ante paucos annos quid gestum fuerit sanctitas tua de Carthaginensi Ecclesia melius instruetur. Pelagius vero, sicut a quibusdam fratribus nostris missae loquuntur epistolae, Hierosolymis constitutus, nonnullos fallere asseritur. Verumtamen multo plures qui ejus sensus diligentius indagare potuerunt, adversus eum pro Christi gratia, et catholicae fidei veritate confligunt, sed praecipue sanctus filius tuus, frater, et compresbyter noster Hieronymus. Sed arbitramur, adjuvante misericordia Domini Dei nostri [Col. 0730C] Jesu Christi, quae te regere consulentem et orantem exaudire dignatur, auctoritati sanctitatis tuae de claro Scripturarum lumine depromptae facilius eos qui tam perversa et tam perniciosa sentiunt esse cessuros, ut de correctione potius eorum gratulemur quam contristemur interitu, domine beatissime. Quamlibet autem ipsi eligant certe vel alios plurimos quos possunt, si ab eis dissimuletur, suis laqueis implicare, cernit venerabilitas tua instanter et celeriter providendum. Haec ad sanctitatem tuam de concilio Numidiae scripta direximus, imitantes Carthaginensem Ecclesiam et Carthaginensis provinciae coepiscopos nostros quos ad sedem apostolicam, quam beatus illustras de hac causa scripsisse comperimus. Et alia manu: Memor nostri in Domini gratia [Col. 0730D] augearis, domine beatissime, merito venerabilis, et in Christo honorande, sanctissime papa.
INNOCENTIUS SILVANO seni, VALENTINO, et caeteris qui in Milevitana synodo interfuerunt, dilectissimis fratribus, in Domino salutem.
Inter caeteras Ecclesiae Romanae curas et apostolicae sedis occupationes quibus diversorum consulta fidei ac modica disceptatione tractamus, frater et coepiscopus noster Julius dilectionis vestrae litteras, quas ex Milevitano nostra auctoritate concilio cura fidei propensiore misistis, mihi inopinanter ingessit, Carthaginensis etiam synodi [Col. 0731A] querelae parilis scripta subjungens. Nimirum exsultat Ecclesia tantam sollicitudinem commissis gregibus exhibere pastores, ut non solum neminem ex his patiantur errare, sed si quas magis ovium obscoenae delectationis herba seduxit, ac si in errore permanserint, aut segregari penitus velint, aut illicite petita vitantes dudum, custodiae pristinae circumspectione tutari, in utraque parte videlicet consulentes, ne vel suscipiendo tales simili caeterae ducantur exemplo, vel spernendo redeuntes luporum morsibus videantur ingestae. Prudens admodum et catholicae fidei plena consultationis voluntas. Quis enim aut tolerare possit errantem, aut non recipere corrigentem? Nam ut durum arbitror conniventiam praebere peccantibus, ita impium judico manum negare conversis. [Col. 0731B] Diligenter ergo et congrue apostolici consulitis honoris arcana. Honoris, inquam, illius quem praeter illa sunt extrinsecus, sollicitudo manet omnium ecclesiarum super anxiis rebus quae sit tenenda sententia. Antiquae scilicet regulae formam secuti quam toto semper ab orbe mecum nostis esse servatam, verum haec missa facio. Neque enim haec vestram credo latere prudentiam, qui id etiam actione firmastis, nisi scientes quod per omnes provincias de apostolico fonte petentibus responsa semper emanent: praesertim quoties fidei ratio mutilatur, arbitror omnes fratres et coepiscopos nostros, non nisi ad Petrum, id est, sui nominis et honoris, auctorem referre debere, velut nunc retulit vestra dilectio quod per totum mundum possit Ecclesiis omnibus [Col. 0731C] in commune prodesse. Fiant enim necesse est cautiores, cum inventores malorum ad duplicis relationem synodi sententiae nostrae statutis viderint ab ecclesiastica communione sejunctos. Gemino igitur bono charitas vestra fungetur, nam et canonum potiemini gratia servatorum, et beneficio vestro totus orbis tutabitur. Quis enim catholicorum cum adversariis Christi velit ulterius miscere sermonem? Quis saltem ipsam vitae lucem communione partiri novae haereseos nimirum fugiantur auctores? Quid enim acerbius in Dominum fingere potuerunt, quam cum adjutoria divina cessarent, causamque quotidianae precationis auferrent? Hoc est dicere: Cur mihi opus Deo? Merito in hos David hymnum [Col. 0731D] dicit: «Ecce homines qui non posuerunt Deum adjutorem sibi (Psal. LI, 9) .» Negantes ergo auxilium Dei, inquiunt, hominem sibi posse sufficere, nec gratia hunc egere divina, qua privatus necesse est, diaboli laqueis irretitis occumbat, dum ad omnia vitae perficienda mandata sola tantummodo libertate contundat. O pravissimarum mentium perversa doctrina. Advertat id tandem quod primum hominem ita libertas ista decepit, ut dum indulgentius frenis utitur 180 ejus in praevaricationis praesumptione concideret. Neque ex hac potuit erui, nisi providentia regenerationis statum pristinae libertatis Christi Domini reformasset adventus, audiat David dicentem: «Adjutorium nostrum in nomine Domini (Psal. CXXIII, 8) ;» et: «Adjutor meus es tu, ne derelinquas me, neque [Col. 0732A] despicias me, Deus salutaris meus (Psal. XXVI, 9) .» Quae incassum dixerit, si tantum in ejus erat positum voluntate, quod a Domino flebili sermone poscebat. Quae cum ita sint, cumque in omnibus divinis paginis voluntati liberae nonnisi adjutorium Dei legamus esse nectendum, eamque nihil posse coelestibus praesidiis destitutam, quonam modo huic soli possibilitatem hanc pertinaciter, ut asseritis, defendentes sibimet, imo, quod est dignius, dolori communi. Nam plurimis Pelagius Coelestiusque persuadent, multifariis equidem ad instruendum tale magisterium uti possemus exemplis, nisi sciremus et sanctitatem vestram ad plenum Scripturas omnes scire, intelligere, callere, divinas praesertim, cum vestra relatio tantis ac talibus testimoniis sit referta, [Col. 0732B] ut his solis valeat praesens dogma rescindi, opusque non esse recognitis, cum his qui facile vobis occurrentia posuistis, nec audeant obviare, nec possint. Ergo Dei gratiam conantur auferre, quam necesse est, etiam instituta status pristini libertate quaeramus: quippe nec alias diaboli machinas, nisi eadem possumus juvante vitare; illud vero quod eos vestra fraternitas asserit praedicare parvulos aeternae vitae praemiis absque baptismatis gratia posse donari, perfatuum est: «Nisi enim manducaverint carnem Filii hominis et biberint sanguinem ejus, non habebunt vitam in semetipsis (Joan. VI, 54) .» Qui autem hanc in eis sine regeneratione defendunt, videntur mihi ipsum baptismum velle cassare, cum praedicant hos id gratiae [Col. 0732C] habere quod in eis credunt nonnisi baptismate conferendum. Si ergo nihil volunt officere, non renasci, fateantur necesse est nec regenerationis sacra fluenta prodesse. Verum ut superfluorum hominum prava doctrina celeri veritatis possit ratione distingui, proclamat Dominus in Evangelio dicens: «Sinite infantes, et nolite eos prohibere venire ad me, talium est enim regnum coelorum (Marc. X, 14) .» Quare Pelagium Coelestiumque, id est, inventores vocum novarum, quae (sicut dixit Apostolus) aedificationis nihilum, sed magis vanissimas consuerunt parare quaestiones (I Tim. I, 4) , ecclesiastica communione privari apostolici vigoris auctoritate censemus, donec resipiscant a diaboli laqueis a quo captivi tenentur secundum ipsius voluntatem, eosque interim [Col. 0732D] Dominico ovili non recipi, quoad ipsi perversae viae secuti tramitem deserere voluerint. Abscindendi sunt enim qui vos conturbant, et volunt Evangelium Christi perdere. Simul autem praecipimus ut quicunque ad id pertinentia similiter defensare nituntur, et par eos vindicta constringat. «Non solum enim qui faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus digni sunt morte (Rom. I, 32) ,» quia non multum interesse arbitror inter committentis animum et consentientis favorem. Addo et amplius: plerumque dediscit errare, cui nemo consentit. Haec igitur, fratres charissimi, in supradicta maneat fixa sententia, absint atriis Domini, careant duntaxat custodia pastorali, ne duarum ovium dira contagia serpant forsitan per vulgus incautum, rapacique lupus corde laetetur [Col. 0733A] intra ovile Domini, cum per tantas ovium fusas catervas dum a custodibus dissimulatur, habetur vulnus duarum. Prospiciendum est ergo ne permittendo lupum mercenarii magis quam pastores videamur esse. Jubemus sane quia Christus Dominus noster propria voce signavit, nolle se mortem morientis tantum, sed revertatur et vivat, ut si unquam ad sanum de proposito pravi dogmatis errore resipuerint, damnaverintque ea quorum seipsos praevaricatione damnaverunt, eis medicinam solitam, id est, receptaculum suum ab Ecclesia non negari, ne dum eos redeuntes forsitan prohibemus vere extra ovile remanentes et exspectantes hostis rapidi faucibus glutiantur, quas in semetipsos spiculis malae disputationis armarunt. Bene valete, fratres. Data [Col. 0733B] sexto Kalendarum Februarii, Honorio et Constantio consulibus.
Domino beatissimo meritoque honoratissimo fratri INNOCENTIO papae, AURELIUS, ALIPIUS, AUGUSTINUS, ENODIUS et POSSIDIUS, in Domino salutem.
De conciliis duobus provinciae Carthaginensis atque Numidiae ad tuam sanctitatem a non parvo episcoporum numero subscriptas litteras misimus contra inimicos gratiae Christi qui confidunt in virtute sua, et Creatori nostro quodammodo dicunt: «Tu nos creasti homines, justos autem ipsi nos fecimus. Qui naturam humanam ideo dicunt liberam, ne quaerant liberatorem, ideo salvam ut judicent superfluum Salvatorem. [Col. 0733C] Tantum enim dicunt valentem. ut suis viribus semel in origine suae creationis acceptis possint per liberum arbitrium, nihil ulterius adjuvante illius gratia qui creavit, domare et exstinguere omnes cupiditates, tentationesque superare. Multi eorum insurgunt adversum nos et dicunt animae nostrae: Non est salus illi in Deo ejus (Psal. III, 3) .» «Familia Christi quae dicit, quando infirmor tunc fortis sum (II Cor. XII, 10) ,» et cui dicit Dominus ejus: «Salus tua ego sum (Psal. XXXIV, 3) ,» suspenso corde cum timore et tremore adjutorium Dei etiam per charitatem tuae venerationis exspectat. Audivimus enim esse in urbe Roma, ubi ille diu vixit, nonnullos qui diversis causis ei faveant. Quidam, scilicet qui nobis talia persuasisse perhibentur, plures vero qui [Col. 0733D] eum talia sentire non credunt, praesertim quia in Oriente, ubi degit, gesta ecclesiastica facta esse credendum est, nisi quibus putatur esse purgatus, ubi quidam si episcopi eum catholicum pronuntiarunt, non ob aliud factum esse credendum est, nisi quia dixit se Dei gratiam confiteri, et ita posse hominem suo labore ac voluntate juste vivere, ut ad hoc adjuvari Dei gratia non negaret. His enim auditis verbis, catholici antistites nullam aliam Dei gratiam inlelligere potuerunt, nisi quam in libris Dei legere et populis Dei praedicare consueverunt, eam utique, de qua dicit Apostolus: «Non irritam facio gratiam Dei. Nam si per legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est (Gal. II, 21) .» Sine dubio gratiam qua [Col. 0734A] justificamur ab iniquitate, et qua salvamur ab infirmitate, non qua creati sumus cum propria voluntate. Nam si intellexissent illi eam episcopi illum dicere gratiam quam etiam cum impiis habemus, cum quibus homines sumus, negari vero eam, qua Christiani et filii Dei sumus, quis eum patienter catholicorum sacerdotum, non dicimus audiret, sed ante oculos suos ferret? Quapropter non culpandi sunt judices qui ecclesiastica consuetudine gratiae nomen audierunt, nescientes quid hujusmodi homines vel suae doctrinae libris, vel suorum solent auribus spargere. Non agitur de uno Pelagio, quia fortasse correctus est (quod utinam ita sit), sed de tam multis quibus loquaciter contendentibus et infirmas atque ineruditas animas velut conjunctas trahentibus, firmas autem [Col. 0734B] et in fide stabiles ipsa contentione fatigantibus usquequaque jam plena sunt omnia. Aut ergo a tua veneratione accersendus est Romam et diligenter, interrogandus, quam dicat gratiam, qua fateatur, si tamen jam fatetur, non ad peccandum, sed juste vivendum homines adjuvari aut hoc ipsum cum eo per litteras agendum. Et cum inventus fuerit hanc dicere quam docet ecclesiastica et apostolica veritas, tunc sine ullo scrupulo Ecclesiae et sine latibulo ambiguitatis illius absolvendus est, tunc est revera de ejus purgatione gaudendum. Sive enim dixerit gratiam esse liberum arbitrium, sive gratiam esse remissionem peccatorum, sive gratiam esse legis praeceptum, nihil eorum dicit quod per ministrationem Spiritus sancti pertinet ad concupiscentiam tentationesque vincendas quem [Col. 0734C] ditissime effudit super nos, qui ascendit in coelum et captivavit captivitatem deditque dona hominibus (Ephes. IV, 8) . Hinc enim oramus ut peccatorum tentationem superare possimus, ut Spiritus Dei (unde pignus accepimus) adjuvet infirmitatem nostram. Qui autem orat et dicit: «Ne nos inferas in tentationem (Luc. II, 4) ,» non utique id orat ut homo sit quod est natus, neque orat id quod habeat liberum arbitrium, quod jam accepit cum crearetur ipsa natura; neque orat remissionem peccatorum, quia hoc superius dicitur, «dimitte nobis debita nostra (Matth. VIII, 12) ,» neque orat ut accipiat mandatum, sed plane orat ut faciat mandatum. Si enim in tentationem inductus fuerit, hoc est in tentatione defecerit, facit utique peccatum quod est contra mandatum. [Col. 0734D] Orat igitur ut non peccet, hoc est ut ne quid faciat mali quod pro Corinthiis orat Apostolus dicens: «Oramus autem ad Dominum ne quid faciatis mali (II Cor. XIII, 6) .» Unde satis apparet quod non ad peccandum, id est, non ad malefaciendum, quamvis esse non dubitetur liberum arbitrium voluntatis, tamen ejus potestas non sufficiat, nisi adjuvetur infirmitas. Ipsa igitur oratio clarissima testificatio est: hanc ille confitetur, et eum gaudebimus sive rectum sive correctum. Distinguenda est lex et gratia; lex jubere novit, gratia juvare. Nec lex jubere, nisi esset voluntas, nec gratia juvaret, si satis esset voluntas. Jubetur ut habeatur intellectus, ubi dicitur: «Nolite esse sicut mulus et equus, quibus non est intellectus [Col. 0735A] (Psal. XXXI, 9) ,» et tamen oramus ut habeamus intellectum, ubi dicitur: «Da mihi intellectum ut discam mandata tua (Psal. CXVIII, 73) .» Jubetur ut habeamus sapientiam ubi dicitur: «Stulti, aliquando sapite (Psal. XCIII, 8) ,» et tamen oratur ut sapientiam habeamus, ubi dicitur: «Si quis autem vestrum indiget sapientia, postulet a Deo qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei (Jac. I, 5) .» Jubetur ut habeamus continentiam, ubi dicitur: «Cum scirem quia nemo potest esse continens, nisi Deus det, et hoc ipsum erat sapientiae scire cujus esset hoc donum, adii Dominum et deprecatus sum illum (Sap. VIII, 21) .» Postremo ne nimium longum sit cuncta percurrere, jubetur ut non faciamus malum, ubi dicitur: «Declina a malo [Col. 0735B] (Psal. XXXVI, 27) ,» et tamen oratur ut non faciamus malum, ubi dicitur: «Oramus autem ad Dominum, ne quid faciatis mali (II Cor. XIII, 7) .» Jubemur ut faciamus bonum, ubi dicitur: «Declina a malo et fac bonum (Psal. XXXVI, 27) ,» et tamen oratur, ut faciamus bonum, ubi dicitur: «Non cessamus pro vobis orantes et postulantes,» atque inter caetera quae illis orat dicit, «ut ambuletis digne Deo in omne placitum, in omni opere et sermone bono (Col. I, 9, 10) .» Sicut ergo agnoscimus voluntatem cum haec praecipiuntur, sic et ipse agnoscat gratiam cum petuntur
Misimus reverentiae tuae librum quem dederunt religiosi et honesti adolescentes servi Dei, quorum etiam nomina non tacemus, nam Thimasius et Jacobus [Col. 0735C] vocantur. Qui sicut audimus, et etiam nosse dignaris, ipsius Pelagii exhortatione spem quam habebant in saeculo reliquerunt, et nunc continentes Deo serviunt. Qui cum errore eodem aliquando per qualemcunque operam nostram, Domino inspirante, caruissent, pertulerunt eumdem librum Pelagii esse dicentes, et ut ei responderetur impendio rogaverunt. Factum est ad eosdem dum rescripta est ipsa responsio, agentes gratias rescripserunt, utrumque misimus, et cui responsum, et quod responsum est. Et ne nimium essemus onerosi, signa fecimus his locis ubi petimus inspicere non graveris, quemadmodum sibi objecta quaestione quod gratiam Dei negaret, ita respondit, ut eam esse non diceret, nisi naturam in [Col. 0735D] qua nos condidit Deus. Si autem hunc esse suum librum negat, aut eadem in libro loca non contendimus, anathematizet illam et eam confiteatur aptissime gratiam quam doctrina Christiana demonstrat et praedicat esse propriam Christianorum quae non est natura, sed qua salvatur. Quae natura non auribus doctrina sonante vel aliquo adjumento visibili fovet, sicut plantatur quodammodo et irrigatur extrinsecus, sed subministratione Spiritus, et occulta misericordia sicut ille facit «qui dat incrementum Deus (I Cor. III, 7) .» Si enim quadam non improbanda ratione dicitur gratia Dei qua creati sumus, ut nonnihil essemus, nec ita essemus aliud, aut cadaver quod non vivit, aut arbor quae non sentit, aut pecus quod non intelligit, se homines qui ut [Col. 0736A] essemus, et viveremus, et sentiremus, et intelligeremus, et de hoc tantum beneficio Creatori nostro gratias agere valeamus, unde et merito gratia ista dici potest, quia non praecedentium aliquorum operum meritis, sed gratuita bonitate Dei donata est, alia est tamen qua praedestinati vocamur, justificamur, glorificamur, ut dicere possimus: 181 «Si Deus pro nobis quis contra nos? Qui Filio suo proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII, 31 32) ,)» de hac gratia quaestio vertebatur, quando ab his quos Pelagius graviter offendebat atque turbabat, dicebatur ei quod eam suis disputationibus oppugnaret, quibus assereret, non solum ad facienda, verum etiam ad perficienda mandata divina per [Col. 0736B] liberum arbitrium sibi humanam sufficere naturam. Hanc apostolica doctrina gratiam non immerito isto nomine appellat qua salvamur, et justificamur ex fide Christi. De hac scriptum est: «Non irritam facio gratiam Dei, nam si per legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est (Gal. II, 21) .» De hac scriptum est: «Evacuati estis a Christo, qui in lege justificamini, a gratia excidistis (Gal. V, 4) .» De hac scriptum est: «Si autem gratia, jam non ex operibus, alioquin gratia jam non est gratia (Rom. II, 6) .» De hac scriptum est: «Ei autem qui non oporatur, credenti autem in eum qui justificat impium, deputatur fides ejus ad justitiam; ei autem qui operatur merces non imputantur secundum [Col. 0736C] gratiam, sed secundum debitum (Rom. IV, 4, 5) ,» et multa alia quae melius potes meminisse et intelligere prudentius et illustrius praedicare. Illam vero gratiam qua creati sumus homines, etiamsi illam appellandam non immerito intelligimus, mirum est tamen, si ita appellatam in ullius legitimis propheticis, evangelicis, apostolicisque litteris legimus. Cum itaque de hac gratia, Christianis fidelibus catholicisque novissima illi objiceretur quaestio, ut eam oppugnare desineret, quid est quod cum hoc sibi in libro suo, velut adversante persona, idem ipse objecisset, ut se respondendo purgaret, nihil aliud respondit, nisi naturam creati hominis referre [Col. 0736D] gratiam Creatoris; atque se ita dicere sine peccato impleri posse justitiam per liberum arbitrium cum adjutorio divinae gratiae, quod Deus hoc dederit homini ipsa possibilitate naturae? Cui merito respondetur: «Ergo evacuatum est scandalum crucis (Gal. V, 11) ,» ergo «Christus gratis mortuus est (Gal. II, 21) .» Non enim si non moreretur propter delicta nostra, et resurgeret propter justificationem nostram (Rom. IV, 25) , «nec ascendisset in altum, et captivans captivitatem daret dona hominibus (Ephes. IV, 8) ,» ista naturae possibilitas quam defendit, non esset in hominibus, an forte Dei mandatum deerat. Et ideo Christus mortuus est? Imo etiam et hoc erat sanctum et justum et bonum, jam dictum [Col. 0737A] fuerat: Non concupisces (Exod. XX, 17) , jam dictum fuerat: Diliges proximum tuum sicut teipsum (Matth. XIX, 19) . In quo sermone Apostolus omnem legem dicit impleri (Gal. V, 14) , et quoniam nisi diligat Deum, nemo diligit seipsum. Ideoque Dominus in his duobus praeceptis totam legem dixit prophetasque impleri (Matth. XXII, 40) . Quae duo praecepta jam erant hominibus divinitus data; at aeternum praemium justitiae promissum nondum erat. Hoc ipse non dicit qui in suis litteris possint etiam in Veteri Testamento regnum coelorum esse promissum. Si ergo ad faciendam perficiendamque justitiam jam erat naturae possibilitas per liberum arbitrium, jam erat legis Dei sanctum, justum, benignumque [Col. 0737B] mandatum, jam erat promissum praemium sempiternum. Ergo Christus gratias mortuus est (Gal. II, 21) . Ergo neque per legem justitia, neque per naturae possibilitatem, sed ex fide ac dono Dei per Jesum Christum Dominum nostrum unum mediatorem Dei et hominum (I Tim. II, 5) . Ex quo enim «per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors et vita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) ,» procul dubio a corpore mortis hujus, ubi «lex alia repugnat legi mentis (Rom. VII, 23) ,» neminem liberavit aut liberat suae possibilitas naturae, quae perdita redemptore indiget, sauciata Salvatore, sed gratia Dei per fidem unius hominis mediatoris Dei [Col. 0737C] et hominum, hominis Jesu Christi qui et Deus cum esset, hominem fecit, et manens Deus, homo factus, refecit ipse quod fecit. Puto autem quod non lateat fides Christi, quae postea in revelationem venit in occultis fuisse temporibus Patrum nostrorum, per quam tamen etiam ipsa Dei gratia liberati sunt, quicunque omnibus generis humani temporibus liberari potuerunt occulto Dei judicio, non tamen vituperabili. Unde dicit Apostolus: «Habentes autem eumdem spiritum fidei, utique eumdem quem et illi secundum quod scriptum est: Credidi propter quod locutus sum, et nos credimus propter quod et loquimur (II Cor. IV, 13) .» Inde est quod ait ipse Mediator: «Abraham concupivit videre diem meum, vidit et gavisus [Col. 0737D] est (Joan. VIII, 56) .» Inde prolato sacramento Melchisedech mensae Dominicae novit aeternum ejus sacerdotium figurare. Jam vero data in litteris lege quam dicit Apostolus subintrasse, «ut abundaret delictum (Rom. V, 20) ,» et de qua dicit: «Ex lege haereditas, jam non ex promissione Abrahae sed per repromissionem donavit Deus.» Quid igitur lex? «transgressionis gratia posita est, donec veniret semen cui promissum est, dispositum per angelos in manu Mediatoris; Mediator autem unius non est, Deus autem unus est. Lex ergo adversus promissa Dei? Absit. Si enim data esset lex quae posset justificare omnino, ex lege esset justitia, sed conclusit, Scriptura [Col. 0738A] dicente, omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus (Gal. III, 18-22) .» Nonne satis ostendit hoc actum esse per legem, ut peccatum cognosceretur et praevaricatione augeretur. Ubi enim lex non est, nec praevaricatio, et sic adversus victoriam peccati ad divinam gratiam quae in promissionibus est confugeretur; atque ita lex non esset adversus promissa Dei, quia ideo per illam fit cognitio peccati, et ex praevaricatione legis abnndantia peccati, ut ad liberationem quaerantur promissiones Dei, quod est gratia Dei, et incipiat esse in homine justitia, non sua, sed Dei, hoc est data dono Dei. Quam etiam nunc quidem sicut et tunc de Judaeis dictum est: Ignorantes Dei [Col. 0738B] justitiam, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X, 3) . Per legem quippe et illi justificari se arbitrantur, sufficiente sibi ad eamdem custodiendam libero arbitrio, hoc est justitia sua prolata ex natura humana, non donata ex gratia divina, propter quod justitia Dei dicitur. Unde scriptum est: Per legem enim cognitio peccati. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est, testificata per legem et prophetas (Rom. III, 20, 21) . Cum dicit, manifestata est, ostendit quia et tunc erat, sed tanquam illa pluvia quam Gedeon impetravit (Jud. VI, 37) , tunc velut in vellere occulta, nunc aut velut in area manifesta. Cum ergo lex, sine gratia, non mors peccati potuisset esse, sed virtus. Sic [Col. 0738C] enim dictum est: «Aculeus mortis peccatum, virtus autem peccati lex (I Cor. XV, 56) .» Sicut confugiunt multi a facie repugnantis peccati ad gratiam velut in aream nunc patentem, ita pauci ad eam confugiebant, velut in vellere tunc latentem. Haec vero temporum distributio refertur ad altitudinem divitiarum sapientiae et scientiae Dei, de qua dictum est: «Quam inscrutabilia sunt judicia ejus et investigabiles viae ejus (Rom. II, 33) ;» quapropter si ante tempus legis, et tempore ipso legis justos Patres ex fide viventes, non possibilitas naturae infirmae et indignae ac vitiatae, et sub peccato venundatae, sed Dei gratia per fidem justificabat, et nunc eadem in apertum jam veniens revelata justificat. Anathematizet [Col. 0738D] ergo Pelagius scripta sua, ubi contra eam, et si non per contumaciam, tamen ignorantiam disputat, possibilitatem defendendo naturae, ad vincenda peccata et implenda mandata; aut si ea sua esse negat, aut scriptis suis, aut inimicis suis dicit immissa quae sua esse negat, anthematizet ea et damnet paterna exhortatione et auctoritate sanctimoniae tuae. Si ergo vult onerosum sibi et perniciosum, discat Ecclesiae scandalum auferre, quod scandalum auditores et imperversum dilectores ejus usquequaque spargere non quiescunt. Si enim cognoverint eumdem librum quem illius vel putant esse vel norunt episcoporum catholicorum auctoritate, et [Col. 0739A] maxime sanctitatis tuae quam apud eum esse majoris ponderis minime dubitamus, ab eodem esse ipso anathematizatum atque damnatum, non eos ulterius aestimamus ausuros loquendo contra gratiam Dei quae revelata est per passionem et resurrectionem Christi; nec pectora fidelia et simpliciter Christiana turbare, sed potius adjuvante misericordia Dei, certantibus nobiscum pietate et charitate flagrantibus, etiam orationibus tuis non solum ut in aeternum beati, verum etiam justi et sancti sint, non in sua virtute, sed in eadem gratia confisuros. Unde et ad ipsum scriptam ab uno homine epistolam ad quem per quemdam orientalem diaconum, civem autem Hipponiensem, tanquam purgationis fieri quaedam scripta transmisit, [Col. 0739B] tuae beatitudini potius credidimus dirigenda, melius judicantes et petentes ut eam ei mittere ipse digneris, sic enim eam legere potius non dedignabitur, magis in illa eum qui misit, quam qui scripsit attendens, illud vero quod dicunt posse hominem esse sine peccato, et mandata Dei facile custodire, si velit. Quamvis cum hoc per adjutorium Dei gratiae, quae tamen per incarnationem Unigeniti ejus revelata atque donata esse dicitur, tolerabilius dici videatur tamen quoniam merito quaeri potest ubi et quando per eamdem gratiam id efficiatur in nobis, ut sine illo prorsus peccato simus, utrum in hac vita quando caro concupiscit adversus spiritum, an vero in illa cum fiet sermo qui scriptus est: «Ubi est, mors, victoria tua, ubi est, mors, aculeus [Col. 0739C] tuus?» (I Cor. XV, 55.) Aculeus enim mortis peccatum est diligentius pertractandum, propter alios quosdam qui inique senserunt atque in suis litteris memoriae mandaverunt, etiam in hac vita esse posse hominem sine peccato, non ab initio nativitatis suae, sed conversione a peccatis ad justitiam, et a via reproba ad bonam vitam. Sic enim intellexerunt quod de Zacharia et Elisabeth scriptum est: «Ambulasse eos in omnibus justificationibus Dei sine querela (Luc. I, 6) .» Hoc quod dictum est sine querela, sine peccato dictum acceperunt, non quidem negantes, imo etiam quod aliis locis in litteris eorum invenitur pie confitentes adjutorium gratiae Domini nostri non per naturalem spiritum hominis, sed per principalem Spiritum Dei. Qui parum videntur [Col. 0739D] considerasse ipsum Zachariam fuisse etiam sacerdotem. «Omnes autem tunc sacerdotes necesse habebant ex lege Dei primitus pro peccatis suis offerre sacrificium, deinde pro populo (Hebr. V, 3) .» Sicut ergo nunc per orationis sacrificium convincimur non esse sine peccato quoniam jussi sumus dicere: «Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI, 12) .» Ita et tunc per sacrificia victimarum animalium convincebantur sacerdotes sine peccato non esse, qui pro suis peccatis jubebantur offerre. Quod si res ita se habet, ut per gratiam Salvatoris proficiamus quidem in hac vita, deficiente cupiditate, charitate crescente, perficiamur autem in illa vita, cupiditate exstincta, charitate completa, profecto illud quod scriptum est: [Col. 0740A] «Qui natus est ex Deo non peccat (I Joan. V, 18) .» Secundum illam charitatem dictum est quae sola non peccat, ad nativitatem quippe quae ex Deo est, augenda et perficienda. Charitas pertinet, non ea quae minuenda est et consumenda cupiditas. Quae tamen quandiu est in membris nostris lege quadam sua repugnat legi mentis, sed natus ex Deo, nec obediens desideriis ejus, nec exhibens membra sua arma iniquitatis peccato potest dicere: «Jam non ego operor illud, sed id quod habitat in me peccatum (Rom. VII, 17) .» Sed quomodo se habeat ista quaestio, quia etsi non invenitur homo in hac vita sine peccato, id tamen dicitur posse fieri per adjutorium gratiae et Spiritus Dei? Quod ut fiat conandum atque poscendum est. Tolerabiliter in id quisque fallitur, nec diabolica [Col. 0740B] impietas, sed error humanus est, elaboranda et optanda affirmare, etiamsi quod affirmat non possit ostendere. Id enim credit fieri posse quod certe laudabile est velle. Nobis autem sufficit quod nullus in Ecclesia Dei fidelium reperitur in quolibet profectu excellenti atque justitia qui audiat dicere sibi non necessariam precationem orationis Dominicae, «dimitte nobis debita nostra,» et dicat «se non habere peccatum, nec seipsum decipiat, et in eo veritas non sit (I Joan. I, 8) ,» quis jam sine querela vivat? Non enim qualescunque, etiam tentationes humanae, sed grave peccatum est quod in querela venit. Det veniam tua suavitas, si prolixiorem epistolam fortassis quam velles, tuae misimus sanctitati. Non enim rivulum nostrum tuo largo fonti augendo refundimus, [Col. 0740C] verum etiam noster, licet exiguus, ex eodem quo etiam tuus abundans emanat capite fluentorum, hoc aperte probare voluimus tuis rescriptis de communi participatione unius gratiae consolari.
INNOCENTIUS, AURELIO, ALIPIO, AUGUSTINO, EVODIO, PASSIDIO episcopis. Sanctae fraternitatis vestrae litteras plenas fidei totoque religionis catholicae vigore firmatas a vobis missas et conciliis vestris per fratrem et coepiscopum nostrum Julium pergrato suscepimus animo: quod earum tenor omnisque contextio in consideratione quotidianae gratiae Dei, et in eorum correctione qui contra sentiunt integra ratione consistit; et ut illis omnem tollere possit errorem, et idoneo dato quovis nostrae legis exemplo, quem [Col. 0740D] sequi debeat dignum possint praebere doctorem. Sed de his, ut arbitror, jam satis supra diximus. Sed subinde contra eos subvenit, 182 et suppeditat quod dicatur, nec potest aliquando deesse quod vincat cum tam miserum impiumque sit quod nostrae virtute fidei et ipsa plenius veritate vincatur. Qui enim omnem vitae spem respuit atque contempsit inimica damnabilique cor suum disputatione confundens, cum credit nihil esse quod a Deo accipiat, ne aliquid superesset quod petat ad sanandum, sed qui sibi hoc abstulit ulterius quid reliquit? Si ergo sunt aliqui, quos in sui defensionem perversitas tanta defixit, qui huic se dogmati dedant atque conjungant, sperantes hoc [Col. 0741A] ad catholicam pertinere doctrinam, quod abhorrens longius et penitus approbatur adversum, infecti illorum et monitis et verbis ut haberent, inducti, quatenus ad rectum vitae tramitem redeant, festinabunt, ne diutius mentem obsidens, velut pestis eorum sensibus error invadat. Nam si Pelagius quocunque restitit loco eorum animos, qui facile vel simpliciter crederent disputandi, hac affirmatione decepit, seu hic illi in urbe sunt, quod nescientes nec manifestare possumus, nec negare, cum et si sunt lateant, nec aliquando audeant, vel illum praedicantem ista defendere, vel talia aliquo nostrorum praesente jactare, et in tanta populi multitudine deprehendi aliquis facile nec alicubi possit agnosci, sive in quovis terrarum loco degant. Dei [Col. 0741B] nostri misericordia, gratiaque credimus, quod facile corrigantur, audita ejus damnatione qui fuerit pertinax, et resistens hujus dogmatis auctor inventus, non interest, ubi isti fuerint, dum ubicunque inveniri potuerint, sunt sanandi. Nobis tamen nec suaderi potest eum esse purgatum, quamvis ad nos a nescio quibus laicis sint gesta perlata, quibus ille et auditum se crederet et absolutum. Quae utrum vera sint dubitamus, quod sub nulla illius concilii exsecutione venerunt, nec eorum aliquas accepimus de hac re litteras, apud quos istius rei praestitit causas. Quod si de sua ille potuisset purgatione confidere, hoc magis credimus quod egisset. Quod multo verius esse poterat, ut illos cogeret epistolis suis qui dijudicaverant judicare. Verum cum sint [Col. 0741C] aliqua in ipsis posita gestis, quae objecta partim mussitando ille suppressit, partim multa in se verba retorquendo, tota obscuritate confudit, aliqua magis falsis argumentis quam vera ratione, ut ad tempus videre poterat, purgavit, alia negando, alia falsa interpretatione vertendo. Sed utinam quod magis optandum est etiam ille se ad veram catholicae fidei viam ab illo sui tramitis errore convertat, ut cupiat velitque purgari, considerans quotidianam Dei gratiam adjutoriumque cognoscens, ut videatur verum, et approbetur ab omnibus manifesta ratione correctus, non gestorum judicio, sed ad catholicam fidem corde converso. Unde non possum illorum nec approbare nec culpare judicium, cum nesciamus utrum vera sint gesta, aut si vera sunt, [Col. 0741D] illum subterfugisse constet magis quam se in tota virtute purgasse. Qui si confidit, novitque non omni dignum esse indignatione quod dicat aut jam hoc totum se refutasse quod dixerat, non a nobis accersiri, sed ipse debet potius festinare, ut possit [Col. 0742A] absolvi. Nam si adhuc taliter sentit, quando se nostro judicio quibusvis acceptis litteris cum sciat damnandum se esse, committet. Quod si accercendus esset, ab his melius fieret qui magis proximi et non longo terrarum spatio videntur esse disjuncti, sed non deerit cura si medicinae praebeat ille materiam. Potest enim damnare quae senserat ac datis litteris erroris sui, ut regressum ad nos decet veniam postulare, fratres charissimi. Librum sane qui ejus esse dicebatur nobis a vestra charitate transmissum evolvimus, in quo multa blasphema erant, nihil quod placeret, nihil quod penitus non displiceret, a quovis damnandum atque calcandum, cujus similia nisi qui ista scripserat, nemo alter in mentem reciperet atque sentiret. Nam hoc loco [Col. 0742B] de lege latius disputare velut coram posito repugnantique Pelagio necessarium esse non duximus cum vobiscum totam rem scientibus, parique nobiscum assensione gaudentibus, colloquamur. Tunc enim melius haec exempla ponuntur, quando cum his quos harum constat rerum prudentes esse tractamus. Nam de naturae possibilitate, ac de libero arbitrio, et de omni Dei gratia, et quotidiana gratia, cui non sit recte sentienti uberrimum disputare. Anathematizet ergo ista quae sensit, ut illi qui ejus sermonibus fuerant, praeceptisque collapsi, quid tandem habeat fides vera cognoscant. Facilius enim revocari potuerunt, cum ista a suo senserint auctore damnari. Quod si ille pertinaci in hac voluerit impietate persistere, est agendum quatenus [Col. 0742C] vel his possit subveniri, quos non suus sed hujus magis error induxit, ne et illis haec medicina pereat, cujus iste talem non admittit, nec postulat curam. Deus vos custodiat incolumes, fratres charissimi. Data VI Kalend. Februarii.
INNOCENTIUS AURELIO episcopo Carthaginensi. In familiaribus scriptis dilectio vera consistit, et firmius charitatis officia melius se orsa mereantur. Quamobrem per fratrem nostrum Julium epistolae extrinsecus missae respondere gestivi, ne apud me forsitan remaneret peculiaris negatae salutationis offensa, supradictum igitur fratrem nostrum tuae dilectioni restituo, cum apostolicae sedi dignum ad [Col. 0742D] relationem duplicis synodi judicatis. Superest, ut oratus a nobis Dominus praestare dignetur, quatenus omnis Ecclesiae suae macula continuis laboribus nostris possit abstergi. Dominus custodiat te incolumem, frater charissime. Data VI Kal. Febr.
- [Col. 0741D] 1. Quod monachi vel laici nisi per gradus ecclesiasticos non debeant ad summum sacerdotium pervenire.
- 2. Quod si quis interdicta despexerit, gradus sui periculo subjacebit.
- [Col. 0742D] 3. Quae in singulis clericorum gradibus tempora sint praefixa.
Episcopus ZOZIMUS urbis Romae HESITIO episcopo Salonitano, salutem. Exigit dilexio tua praeceptum apostolicae sedis in quo Patrum decreta consentiunt, [Col. 0743A] et significas nonnullos ex monachorum coetu, quorum sollicitudo quamvis frequentia major est, sed laicos ad sacerdotium festinare.
CAP. I. Hoc autem specialiter et sub praedecessoribus nostris et nuper a nobis interdictum constat litteris ad Gallias Hispaniasque transmissis, in quibus regionibus familiarior est ista praesumptio, quamvis nec Africa super hac admonitione nostra habeatur aliena, ne quis penitus contra Patrum praecepta qui ecclesiasticis disciplinis per ordinem non fuisset imbutus, et temporum approbatione divinis stipendiis eruditus, nequaquam ad summum sacerdotium aspirare praesumeret; et non solum in eo ambitio inefficax haberetur, verumetiam in ordinatores ejus, ut carerent eo ordine quem sine [Col. 0743B] ordine contra praecepta Patrum crediderant praesumendum. Unde miramur ad dilectionem tuam statuta sedis apostolicae non fuisse perlata. Laudamus igitur constantiam tuam, frater charissime, nec aliud de pontificii censura veteris auctoritatis genus exspectandum fuit, quam ut talibus ambitionibus pro praeceptis Patrum in procinctu fidei constituti occurreres. Igitur si quid auctoritati tuae (quod non opinamur) aestimas defuisse, supplemus. Vos, obsistite talibus ordinationibus, obsistite superbiae et arrogantiae venienti. Tecum faciunt praecepta Patrum, tecum apostolicae sedis auctoritas. Si enim officia saecularia principalem locum non vestibulum actionis ingressis, sed per plurimos gradus examinatis temporalibus deferunt, quis ille tam arrogans, [Col. 0743C] tam impudens invenitur, ut in coelesti militia, quae propensius ponderanda est, et sicut aurum repetitis ignibus exploranda, statim dux esse desiderat cum tiro ante non fuerit, et prius velit docere quam discere? Assuescat in Domini castris, in lectorum primitus gradu, divini rudimentis servitii; nec illi vile sit exorcistam, acolythum, subdiaconum, diaconum per ordinem fieri; nec hoc saltu, sed statutis majorum ordinatione temporibus, jam vero ad presbyterii fastigium talis accedat, ut et nomen aetas impleat, et meritum probitatis stipendia ante acta testentur. Jure inde summi pontificis locum sperare debebit. Facit hoc nimia remissio consacerdotum nostrorum qui pompam multitudinis quaerunt, et putant ex hac turba aliquid sibi dignitatis acquiri. [Col. 0743D] Hinc passim numerosa popularitas etiam his ubi solitudo est talium reperitur, dum parochias extendi cupiunt, aut quibus aliud praestare non possunt, divinos ordines largiuntur. Quod oportet districti semper esse judicii, rarum est enim omne quod magnum est.
II. Proinde nos ne quid meritis dilectionis tuae derogaremus, ad te potissimum scripta direximus, quibus in omnium fratrum et coepiscoporum nostrorum facies ire notitiam, non tantum eorum qui in ea provincia sunt, sed etiam qui in vicinis dilectionis tuae provinciis adjunguntur. Sciet quisquis hoc [Col. 0744A] postposita Patrum et apostolicae sedis auctoritate neglexerit, a nobis districtius vindicandum, ut loci sui minime dubitet sibi constare rationem, si putat post tot prohibitiones impune posse tentari. Contumeliae enim studio fit quidquid interdictum toties usurpatur.
III. Haec autem singulis gradibus observanda sunt tempora, si ab infantia ecclesiasticis ministeriis nomen dederit, et inter lectores ad vigesimum aetatis annum continuata observatione perduret. Si major et grandaevus accesserit, qui tamen post baptismum statim divinae militiae desiderat mancipari, sive inter lectores sive inter exorcistas quinquennio teneatur. Exinde acolythus vel subdiaconus, quatuor annis sit, et sic ad benedictionem diaconatus [Col. 0744B] si mereatur accedat, in quo ordine quinque annis si inculpate se gesserit, adhaerere debebit. Exinde suffragantibus stipendiis per tot gradus datis propriae fidei documentis, presbyterium poterit promereri. De quo loco si eum exactior ad bonos mores vita perduxerit, summum pontificatum sperare debebit. Hac tamen lege servata, ut neque bigamus, neque viduae maritus, neque poenitens ad hos gradus possit admitti. Sane etiam defensores Ecclesiae qui ex laicis fiunt supradicta observatione teneantur si meruerint in ordine esse clericatus. Data VIII Kalend. Martii, Honorio XII et Theodosio VIII Augustis consulibus.
ZOZIMUS episcopus urbis Romae commonitorium [Col. 0744C] presbyteris et diaconibus qui Ravennae sunt. Ex relatione fratris nostri Archidami presbyteri qualiter suscepti sitis, vel quid egeritis cognovimus, vel qualiter illi suscepti sunt, qui contra canones adversum nos ad comitatum nescio qua audaci temeritate ire voluerunt. Ad vos haec quae nunc misimus, olim scripta feceramus, eorum quas injuriose miserant, respondentes epistolis. Sed quoniam non potuerunt rei in sua, hoc est in nostra Ecclesia Romana cum nostris compresbyteris commorari, hos ad vos illis tradendas litteras destinamus, in quibus decreto nostro sancimus, memoratos perturbatores omnium ab apostolicae sedis nostrae communione alienos fuisse, atque nostra subscriptione probatam sententiam suscepisse. Illos etiam qui effrenato huic facto [Col. 0744D] consilioque assensum commodare voluerunt, vestrae charitatis est aestimare qualiter habeantur. Quibus hoc objicere vos debetis, quod juxta canonum praecepta fortiter incurrerunt, et qualiter presbyteros non decebat rebelles existere, tentaverunt. Vos autem monemus in speculis esse debere, neque eorum prorumpat audacia, quos anathematizatos scit sancta apostolica Ecclesia. De his vero qui eorum se societati junxerunt, quid agere debeamus, cum reversi fueritis, consilio meliore tractabimus. Et alia manu. Data V Kalend. Octobris, Honorio XII et Theodosio Augustis consulibus.
183 BONIFACIUS episcopus HONORIO Augusto. Ecclesiae meae Romanae (cui Deus noster meum sacerdotium vobis res humanas regentibus deputavit) cura constringit, ne causis ejus quamvis adhuc corporis incommoditate detinear propter conventus qui a sacerdotibus universis et clericis, et Christianae plebis perturbationibus agitantur apud aures Christianissimi principis desim. Siquidem secus quam oportet eveniat, non vos id facere qui cuncta aequa moderatione componitis, sed nos per nostram tacentes desidiam videbimur, quod civitatis quietem et Ecclesiae pacem pervertere valeat admisisse. Cum [Col. 0745B] enim humanis rebus divinae cultor religionis, Domino jubente, praesideas, nostra eulpa erit, si non id sub vestra gloria quam certum est divinis semper rebus animo promptiore favisse firmo et stabili jure custodiatur, quod per tot annorum seriem et sub illis etiam principibus obtinuit, quos nulla nostrae religionis cura constrinxit, ut fidens utatur licitis, et sub vestrae imperio clementiae minime quae sunt illicita formidentur. Ipsa enim Ecclesia devotionem tuam Christianissime imperator in eo quidem sermone, sed suo venerabili appellat affectu, quia Christus Dominus noster, vestri fidus rector et gubernator imperii, unam desponsatam sibi et intactam virginem servat, ne eam in aliquos patiamini insidiantium procellarum fluctus illidi, et quietam faciem tempestatis [Col. 0745C] insolitae tumore turbari gloriosissime et tranquillissime imperator Auguste. Ipsa ergo quae uni desponsata est vestra tamen mater Ecclesia hanc pietatem vestram legatione quam suis sacerdotibus commisit appellat, praeterita praesentiaque repetit, vobis (inquit) religiose imperantibus crevit meus qui modo tuus est populus, tam fidus Deo, quam tibi qui es princeps Christi. Ecce enim inter ipsa mysteria, inter preces suas quas pro nostri felicitate dependit imperii, teste apud quem et de cujus sede agitur sancto Petro, sollicitis pro religionis observantia vocibus clamat. Cum sollicita petitione miscetur oratione nos in varias res semel evulsa distrahat a Dei cultu solito tentatore sollicitante discordias, Ageret pluribus, princeps Christianissime, nisi apud te suarum [Col. 0745D] esset secura causarum et in oppressionibus idolorum, in haereticorum correctionibus fide tua divino cultu pariter cum imperio semper florente vicisset. Habet refugium tuae mansuetudinis animum cum suae religionis veneratione conjunctum, cum quidquid huic proficiat vos agatis. Conferatis fratribus et consacerdotibus meis, probatissimis viris a me et ab omnibus qui Ecclesiam faciunt ista munda legatione, quibus precamur sacrae causam religionis prosequentibus in urbe vestrae mansuetudinis. Hoc animo quo postulatis a multis in perpetuum statui universalis Ecclesiae consulatis. Data Kalend. Junii.
Victor HONORIUS inclytus triumphator, semper Augustus, sancto ac venerabili BONIFACIO papae urbis Romae.
Scripta beatitudinis tuae debita reverentiae gratulatione suscepimus. Quibus recensitis, egimus omnipotenti Deo maximas gratias quod sanctimoniam tuam post longum incommodum optate redditam didicimus sanitati. Et ideo reverentibus, venerabilibus viris gaudium nostrum sacrorum apicum attestatione signamus ac petimus, ut quotidianis orationibus apostolatus tuus studium ac votum suum circa salutem atque imperium nostrum dignetur [Col. 0746B] impendere. Illud autem pietatis nostrae satis placitum esse cognosce, quod sanctimonia tua de Ecclesiarum aut populi perturbatione sollicita est. Quae ne aliqua ratione possit evenire satis clementia vestra credidit esse provisus. Denique praedicante beatitudine tua id ad cunctorum clericorum notitiam volumus pervenire, ut si quod forte religioni tuae (quod non optamus) humana sorte contigerit, sciant omnes ab ambitionibus esse cessandum, ac si duo forte contra fas temeritate certantium fuerint ordinati, nullum ex eis penitus futurum sacerdotem, se illum solum in sede apostolica permansurum, quem ex numero clericorum nova ordinatione divinum judicium et universitatis consensus elegerit. Unde id observandum est, ut omnes tranquillam mentem et pacificos animos [Col. 0746C] ex serenitatis nostrae admonitione custodiant, nec aliquid seditiosis conspirationibus tentare conentur, cum certum sit nulli partium suarum studia profutura.
BONIFACIUS episcopus, PATROCLO, REMIGIO, MAXIMO, HILARIO, SEVERO, VALERIO, JULIANO, CASTORIO, LEONTIO, CONSTANTINO, JOANNI, MONTANO, MARINO, MAURICIO, et caeteris episcopis per Gallias et septem provincias constitutis.
Valentinae nos clerici civitatis adierunt proponentes per libellum crimina quae Maximum, teste tota provincia, asserunt commisisse. Delegata toties cognitione illum constituta semper subterfugisse judicia, [Col. 0746D] ne confusus conscientia festinasse, ut si esset innocens examinatis omnibus purgaretur, quoties decreta ex nostrarum quoque chartarum instructione cognovimus. Qui e contrario probavit de se illa quae dicta sunt, quae ad ea confutanda cum essent innumera, a decessoribus meis provincialis est delegata cognitio. Conventus etiam dicitur evitasse, et adesse minime voluisse. Et nullus dubitat quod ita judicium innocens subterfugit, quemadmodum ut absolvatur qui est innocens quaerit, seu astuta cavillatio eorum qui versutis agendum credunt esse consiliis, nunquam innocentiae nomen accipiet. Confitetur enim de omnibus, quisquis se subterfugere [Col. 0747A] judicium dilationibus putat. Veniet tamen aliquando ille qui talis perhibetur in medium, nec prodest illi toties latuisse, toties subterfugisse, quem sui actus e commissa, quocunque fugerit, ea quae objiciuntur illi, si vera sunt crimina, persequuntur. Debueram quidem jam nunc dignam pro ejus accusatis in nostro judicio actibus qui cognitionem et decretum judicium saepe declinando credidit illudendum, ferre sententiam. Hanc ne aliquis praeco ei quem forsitan judicaret, et sibi qui absens est, licet sit quaesitus a nobis reservatum esse nihil diceret, maluimus intercapedine temporis data deferri. Cum hoc etiam ejus accusatores assererent, de quorum intentionibus et moribus sit securum maximum tanto magis damnanda committere, quanto tardius se constituto judicio praesentarit. Quem Manichaeorum involutum [Col. 0747B] caligine arguunt turpis sectae, olim ita ne eum posset abluere animum sordidasse in probationem objectae rei gesta synodalia proferentes, et commissis involutum indique flagitiis nullum eum sanitatis habuisse respectum, quem furore suo et insana temeritate ad saecularium quoque judicum tribunalia subditum quaestioni, quod in vili quoque persona turpissimum est objicerent pervenisse, et homicidii damnatum asserunt, gestis prolatis in medium. Et hunc talem, post tanta taliaque commissa, episcopatus adhuc sibi nomen in suis latibulis vendicare, in propriae civitatis infamiam nimiis doloribus conqueruntur, et sanctum nomen vindicando sibi velle polluere. Ideoque, fratres charissimi, qui audiendus hic praesentare se noluit, ne convictus forsitan ab [Col. 0747C] accusantibus se clericis posset digna tandem aliquando praesentatus episcopali judicio pronuntiationis congruae feriri sententia, quamquam illi haec edocta fuerint quae potest hujus nominis esse jactura qui pudorem nunquam sacerdotii habuisse perhibetur, et locum suum ne modico quidem tempore custodisse. Dilationem tantum dedimus, et decrevimus vestrum debere intra provinciam esse judicium, et congregari synodum ante diem Kalendarum Novembrium, ut si adesse voluerit praesens, si confidit, ad objecta respondeat. Si vero adesse neglexerit dilationem sententiae de absentia non lucretur. Nam manifestum est confiteri eum de crimine, qui indulto, et toties delegato judicio purgandi se occasione non utitur. Nihil enim interest utrum in praesenti examine [Col. 0747D] omnia quae dicta sunt comprobentur, cum ipsa quoque pro confessione procurata toties constet absentia. Nos autem per omnes provincias litteras dirigemus, ne excusationem sibi ignorationis obtendat, ut ad provinciam venire cogatur, et illic se [Col. 0748A] constituto praesentare judicio. Quidquid autem vestra charitas de hac causa duxerit decernendum, cum ad nos relatum fuerit, nostra ut condecet necesse est auctoritate firmentur. Data sub die Idus Junias, Monario II C. consule.
BONIFACIUS, episcopus urbis Romae, HILARIO, episcopo Narbonensi, salutem. Difficile quidem fidem querimoniis commodamus, quarum sacerdotes Domini pulsat intentio, maxime cum eos quidpiam contra Patrum statuta tentasse, sed frequenter has asserit, sicut nunc multitudo causantium. Ecce enim, ut charitas tua recognoscit, ex subditis Lucubensis Ecclesiae, clerici ordo vel plebis preces suas, vel lacrymas ad nos, quantum datur intelligi magno cum dolore miserunt, dicentes episcopum nostrum [Col. 0748B] Patroclum sua petitione cessante, in locum decedentis episcopi, nescio quem in aliena provincia praetermisso metropolitano, contra Patrum regulas ordinasse. Quod nequaquam possumus ferre patienter; quia convenit nos paternarum sanctionum esse diligentes custodes. Nulli etenim videtur incognita synodi constitutio Nicaenae, quae ita praecepit, ut eadem proprie verba ponamus. Per unamquamque provinciam jus metropolitanos singulos habere debere, nec cuiquam duas esse posse subjectas, quod illi quia aliter credendum non est, servandum, sancto Spiritu suggerente, sibimet censuerunt. Unde, frater charissime, si ita res sunt, et Ecclesiam supradictam provinciae tuae limes includit, nostra auctoritate communias, quod quidem facere sponte deberes desideriis [Col. 0748C] supplicantium et voluntate respecta. Ad eumdem locum in quo ordinatio talis celebrata dicitur, metropolitani jure munitus et praeceptionibus nostris fretus, accede intelligens arbitrio tuo secundum regulas Patrum quaecunque facienda sunt a nobis esse concessa, ita ut peractis omnibus, apostolicae sedi quidquid statueris te referente clarescat, cui totius provinciae ordinationem liquet esse mandatam. Nemo ergo eorum terminos audax temerator excedat, nec aliquid in illorum contumeliam partibus suis quae sibi non videntur concessa defendat. Cesset hujusmodi praemissa nostra auctoritate praesumptio eorum qui ultra dignitatis suae limitem digitu extendunt. Quod idcirco dicimus, ut advertat charitas tua, adeo nos canonum praecepta servare, ut [Col. 0748D] ista constitutio quoque nostra definiat quatenus metropolitani sui unaquaeque provincia in omnibus rebus semper ordinem exspectet. Data V Kalendas Februarii, Honorio XII et Theodosio X Augustis consulibus.
Expliciunt decreta Bonifacii papae.
- [Col. 0747D] 1. De Prospero et Hilario qui quosdam Galliae presbyteros accusant.
- 2. De sancto Augustino episcopo mira laudis assertio.
- 3. Praeteritorum sedis apostolicae episcoporum auctoritas de gratia Dei contra Pelagii sectatores.
- 4. Quod Adam omnes homines laeserit. nec quemquam [Col. 0748D] 184 per liberum arbitrium posse consurgere nisi eum gratia Dei erexerit.
- 5. Quod nemo sit bonus suis viribus nisi participatione ejus qui solus est bonus.
- 6. Quod nisi gratia Dei continua juvemur insidias diaboli devitare non possumus.
- 7. Quod per Christum libero bene utamur arbitrio.
- [Col. 0749A] 8. Quod omnia sanctorum merita dona sint Dei.
- 9. Quod omnis sancta cogitatio et motus piae voluntatis ex Deo sit.
- 10. Quod gratia Dei non solum peccata dimittat, sed etiam adjuvet ne committantur, et praestet ut lex impleatur; non sicut Pelagius ait, facile, quasi sine gratia Dei difficilius possit impleri.
- 11. Quod praeter statuta sedis apostolicae omnes orationes Ecclesiae Christi gratiam resonant, qua genus humanum reparatur et ab aeterna damnatione reducitur.
- 12. Quod gratiam Dei etiam baptizandorum testatur instituta purgatio cum exorcismis et insufflationibus spiritus ab eis expelluntur immundi.
- [Col. 0749B] 13. Quod profundiores quaestiones nec contemnendae sunt, nec penitus asserendae
Dilectissimis fratribus VENERIO, MARINO, LEONTIO, AUXONIO, ARCHADIO, SILLUCIO, et caeteris Galliarum episcopis COELESTINUS.
Apostolici verba praecepti sunt apud Judaeos, atque gentiles sine offensione nos esse debere, hoc quisquis Christianus ex tota animi virtute custodit. Quod cum ita sit non parum periculi illi manere poterit ante Dominum, qui hoc detrectat etiam fidelibus exhibere. Nam qualiter nos qui neminem perire volumus ista contristent quae auctoribus Christianis praecellunt animos Christianos, Dominicus in Evangelio sermo testatur. Ait enim ipse Salvator quod «expediat scandalizanti unum de pusillis in maris [Col. 0749C] profundum demergi (Matth. XVIII, 6) .» Ideo quae sit jam ejus poena quaeramus, cui tale supplicium legimus expedire.
CAP. I. Filii nostri, praesentes, Prosper et Hilarius, quorum circa Dominum nostrum sollicitudo laudanda est, * tantum nescio quibus presbyteris illic licere qui dissensioni Ecclesiarum studeant sunt apud nos prosecuti, ut indisciplinatas quaestiones vocantes in medium pertinaciter eos dicant praedicare adversantia veritati. Sed vestrae dilectioni justius imputamus, quoniam illi supra vos habent copiam disputandi. Legimus «super magistrum non esse discipulum (Matth. X, 24) ,» hoc est non sibi debere quemquam ad injuriam doctorum vindicare doctrinam. Nam et hos ipsos a Deo nostro positos [Col. 0749D] novimus ad docendum, cum sit, docente Apostolo, eis «tertius locus (I Cor. XII, 28) » intra Ecclesiam deputandus. Quid illic speciei est ubi magistris tacentibus hi loquuntur? Qui, si ita est, eorum discipuli non fuerunt; timeo ne connivere sit hoc tacere, timeo ne magis ipsi loquantur qui permittunt illis taliter loqui. In talibus causis non caret suspicione taciturnitas, quia occurreret veritas, si falsitas displiceret. Merito namque causa nos respicit, si silentio faveamus errori. Ergo corripiantur hujusmodi, non sit his liberum habere pro voluntate sermonem. Deserat, si ita res sunt, incessere novitas vetustatem. Desinat Ecclesiarum quietem inquietudo turbare. Conantur saepe naufragio mergere, quos [Col. 0750A] intra portum stantes statio facit fida securos. Fida quippe est omnium statio, quorum perfectis gressibus vestigia non moventur. Recurrerunt ad apostolicam praedicti sedem, haec ipsa nobis quae tentat perturbatio conquirentes. Habete, fratres charissimi, pro catholicae plebis pace tractatum. Sciant se, si tamen censeantur presbyterii dignitate vobis esse subjectos. Sciant omnes qui male docent quod sibi discere magis ac magis competat quam docere. Nam quid in Ecclesiis vos agitis, si illi summam teneant praedicandi? Nisi forte illud obsistat quod non auctoritate, non adhuc ratione colligitur, ut aliqui e fratrum numero nuper de laicorum consortio in collegium nostrum fortassis admissi, nesciant quid sibi debeant vindicare. Super his multa jam dicta [Col. 0750B] sunt eo tempore quo ad fratris tuendi dedimus scripta responsum. Nunc tamen repetentes saepius admonemus: Vetentur hujusmodi qui laborant per terras aliud quam ille noster jussit Agricola seminare. Nec tamen mirari possumus, si haec erga viventes hi nunc tentare audent, qui nituntur etiam quiescentium fratrum memoriam dissipare.
II. Augustinium sanctae recordationis virum quem pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus, nec unquam hunc sinistrae suspicionis saltem rumor aspersit, quem tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos etiam ante a meis semper decessoribus haberetur. Bene ergo de eo omnes in commune senserunt, utpote qui ubique cunctis et amori fuerit et honori, [Col. 0750C] unde resistatur talibus quos mala crescere videmus, nefas est haec pati religiosas animas, quarum afflictione, quia membra nostra sunt, nos quoque convenit macerari, quamvis maneat hos beatitudo promissa quicunque probantur persecutionem propter justitiam sustinere, quibus quid promittat Dominus in futurum sequens sermo declarat. Non est agentium causa solarum, universalis Ecclesiae quacunque novitate pulsatur. Intelligamus haec ipsa vobis quae nobis non placent displicere. Quod ita demum probare poterimus, si imposito improbis silentio de tali re in posterum querela cessabit. Dominus incolumes vos custodiat, fratres charissimi.
III. Quia nonnulli catholico nomine gloriantur, in damnatis haereticorum sensibus seu pravitate sive [Col. 0750D] imperitia demorantes piissimis disputationibus obviare praesumunt. Et cum Pelagium atque Coelestium anathematizare non dubitent, magistros tamen vestros tanquam necessarium modum excesserint obloquuntur, eaque tantummodo sequi, et probare profitentur quae sacratissima beati apostoli sedes contra inimicos gratiae Dei per mysterium praesulum suorum sanxit et docuit. Necessarium igitur fuerit diligenter inquirere quid rectores Romanae Ecclesiae de haeresi quae eorum temporibus exorta fuerat judicaverint, et contra nocentissimos liberi arbitrii defensores quid de gratia Dei sentiendum esse censuerint, ita ut etiam Africanorum concinorum quasdam sententias jungeremus, quas utique suas fecerunt [Col. 0751A] apostolici antistites et probarunt. Ut ergo plenius qui in aliquo dubitant, instruantur, constitutiones sanctorum Patrum compendioso manifestemus indiculo. Quod si quis non nimium est contentiosus, agnoscat omnium disputationum connexionem ex hac subditarum auctoritatum brevitate pendere, nullamque sibi contradictionis superesse rationem, si cum catholicis credat et dicat.
IV. In praevaricatione Adae omnes homines naturalem possibilitatem et innocentiam perdidisse, et neminem de profundo illius ruinae per liberum arbitrium posse consurgere, nisi eum gratia Dei miserentis erexerit, pronuntiante beatae memoriae Innocentio, atque dicente in epistola ad Carthaginense concilium. Liberum enim arbitrium ille perpessus, [Col. 0751B] dum suis inconsultius utitur bonis, cadens in praevaricationis profunda demersus est, et nihil quemadmodum exinde resurgere posset invenit, suaque in aeternum libertate deceptus hujus ruina latuisset oppressus, nisi eum postea Christi per suam gratiam relevasset adventus, qui per novae regenerationis purificationem omne praeteriti peccati vitium sui baptismatis lavacro purgavit.
V. Neminem esse per semetipsum bonum, nisi participationem sui ille donet «qui solus est bonus (Marc. X, 18) .» Quod in eisdem scriptis ejusdem pontificis sententia protestatur dicens: Nunquid nos de eorum posthaec rectum mentibus aestimemus, qui sibi se putant deberi quod boni sunt, nec illum considerant, cujus quotidie gratiam consequuntur [Col. 0751C] qui sine illo tantum se assequi posse confidunt.
VI. Neminem etiam baptismatis gratia renovatum idoneum esse ad superandas diaboli insidias, et ad evincendas carnis concupiscentias, nisi per quotidianum adjutorium Dei perseverantiam bonae conversationis acceperit. Quod ejusdem antistitis in eisdem paginis doctrina confirmat dicens: Nam quamvis hominem redimeret a praeteritis ille peccatis, tamen sciens iterum posse peccare ad reparationem sibi, quemadmodum posset illum, et post ista corrigere multa servavit, quotidiana praestans illi remedia quibus nisi freti confisique nitamur, nullatenus humanos vincere poterimus errores. Necesse est enim ut quo auxiliante vincimus, eo iterum non adjuvante vincamur.
[Col. 0751D] VII. Quod nemo nisi per gratiam libero bene utatur arbitrio. Idem magister in epistola ad Milevitanum concilium data praedicat dicens: Adverte tandem, o pravissimarum mentium perversa doctrina, quod primum hominem ita libertas ipsa decepit, ut dum indulgentius frenis ejus utitur in praevaricationem praesumptionis incederet; nec ex hac potuit erui, nisi ei providentia regenerationis statum pristinae libertatis Christi Domini reformasset adventus.
VIII. Quod omnia studia et omnia opera ac merita sanctorum ad Dei gratiam laudemque referenda sunt, quia nemo aliunde ei placet, nisi ex eo quod ipse donaverit, in quam nos sententiam dirigit beatae recordationis papae Zozimi regularis auctoritas, cum [Col. 0752A] scribens ad totius orbis episcopos ait: Nos autem instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt unde nascuntur) ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus. Nunc autem sermonem sincerissimae veritatis luce radiantem tanto Afri episcopi honore venerati sunt, ita ut ad eumdem virum rescriberent, illud vero quod in litteris quas ad universas provincias curasti esse mittendas, posuisti, dicens: Nos tamen instinctu Dei, etc. Sic accepimus dictum, ut illos, qui contra Dei adjutorium extollunt, humani arbitrii libertatem districto gladio veritatis velut cursim transiens amputares. Quid enim tam libero fecistis arbitrio? quam quod universa in nostrae humilitatis conscientiam retulistis, et tamen instinctu [Col. 0752B] Dei factum esse fideliter sapienterque vidistis, veraciter fideliterque ut dixistis, ideo utique quia «praeparatur voluntas a Domino (Prov. XIX, 21) ,» et ut boni aliquid agant paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda fidelium. «Quotquot enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14) ,» ut nec nostrum deesse sentiamus arbitrium et in bonis quibusque voluntatis humanae singulis moribus magis illius valere non dubitemus auxilium.
IX. Quod ita Deus in cordibus hominum, atque in ipso libero operetur arbitrio, ut sancta cogitatio pium consilium omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit, quia per illum aliquid boni possumus «sine quo nihil possumus (Joan. XV, 5) .» Ad hanc enim [Col. 0752C] nos professionem idem doctor instituit, qui cum ad totius orbis episcopos de divinae gratiae opitulatione loqueretur: quod ergo tempus, ait, intervenit, quo ejus non egeamus auxilio? In omnibus igitur actibus, causis, cogitationibus, motibus, adjutor et protector orandus est, superbum est enim ut quidquam sibi humana natura praesumat, clamante Apostolo: «Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed contra principes et potestates aeris hujus, contra spiritualia nequitiae 185 in coelestibus.» Et sicut ipse iterum dicit: «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus. Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 24, 23) .» Et iterum: «Gratia Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed plus illis [Col. 0752D] omnibus laboravi, non ego autem, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) .»
X. Illud etiam quod intra Carthaginensis synodi decreta constitutum est, quasi proprium apostolicae Sedis amplectimur, quod scilicet tertio capitulo definitum est, ut quicunque dixerit gratiam Dei qua justificamur, per Jesum Christum Dominum nostrum ad solam remissionem peccatorum valere quae jam commissa sunt, non etiam ad adjutorium ut non committantur, anathema sit. Et iterum quarto capitulo ait: Ut si quis dixerit gratiam Dei per Jesum Christum, propter hoc tantum nos adjuvare ad non peccandum, quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum. ut sciamus quod [Col. 0753A] appetere et quod vitare debeamus, non autem per illam nobis praestari, ut quid faciendum cognovimus etiam facere diligamus atque valeamus, anathema sit. Cum enim dicat Apostolus: «Scientia inflat, charitas vero aedificat valde (I Cor. VIII, 1) », impium est ut credamus ad eam quae inflat nos habere gratiam Christi, et ad eam quae aedificat non habere, cum sit utrumque donum Dei, et scire quid facere debeamus, et diligere ut faciamus, ut, aedificante charitate, scientia non possit inflare. Sicut autem de Deo scriptum est: «Qui docet hominem scientiam (Psal. XCIII, 10) », ita scriptum est etiam: «Charitas ex Deo est (I Joan. IV, 7) .» Item quinto capitulo, ut quisquis dixerit ideo nobis gratiam justificationis dari, ut quod facere per liberum arbitrium [Col. 0753B] jubemur facilius possimus implere per gratiam, tanquam et si gratia non daretur non quidem facile, sed tamen possimus etiam sine illa divina implere mandata, anathema sit. De fructibus enim mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait, sine me difficilius potestis facere, sed ait, «sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) .»
XI. Praeter eas autem beatissimae et apostolicae Sedis inviolabiles sanctiones, quibus nos piissimi Patres pestiferae novitatis elatione dejecta, et bonae voluntatis exordia, et incrementa probabilium studiorum, et in eis usque in finem perseverantiam ad Christi gratiam referre docuerunt, obsecrationum quoque sacerdotalium sacramenta respiciamus, quae ab apostolis tradita in toto mundo atque in communi [Col. 0753C] Ecclesia catholica uniformiter celebrantur, ut legem credendi, lex statuat supplicandi. Cum enim sanctarum plebium praesules mandata sibimet legatione funguntur, apud divinam clementiam humani generis agunt causam: et tota secum congemiscente Ecclesia postulant et precantur, ut infidelibus donetur fides, ut idololatrae ab impietatis suae liberentur erroribus, ut Judaeis ablato velamine lux veritatis appareat, ut haeretici catholicae fidei perceptione resipiscant, ut schismatici spiritum redivivae charitatis accipiant, ut lapsis poenitentiae remedium conferatur, ut denique catechumenis ad regenerationis sacramenta perductis, coelestis aula misericordiae reseretur, haec autem non perfunctorie, neque inaniter a Domino peti rerum ipsarum monstrat effectus, quandoquidem ex [Col. 0753D] omni eorum genere plurimos Deus dignatur attrahere «quos erutos de potestate tenebrarum transferat in regnum filii charitatis suae (Coloss. I, 13) ,» et ex vasis irae faciat vasa misericordiae, quod adeo totum divini operis esse sentitur, ut haec efficiente Deo, gratiarum semper actio laudisque confessio pro illuminatione talium vel correctione referatur.
XII. Illud etiam quod circa baptizandos in universo mundo sancta Ecclesia uniformiter agit non otioso contemplamur intuitu, cum sive parvuli, sive juvenes ad regenerationis veniunt sacramentum, non prius ad fontem vitae adeunt quam exorcismis et exsufflationibus clericorum spiritus ab eis immundus abigatur, ut tunc vere appareat quomodo princeps [Col. 0754A] mundi hujus mittatur foras, et quomodo prius alligetur fortis, et deinceps vasa ejus diripiantur in possessionem translata victoris, «qui captivam ducit captivitatem, et dat dona hominibus (Ephes. IV, 8) .» His ergo ecclesiasticis ex divina sumptis auctoritate documentis ita, adjuvante Domino, confortati sumus, ut omnium bonorum affectuum atque operum et omnium studiorum omniumque virtutum, quibus ab initio fidei ad Deum tenditur, Deum fateamur auctorem, et non dubitemus ab ipsius gratia omnia hominis merita praeveniri, per quem fit ut aliquid boni et velle incipiamus et facere. Quod utique auxilio et munere Dei non aufertur liberum arbitrium, sed liberatur, ut de tenebroso lucidum, de pravo rectum, de languido sanum, de impudente sit providum. [Col. 0754B] Tanta enim erga omnes homines est bonitas Dei, ut nostra velit esse merita quae sunt ipsius dona, et pro his quae largitus est aeterna praemia sit donaturus, agit quippe in nobis ut quod vult et velimus et agamus, nec otiosa in nobis esse patitur, quae exercenda non negligenda donavit, ut et nos cooperatores simus gratiae Dei, ac si quid in nobis ex nostra viderimus remissione languescere, ad illum sollicite recurramus qui sanat omnes languores nostros, et redimit de interitu vitam nostram, et cui quotidie dicimus, «ne inducas nos in tentationem, sed libera nos a malo (Matth. VI, 13) .»
XIII. Profundiores vero difficilioresque partes occurrentium quaestionum quas latius pertractarunt qui haereticis restiterunt, sicut non audemus contemnere, [Col. 0754C] ita non necesse habemus astruere; * quia ad confitendum gratiam Dei cujus operi ac dignationi penitus subtrahendum est, satis sufficere credimus quidquid secundum praedictas regulas apostolicae Sedis non [nos] scripta docuerunt, ut prorsus non opinemur catholicum quod apparuerit praefixis sententiis esse contrarium.
- 1. Quod non debeant sacerdotes aut clerici amicti palliis et praecincti lumbis in ecclesiis ministrare.
- 2. Quod nulli sit ultima poenitentia deneganda.
- 3. Quod per gradus ecclesiasticos ad episcopatus officium debeat quis pervenire.
- 4. Quod unaquaeque provincia suo metropolitano debeat esse contenta.
- [Col. 0754D] 5. Quod nolentibus clericis vel populis nemo debeat episcopus ordinari.
- 6. Quod ab illicitis sit ordinationibus abstinendum.
COELESTINUS universis episcopis per Viennensem et Narbonensem provinciam constitutis in Domino salutem. Cuperemus quidem de vestrarum ecclesiarum ita ordinatione gaudere, ut gratularemur potius de provectu quam aliquid admissum contra disciplinam ecclesiasticam doleremus, et nostram enim laetitiam et benefacta praeveniunt, et moeroris aculeis nos quae fuerint malefacta compungunt. Nec silere possimus, cum hoc ut ab illicitis revocemus aliquos officii nostri, provocemur instinctu, in speculis a Deo constituti ut vigilantiae nostrae diligentiam comprobantes, [Col. 0755A] et quae coercenda sunt resecemus, et quae observanda sunt sanciamus. Et quamvis circa longinqua spiritualis cura non deficiat, sed se per omnia qua nomen Dei praedicatur extendat, nec notitiam nostram subterfugiunt, quae in eversionem regularum novellae praesumptionis auctoritate tentantur.
I. Didicimus enim quosdam Domini sacerdotes superstitioso potius cultui inservire, quam mentis vel fidei puritati. Sed non mirum si contra ecclesiasticum morem faciunt, qui in Ecclesia non creverunt, sed ab alio venientes itinere secum haec in Ecclesiam, quae in alia conversatione habuerant, intulerunt, amicti pallio et lumbos praecincti credunt sanctae Scripturae fidem, non per spiritum, sed per [Col. 0755B] literam complexuros. Nam si ad hoc ista praecepta sunt ut taliter servarentur, cur non fiunt pariter quae sequuntur, ut lucernae ardentes in manibus una cum baculo teneantur? Habeant autem suum ista mysterium et intelligentibus ita clara sunt, ut ea magis quam decet significatione serventur Nam in lumborum praecinctione castitas, in baculo regimen pastorale. In lucernis ardentibus boni fulgor operis indicatur, de quo dicitur: «Sic opera vestra luceant (Matth. V, 16) .» Habent tamen istum forsitan cultum, morem potius quam rationem sequentes, qui remotioribus habitant locis, et procul a caeteris degunt, unde hic habitus in ecclesiis Gallicanis, ut tot annorum tantorumque pontificum in alterum habitum consuetudo vertatur, discernendi a plebe vel caeteris sumus [Col. 0755C] doctrina non veste, conversatione non habitu, mentis puritate non cultu. Nam si studere incipiamus novitati, traditum nobis a Patribus ordinem calcabimus, ut locum supervacuis superstitionibus faciamus, rudes ergo fidelium mentes ad talia non debemus inducere, docendi enim potius sunt quam illudendi. Nec imponendum est eorum oculis, sed mentibus infundenda praecepta sunt. Erant quidem multa quae pro disciplina ecclesiastica, vel ipsius rei dicere ratione possemus, sed ab his ad alia revocamur.
II. Agnovimus enim poenitentiam morientibus denegari, nec illorum desideriis annui qui obitus sui tempore hoc animae suae cupiunt remedio subveniri; horremus, fateor, tantae impietatis aliquem reperiri, ut de Dei pietate desperet, quasi non possit ad se [Col. 0755D] quovis tempore concurrenti succurrere, et periclitantem sub onere peccatorum hominem redimere quo se illi expediri desiderat et liberari? Quid hoc rogo aliud quam morienti mortem addere, ejusque animam sua credulitate ne absolvi possit occidere, cum Deus ad subveniendum sit paratissimus et invitans ad poenitentiam sic promittat peccatori, inquit, «quacunque die conversus fuerit, peccata ejus non imputabuntur ei (Ezech. XXXIII, 12) ;» et iterum: «Nolo mortem peccatoris, sed tantum convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) .» Salutem ergo homini adimit, quisquis mortis tempore poenitentiam denegaverit. Et desperavit de clementia Dei, qui eum ad subveniendum morienti sufficere, [Col. 0756A] vel momento posse non credit. Perdidisset latro in cruce praemium ad Christi dexteram pendens si illum unius horae poenitentia non juvisset. Cum esset in poena poenituit et per unius sermonis promissionem habitaculum paradisi Deo promittente promeruit. Vera ergo ad Dominum conversio in ultimis peccatorum mente potius est existimanda, quam tempore, propheta hoc taliter asserente: «Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris.» Cum ergo Dominus sit cordis inspector quovis tempore non est deneganda poenitentia postulanti, cum ille se obliget judici, cui occulta omnia noverit revelari.
III. Ordinatos vero quosdam, fratres charissimi, episcopos, qui nullis ecclesiasticis ordinibus ad tantae dignitatis fastigium fuerint instituti contra Patrum [Col. 0756B] decreta hujus usurpatione, qui se hoc recognoscit fecisse didicimus, cum ad episcopatum his gradibus frequentissime cautum esse deberet perveniri, ut a minoribus initiati officiis ad majora firmentur. Debet enim ante esse discipulus quisquis doctor esse desiderat, ut possit docere quod didicit. Omnis vitae institutio hac ad id quod tendit se ratione confirmat. Qui minime litteris operam dederit praeceptor non potest esse litterarum. Qui non per singula stipendia creverit, ad meritum ordinem stipendii non potest pervenire. Solum sacerdotium inter ista rogo vilius est? Quod facilius tribuitur cum difficilius impleatur. Sed jam non satis est laicos 186 ordinare, quod nullus fieri ordo permitit, sed etiam quorum crimina longe lateque per omnes pene [Col. 0756C] provincias nota sunt pontifices ordinantur. Daniel enim nuper missa relatione ex orientalibus ad nos partibus ab omni quod tenuerat virginum monasterio nefariis est objectionibus accusatus multa de multis objecta flagitiis. In quanam lateret terrarum parte quaesitum est, ut si innocentiae confideret, contra judicium postulatum minime declinaret. Missae ad Arelatensem episcopum per Fortunatum subdiaconum nostrum praeceptiones, ut ad judicium destinaretur episcopale. Tantis gravatus testimoniis, tanta facinorum accusatione pulsatus sacrarum (ut dicitur) virginum pollutus incesto episcopus asseritur ordinatus, et ut in nostri libellis scrinii continetur, quorum ad vos quoque exemplaria direxerimus, in pontificii dignitatem hoc tempore quo ad [Col. 0756D] causam dicendam missis a nobis litteris vocabatur, obrepsit, sacro nomini absit injuria. * Facilius est ut hanc dignitatem tali dando ipse amiserit ordinatus, quam eam obtineat ordinatus. Cui convicto sociabitur qui sibi eum credidit largiendo pontificium sociandum. Qualis enim ipse sit quisquis talem ordinaverit ostendit. His ergo in medium nunc deductis, cum plerique nostrum sint qui apostolicae Sedis statuta cognoverint nobiscum tempore aliquanto versati ad disciplinae normam nostris conventa exhortationibus omnia fraternitas vestra festinet revocare.
IV. Primum juxta canonum decreta unaquaeque provincia suo metropolitano contenta sit, ut decessoris [Col. 0757A] nostri data ad Narbonensem episcopum continent instituta, nec usurpationi locus alicui sacerdoti in alterius concedatur injuriam. Sit concessis sibi contentus unusquisque limitibus, alter in alterius provincia nihil praesumat, nec emeritis in suis ecclesiis peregrini et extranei, et qui ante ignorati sunt ad exclusionem eorum qui bene de suorum civium merentur testimonio praeponantur, ne novum quoddam de quo episcopi fiant videatur esse collegium.
V. Nullus invitis detur episcopus: cleri plebis et ordinis consensus et desiderium requiratur. Tunc alter de altera eligatur ecclesia, si de civitatis ipsius clero cui est episcopus ordinandus, nullus dignus (quod evenire non credimus) potuerit reperiri. Primum [Col. 0757B] enim illi reprobandi sunt, ut aliqui de alienis ecclesiis merito praeferantur. Habeat unusquisque fructum suae militiae in ecclesia in qua suam per omnia officia transegit aetatem. In aliena stipendia minime alter obrepat, nec alii debitam alter sibi audeat vendicare mercedem. Sit facultas clericis renitendi si se viderint praegravari, et quos sibi ingeri ex transverso agnoverint non timeant refutare, qui si non debitum praemium vel liberum de eo eos qui recturus est debent habere judicium.
VI. Abstineatur etiam ab illicitis ordinationibus. Nullus ex laicis, nullus digamus, nullus qui sit viduae maritus aut fuerit ordinetur, sed irreprehensibilis et qualem elegit apostolus fiat. Per Moysen [Col. 0757C] Dominus praecepit: «Virginem accipiat sacerdos uxorem (Levit. XXI, 13) .» Subsequitur et supplet Apostolus eodem locutus spiritu, «unius uxoris virum episcopum debere consecrari (I Tim. III, 2) .» Ad hanc ergo eligantur formulam sacerdotes, et si quae factae sunt ordinationes illicite, removeantur: quoniam stare non possunt, nec discussionem nostram subterfugere poterunt, quamvis latere se aestimant qui taliter pervenerunt; et ut nulla religionis reverentia obscuritate fucetur, non sit vana glorificatio palliatis, episcopalem morem qui episcopi sunt sequantur. Daniel, ut diximus, qui accusationem pontificali honore subterfugere se credidit posse, et ad fastigium tantum accusatores suos latendo pervenit, a sanctitatis vestrae coetu interim [Col. 0757D] noverit segregatum qui se nostro judicio debet objicere, si conscientiae suae novit fiduciam obtinere. Massiliensis vero ecclesiae sacerdos qui dicitur (quod dictu nefas est) in necem fratris taliter gratulatus, ut huic qui ejus sanguine cruentatus advenerat portionem cum eodem habiturus occurreret, ex vestro eum audiendum collegio delegamus. [Col. 0758A] Data VII Kalend. Augusti Felice et Tauro consulibus.
- 1. Quod nulli sacerdotum liceat canones ignorare.
- 2. Quod non oporteat clericis ecclesiarum contemptis de laicis episcopos ordinare.
- 3. Quod docendus sit populus non sequendus.
CAP. I. COELESTINUS universis episcopis per Apuliam et Calabriam constitutis. Nulli sacerdoti liceat canones ignorare, nec quemquam facere quod Patrum possit regulis obviare. Quae enim a nobis res digna reservabitur, si decretalium norma constitutorum pro aliquorum libitu licentia populis permissa frangatur.
[Col. 0758B] II. Audivimus quasdam propriis destitutas rectoribus civitates episcopos sibi velle petere de laicis, tantumque fastigium tam vile credere, ut hoc his qui non Deo, sed saeculo militaverint, aestiment non posse conferre, non solum male de suis clericis in quorum contemptum hoc faciunt judicantes, sed de nobis pessime, quos credunt hoc posse facere sentientes. Quod nunquam auderent, si non quorumdam illicitis consentiens sententia conjungeret. Ita nihil quae frequentius sunt decreta proficiunt, ut hoc quasi nunquam de hac parte scriptum fuerit ignoretur. Quid proderit per singula clericos stipendia militasse, et omnem egisse in Dominicis castris aetatem, si hi qui praefuturi sunt ex laicis requirantur. Qui [Col. 0758C] vacantes saeculo et omnem ecclesiasticum ordinem nescientes, saltu proprio in alienum honorem ambiunt immoderata cupiditate transcendere, et in aliud vitae genus, calcata reverentia ecclesiasticae disciplinae, transire. Talibus itaque, fratres charissimi, qui juris nostri, id est canonum gubernacula custodimus, necesse est obviemus; hisque fraternitatem vestram epistolis commonemus, ne quis laicum ad ordinem clericatus admittat, et sinat fieri, unde et illum decipiat et sibi causas generet, quibus reus constitutis decretalibus fiat.
III. Docendus est populus non sequendus. Nosque si nesciunt eos, quid liceat, quidve non liceat commonere, non his consensum praebere debemus. Quisquis vero conatus fuerit tentare prohibita, [Col. 0758D] sentiat censuram apostolicae Sedis minime defuturam. Quae enim sola admonitionis auctoritate non corrigimus, necesse est per severitatem congruentem regulis vindicemus. Per totas ergo hoc quae propriis rectoribus carent ecclesias volumus innotescat, ut nullus sibi spe aliqua forsitan blanditus illudat. Data XII Kalend. Augusti, Florentio et Dionisio consulibus.
[Col. 0757D] SIXTUS episcopus omnibus orientalibus episcopis in Domino salutem.
Gratias vestrae referimus sanctitati, quod in tribulatione [Col. 0758D] et persecutione nostra vos visitare misistis, et causae nostrae finem bonum scire, et esse optastis, precibusque Deum exorastis ut mihi in tribulatione [Col. 0759A] succurreret, mea meque adjuvaret, et ab aemulis tribulantibus et persequentibus me liberaret. O quam bona est charitas, quae absentes per imaginem praesentes sibimetipsis exhibet per amorem; divisa quoque unit et confusa ordinat, inaequalia sociat, imperfecta confirmat. Quam recte praedicator egregius apostolus, videlicet Paulus, vinculum perfectionis vocat: quoniam virtutes quidem caeterae perfectionem generant, sed tamen eas charitas ita ligat, ut ab amantis mente dissolvi jam nequeant. Hac quoque virtute, fratres, plenos vos Spiritus sancti gratia esse reperio, dum solatiari mihi in meis anxietatibus sentio. Nec mirum, charissimi, si me persequuntur aemuli mei, cum caput nostrum quod est Christus olim aemuli quidem sanctae Dei Ecclesiae [Col. 0759B] servorumque ejus sint persecuti; unde et ipsa per se Veritas dicit: «Si patremfamilias Belzebuth vocaverunt, quanto magis domesticos ejus!» (Matth. X, 25) . Quae iterum dicit: «Si de hoc mundo essetis, mundus, quod suum erat diligeret. Sed quia de hoc mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus (Joan. XV, 19) .» Haec, fratres, cum et nos sciamus, et aliis nosse praedicamus, vosque ea perfecte scire non dubitemus propter insidiantium vituperationes, aut accusationes, vel propter adulantium laudationes, nec ad dexteram, nec ad sinistram declinare debemus, sed inter verba laudantium sive vituperantium ad mentem semper recurrendum est, et si in ea non invenitur bonum quod nobis dicitur, magnam tristitiam [Col. 0759C] generare debet. Et rursum si in ea non invenitur malum, quod de nobis homines loquuntur, in magna debemus laetitia prosilire. Quid enim si omnes laudant, et conscientia nos accuset, aut si omnes accusent et conscientia nos liberos demonstret? Habemus Paulum dicentem: «Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I, 12) .» Job quoque dicit: «Ecce in coelis testis meus (Job XVI, 20) .» Si ergo est nobis testis in coelo, testis in corde, dimittamus stultos foris loqui quod volunt. Quid enim aliud detrahentes faciunt, nisi quod in pulverem sufflant, atque in oculos suos terram excitant? Unde plus detractionis perflant inde magis nihil veritatis vident; vocandi tamen sunt etiam ipsi, et tranquille admonendi eisque satisfieri [Col. 0759D] modis omnibus debet, scientes quod de Judaeis Veritas ait: Ne forte scandalizemus eos. Si autem satis fieri sibi ex veritate noluerint, habes consolationem quam in Evangelio aspicias, quia cum Domino dictum fuisset, scis quia audito hoc verbo scandalizati sunt, respondit.: «Sinite illos, caeci sunt duces caecorum (Matth. XV, 14) .» Paulus quoque apostolus admonet dicens: «Si fieri potest quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII, 18) ;» dicturus cum omnibus hominibus pacem habentes quia hoc difficile esse perspexit, praemisit, si fieri potest, et subjunxit, quod potest fieri, cum dicit quod ex vobis est; quia si nos in mente charitatem erga odientes servare cupimus, et si illi [Col. 0760A] pacem nobiscum non habent, nos tamen cum illis sine dubio habemus. Quod ergo mandastis, ut scriberem vobis qualiter instans jurgium contra me suscitatum sit, vel a quo, ut vestro adminiculo pelleretur, et causa mea firmaretur, scitote me criminari a quodam Basso et injuste persequi. Quod audiens Valentinianus Augustus, nostra auctoritate synodum congregari jussit, et facto concilio cum magna examinatione, satisfaciens omnibus, licet evadere satis aliter potuissem, suspicionem tamen fugiens coram omnibus me purgavi, me scilicet a suspicione et aemulatione liberans, sed non aliis qui noluerint, aut sponte hoc non elegerint, faciendo formam exemplumque dans, cum scriptum sit: Si quis crimen objicere voluerit, scribat se prius probaturum; [Col. 0760B] et alibi: Criminationes adversus doctorem nemo recipiat; et iterum: Si quis episcopus, presbyter, aut diaconus, vel quilibet clerici, apud episcopum a qualibet persona fuerint accusati, quicunque fuerit, sive ille sublimis vir honoris, sive ullius alterius generis persona qui hoc genus illaudabilis intentionis arripuerit, noverit docenda probatioribus monstranda documentis se debere inferre. 187 Si quis ergo circa hujusmodi personas non probanda detulerit, intelligat se jacturam infamiae sustinere, et sub magna excommunicatione exsilio deportari. Ista omnia postposui non aliis, ut paulo superius praelibatum est, exemplum dando, sed me a praefata infamia et suspicione liberando.
[Col. 0760C] Condemnatus est autem memoratus Bassus a jam dicta synodo, ita tamen ut in ultima die viaticum ei non denegetur propter humilitatem pietatis Ecclesiae.
Valentinianus quoque ante dictus imperator scripto eum condemnavit, cum Augusta matre Placida et omnia praedia facultatum ejus futuris de talibus dans hominibus formam ita faciendi, Ecclesiae catholicae sociavit.
Saepe dictus ergo Bassus nutu divino non multo post moritur. Cujus corpus, licet dignum non esset sepulturae, propter misericordiam tamen sepelivi eum in cubiculo parentum ejus. Et quanquam ipse erga me stulte et imprudenter egisset, ego vero misericorditer circa eum egi cogitans illud quod Dominus in [Col. 0760D] Evangelio loquitur dicens: «Si non dimiseris hominibus peccata eorum, nec Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra (Matth. VI, 15) .» Et in ipsa Dominica oratione quam Salvator noster discipulos orare docuit, quotidie supplicando Domino dicimus: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VII, 12) ,» et multa sunt alia, et his similia. His itaque dimissis de me peractis, quia contra voluntatem episcoporum qui nobiscum erant, propter humilitatem sensus mei nullo compulsus judicio ac vim passus, sed sponte eligens haec nec formam, ut jam dictum est, aliis dando, sed me purificando feci, in aliis tamen episcopis competens adhibenda est de talibus medicina [Col. 0761A] vulneribus, ne immatura curandi facilitas mortifera capitis peste nihil possit, sed segnius tracta pernicies reatu non legitimae curationis involvat pariter sauciatos et medentes. Ob id ergo statuentes decernimus, ut hi qui non sunt bonae conversationis et quorum vita est accusabilis, vel quorum fides, vita et libertas nescitur, non possint Domini sacerdotes accusare, nec viles personae ad accusationem eorum admittantur.
Similiter hi qui in aliquibus criminibus irretiti sunt, vel qui sunt suspiciosi vocem adversus majores natu non habeant accusandi, quia suspiciosa vox et inimica veritatem solet opprimere; peregrina vero judicia, salva in omnibus apostolica auctoritate, generali sanctione prohibemus, quia indignum est, ut ab [Col. 0761B] externis judicetur, qui provinciales, et a se electos debet habere judices, nisi fuerit appellatum; unde oportet, ut si aliquis episcoporum super certis accusetur criminibus, ut ab omnibus audiatur, qui sunt in provincia episcopis, quia non oportet accusatum alicubi quam in foro suo audiri. Si quis vero judicem adversum sibi senserit, vocem appellationis exhibeat, appellantem autem non debet afflictio ulla, aut detentionis injuriare custodia, sed liceat appellatori vitiatam causam appellationis remedio sublevare, liceat etiam in causis criminalibus appellare, nec appellandi vox denegetur ei quem supplicio sententia destinarit, pulsatus ante suum judicem causam dicat, et non ante suum judicem pulsatus, si voluerit liceat, et ut pulsatis quoties appellaverint induciae [Col. 0761C] dentur. Si quis ergo iratus crimen aliquod cuilibet temere objecerit, convicium non est pro accusatione habendum, sed permisso tractandi spatio, id quod iratus dixit, per scripturam se probaturum esse fateatur; ut si fortasse resipiscens quae per iracundiam dixit, iterare aut scribere noluerit, non ut reus criminis teneatur. Omnis ergo qui crimen objicit, scribat se probaturum. Revera ibi semper causa agatur, ubi crimen admittitur. Et qui non probaverit quod objecit, poenam quam intulerit ipse patiatur.
Placuit etiam, ut si episcopus accusatus appellaverit apostolicam sedem, id statuendum, quod ejusdem sedis pontifex censuerit. Haec tamen omni in sacerdotum [Col. 0761D] causa forma servetur, ne quemquam sententia non a suo judice dicta constringat. Occurrere quoque quisque fidelium ruinis debet oppressorum, et miserorum consilio, quo valeant ex revelatione alienae vindictae a se Dei removere vindictam. Libat ergo prospera qui ab afflictis pellit adversa, unde scriptum est: «Frater fratrem adjuvans exaltabitur»: «Ecclesia enim Dei sine macula et ruga debet existere (Ephes. V, 27) ;» et ideo non oportet eam a quibusdam conculcari, aut maculari, quia scriptum est: «Una est columba mea perfecta mea (Cant. II, 10) ;» hinc iterum Dominus ad Moysen ait: «Est locus penes me, et stabis supra petram (Exod. XXXIII, 21) .» Quis est locus, qui non sit Domini, dum cuncta in ipso per quem creata sunt, continentur? Sed [Col. 0762A] tamen locus apud eum videlicet sanctae Ecclesiae unitas est, in qua supra petram statur, dum confessionis soliditas humiliter tenetur. Vos quoque et omnes fratres nostros Ecclesiam Christi sanguine redemptam regentes monemus, ut omnes a praecipitio in quo fratres et Domini pastores detrahendo et persequendo verbis labuntur, laqueis quibus potestis retentis, et labi eos in ima non permittatis, quia scriptum est: «Ira viri justitiam Dei non operatur (Jac. I, 20) ;» hinc rursus dicitur: «Sit omnis homo velox ad audiendum, tardus ad loquendum, et tardus ad iram (Jac. I, 19) ,» haec autem vos auctore Deo omnia servare non ambigo, sed occasione admonitionis exorta bonis vestris operibus et desideriis me furtive subjungo, ut quod non admoniti facitis, [Col. 0762B] quando vobis et admonens additur, jam non soli faciatis.
Quapropter, fratres, oportet vos et omnes fideles diligere invicem, et non detrahere, aut accusare alterutrum, scriptum est enim: «Dilige proximum tuum (Matth. V, 43) ,» et conjunge fidem cum illo, quod si denudaveris absconsa illius non persequeris post eum. Sicut enim homo qui perdit amicum suum, sic qui perdit amicitiam proximi sui. Et sicut qui dimittit avem de manu sua, sic qui dereliquisti proximum tuum, et non eum capies, non illum sequaris, quoniam longe abest. Effugit enim quasi caprea de laqueo, quoniam vulnerata est anima ejus, ultra eum non poteris colligare, et maledicta est concordatio, denudare autem amici mysteria desperatio est animae [Col. 0762C] infidelis, annuens oculo fabricat iniqua, nemo eum abjiciet: In conspectu oculorum tuorum conculcabit os suum, et super sermone tuos admirabitur. Novissime autem pervertet os suum, et in verbis tuis dabit scandalum. Multa audivi, et non coaequavi ei, et Dominus odiet illum. Qui in altum mittit lapidem, super caput ejus cadet et plaga, dolose dividet vulnera. Qui fodit foveam incidit in eam, et qui statuit lapidem proximo offendet in eo; et qui laqueum alio ponit, peribit in illo; facienti nequissimum consilium super ipsum devolvetur, et non agnoscet unde adveniet illi. Illusio et improperium superborum, et vindicta sicut leo insidiabitur illi; laqueo peribunt qui oblectantur casu justorum. Dolor autem consumet [Col. 0762D] illos antequam moriantur. Ita et furor utraque exsecrabilia, et vir peccatorum continens erit illorum. Qui vindicari vult, a Deo inveniet vindictam, et peccata illius servans servabit. Relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata solventur; homo homini servat iram, et a Deo quaerit medelam. In hominem similem sibi non habet misericordiam, et de peccatis suis deprecatur altissimum? ipse dum caro sit, servat iram, et propitiationem petit a Deo? Quis exorabit pro delictis illius? Memento novissimorum, et desine inimicari? Tabitudo enim et mors imminent mandatis. Memorare timorem Dei, et non irasceris proximo. Memorare testamenti Altissimi, et despice ignorantiam proximi. Abstine te a lite, et minues peccata, homo enim iracundus incendit lites, [Col. 0763A] et vir peccator turbabit amicos, et in medio pacem habentium immittet inimicitiam. Secundum enim ligna silvae, sic ignis exardescet, et secundum virtutem hominis iracundia illius erit, et secundum substantiam suam exaltabit iram suam. Certamen festinatum incendet ignem, et lis festinans effundet sanguinem, et lingua testificans adducet mortem. Si sufflaveris, quasi ignis exardebit, et si exspueris super illam exstinguetur, et utraque ex ore proficiscuntur. Susurro et bilinguis maledictus, multos turbavit pacem habentes, lingua tertia multos commovit, et dispersit illos a gente in gentem. Civitates muratas divitum destruxit, et domos magnatorum effodit, virtutes populorum concidit, et gentes fortes dissolvit. Lingua tertia mulieres viritas ejecit, et privavit [Col. 0763B] eas de laboribus suis. Qui respicit illam non habebit requiem, nec habitabit cum requie. Flagelli plaga livorem facit, plaga autem linguae comminuit ossa. Multi ceciderunt in ore gladii, sed non sic, quomodo qui interierunt per linguam suam. Beatus qui tectus est a lingua nequam, et qui in iracundiam illius non transivit, et qui non attraxit jugum illius, et vinculis illius non est ligatus. Jugum enim illius jugum ferreum est, et vinculum illius vinculum aereum est. Mors illius mors nequissima est, et utilis potius inferis quam illa perseverantia illius non permanebit, sed obtinebit vias injustorum, et flamma sua non comburet justos. Qui derelinquunt Deum, incidunt in illam, et exardescet in illis, et non exstinguetur, et immittetur in illos quasi leo, et quasi [Col. 0763C] pardus laedet illos. Sepi aures tuas spinis, et noli audire [Col. 0764A] linguam nequam, et ori tuo facito ostia, et seras auribus tuis, aurum tuum, et argentum tuum confla, et verbis tuis facito stateram, et frenos ori tuo rectos, et attende ne forte labaris in lingua tua, et cadas in conspectu inimicorum insidiantium tibi, et sit casus tuus insanabilis in mortem, ista cavean omnes et cohibeant linguam suam a malo, et labi, eorum ne loquantur dolum.
«De caetero, charissimi, confortamini in Domino et in potentia virtutis ejus. Induite vos armatura Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli; quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum contra spiritualia nequitiae in coelestibus, propterea accipite [Col. 0764B] armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo et in omnibus perfecti stare. State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induite loricam justitiae, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis in omnibus; sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere. Et galeam salutis assumite, et gladium spiritus quod est verbum Dei (Ephes. VI, 10-17) .» Haec, fratres, vobis scripsimus, et generaliter omnibus notum fieri volumus, ut quae caeteros tangunt omnibus nota fiant. Omnipotens Deus vos et reliquos fratres ubique consistentes protegat usque in finem, qui cunctum mundum est dignatus redimere Jesus Christus Dominus noster, qui est benedictus in saecula. Amen. Data Kalend. Aprilis, Valentiniano et Florentio IV consulibus.
Dilectissimo filio EUTICETI presbytero LEO episcopus.
188 Ad notitiam nostram tuae dilectionis epistolam retulisti, quod Nestoriana haeresis quorumdam rursus studiis pullularet. Sollicitudinem tuam ex hac parte nobis placuisse rescripsimus, quoniam index animi tui est sermo quem sumpsimus. Unde non ambigimus auctorem catholicae fidei Dominum tibi in omnibus affuturum. Nos autem cum plenius quorum hoc improbitate fiat, potuerimus agnoscere, necesse est, auxiliante Domino, providere, quatenus nefandum virus dudumque damnatum radicitus possit [Col. 0763D] exstingui. Deus te custodiat incolumem, dilectissime fili.
LEO THEODOSIO Augusto.
Quantum praesidii Dominus Ecclesiae suae in fide vestrae clementiae praepararit, his etiam litteris quas ad me misisti ostenditur, ut vobis non solum regium, sed etiam sacerdotalem animum inesse gaudeamus. Siquidem propter imperiales et publicas curas, piissimam sollicitudinem Christianae religionis habetis, ne scilicet, in populo Dei, aut schismata, aut haereses, aut ulla [Col. 0764C] scandala convalescant, quia tunc est optimus regni vestri status, quando sempiternae et incommutabili Trinitati unius deitatis confessione servitur. Quid autem in Constantinopolitana ecclesia perturbationis acciderit, quid ita fratrem et coepiscopum nostrum Flavianum potuerit commovere? ut Euticen presbyterum communione privaret, nondum potui evidenter cognoscere. Quamvis enim praedictus presbyter ad Sedem apostolicam per libellum doloris sui querimoniam miserit, breviter tamen aliqua praelibavit asserens se Nicaenae synodi constituta servantem frustra in fidei diversitate culpatum; Eusebii autem episcopi accusatoris ejus libellus, cujus exemplaria ad nos praedictus presbyter misit, de objectionis [Col. 0764D] evidentia nihil habebat. Sed cum presbytero haereseos crimen intenderet, quem tamen nostrum sensum arguerit, non evidenter expressit, quamvis et ipse et episcopus Nicaenae synodi profiteatur in hac re se esse * decretis, propter quod non habuimus, unde aliquid diceremus. Et quia causae meritum fidei ratio et laudabilis sollicitudo vestrae pietatis exegit, necesse est, jam locum subreptionibus non patere, scilicet prius de quibus eum aestimat arguendum instrui nos oportet, ut possit de bene cognitis congrue judicari. Ad praedictum autem episcopum dedi litteras [Col. 0765A] quibus mihi displicere cognosceret, quod ea quae in tanta causa gesta fuerant etiam nimio silentio reticeret, cum studere debuerit primitus nobis cuncta reserare. Quem credimus, vel post admonitionem omnia ad nostram notitiam relaturum, ut in lucem ductis his quae adhuc videntur occulta, id quod evangelicae et apostolicae doctrinae convenit, judicetur. Data ad Kalendas Martias, Asterio et Protogene consulibus.
Dilectissimo fratri FLAVIANO LEO, et caetera.
Cum Christianissimus et clementissimus imperator sanctae et laudabilis fidei pro Ecclesiae catholicae pace sollicitus ad nos scripta transmiserit, de his qui apud vos perturbationis strepitum moverant. Miramur fraternitatem [Col. 0765B] tuam, quidquid illud scandali fuerit, nobis silere potuisse, et non potius procurasse, ut primitus nos insinuatio tuae relationis instrueret, ne de rerum gestarum possemus fide ambigere. Accepimus enim libellum Euticetis presbyteri, qui se queritur accusante Eusebio episcopo immerito communione privatum, maxime cum evocatum se affuisse testetur, nec sui praesentiam denegasse, adeo ut in ipso judicio libellum appellationis suae asserat obtulisse, nec tamen fuisse susceptum, qua ratione compulsus sit, ut contestatorios libellos in Constantinopolitana urbe proponeret. Quibus rebus intercedentibus, necdum agnoscimus qua justitia a communione Ecclesiae fuerit separatus. Sed respicientes ad causam facti tui nosse volumus rationem, et usque ad nostram notitiam [Col. 0765C] cuncta deferri. Quoniam nos qui sacerdotum Domini matura volumus esse judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa quae gesta sunt veraciter audiamus. Sed ideo fraternitas tua per idoneam maxime aptamque personam, plenissima nobis relatione significet, quid contra antiquam fidem novitatis emerserit, quid severiori sententia dignum fuerit vindicari. Nam et Ecclesiae moderatio et religiosissimi principis fides multam nobis sollicitudinem Christianae pacis indicunt, ut amputatis dissensionibus fides catholica inviolata servetur, et his qui prava defendunt ab errore revocatis, nostra auctoritate, quorum fides, probata fuerit, muniantur. Nec aliqua poterit ex hac parte difficultas afferri, [Col. 0765D] cum memoratus presbyter libello proprio sit professus, paratum se esse ad corrigendum, si quid in se inventum fuerit, quod reprehensione sit dignum. Decet enim in talibus causis hoc maxime provideri, ut sine strepitu concertationum, et charitas custodiatur, et veritas defendatur, frater charissime. Et ideo quia dilectio tua de tanta causa nos videt necessario esse sollicitos quam plenissime et lucide universa nobis quod ante facere debuit, indicare festinet, ne inter assertiones partium aliqua ambiguitate fallamur, et dissensio quae in suis initiis abolenda est, nutriatur. Cum in corde nostro ea observantia, Deo inspirante, permaneat, ne constitutiones venerabilium Patrum divinitus roboratae, et [Col. 0766A] ad soliditatem fidei pertinentes, prava cujusquam interpretatione violentur. Deus te custodiat incolumem, frater charissime.
- 1. De subdoli hostis insidiis.
- 2. De fraudulenta subtilitate haereticorum.
- 3. De blasphemiis Euticetis.
- 4. De excommunicatione ejus justissima.
Domino beatissimo et Deo amabili Leoni Flavianus in Domino aeternam salutem.
CAP. I. Nulla res diaboli venena compescit, nec continet mortiferas ejus sagittas. Sursum enim atque deorsum pervolans quaerit quos possit occidere, quos possit superare, quos possit devorare. Propter quam rem vigilandum est in orationibus, atque id [Col. 0766B] operandum est, ut fatuas inquisitiones evitare possimus. Decet autem sequi Patres nostros, nec commutare definitionem eorum perpetuam, quorum secundum sacras Scripturas didicimus regulam. Depositis ergo fletibus et lacrymis, quia summo clericus degens gradu invasus est a fero daemone, et non potui eum liberare, nec auferre de tali lupo, qui animam meam pro illo paratus eram ponere. Quomodo raptus sit, quomodo resilivit a proposito divino, et ad illum cucurrit, qui perdere consuevit, praecepta Patrum declinans et constituta eorum despiciens, jam incipio enarrare.
II. Sunt enim quidam veste sua oves significantes, interius lupi raptores, quos ex fructibus eorum debemus agnoscere. Isti prima fronte videntur esse de [Col. 0766C] numero nostro, sed non sunt de numero nostro. Si enim de numero nostro essent, nobiscum mansissent. Quantum autem coeperunt assumere impietatem, illud quod occultabatur in illis aperitur, et dolus omnis fit omnibus manifestus. Inveniuntur autem infirmae fidei homines, et qui divinas lectiones nesciant, et secum eos in perditionem praecipitant, dissipantes et vituperantes Patrum disciplinas, et reliquas sanctas Scripturas ad suam perditionem, quos debemus praevidere, et a quibus multum cavere, ne in malitia sua aliqui occupati concidant de sua firmitate: «Exacuerunt enim linguam suam quasi serpentes, et venenum in labiis habent quasi aspides (Psal. CXXXIX, 4) .» De his haec Propheta clamavit.
[Col. 0766D] III. Talis nobis Eutices emersit quondam presbyter et archimandrites, qui quasi nostrae religionis sectam sapiebat, et hanc praeferebat; Nestorii autem impietatem confirmabat, et succingebatur pro Nestorio militare in pugna, quae contra Nestorium parabatur. Trecentorum autem decem et octo sanctorum Patrum de fide expositionem factam, et sanctae memoriae Cyrilli epistolam scriptam ad Nestorium, vel ad similes ejus quibus omnes assenserunt, tentavi evellere, antiquam impii Valentini et Apollinaris reparans sectam, et non timuit praeceptum veri Dei dicentis: «Quicunque scandalizaverit unum de pusillis istis, expedit ei ut mola asinaria alligetur collo ejus, et demergatur in profundum maris (Matth. XVIII, 6) .» Verecumdiam autem omnem abjecit, et quam gerebat infidelitatis pelle excutiens in sancta synodo asserebat instanter dicens: Dominum Jesum Christum non oportere confiteri de duabus naturis post humanam susceptionem, cum a nobis unius substantiae, et unius personae cognoscitur, neque carnem Domini coessentialem nobis subsistere tanquam ex nobis susceptam, et coadunatam Dei Verbo secundum substantiam. Sed dicebat Virginem quidem quae eum genuit secundum carnem consubstantialem nobis esse. Ipsum autem Dominum non suscepisse ex ea carnem consubstantialem nobis, sed corpus Domini non esse quidem corpus hominis, humanum vero corpus esse quod est ex Virgine.
IV. Sed ne multa dicens longam faciam epistolam, [Col. 0767B] olim quidquid egerimus, misimus ad beatitudinem vestram, quibus litteris docuimus, et presbyterio illum esse nudatum, quia sic captus est, et jussimus eum cum monasteriis nullam habere rationem, et exclusimus eum a communione nostra, ut Sanctitas vestra hoc cognoscens quod circa illum actum est, omnibus episcopis sub beatitudine vestra degentibus manifestare dignetur illius impietatem, ne nescientes aliqui quod ille sentiret quasi ad orthodoxum vel per litteras, vel per aliquam conjunctionem loquantur.
- 1. Quam ignorantia sanctarum Scripturarum [Col. 0767C] Euticen haereticum fecerit.
- 2. Contra eos qui in duos filios dispensationis Dominicae mysterium scindere moliuntur
- 3. Contra eos qui passibilem divinitatem unigeniti Filii Dei audent asserere.
- 4. Contra eos qui in duas naturas Christi temperamentum vel confusionem argumentantur.
- 5. Contra eos qui coelestem aut alterius cujusquam substantiae existere formam servi quam ex nobis assumpsit insaniendo asserunt.
- 6. Contra eos qui duas quidem ante adunationem naturas Deum delirant, unam vero post adunationem confingunt.
LEO episcopus FLAVIANO Constantinopolitano episcopo.
[Col. 0767D] Lectis dilectionis tuae litteris quas miramur fuisse tam seras, et gestorum episcopalium ordine recensito, tandem, quid apud vos scandali contra integritatem fidei exortum fuisset, agnovimus, et quae prius videbantur occulta, nunc nobis reserata patuerunt. Quibus Eutices qui presbyterii nomine honorabilis videbatur, multum imprudens et nimis imperitus ostenditur, ut etiam de ipso dictum 189 sit a Propheta: «Noluit intelligere ut bene ageret, iniquitatem meditatus est in cubili suo (Psal. XXXV, 4, 5) .» Quid autem iniquius quam impia sapere, et sapientioribus doctioribusque non credere? Sed in hanc insipientiam cadunt, qui cum ad cognoscendam veritatem aliquo impediuntur obscuro, [Col. 0768A] non ad propheticas voces, non ad apostolicas litteras, nec ad evangelicas auctoritates, sed ad semetipsos recurrunt. Sed ideo magistri erroris existunt, quia veritatis discipuli non fuere. Quam enim eruditionem de sacris Novi et Veteris Testamenti paginis acquisivit, qui nec ipsius quidem symboli initia comprehendit? Et quidem per totum mundum omnium regenerandorum voce depromitur, istius adhuc senis corde non capitur. Nesciens igitur quid deberet de Verbi Dei incarnatione sentire, nec volens ad promerendum intelligentiae lumen in sanctarum Scripturarum latitudine laborare, illam saltem communionem et indiscretam confessionem sollicito apprehendisset auditu, qua fidelium universitas profitetur credere se in Deum Patrem omnipotentem, et [Col. 0768B] in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, qui natus est de Spiritu sancto et Maria virgine. Quibus tribus sententiis omnium fere haereticorum machinae destruuntur. Cum enim Deus et omnipotens creditur, et Pater sempiternus, eidem Filius demonstratur in nullo a Patre differens, quia de Deo Deus, de omnipotente omnipotens, de aeterno natus est coaeternus. Non posterior tempore, non inferior potestate, non dissimilis gloria, non divisus essentia. Idem vero sempiterni Genitoris Unigenitus sempiternus natus est de Spiritu sancto et Maria virgine. Quae nativitas temporalis illi nativitati divinae et sempiternae nihil minuit, nihil contulit, sed totam se reparando homini qui erat deceptus, impendit, ut mortem vinceret, et diabolum qui mortis [Col. 0768C] habebat imperium, sua virtute destrueret. Non enim superare possemus peccati et mortis auctorem, nisi naturam nostram ille susciperet, et suam faceret, quem nec peccatum contaminare, nec mors potuit detinere. Conceptus quippe est de Spiritu sancto intra uterum matris virginis, quae ita illum salva virginitate edidit, quemadmodum salva virginitate concepit. Sed si de hoc Christianae fidei fonte purissimo sincerum intellectum haurire non poterat, quia splendorem perspicuae veritatis obcaecatione sibi propria tenebrarat, doctrinae se Evangelicae subdidisset, et dicente Matthaeo: «Liber generationis Jesu Christi, filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) ,» apostolicae quoque praedicationis expetisset instructum, et legens in Epistola ad Romanos: «Paulus servus Jesu [Col. 0768D] Christi vocatus apostolus, segregatus in Evangelium Dei, quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo qui factus est ei ex semine David secundum carnem (Rom. I, 1-3) ,» ad propheticas paginas piam sollicitudinem contulisset, et invenisset promissionem Dei ad Abraham, dicentis: «In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXVI, 4) .» Sed ne de hujus seminis proprietate dubitaret, secutus fuisset Apostolum dicentem: «Abrahae dictae sunt promissiones, et semini ejus (Luc. I, 55) .» Non dicit in seminibus quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo quod est Christus. Isaiae quoque praedicationem interiore apprehendisset auditu, dicentis: «Ecce virgo in utero [Col. 0769A] concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum nobiscum Deus (Isa. VII, 14) .» Ejusdemque prophetae fideliter verba legisset: «Puer natus est nobis, filius datus est nobis, cujus potestas super humerum ejus, et vocabitur nomen ejus magni consilii Angelus, admirabilis, consiliarius, Deus fortis, princeps pacis, Pater futuri saeculi (Isa. IX, 6) .» Nec frustratorie loquens, ita verbum diceret carnem factum, ut editus utero Virginis Christus haberet formam hominis, et non haberet materni corporis veritatem. An forte ideo putavit Dominum nostrum Jesum non nostrae esse naturae, quia missus ad beatam Mariam angelus ait: «Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Ideoque et quod nascetur [Col. 0769B] ex te, sanctum vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) ,» ut quia conceptus Virginis divini fuit operis, non de natura concipientis fieret caro concepti? Sed non ita intelligenda est illa generatio singulariter mirabilis, et mirabiliter singularis, ut per novitatem Creatoris proprietas remota sit generis; fecunditatem enim Virgini Spiritus sanctus dedit, Veritas autem corporis sumpta de corpore est, et aedificante sibi Sapientia domum «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ,» hoc est, in ea carne quam sumpsit ex homine, et quam spiritus vitae rationalis animavit.
II. Salva igitur proprietate utriusque naturae et in unam coeunte personam, suscepta est a majestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas; [Col. 0769C] et ad resolvendum conditionis nostrae debitum natura inviolabilis naturae est unita passibili, ut quod nostris remediis congruebat unus atque idem mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero. In integra ergo veri hominis perfectaque natura verus natus est Deus, totus in suis, totus in nostris. Nostra autem dicimus quae in nobis ab initio Creator condidit, et quae reparanda suscepit. Nam illa quae deceptor intulit, et homo deceptus admisit, nullum habuere in Salvatore vestigium. Nec quia communionem humanarum subiit infirmitatum, ideo nostrorum fuit particeps delictorum. Assumpsit formam servi sine sorde peccati, humana augens, divina non minuens. Quia exinanitio illa qua se invisibilis [Col. 0769D] visibilem praebuit, et Creator ac Dominus omnium rerum unus voluit esse mortalium, inclinatio fuit miserationis, non defectio potestatis. Proinde qui manens in forma Dei fecit et hominem, idem in forma servi factus est homo. Tenet ergo sine defectu proprietatem suam utraque natura, et sicut formam servi Dei forma non adimit, ita formam Dei servi forma non minuit. Nam qua gloriabatur diabolus hominem sua fraude deceptum divinis caruisse muneribus et immortalitatis dote nudatum, duram mortis subiisse sententiam, seque in malis suis quoddam de praevaricatoris consortio invenisse solatium, Deum quoque justitiae exigente ratione erga hominem quem in tanto honore condiderat, [Col. 0770A] propriam mutasse sententiam opus fuit secreti dispensatione concilii; ut incommutabilis Deus (cujus voluntas non potest sua benignitate privari) primam erga nos pietatis suae dispensationem sacramento occultiore compleret, et homo diabolicae iniquitatis versutia actus, in culpam contra Dei propositum non periret.
III. Ingreditur ergo haec mundi infima Filius Dei de coelesti sede descendens, et a paterna gloria non recedens, novo ordine, nova nativitate generatus. Novo ordine, quia invisibilis in suis, visibilis factus est in nostris. Incomprehensibilis voluit comprehendi; ante tempora manens, esse coepit ex tempore; universitatis Dominus servilem formam obumbrata majestatis suae immensitate suscepit. Impassibilis [Col. 0770B] Deus non dedignatus est esse homo passibilis, et immortalis mortis legibus subjacere. Nova autem nativitate generatus, quia inviolata virginitas concupiscentiam nescivit, carnis materiam ministravit. Assumpta est igitur de matre Domini natura, non culpa; nec in Domino Jesu Christo ex utero Virginis genito, quia nativitas est mirabilis, ideo nostrae est naturae dissimilis; qui enim verus est Deus, idem verus est homo, et nullum est in hac unitate mendacium, dum invicem sunt, et humilitas hominis, et altitudo deitatis. Sicut enim Deus non mutatur miseratione, ita homo non consumitur dignitate. Egit enim utraque forma cum alterius communione quod proprium est Verbo, scilicet, operante quod Verbi est, et quod carnis est carne exsequente. Unum horum [Col. 0770C] coruscat miraculis, aliud succumbit injuriis, et sicut Verbum ab aequalitate paternae gloriae non recessit, ita caro naturam nostri generis non reliquit. Unus enim idemque est, quod saepe dicendum est vere Dei Filius, et vere hominis filius: «Deus, per id quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) ;» «homo, per id quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. II, 14) ;» «Deus, per id quod omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) ;» homo, per id quod factus est ex muliere, factus est sub lege. Nativitas carnis manifestatio est humanae naturae. Partus Virginis divinae est virtutis indicium. Infantia parvuli ostenditur humilitate cunarum. Magnitudo Altissimi [Col. 0770D] declaratur vocibus angelorum. Similis est rudimentis hominum, quem Herodes impius molitur occidere. Sed Dominus est omnium, quem magi gaudent suppliciter adorare. Jam cum ad praecursoris sui Joannis baptismum veniret, nec lateret quod carnis velamine tegeretur, vox Patris de coelo intonans, dixit: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) .» Quem itaque sicut hominem diabolica tentat astutia, eidem sicut Deo angelica famulantur officia. Esurire, sitire, lascessere, atque dormire evidenter humanum est. Sed et de quinque panibus, quinque millia hominum satiare, et largiri Samaritanae aquam vivam cujus haustus bibenti praestat, ne ultra jam sitiat, et supra [Col. 0771A] dorsum maris plantis non subsidentibus ambulare, et elationes fluctuum increpata tempestate consternere, sine ambiguitate divinum est. Sicut ergo (ut multa praeteream) non ejusdem naturae est flere miserationis affectu amicum mortuum, et eumdem remoto quatriduanae aggere sepulturae ad vocis imperium excitare redivivum, aut in ligno pendere, et in noctem luce conversa omnia elementa tremefacere, aut clavis transfixum esse, et paradisi portas fidei latronis aperire, ita non ejusdem naturae est dicere: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ,» et dicere: «Pater major me est (Joan. XIV, 28) .» Quamvis enim in Domino Jesu Christo Dei et hominis una persona sit, alius tamen est unde contumelia, alius unde communis est gloria. De nostro [Col. 0771B] enim illi est minor Patre humanitas, de Patre illi est aequalis cum Patre divinitas.
IV, V. Propter hanc unitatem personae in utraque natura intelligendam, et filius hominis legitur descendisse de coelo, cum Filius Dei carnem de ea virgine, de qua est natus, assumpserit. Et rursus Filius Dei crucifixus dicitur ac sepultus, cum haec non in divinitate ipsa qua unigenitus consempiternus et consubstantialis est Patri, sed in naturae humanae sit infirmitate perpessus. Unde unigenitum Filium Dei crucifixum et sepultum omnes etiam in Symbolo confitemur secundum illud Apostoli: «Si enim cognovissent, nunquam Dominum majestatis crucifixissent (I Cor. II, 8) .» Cum autem ipse Dominus noster atque Salvator fidem discipulorum [Col. 0771C] suorum suis interrogationibus erudiret, «quem, inquit, dicunt homines esse Filium hominis?» (Matth. XVI, 13.) Cumque illi diversas aliorum opiniones retexuissent, «Vos autem, ait, quem me esse dicitis?» Ubi beatus Petrus divinitus inspiratus, et confessione sua omnibus gentibus profuturus: «Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) .» Nec immerito beatus est pronuntiatus a Domino, et a principali petra soliditatem, et virtutis traxit et nominis, qui per revelationem Patris, eumdem et Filium Dei est confessus et Christum, quia unum horum sine alio receptum non proderat ad salutem. Sed aequalis erat periculi Dominum Jesum Christum aut Deum tantummodo sine homine, aut sine Deo solum hominem credidisse. Post resurrectionem vero [Col. 0771D] Domini quae utique veri hominis fuit, quia alter non est resuscitatus, quam qui fuerat crucifixus, et mortuus, quid aliud quadraginta dierum mora gestum est, quam ut fidei nostrae integritas ab omni caligine mundaretur? Colloquens enim cum discipulis suis, et cohabitans atque convescens, et pertractari se diligenti curiosoque contactu ab eis quos dubietas perstringebat admittens. Ideo clausis ad discipulos januis introibat et flatu suo dabat Spiritum sanctum, et donato intelligentiae lumine sanctarum Scripturarum occulta pandebat. Et rursus, idem vulnus lateris, fixuras clavorum, et omnia recentissimae passionis signa monstrabat, dicens: «Videte manus meas et pedes, quia ego sum, palpate et videte, [Col. 0772A] quia spiritus carnem et ossa non habet sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) ,» ut cognosceretur in eo proprietas divinae humanaeque naturae individua permanere, et ita sciremus Verbum non hoc esse quod carnem, ut unum Dei Filium et Verbum confiteremur et carnem. Quo fidei sacramento Eutiches iste nimium aestimandus est vacuus, qui naturam nostram in unigenito Dei nec per humilitatem mortalitatis, nec per gloriam resurrectionis agnovit. Nec sententiam beati Pauli et evangelistae Joannis expavit dicentes: «Omnis spiritus qui confitetur Jesum Christum in carne venisse ex Deo est, et omnis spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est, et hic est Antichristus (I Joan. IV, 2, 3) .» Quid autem est solvere 190 Jesum nisi humanam ab eo separare naturam, [Col. 0772B] et sacramentum fidei per quod salvati sumus imprudentissimis evacuare figmentis? Caligans vero circa naturam corporis Christi, necesse est ut etiam in passione ejus eadem obcaecatione desipiat. Nam si crucem Domini non putat falsam et susceptum pro mundi salute supplicium verum fuisse non dubitat, cujus credit, agnoscat et carnem. Nec diffiteatur nostri corporis hominem quem cognoscit fuisse passibilem. Quoniam negatio verae carnis, negatio est etiam corporeae passionis. Si enim Christianam suscepit fidem, et a praedicatione Evangelii suum non avertit auditum, videat quae natura transfixa clavis pependerit in crucis ligno, et, aperto per militis lanceam latere crucifixi, intelligat unde sanguis et aqua effluxerint, ut Ecclesia Dei lavacro rigaretur et [Col. 0772C] poculo. Audiat beatum Petrum apostolum praedicantem quod sanctificatio spiritus per aspersionem fiat sanguinis Christi. Nec transitorie legat ejusdem apostoli verba dicentis: «Scientes quod non corruptibilibus argento et auro redempti estis de vana vestra conversatione pristinae traditionis, sed pretioso sanguine, quasi agni incontaminati, Jesu Christi. (I Petr. I, 18, 19) .» Beati quoque Joannis apostoli testimonio non resistat dicentis: «Sed sanguis Jesu filii Dei emundat nos ab omni peccato (I Joan. I, 17) ;» et iterum: Haec est victoria quae vincit mundum, fides nostra. Et quis est qui vincit mundum, nisi qui credit quoniam Jesus est Filius Dei? Hic est qui venit per aquam et sanguinem Jesus Christus. Non in aqua solum, sed in aqua et sanguine. Et Spiritus [Col. 0772D] est qui testificatur quoniam Christus est Veritas. Quia «tres sunt qui testimonium dant: Spiritus, aqua, et sanguis, et hi tres unum sunt (I Joan. V, 4, 8) .» Spiritus utique sanctificationis, et sanguis redemptionis, et aqua baptismatis, quae tria unum sunt, et individua manent, nihilque eorum a sui connexione sejungitur. Quia catholica Ecclesia hac fide vivit ac proficit, ut in Christo Jesu nec sine vera divinitate humanitas, nec sine vera credatur humanitate divinitas.
VI. Cum autem ad interlocutionem examinis vestri Eutyches responderit, dicens: Confiteor ex duabus naturis fuisse Dominum nostrum ante adunationem, post adunationem vero unam naturam confiteor; [Col. 0773A] miror tam absurdam tamque perversam ejus professionem nulla judicantium increpatione reprehensam, et sermonem nimis insipientem, nimisque blasphemum ita omissum, quasi nihil quod offenderet, esset auditum, cum tam impie duarum naturarum ante incarnationem unigenitus Dei Filius fuisse dicatur quam nefarie, postquam Verbum caro factum est, natura in eo singularis asseritur; quod ne Eutyches ideo vel recte vel tolerabiliter aestimet dictum, quia nulla nostra est sententia confutatus, sollicitudinis tuae diligentiam commonemus, frater charissime, ut si per inspirationem misericordiae Dei ad satisfactionem causa perducitur, imprudentia hominis imperiti etiam ab hac sensus sui macula per te purgetur. Quia quidem, sicut gestorum ordo patefecit, bene coeperat a sua persuasione [Col. 0773B] discedere cum ex vestra sententia coarctatus profiteretur se dicere quod ante non dixerat, et fidei acquiescere cujus prius fuisset alienus. Sed cum anathematizando impio dogmati voluisset praebere consensum, intellexisset cum fraternitas vestra in sua manere perfidia, dignumque esse qui judicium condemnationis exciperet. De quo si fideliter atque utiliter dolet, et quam recte mota sit episcopalis auctoritas, vel se reum cognoscat; vel si ad satisfactionis plenitudinem omnia quae ab eo male sunt sensa, viva voce, et in praesenti subscriptione damnaverit, non erit reprehensibilis erga correptum quantacunque miseratio. Dominus noster verus et bonus pastor qui animam suam posuit pro ovibus suis (Joan. X, 15) , et qui venit animas hominum salvare, [Col. 0773C] non perdere (Luc. IX, 56) , imitatores nos vult esse suae pietatis, ut peccantes quidem justitia coerceat, conversos autem misericordia non repellat. Tunc enim demum fructuosissime fides vera defenditur quando etiam a sectatoribus suis opinio falsa damnatur. Ad omnem vero causam pie ac fideliter exsequendam fratres nostros Julianum episcopum et Renatum presbyterum tituli sancti Clementis, sed et filium meum Hilarium diaconum vice nostra direximus. Quibus Dulcitium notarium nostrum, cujus fides nobis est saepe probata, sociavimus, confidentes affuturum divinitatis auxilium, ut is qui erraverat, damnata sensus sui pravitate, salvetur. Data Idus Junii, Asterio et Protogene consulibus, aera CCCCLXXXVI.
Dilectissimo fratri JULIANO episcopo, LEO, etc.
Licet per nostros quos ab urbe pro fidei causa direximus plenissimas ad fratrem Flavianum litteras miserimus contra nimiae impietatis errorem, tamen quia per filium nostrum Basilium diaconem scripta tuae dilectionis accepimus quae multum nobis catholici sensus fervore placuerunt, etiam hanc paginam quae illis epistolis consonaret adjecimus, ut unanimiter atque constanter his qui Evangelium Christi corrumpere cupiunt resistatis; quoniam sancti Spiritus in nobis atque vobis una est eruditio eademque doctrina quam quicunque non recipit, non est [Col. 0774A] membrum corporis Christi, nec potest eo capite gloriari in quo naturam suam asserit non haberi. Quid autem prodest imprudentissimo seni Nestorianae haereseos nomine eorum lacerare opinionem quorum piissimam convellere non potest fidem, cum quantum Nestorius a veritate discessit deitatem Verbi ab assumpti hominis substantia separando tantum a recto tramite etiam iste deciscat qui unigenitum Dei Filium sic de utero beatae Virginis praedicat natum ut humani quidem corporis spiritualem gesserit, sed humanae carnis Veritas Verbo unita non fuerit? De quo prodigio falsitatis, quis non videat quae opinionum monstra nascantur? Negator enim mediatoris Dei et hominum hominis Jesu Christi, necesse est ut multis impietatibus impleatur, eumque Apollinaris [Col. 0774B] sibi vindicet, aut Valentinianus usurpet, aut Manichaeus obtineat, quorum nullus in Christo humanae carnis credidit veritatem. Qua utique non recepta, non solum quod secundum carnem atque animam rationalem qui erat in forma Dei manens, idem in forma servi homo natus denegat, sed etiam quod crucifixus est, et mortuus, ac sepultus, quodque die tertia surrexit, et quod ad dexteram Patris ad judicandos vivos et mortuos in eo corpore sit venturus, in quo est judicatus, abnuitur. Quia haec redemptionis nostrae sacramenta vacuantur, si Christus veram veri hominis totamque naturam suscepisse non creditur. An quia manifesta erant signa divina, falsa dicentur documenta corporea et testimonia utriusque naturae valebunt, ut creatura salvetur? Quid deitatis est, caro non [Col. 0774C] minuit; quod carnis est, deitas non peremit. Idem enim et sempiternus ex Patre, et temporalis ex matre in sua virtute inviolabilis, in nostra infirmitate passibilis. In deitate Trinitatis cum Patre et cum Spiritu sancto unius ejusdemque naturae. In susceptione autem hominis non unius substantiae, sed unius ejusdemque personae, ut idem esset dives in paupertate, omnipotens in abjectione, impassibilis in supplicio, in morte immortalis. Nec enim Verbum aut in carnem, aut in animam aliqua sui parte conversum est, cum simplex et incommutabilis natura deitatis tota sit semper in sua essentia, nec damnum sui recipiens, nec augmentum, et sic assumptam naturam beatificans ut glorificata in glorificante permaneat. Cur autem inconveniens aut impossibile [Col. 0774D] videatur ut videlicet et caro et anima unus Jesus Christus, et unus Dei hominisque sit Filius, si caro et anima quae dissimilium naturarum sunt, unam faciunt etiam sine Verbi incarnatione personam? cum multo facilius sit, ut hanc unitatem sui atque hominis deitati praestet potestas, quam ut eam in substantiis suis obtineat solius humanitatis infirmitas. Nec verbum igitur in carnem, nec in Verbum caro mutata est, sed utraque in uno manet, et unus in utroque est, non diversitate divisus, non permistione confusus, nec alter ex Patre, alter ex matre, sedi dem aliter ex Patre ante omne principium, aliter de matre in fine saeculorum, ut esset mediator Dei et hominum, homo Jesus Christus. In quo habitaret [Col. 0775A] plenitudo divinitatis corporaliter, quia assumpti non assumentis provectio est, «quod Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genuflectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur quoniam Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 9, 11) .» In eo quod Eutyches in episcopali judicio ausus est dicere, ante incarnationem duas in Christo fuisse naturas, post incarnationem autem unam necessarium fuerat, ut ad reddendum rationem professionis suae crebris atque sollicitis judicum interrogationibus urgeretur, ne tanquam inane aliquid praeterflueret, quod nonnisi de haustu veneratorum dogmatum apparebat effusum. Arbitror enim talia loquentem hoc habere persuasum, quod [Col. 0775B] anima, quam Salvator assumpsit prius in coelis sit commorata quam de Virgine nasceretur, eamque sibi Verbum in utero copularet. Sed hoc catholicae mentes auresque non tolerant, quia nihil secum Dominus de coelo veniens nostrae conditionis exhibuit. Nec animam enim quae anterior exstitisset, nec carnem quae non materni corporis esset, accepit. Natura quippe nostra non sic assumpta est, ut prius creata post assumeretur, sed ut ipsa assumptione crearetur. Unde quod in Origene merito damnatum est, qui animarum antequam corporibus insererentur, non solum vitas, sed et diversas fuisse asserit actiones, necesse est, ut etiam in isto nisi maluerit sententiam abdicare, plectatur. Nativitas enim Domini secundum carnem, quamvis habeat quaedam propria quibus [Col. 0775C] humanae conditionis initia transcendat, sive quod solus ex sancto Spiritu ab inviolata Virgine sine concupiscentia est conceptus et natus, sive quod ita visceribus matris est editus, ut et fecunditas pareret, et virginitas permaneret, non alterius tamen naturae erat ejus quam nostra, nec alia illi quam caeteris hominibus anima est inspirata principio, quae excelleret non diversitate generis, sed sublimitate virtutis. Nihil enim carnis suae habebat adversum. Nec discordia desideriorum gignebat compugnantiam voluntatum. Sensus corporei vigebant sine lege peccati et veritas affectionum sub moderamine deitatis et mentis. Nec tentabatur illecebris, nec cedebat injuriis. Verus homo vero unitus est Deo, nec secundum existentem prius animam deductus est coelo, [Col. 0775D] nec secundum carnem creatus ex nihilo. Eamdem gerens in Deo Verbi Dei personam, et tenens communem nobiscum in corpore animaque naturam. Non enim esset Dei hominumque mediator, nisi Deus idemque homo in utroque unus esset et verus. Incitat equidem nos ad latitudinem disserendi materiae magnitudo, sed apud eruditionem tuam non est copia laborandum. Praesertim jam cum per nostros ad fratrem Flavianum sufficientes litteras miserimus ad confirmandos animos non solum sacerdotum, sed etiam laicorum. Praestabit, ut credimus, misericordia Dei, ut absque cujusque animae detrimento possint adversum diaboli dolos et sana defendi et vulnerata [Col. 0776A] curari. Data Idus Junii, Asterio et Protogene consulibus.
Caesari THEODOSIO religiosissimo et piissimo Augusto LEO papa Ecclesiae catholicae urbis Romae.
Quantum rebus humanis consulere providentia divina dignetur, sollicitudo clementiae vestrae spiritu Dei incitata demonstrat, quae in catholica Ecclesia nihil impacatum, nihil vult esse diversum, quoniam fides, quae non nisi una est, in nullo potest esse sui dissimilis.
Unde licet Eutyches quantum gestorum episcopalium ordo patefecit, imperite atque imprudenter errare detectus sit, debueritque a sua merito reprobabili persuasione discedere, quantum tamen pietas [Col. 0776B] vestra, quae in honorem Dei religiosissime catholicam diligit veritatem, apud Ephesum constituit synodale concilium 191 ut imperitus in quo nimis caligat, incalescat; fratres meos Julianum episcopum, et Renatum presbyterum, et filium meum Hilarium diaconum misi, qui ad vicem praesentiae meae pro negotii qualitate sufficerent, et qui eum secum deferrent justitiae et benignitatis affectum, ut quia dubitari non potest quae sit Christianae confessionis integritas, et totius erroris pravitas damnaretur; et resipiscens qui deviaverat, si pro venia supplicaret, sacerdotalis et benevolentia subveniret. Cum in libello suo quem ad nos misit, hoc saltem sibi ad promerendam veniam reservavit ut correcturum se esse promitteret quidquid nostra sententia de his quae male senserat improbasset. [Col. 0776C] Quid autem catholica Ecclesia universaliter de sacramento Dominicae incarnationis credat et doceat, ad fratrem et coepiscopum nostrum Flavianum plenius continent scripta quae misi. Data Idus Junii, Asterio et Protogene consulibus.
LEO PULCHERIAE Augustae [Col. 0775] Editio vetus, Pulcherrimae Augustae, hic et infra. .
Quantum praesidii Dominus Ecclesiae suae in vestra clementia praepararit multis saepe probavimus documentis, et quidquid nostris temporibus contra impugnatores catholicae veritatis industria sacerdotalis obtinet ad vestram maxime gloriam redundabit, dum, sicut a Spiritu sancto didicistis, illi per omnia potestatem vestram subjicitis, cujus munere et protectione regnatis. Unde quia contra integritatem [Col. 0776D] fidei Christianae dissensionem quamdam in Constantinopolitana ecclesia Eutyche auctore generatam fratris et coepiscopi nostri Flaviani relatione cognovi, ita ut totius causae species synodalium gestorum textus ostenderit, dignum gloriae vestrae est, ut error qui (ut arbitror) de imperitia magis quam de versutia natus est auferatur priusquam ullas sibi vires de consensu imprudentium, et pertinacia pravitatis acquirat, quia etiam ignorantia graves nonnunquam incidit lapsus, et plerumque in diaboli ruit foveas incauta simplicitas, per quam in supradicto subrepsisse intelligo spiritum falsitatis, ut dum aestimat se religiosius de Filii Dei majestate [Col. 0777A] sentire, si ei naturae nostrae veritatem inesse non dicat totum illud, quod Verbum caro factum est unius atque ejusdem putet esse substantiae. Sed quantum Nestorius a veritate excidit, dum Christum qui de matre solum hominem asserit natum, tantum etiam hic a catholico tramite deviat, qui de eadem Virgine non nostrum credit editam esse substantiam; nolens utique eam solius deitatis intelligi, ut quod in forma servi gessit, et quod nostri similis fuit atque conformis, quaedam nostrae naturae fuerit imago, non veritas. Nihil autem prodest Dominum nostrum beatae Mariae virginis filium verum perfectumque hominem dicere, si non illius generis homo creditur, cujus in Evangelio praedicatur. Dicit enim Matthaeus: «Liber generationis [Col. 0777B] Jesu Christi, filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) .» Sed ita humanae originis ordinem sequitur, ut generationum lineas usque ad Joseph, cui mater Domini erat desponsata, deducat. Lucas vero retrorsum successionum gradus relegens, ad ipsum humani generis principem rediit, ut Adam primum, et Adam novissimum ejusdem ostendat esse naturae. Potuerat quippe omnipotentiae Filii Dei sic ad docendos homines apparere, quomodo et patriarchis, et prophetis in specie carnis apparuit cum aut luctamen iniit, aut sermonem conseruit, cum vel officia hospitalitatis habuit, vel etiam appositum cibum sumpsit. Sed illae imagines hujus hominis erant judicia cujus veritatem ex praecedentium Patrum stirpe sumendam significationes mystice [Col. 0777C] nuntiabant. Sed ideo sacramentum reconciliationis nostrae ante tempora aeterna dispositum mille implebant figurae, quia nondum venerat Spiritus sanctus in Virginem, nec virtus Altissimi obumbraverat ei, ut intra intemerata viscera aedificante sibi Sapientia domum, Verbum caro fieret, et forma Dei ac forma servi in unam conveniente personam Creator temporum nasceretur in tempore, et per quam facta sunt omnia, ipse inter omnia gigneretur. Nisi enim novus homo factus in similitudinem carnis peccati nostram susciperet vetustatem, et consubstantialis Patri, consubstantialis esse dignaretur et matri, naturam sibi nostram solus a peccato liber uniret, sub jugo diaboli generaliter teneretur humana captivitas, nec aliter possideremus [Col. 0777D] triumphantis victoriam, si extra nostram esset confecta naturam. De hac autem participatione mirabile sacramentum nobis regenerationis indulsit, ut per ipsum Spiritum per quem Christus conceptus est et natus, etiam nos qui per concupiscentiam carnis sumus geniti, spirituali iterum origine nasceremur. Propter quod ab evangelista de credentibus dicitur: «Qui non ex sanguinibus, neque ex voluptate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) .» Cujus ineffabilis gratiae particeps non est, nec potest filiorum Dei adoptionem consequi, quisquis a fide sua hoc quod nos principaliter salvat excludit. Unde multum doleo multumque contristor, quod hic qui ante de [Col. 0778A] humilitatis proposito laudabilis videbatur, contra unicam spem nostram patrumque nostrorum vana nimis et stolida audet astruere. Qui dum viderit insipientiae suae sensum catholicis auribus displicere, revocare se a sua opinione debuerat, nec ita Ecclesiae praesules commovere, ut damnationis sententiam mereretur accipere, quam utique si in sua sententia voluerit permanere nullus poterit relaxare. Sedis enim apostolicae moderatio hanc temperantiam observat, ut severius agat cum obduratis, et veniam cupiat praestare correctis. Quia ergo multa mihi fiducia est de pietatis tuae sincerissima fide, obsecro gloriam clementiae tuae, ut sicut sancto studio tuo catholica praedicatio semper adjuta est, ita nunc quoque ejus faveat libertati, quam forte ideo [Col. 0778B] permisit Dominus hac tentatione pulsari, ut quales intra Ecclesiam lateant, possit agnosci. Quorum plane non est negligenda curatio, ut nec episcoporum nos contristet amissio. Augustissimus vero et Christianissimus imperator cupiens quam celerrime turbata componi episcopali concilio quod Ephesi vult habere, nimium breve et angustum tempus indixit diem Kalendarum praestituendo conventui, cum a tertio die Iduum Maiarum, quo serenitatis ejus scripta suscepimus, major pars reliqui sit temporis absumenda, ut profectio sacerdotum, qui negotio sufficiant, valeat ordinari. Nam illud quod pietatis ejus etiam me credidit debere interesse concilio, etiamsi secundum aliquod praecedens exigitur exemplum, nunc tamen nequaquam possit [Col. 0778C] impleri, quia rerum praesentium nimis incerta conditio tantae urbis populis me abesse non sineret, et in desperationem quamdam animi tumultuantium mitterentur, si per occasionem causae ecclesiasticae viderer patriam et apostolicam Sedem velle deserere. Quia igitur ad publicam hanc utilitatem pertinuisse cognoscitis, ut salva clementiae vestrae venia charitati meae, et precibus civium non negarem in his fratribus meis quos vice mea misi, me quoque adesse cum caeteris aestimate, qui secundum causam satis mihi ex gestorum serie, et ipsius de quo agitur professione patefactam evidenter, et plene quid servandum esset, ostendi. Non enim de portiuncula fidei nostrae quae nimis lucide clarescat quaeritur, sed hoc stultissima resultatio audet incessere, [Col. 0778D] quod Dominus noster in Ecclesia neminem sexus utriusque voluit ignorare. Siquidem ipsius catholici symboli brevis et perfecta confessio, quae duodecim apostolorum totidem est signata sententiis, tam instructa sit munitione coelesti, ut omnes haereticorum opiniones solo ipsius possint gladio detruncari. Cujus symboli plenitudinem, si Eutyches puro et simplici voluisset corde concipere, in nullo a decretis Nicaeni concilii deviaret, et hoc a sanctis Patribus intelligeret constitutum, ut contra apostolicam fidem, quae non nisi una est, nullum se ingenium, nullum elevaret eloquium. Sed ideo pro vestrae pietatis consuetudine laborare dignemini, ut quod contra singulare sacramentum salutis humanae [Col. 0779A] blasphema insipientia protulit, ab omnium animis repellatur. Ac si ipse qui in hanc tentationem incidit, resipiscat, ita ut per liberalem satisfactionem proprium damnet errorem, communio ei sui ordinis reformetur. Quod etiam sancto Flaviano episcopo me clementia tua scripsisse cognoscat, ut charitas non negetur, si error aboletur.
LEO DIOSCORO Ecclesiae Alexandrinae episcopo.
Quantum dilectioni tuae Dominicae charitatis impendamus affectum, ex hoc poteris approbare, quod tua firmius desideramus fundare initia, ne quid charitati tuae ad perfectionem deesse videatur, cum tibi specialis gratiae merita, ut probavimus, suffragentur. Paterna igitur, et fraterna collatio debet [Col. 0779B] sanctitati tuae esse gratissima, et a te taliter suscipi, quemadmodum a nobis eam intelligas proficisci. Unum enim nos sentire oportet et agere, ut sicut legimus, in nobis quoque «unum esse cor, et anima una (Act. IV, 32) » comprobatur. Cum enim beatissimus Petrus apostolicum a Domino acceperit principatum, et Romana Ecclesia in ejus permaneat institutis, nefas est credere quod sanctus discipulus ejus Marcus, qui Alexandrinam primus ecclesiam gubernavit, aliis regulis traditionum suarum decreta formaverit, cum de eodem fonte gratiae unus spiritus fuerit, et discipuli, et magistri, nec aliud ordinatus tradere potuerit, quam quod ab ordinatore suscepit. Non ergo patimur, ut cum unius nos corporis et fidei fateamur in aliquo discrepemus, et [Col. 0779C] alia doctoris, alia discipuli instituta videantur. Quod ergo a patribus nostris propensiore cura novimus esse servatum, a vobis volumus custodiri, ut non passim diebus omnibus sacerdotalis vel levitica ordinatio celebretur, sed post diem sabbati ejus noctis in prima sabbati quae lucescit exordia delegantur, in quibus his qui consecrandi sunt jejunis, et a jejunantibus sacra benedictio conferatur. Quod ejusdem observantiae erit, si mane ipse Dominico die continuato sabbati jejunio celebretur. A quo tempore praecedentis noctis initia non recedunt quam ad diem resurrectionis, sicut etiam in Pascha Domini declaratur pertinere non dubium est. Nam praeter auctoritatem consuetudinis quam ex apostolica [Col. 0779D] novimus venire doctrina, etiam sacra Scriptura manifestat, quod cum apostolum Paulum et Barnabam ex praecepto Spiritus sancti Evangelium mitterent ad praedicandum, «jejunantes et orantes imposuerunt eis manus (Act. VI, 6) ,» ut intelligamus quanta et dantium et accipientium devotione curandum sit, ne tantae benedictionis sacramentum negligenter videatur impletum. Et ideo pie et laudabiliter apostolicis morem gesseris institutis, si hanc ordinandorum sacerdotum formam per ecclesias, quibus Dominus praeesse te voluit, etiam ipse servaveris, ut his qui consecrandi sunt, nunquam benedictiones, nisi in die resurrectionis Dominicae tribuantur, cui a vespera sabbati initium constat ascribi, et tantis divinarum dispositionum mysteriis [Col. 0780A] consecratum, ut quidquid est a Domino insignius constitutum in hujus diei dignitate sit gestum. In hac mundus sumpsit exordium. In hac per resurrectionem Christi, et mors interitum, et vita accepit initium. In hac apostoli a Domino praedicandi in omnibus gentibus Evangelii tubam sumunt, et ferendum universo mundo sacramentum regenerationis accipiunt. In hac, sicut beatus Joannes evangelista testatur, congregatis in unum discipulis januis clausis, cum ad eos Dominus introisset, «insufflavit et dixit: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum detinueritis, detenta erunt (Joan. XX, 22, 23) .» In hac denique promissus a Domino apostolis Spiritus sanctus advenit, ut coelesti quadam regula [Col. 0780B] insinuatum, et traditum noverimus in illa die celebranda nobis esse 192 mysteria sacerdotalium benedictionum, in quo collata sunt omnia dona gratiarum. Ut autem omnibus observantia nostra concordet, illud quoque volumus custodiri ut cum solemnior festivitas conventum populi numerositatis indixerit, et ad eam tanta multitudo convenit quam recipi basilica simul una non possit, sacrificii oblatio indubitanter iteretur, ne his tantum admissis ad hanc devotionem qui primi advenerint videantur ii qui post modum confluxerint non recepti, cum plenum pietatis atque rationis sit, ut quoties basilicam in qua agitur praesentia novae plebis impleverit, toties sacrificium subsequens offeratur. Necesse est autem ut quaedam pars populi sua devotione privetur, si [Col. 0780C] unius tantum missae more servato sacrificium offerre non possint, nisi qui prima diei parte convenerint. Studiose ergo dilectionem tuam et familiariter admonemus, ut quod nostrae consuetudini ex forma paternae traditionis insedit, tua quoque cura non negligat, ut omnia nobis ex fide et actibus congruant. Propter quod remeanti filio nostro Possidonio presbytero hanc ad fraternitatem tuam epistolam dedimus perferendam qui nostris processionibus atque ordinationibus frequenter interfuit, et toties admissus quid in omnibus apostolicae auctoritatis teneremus, agnovit. Data Kalendis Juliis.
LEO episcopus sanctae synodo quae apud Ephesum [Col. 0780D] convenit.
Religiosa excellentissimi principis fides, sciens ad suam gloriam maxime pertinere si intra Ecclesiam catholicam nullius erroris germen exsurgeret, hanc reverentiam divinis detulit institutis, ut ad sanctae dispositionis effectum auctoritatem apostolicae Sedis adhiberet, tanquam ab ipso beatissimo Petro cuperet declarari quid in ejus confessione laudatum sit, quando dicente Domino: «quem me esse dicunt homines filium hominis?» (Matth. XVI, 13.) varias quidem diversorum opiniones discipuli memorarunt. Sed cum ab eis quid ipsi crederent quaereretur, princeps apostolorum plenitudinem fidei brevi sermone complexus: «Tu es, inquit, Christus Filius Dei [Col. 0781A] vivi (Matth. XVI, 16) ;» hoc est, Tu qui es vere filius hominis, idem vere es Filius Dei vivi. Tu, inquam, verus in deitate, verus in carne, et salva geminae proprietate naturae, utrumque unus. Quod si Eutyches intelligenter ac vivaciter crederet, nequaquam ab hujus fidei tramite deviaret, propter quam ei respondetur a Domino: «Beatus es Simon Bar Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis.» Et ego dico tibi: «Quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 17, 18) .» Nimis autem a compage hujus aedificationis alienus est, qui beati Petri confessionem non capit, et Christi Evangelio contradicit. Ostendens se nullum unquam studium cognoscendae [Col. 0781B] veritatis habuisse, et superfluo honorabilem visum qui nulla auctoritate cordis ornavit canitiem senectutis. Verum quia etiam talium non est negligenda cura, pie ac religiose Christianissimus imperator habere voluit episcopale concilium, ut pleniore judicio omnis possit error aboleri, fratres nostros, Julianum episcopum, Renatum presbyterum, et filium nostrum Hilarium diaconem, et cum his Dulcitium notarium probatae nobis fidei misi, qui vice mea sancto conventui vestrae fraternitatis intersint, et communi vobiscum sententia, quae Domino sint placitura, constituant. Hoc est ut primitus pestifero errore damnato, etiam de ipsius qui imprudenter erravit, restitutione tractetur: si tamen doctrinam veritatis amplectens sensus haereticos [Col. 0781C] quibus imperitia ejus fuerat irretita plene aperteque propria voce et subscriptione damnaverit. Quod etiam in libello quem ad nos miserat est professus, spondens per omnia nostram secuturum se esse sententiam. Acceptis autem fratris et coepiscopi nostri Flaviani litteris plenius ad eum de his quae ad nos videtur retulisse rescripsimus, ut abolito hoc, qui natus videbatur errore, in laudem et gloriam Dei per totum mundum una sit fides, et una eademque confessio, «et in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 10, 11) .» Data Idus Junii, Asterio et Protogene viris clarissimis consulibus, aera qua supra.
LEO episcopus et sancta synodus quae in urbe Roma convenit, clero et plebi consistenti Constantinopoli.
Licet de his quae in concilio sacerdotum apud Ephesum gesta memorantur, multos nos moeror afficiat, eo quod sicut consonans fama dispersit, et ipso rerum monstratur effectu, nec justitiae illic moderatio, nec fide est servata religio, vestrae tamen devotionis pietate gaudemus, et in sanctae plebis acclamationibus, quarum ad nos exempla delata sunt, omnium vestrorum probamus affectum; quia et vivit ac permanet apud bonos filios optimi patris justa dilectio, et catholicae doctrinae eruditionem in [Col. 0782A] nulla patimini parte corrumpi. Non dubie enim sicut vobis Spiritus sanctus reseravit Manichaeorum confoederantur errori, qui ab unigenito Dei Filio, verum et nostrae naturae hominem negant esse susceptum, omnesque ejus corporeas actiones simulatorii volunt fuisse phantasmatis. Cui impietati ne in aliquo praeberetis assensum, jam per filium meum Epiphanium, et Dionysium Romanae Ecclesiae notarios cohortatoria ad dilectionem vestram scripta direximus, quibus confirmationem quam expetistis ultro praebuimus, ut nos paternam vobis curam non dubitetis impendere, ac modis omnibus laborare, ut, auxiliante misericordia Dei, omnia quae ab imperitis et ab insipientibus excitata sunt scandala destruantur. Nec quisquam sibi audeat de sacerdotali [Col. 0782B] honore blandiri qui potuerit in exsecrandi sensus impietate convinci. Nam si vix in laicis tolerabilis videtur inscitia, quanto magis in eis qui praesunt; nec excusatione est digna, nec venia, maxime cum etiam defendere perversarum opinionum commenta praesumunt, et in consensum suum, aut errore, aut gratia insanabiles quosque traducunt. Separentur hujusmodi a sanctis membris corporis Christi, neque sibi catholica libertas infidelium jugum patiatur imponi. Extra enim donum divinae gratiae et extra sacramentum habendi sunt salutis humanae, qui, negantes naturam nostrae carnis in Christo, et Evangelio contradicunt, et symbolo reluctantur, nec sentiunt se in hoc praeruptum sua obcaecatione deduci, ut nec in passionis Dominicae, nec in resurrectionis [Col. 0782C] veritate consistant; quia utrumque in Salvatore vacuatur, si in eo nostri generis caro non creditur. In quibus isti ignorantiae tenebris, in quo hactenus desidiae torpore jacuere, ut nec audita discerent, vel lectione cognoscerent, quod in Ecclesia Dei in omnium ore, tam consonum est, ut nec ab infantium linguis veritas corporis et sanguinis Christi inter communionis sacramenta fidei taceatur? Quia in illa mystica distributione spiritalis alimoniae hoc impartitur, ut accipientes virtutem coelestis cibi in carnem ipsius qui caro nostra factus est, transeamus. Unde et ad confirmationem charitatis vestrae quae laudabili fide inimicis veritatis obnititur, apte atque opportune sermone affectuque apostoli utar et dicam. Propterea et ego audiens fidem vestram quae est [Col. 0782D] in Christo Jesu, et dilectionem in omnes sanctos, non cesso gratias agens pro vobis, memoriam vestri faciens in orationibus meis, ut Deus Domini nostri Pater gloriae det vobis spiritum sapientiae et revelationis, in agnitione ejus illuminatos oculos cordis vestri, ut sciatis quae est spes vocationis ejus, quae divitiae, gloriae, haereditatis ejus in sanctis ejus, et quae sit supereminens magnitudo virtutis ejus in nobis qui credidimus secundum operationem potentiae virtutis ejus quam operatus est in Christo; suscitans illum a mortuis, et constituens illum ad dexteram suam in coelestibus supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, omne nomen quod nominatur, non solum in hoc saeculo, [Col. 0783A] sed in futuro, et omnia subjecit sub pedibus ejus, et ipsum dedit caput supra omnem Ecclesiam, quae est corpus ipsius, plenitudo ejus qui omnia in omnibus adimplet (Ephes. I, 15-23) . Dicant hi adversarii veritatis quanto omnipotens Pater vel secundum quam naturam Filium suum super universa provexerit? vel cui substantiae cuncta subjecerit? deitas enim Verbi par in omnibus, et consubstantialis est Patri, et sempiternae atque intemporaliter una eademque potentia est genitoris et geniti. Creator quippe omnium naturarum, quoniam «per ipsum omnia facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) ,» superest omnibus quae creavit, nec unquam Creatori suo non fuerunt subjecta quae condidit. Cui proprium, et sempiternum est, nec aliunde quam de [Col. 0783B] Patre, nec aliud esse quam Pater est. Huic si addita est potestas, si illustrata dignitas, si exaltata sublimitas, minor erat provehente qui crevit, nec habebat divitias ejus naturae cujus indiguit largitate. Sed talia sentientem in societatem suam Arius rapit, cujus perversitati multum haec suffragatur impietas, negans Verbo Dei humanam inesse naturam, ut, dum humilitatem in Dei majestate fastidit, aut falsatam in Christo asserat imaginem corporis, aut omnes actiones ejus, passionesque corporeas deitatis potius fuisse quam carnis. Quodlibet autem defendere audeat prorsus, insanum est, quia nec pietas fidei, nec ratio recipit sacramenti, ut aliquid passa sit deitas, aut in ullo mentita sit veritas. Impassibilis igitur Dei Filius, Deus cui cum Patre, [Col. 0783C] et Spiritu sancto, una incommutabilis Trinitatis essentia, hoc quod est esse perpetuum est, in ea plenitudine temporis quae sempiterno consilio fuerat praestituta, et prophetica dictorum atque gestorum significatione promissa, factus filius hominis, non suae conversione substantiae, sed nostrae assumptione naturae «venit quaerere et salvare quod perierat (Matth. XVIII, 11) .» Venit autem non locali accessu, nec monitione corporea tanquam praesens factus unde abfuisset, aut illinc recessurus unde venisset, sed venit per hoc quod erat visibile, et communione cernentibus declarandus, humanam scilicet carnem atque animam in visceribus Virginis matris accipiens, ut manens in forma Dei, formam servi sibimet [Col. 0783D] et similitudinem peccati carnis uniret, per quam non minueret divina humanis, sed augeret humana divinis. Talis enim erat omnium a primis ducta genitoribus causa mortalium, ut originali peccato transeunte per posteros nullus poenam damnationis evaderet, nisi Verbum caro fieret, et habitaret in nobis, in ea scilicet natura quae nostri et sanguinis esset et generis. Propter quod dicit Apostolus: «Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic et per unius justitiam in omnes homines ad justificationem. Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius hominis obedientiam justi constituentur multi (Rom. V, 18, 19) .» Et iterum: «Quia enim per hominem mors, et per hominem [Col. 0784A] resurrectio mortuorum, et sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 21, 22) .» Hi utique omnes qui licet in Adam sunt nati, in Christo tamen inveniuntur renati, habentes fidei testimonium, et de justificatione gratiae et de communione naturae, quam qui susceptam ab unigenito Dei Filio in utero Davidicae virginis diffitetur, ab omni sacramento Christianae religionis alienus est; et nec sponsam agnoscens, nec sponsam intelligens, nuptiali non potest interesse convivio. Caro enim Christi velamen est Verbi, quo omnis qui Christum confitetur, integre induitur. Erubescens autem illud, et quasi indignum refutans, nullum 193 ex eo habebit ornatum; ac licet se regio inserat festo, sacrisque se epulis importunus immisceat, [Col. 0784B] discretionem tamen regis fallere improbus conviva non poterit, sed sicut ipse Dominus protestatus est, «tolletur ligatis manibus et pedibus, et mittetur in tenebras exteriores, ubi erit fletus et stridor dentium (Matth. XXII, 13) .» Unde quicunque in Christo non confitetur corpus humanum, noverit se mysterio incarnationis indignum, nec ejus sacramenti habere consortium, quod Apostolus praedicat dicens: «quia membra sumus corporis de carne ejus et ossibus ejus. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae et erunt duo in carne una (Ephes. V, 30, 31) .» Et exponens quid per hoc significetur, adjecit: «Sacramentum hoc magnum est. Ego autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V, 32) .» Ab ipso ergo principio generis [Col. 0784C] humani, Christus est denuntiatus in carne venturus. In qua, sicut dictum est, et erunt duo in carne una. Utique duo sunt Deus et homo, Christus et Ecclesia, quae de sponsi carne prodeunt, quando ex latere crucifixi manante sanguine et aqua sacramentum redemptionis et regenerationis accepit. Ipsa est enim nova conditio creaturae humanae, quae in baptismate non indumento verae carnis, sed contagio damnatae vetustatis exuitur, ut efficiatur homo corpus Christi, quia et Christus corpus est hominis. Unde non Deum tantum dicimus Christum sicut haeretici Manichaei, nec hominem tantum sicut haeretici Photiani, nec ita hominem ut aliquid ei desit quod ad humanam certum est pertinere naturam, sive animam [Col. 0784D] sive mentem rationabilem, sive carnem quam non de femina sumpsit, sed factam de Verbo in carnem converso atque mutato, quae tria falsa et vana Apollinistarum haereticorum tres partes varie protulerunt. Nec dicimus quod beata virgo Maria hominem sine deitate conceperit, qui creatus a Spiritu sancto, postea sit susceptus a Verbo, quod Nestorium praedicantem merito justeque damnavimus. Sed dicimus Christum Dei Filium Deum verum natum de Deo Patre, sine ullo initio temporis, eumdemque hominem verum natum de matre, hominem certa plenitudine temporis, nec ejus humanitatem qua major est Pater minuere aliquid ejus naturae a qua aequalis est Patri. Hoc autem utrumque unum est Christus qui verissime dixit, et secundum Deum: [Col. 0785A] Ego et Pater unum sumus; et secundum hominem: Pater major me est. Hanc fidem, dilectissimi, veram et indissolubilem, quae sola veros efficit Christianos, quamque, ut intelligimus et probamus pio studio, et laudabili amore defenditis, perseveranter tenete, et constanter asserite. Et quoniam oportet vos post divinum auxilium etiam catholicorum principum gratiam promereri, humiliter et sapienter exposcite, ut petitioni nostrae qua plenariam indici synodum postulamus, clementissimus imperator dignetur annuere, quo citius adjuvante misericordia Dei, et sanis fortitudo augeatur, et morbidis, si curari acquiescant, medicina praestetur.
LEO episcopus et sancta synodus quae in urbe [Col. 0785B] Roma convenit, THEODOSIO Augusto.
Litteris clementiae vestrae quas dudum ad beati Petri apostoli sedem pro catholicae fidei amore misistis, tantam fiduciam sumpsimus defendendae, per vos veritatis et pacis, ut in causa tam simplici, tamque minuta, nihil putaremus posse existere quod noceret, praesertim cum ad episcopale concilium quod haberi apud Ephesum praecepistis tam instructi sint missi, ut si scripta quae vel ad sanctam synodum vel ad Flavianum episcopum detulerunt, episcoporum publicari auribus Alexandrinus permisisset antistes. Ita manifestatione purissimae fidei quam divinitus inspiratam et accepimus et tenemus, omnium congressionum strepitus quievisset, ut nec imperitia ultra desiperet, nec occasionem nocendi [Col. 0785C] aemulatio reperiret. Sed dum privatae causae religionis exercentur obtentu, commissum est impietate paucorum quod universam Ecclesiam vulneraret. Comperimus enim non incerto nuntio, sed fidelissimo rerum quae gestae sunt, narratore Hilario diacono nostro qui vix ne subscribere cogeretur, effugit, convenisse ad synodum plurimos sacerdotes, quorum utique frequentia collationi et judicio profuisset, si is qui sibi locum principalem vindicabat, sacerdotalem moderationem custodire voluisset, ut, sicut moris est, omnium sententiis ex libertate prolatis, id tranquillo et aequo constitueretur examine quod et fidei congrueret, et errantibus subveniret. In ipso autem judicio non omnes qui convenerant [Col. 0785D] interfuisse cognovimus. Nam alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro supradicti sacerdotis arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus dederant, et nociturum statui scirent, nisi imperata fecissent. Talemque ab ipso prolatam esse sententiam, ut dum homo unus impetitur, in omnem ecclesiam saeviretur. Quod nostri ab apostolica Sede directi adeo impium et catholicae fidei contrarium esse viderunt, ut ad consentiendum nulla potuerint oppressione compelli, constanterque in eadem synodo, ut decuit, fuerunt protestati nequaquam id quod constituebatur Sedem apostolicam recepturam; quoniam revera omne Christianae fidei sacramentum (quod absit) a temporibus vestrae pietatis excinditur, nisi hoc scelestissimum facinus quod cuncta [Col. 0786A] sacrilegia excedit, aboleatur. Quia vero diabolica nequitia subtiliter fallit incautos, et ita quorumdam imprudentiam per similitudinem pietatis illudit, ut pro salubribus persuadeat nocitura, removete, quaesumus, aurem a vestrae pietatis conscientia in periculum religionis et fidei. Quod saecularibus negotiis legum vestrarum aequitate conceditur in rerum divinarum pertractione praestare, ut Christi Evangelio vim non inferat humana praesumptio. Ecce, Christianissime et venerabilis imperator, cum consacerdotibus meis implens erga reverentiam clementiae vestrae sinceri amoris officium, cupiensque vos placere per omnia Deo, cui pro vobis ab Ecclesia supplicatur, ne ante tribunal Christi Domini rei de silentio judicemur. Obsecramus coram unius deitatis [Col. 0786B] inseparabili trinitate, quae tali facto laeditur, cum ipsa vestri sit custos et auctrix imperii, et coram sanctis angelis Christi, ut omnia in eo statu manere jubeatis, in quo fuerunt ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregetur. Nec alieno peccato patiamini vos gravari, quia quod necesse est nos dicere, veremur ne cujus religio dissipatur, indignatio provocetur. Prae oculis habete et tota mentis acie reverenter accipite beati Petri gloriam et communes cum ipso omnium apostolorum coronas, cunctorumque martyrum palmas, quibus alia non fuit causa patiendi, nisi confessio verae divinitatis et verae humanitatis in Christo. Cui sacramento quia impie nunc a paucis imprudentibus obviatur, omnes partium ecclesiae nostrarum, omnes [Col. 0786C] mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes, ut qui et nostri fideliter reclamarunt, et eisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit, generalem synodum jubeatis intra Italiam celebrari, quae omnes offensiones ita aut repellat aut mitiget, ne aliquid ultra sit, vel in fide dubium, vel in charitate divisum. Convenientibus utique orientalium provinciarum episcopis, quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur, ipsique, quorum est causa durior si consiliis melioribus acquiescant, ab Ecclesiae unitate non discedant. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessarie postuletur, [Col. 0786D] canonum Nicaeae habitorum decreta testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta, quaeque subter adnexa sunt. Favete catholicis vestro more parentumque vestrorum, date defendendae fidei libertatem, quam salva clementiae vestrae reverentia, nulla vis, nullus poterit mundanus timor auferre. Cum enim Ecclesiae causa statum regni vestri agamus et salutis, ut provinciarum vestrarum quieto jure potiamini, defendite contra haereticos inconcussum Ecclesiae statum, ut et vestrum Christi dextera defendatur imperium. Data III Idus Octobris, Asterio et Protogene viris clarissimis consulibus, aera qua supra.
LEO episcopus et sancta synodus quae in urbe Roma convenit, PULCHERIAE Augustae.
[Col. 0787A] Si epistolae quae in fidei causa ad pietatem vestram directae sunt, per nostros clericos pervenissent, certum est remedium vos his rebus quae contra fidem factae sunt, aspirante vobis Domino, praestare potuisse. Quando sacerdotibus, quando Christianae religioni aut fidei defuistis? Sed cum ad mansuetudinem vestram adeo non potuerint pervenire qui missi sunt, ut ad nos vix unus illorum Hilarius diaconus noster fugiens sit reversus, iteranda scripta credidimus, ut validiores preces nostrae esse mereantur, ipsorumque qui ad clementiam vestram non pervenerunt exempla subjecimus: amplioribus vos obtestationibus obsecrantes, ut quanto acerbiora facta sunt, quibus pro sede regia vos convenit contrahere, tanto majore gloria curam ejus in qua [Col. 0787B] excellitis religionis habeatis, ne catholicae fidei integritas ulla humanarum concertationum occasione violetur. Quae enim congregata apud Ephesinam synodum sopienda et sananda pacis remedia credebantur, haec non solum in majora pacis dispendia, sed (quod nimis dolendum est) etiam in ipsius fidei qua Christiani sumus, excidia processerunt. Et ii quidem qui missi sunt, quorumque unus vim Alexandrini episcopi sibi omnia vindicantis effugiens, rerum gestarum nobis ordinem fideliter nuntiavit, reclamaverunt in synodo sicut oportuit unius hominis non tam judicio quam furori, protestantes ea quae per vim metumque gererentur sacramentis Ecclesiae et ipsi symbolo ab apostolis instituto praejudicare non posse, nec se ab ea fide [Col. 0787C] ulla injuria separandos quam plenissime expositam atque digestam a sede beati apostoli Petri ad sanctam synodum detulissent. Cujus recitatio poscentibus episcopis non sit admissa, uti scilicet remota ea fide quae patriarchas, prophetas, apostolos, et martyres coronavit, generatio Jesu Christi Domini nostri secundum carnem, et verae mortis ac resurrectionis ejus confessio (quod horremus dicere) solveretur. Scripsimus de hac re, ut potuimus, ad gloriosissimum principem, et, quod est maximum, Christianum. Cujus epistolae pariter exempla subjecimus, ut fidem qua renatus per Dei gratiam regnat, nulla sineret novitate corrumpi. Quoniam Flavianus episcopus in nostra omnium communione persistit, atque hoc quod factum est sine consideratione justitiae et contra [Col. 0787D] omnium canonum disciplinam ratum haberi ratio nulla permittit. Et quia dissensionis scandalum non abstulisset Ephesina synodus, sed auxisset, habendi intra Italiam concilium et locus constitueretur, et tempus omnibus querelis et praejudiciis partis utriusque suspensis, quo diligentius universa quae offensionem generaverant, retractentur, et absque vulnere fidei, absque religionis injuria, in pacem Christi redeant, sint sacerdotes, et soli auferantur errores. Quod ut obtinere mereamur probatissimae nobis fidei pietas tua, quae labores Ecclesiae semper adjuvit, supplicationem nostram apud clementissimum principem sive specialiter a beatissimo Petro apostolo legationem commissam dignetur asserere, [Col. 0788A] ut priusquam civile hoc exitiale bellum intra Ecclesiam hoc convalescat, redintegrandae unitatis copiam Deo auxiliante concedat, sciens imperii sui viribus profuturum quidquid catholicae libertati benigna ipsius fuerit 194 dispositione collatum. Data pridie Idus Octobris, Asterio et Protogene viris clarissimis consulibus, aera qua supra.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae, etc.
Gaudere me plurimum et exsultare in Domino pietatis tuae scripta fecere, quibus evidenter ostenditur quantum catholicam diligas fidem, et quantum haereticum detesteris errorem. Haeresis quippe est nimis impia, et Evangelio veritatis inimica quae non portionem aliquam laedere, sed ipsa religionis [Col. 0788B] Christianae conatur fundamenta convellere, negans sempiterni Patris Filium sempiternum de utero beatae Virginis matris veram carnem nostrae sumpsisse naturae; et eos damnatione percellens qui ab evangelica et apostolica fide nullo deduci errore potuerunt, illudque frustra praetendens quod Nicaenae synodi fidem teneat, cujus eum constat esse alienum gloriosissima Augusta. Unde quia non deserit Ecclesiam suam divina protectio, dicente Domino: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) ,» eodemque opere et tempore spiritus Dei et clementiae vestrae sollicitudinem et curam nostri cordis accendit, ut de remediis procurandis, eadem utrique cuperemus, quae [Col. 0788C] prius poposci. Nunc quoque instantius peto, majore utens fiducia deprecandi, posteaquam praesidium venerandae exhortationis accipi, sperans affuturam misericordiam Dei, ut cooperante vestra clementia, pestiferi erroris possit morbus auferri: ut quidquid ipse inspirante atque auxiliante potuerit salubriter fieri, cum vestrae fidei laude peragatur, quoniam res humanae aliter tutae esse non possunt, nisi quae ad divinam confessionem pertinent, et regia et sacerdotalis defendat auctoritas. Data decimosexto Kalendas Aprilis, Valentiniano Augusto septimo, et Anieno viris clarissimis consulibus, aera CCCCLXXXVIII.
LEO episcopus MARTIANO FAUSTOque presbyteris.
Bonorum operum et spiritualium studiorum Deum [Col. 0788D] auctorem esse non dubium est, qui quorum incitat mentes adjuvat actiones. Quod nobis praesenti experimento evidenter apparuit. Si quidem inter discretarum spatia longinqua regionum unum sumpserint corda nostra consilium, ut quod a nobis desiderabatis, eo vobis tempore quo epistolae vestrae mittebantur, occurrerit. Si tamen dilectioni vestrae tradi scripta nostra potuere, quae non solum apostolicae Sedis auctoritate, sed etiam sanctae synodi quae ad nos frequens convenerat, unanimitate directa sunt, ut in his quantam curam totius Ecclesiae habeamus, appareat, hortando scilicet omnium fidelium mentes et clementissimorum principum praesidia ad defensionem fidei postulando, quorum pios et catholicos [Col. 0789A] animos non diffidimus opem atque auctoritatem suam justis petitionibus praestituros, quo citius, auxiliante Domino, perniciosa haeresis et dudum sanctorum Patrum auctoritate damnata quae nuper Ephesi male adjuta est, auferatur. Interim vero det operam quantum fieri potest vestra dilectio ut omnibus Ecclesiae filiis innotescat, quod impium sensum secundum doctrinam evangelicam et apostolicam praedicamus. Quia licet plene quae semper fuisset, atque esset catholicorum sententia scripserimus, tamen nunc quoque ad confirmandas omnium mentes non parum exhortationis addidimus. Memor enim sum me sub illius nomine praesidere, cujus a Domino Jesu Christo est glorificata confessio, et cujus fides omnes quidem haereses destruit, sed [Col. 0789B] maxime impietatem praesentis erroris expugnat; et intelligo mihi aliud non licere quam ut omnes conatus meos ei causae in qua universalis Ecclesiae salus infestatur, impendam. Ne autem aliqua negligentiae occasione scripta nostra ad vos non potuerint pervenire, exemplaria eorumdem nunc mittenda credidimus, ut nullo modo fidei quam defendimus, praedicatio nostrae notitiae subtrahatur. Data decimo sexto Kalendas Aprilis, Valentiniano Augusto VII et Ameno V consulibus.
LEO episcopus THEODOSIO Augusto, etc.
Omnibus quidem vestrae pietatis epistolis inter eas sollicitudines quas pro fide patimur spem nobis securitatis maximam praestitistis Nicaenum commendando [Col. 0789C] concilium, adeo ut ab illo, sicut saepe jam scribitis, non patiamini sacerdotes Domini deviare. Sed ne aliquid in praejudicium catholicae defensionis viderer egisse de ordinatione ejus qui Constantinopolitanae coeperit ecclesiae praesidere, nihil interim in alterutram partem temere rescribendum putavi, non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. Quod aequanimiter ferat, obsecro, vestra clementia, ut cum talem se erga fidem catholicam qualem cupimus, approbarit, de sinceritate ipsius copiosius et securius gaudeamus. Ne vero aliqua illum de nostro animo mordeat sinistra suspicio, occasionem totius difficultatis amoveo, nec aliquid exigo quid aut arduum videatur aut dubium, sed ad id quod nullus catholicorum refutet invito. [Col. 0789D] Noti enim sunt per universum mundum atque manifesti qui ante nos, sive Graeca, sive Latina lingua in catholicae veritatis praedicatione fulserunt, ad quorum scientiam atque doctrinam quidam etiam nostrae aetatis cedunt, de quorum scriptis par et multiplex profertur instructio. Quae sicut Nestorianam haeresim destruxit, ita etiam hunc qui nunc repullulat abscidit errorem. Relegat itaque sollicite quae a sanctis Patribus incarnationis Dominicae fides fuerit custodita semperque similiter praedicata, et sanctae memoriae Cyrilli Alexandrini episcopi epistolam qua Nestorium corrigere et sanare voluit, pravas praedicationes ipsius arguens et evidentius fidem Nicaenae diffinitionis exponens, quanquam ab eo missam [Col. 0790A] apostolicae Sedis scrinia susceperant, praecedentium sensui perspexerit consonantem, Ephesinae etiam synodi gestare censent, quibus contra Nestorii impietatem et a sanctae memoriae Cyrillo inserta, et allegata sunt de incarnatione Domini catholicorum testimonia sacerdotum. Non aspernetur etiam meam epistolam recensere, quam pietati Patrum per omnia concordare reperiet. Cumque a se hoc quod eidem profuturum sit expeti desiderarique cognoverit, catholicorum sententiis toto corde consentiat. Ita ut sinceram communionis fidei professionem absolutissima subscriptione coram omni clero et universa plebe declaret, apostolicae Sedi et universis Domini sacerdotibus atque ecclesiis publicandam, ut, pacificato per unam fidem mundo, possimus omnes dicere [Col. 0790B] quod angeli nato de Maria virgine Salvatore cecinerunt: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .» Quia vero et nos et beati Patres nostri, quorum doctrinam et veneramur et sequimur, in unius fidei concordia sumus, sicut provinciarum omnium protestantur antistites, agat clementiae vestrae devotissima fides, ut quamprimum ad nos Constantinopolitani episcopi, qualia debent probati et catholici sacerdotis scripta perveniant, aperte scilicet, atque dilucide protestantia, quod si quis de incarnatione Verbi Dei aliud aliquid credat aut asserat quam catholicorum omnium et mea professio protestatur, hunc a sua communione secernat, ut ei fraternam in Christo charitatem merito possimus impendere. Ut autem salubribus curis [Col. 0790C] velocior pleniorque, auxiliante Domino, per vestrae clementiae fidem praestetur affectus, ad pietatem vestram fratres et coepiscopos nostros Abundium et Asterium, sed et Basilium et Senatorem presbyteros, quorum mihi devotio est probata, direxi, per quos quae nostrae forma sit fidei manifestatis instructionibus quas misimus, possitis dignanter agnoscere, ut si Constantinopolitanus antistes in eamdem confessionem toto corde consentit, securi (ut dignum est) de ecclesiastica pace laetemur, neque aliud residere videatur ambiguum, ut de superfluis forsitan suspicionibus laboremus. Sin vero aliqui a puritate nostrae fidei atque Patrum auctoritate dissentiunt, concilium universale intra Italiam sicut synodus quae ob hanc causam Romae convenerat, mecum petit, clementia [Col. 0790D] vestra concedat, ut in unum convenientibus omnibus his qui aut ignorantia, aut timore prolapsi sunt correctionis remediis consulatur, nec cuiquam ultra sit liberum ita Nicaenae synodi facere mentionem, ut ejus fidei inveniatur esse contrarius. Quoniam universae et Ecclesiae et vestro hoc imperio profuturum est, si unus Deus, et una fides, unum sacramentum salutis humanae, unius totius mundi confessione teneatur. Data decimo septimo Kalendarum Augusti.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae.
Gaudeo fidei clementiae vestrae quod religiosum studium dignanter impenditis, ut pax ecclesiastica renovetur, quae eorumdem dissensionibus videtur [Col. 0791A] esse turbata. Debetur enim hoc vestrae specialiter gloriae, ut ablatis omnibus scandalis quae contra catholicam fidem inimicus excitaverat, una eademque sit per totum mundum confessio veritatis, quae facilius certiusque reparabitur si pravorum sensuum nulla semina, nulla vestigia relinquantur. Quod tamen mearum partium est, praeterire non debeo, ut scilicet quid de incarnatione Filii Dei a Constantinopolitane episcopo teneatur agnoscam, praesertim cum in ordinatione ipsius dura praecesserint, taliaque ad nos debuerit scripta dirigere quae illum a contagione hujus qui nuper emersit erroris alienum evidenter ostenderent. Optans itaque securam cum eo habere concordiam, gratiamque illi fraternae charitatis impendere, scribere ei interim distuli non dilectionem [Col. 0791B] negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. Simplex enim est atque absolutum, quod posco, ut, remoto longarum disputationum labore, sanctae memoriae Cyrilli Alexandrini episcopi epistolae quam ipse ad Nestorium miserat, acquiescat, in qua et errorem Nestorii arguit et fidem Nicaenae definitionis exposuit, et epistolae meae quae ad sanctae recordationis Flavianum episcopum est directa, consentiat. Quibus vigilanter inspectis, Constantinopolitanus antistes repudiandum sibi quod ausa est contra puram et singularem fidem imperita insipientia definire, incunctanter agnoscat; quia et mea et sanctorum Patrum de incarnatione Domini consors et per omnia et una confessio est. Quam si quis aestimaverit non sequendam, ipse se a compage [Col. 0791C] catholicae veritatis abscindet, cum tamen nos ut in integrum omnia revocentur optemus. Ad effectum vero salubrium dispositionum velocius obtinendum, fratres et coepiscopos meos Abundium et Asterium, sed et Basilium et Senatorem presbyteros probatissimos viros misi, qui clementiae vestrae formam fidei secundum doctrinam venerabilium Patrum praedicamus, offerent, et remotis circumlocutionibus, quibus obscurari veritas solet, quid de incarnatione Filii Dei a totius orbis probatis sacerdotibus defensum fuisset, ostenderent. Quos post divinam gratiam sancto vestrae pietatis auxilio dignum est adjuvari, ne in totius Ecclesiae perturbationem imprudens praecedat contentio, cum correctione adhibita omnes oporteat in unius confessionis redire concordiam: [Col. 0791D] a qua si forsitan ab aliquibus discrepatur, universale concilium sacerdotum haberi intra Italiam clementia vestra annuente jubeatur; quo remota arte fallendi, tandem pateat quid altiore tractatu aut coerceri debeat, aut sanari. Data tertio decimo Kalendas Augusti, Valentiniano Augusto VII et Ameno viris clarissimis consulibus, aera qua supra.
Religiosam clementiae vestrae sollicitudinem, quam catholicae fidei indesinenter impenditis per omnia recognosco; et Deo gratias ago, quod tantam universalis Ecclesiae curam habere vos video, ut quod [Col. 0792A] justitiae et benevolentiae congruere arbitror confidenter insinuem, quo celerius quae propitio Christo pietatis vestrae studio irreprehensibilem hactenus gesta sunt ad gratulandum perducantur effectum. Quod ergo synodum Chalcedonensem haberi clementia vestra praecepit cum a me ut in Italia haberetur mansuetudo vestra retineat postulatum, ut omnes nostrarum partium convocati antistites, si securitas temporis suppeteret convenirent, adeo tamen non aspernanter accepi, ut binos de coepiscopis meis et compresbyteris ordinarem, qui vicem meam implere sufficerent, datis ad venerabilem synodum congruentibus scriptis quibus fraternitas advocata cognosceret quam formam servare in hac dijudicatione deberet, ne ulla temeritas aut fidei regulis, aut canonum [Col. 0792B] statutis, aut benignitatis remediis obviaret. Sicut enim a principio hujus causae frequentissime scripsi, hanc inter discordes sensus et carnales aemulationes moderationem volui custodiri, ut integritati quidem fidei nihil evelli, nihil liceret apponi, ad unitatem vero pacemque redeuntibus remedium veniae praestaretur. Quia tunc operum diaboli potentiae destruuntur, cum ad Dei et proximi dilectionem hominum corda revocantur. Sed quam contraria tunc his monitis atque observationibus meis acta sint multum est explicare; nec opus est epistolari pagina comprehendi, quod in illo Ephesino non judicio, sed latrocinio potuit perpetrari. Ibi primates synodi nec resistentibus sibi fratribus nec consentientibus praeceperunt, cum ad infringendam catholicam [Col. 0792C] fidem, et ad exsecrabilem haeresim roborandam alios privilegio honoris exuerint, alios consortio impietatis infecerint, saeviores profecto in eos, quos persuadendo ab innocentia separabant, quam in illos, quos beatos confessores persequendo faciebant. Verumtamen quia tales sibi maxime sua iniquitate nocuerunt, et majoribus vulneribus diligentior est adhibenda medicina, nullis unquam epistolis definivi etiam talibus si resipiscerent veniam denegandam. Et quamvis incommutabiliter inimicissimam Christianae religioni haeresim detestemur, ipsos tamen si corrigantur, et digna se satisfactione purificent, ab ineffabili misericordia Dei non judicamus alienos, sed potius cum gementibus gemimus, [Col. 0792D] cum flentibus flemus, et sic utimur justitia commotionis, ut non amittamus remedia charitatis. Quod sicut pietas vestra cognoscit non verbis solis promittitur, sed etiam factis docetur. Siquidem pene omnes qui in consensum praesidentium aut traducti fuerant, aut coacti resistendo, quod statutum fuerat ab illis, et condemnando quod scripserant perpetuam culpae abolitionem et apostolicae pacis gratiam sunt adepti. Si ergo clementia vestra propositum nostrum considerare dignetur, probabit in eo concilio cuncta gessisse, ut sine cujusquam animae detrimento haeresaeos tantum obtineretur exstinctio, et ob hoc circa auctores saevissimorum turbinum quiddam consuetudinis minuisse, ut ad indulgentiam postulandam compunctione aliqua [Col. 0793A] possit eorum tarditas excitari. Qui etsi post illud judicium suum tam impium quam injustum non sunt catholicae fraternitati ita honorabiles ut fuerunt, suas tamen adhuc obtinent sedes, et episcopatus sui honore potiuntur aut per veram et necessariam satisfactionem pacem Ecclesiae recepturi, aut si haeresim (quod absit) tuebuntur, professionis suae merito judicandi. Data tertio decimo Kalendas Augusti Helpidio V. C. consul.
LEO episcopus, FAUSTO, MARTINO, PETRO, MANOHELI, JOB, ANTIOCHO, ABRAHAMO, THEODORO, PIENTIO, EUSEBIO, HELPEDIO, PAULO, ASTERIO et CHARASO, presbyteris et archimandritis, et JACOBO diacono et archimandritae.
[Col. 0793B] Causa fidei in qua salus Christiana consistit multa me sollicitudine laborare compellit, metuentem ne pravitas quae in suis fuerat amputanda principiis processu temporis et pertinacior fiat et latior. Nam, cum clementissimus imperator talia ad nos scripta direxit, quibus sollicitudinem suam pro pace universalis Ecclesiae demonstraret, et ipse Constantinopolitanus episcopus, et ii qui eumdem consecrarant, praeter id quod ad ordinem novi antistitis pertinebat, nihil nobis de compressis vel abdicatis erroribus indicarunt, quasi in illa ecclesia nullum scandalum, nulla exstitisset offensio; aut non praecipue fuerint ordinati ad meritum demonstrandum, si aliena a se quae catholicorum sensibus sunt adversa docuisset. [Col. 0793C] Ne ergo quod inter longinquas regiones accidere solet, ut nimias dilationes tenderent veritatis examina, fratres et coepiscopos nostros Habundium et Asterium, sed et Basilium et Senatorem, presbyteros, probatissimos viros et probatissimum principem cum sufficienti paternarum auctoritatum instructione direxerimus. Quos in omnibus, fratres charissimi, diligentia ac sollicitudine vestra cupimus adjuvari, ut impietas quae caecis ausibus in exitialia abrupta processit, simplices quosque decipiendi ulterius non habeat potestatem, cum aptiore medicina etiam illis cupiamus per correctionis remedia subveniri, qui aut imperitia sunt lapsi, aut errore traducti. Et ideo vos qui justificamini per fidem, qui catholicam diligitis veritatem, et de singulari [Col. 0793D] sacramento salutis humanae per Spiritum sanctum estis edocti, collaborate nobiscum, et quanta potestis devotione id agite, ut falsitate destructa, et fidei soliditate defensa, secura per totum mundum Dei pace potiamur. Data decimo sexto Kalendas Augusti, Valentiniano, et Augusto VI, et Anieno, viris clarissimis consulibus aera qua supra.
LEO MARTIANO Augusto.
Sanctum clementiae vestrae studium quo ad reparationem pacis ecclesiasticae synodum habere voluistis adeo libenter accepi, ut quamvis eam fieri intra Italiam poposcissem, et aptius exspectari tempus optassem, quo scilicet plurimi possent episcopi [Col. 0794A] etiam de longinquis provinciis evocari, mox tamen ut mihi pietatis vestrae scripta sunt tradita: et Bonifacium de compresbyteris meis ab urbe direxerim, et de episcopis fratrem meum Paschasium de Sicilia fecerim navigare, qui vicem meam sufficienter implerent, datis per eosdem epistolis ad eos qui legationem ante susceperant, ut ipsi quoque praedictis adimplendas partes meae praesentiae jungerentur. Unde quamvis nimis arctus dies synodo fuerit constitutus, spero tamen affuturum Omnipotentis auxilium, quo omnes valeant ad praefinitum tempus occurrere, et unanimiter cum sanctae fraternitatis assensu quae universali Ecclesiae congruant, definire. Compressa enim vel remota inquietudine ac pravitate paucorum facile firmabitur probanda concordia, si in eam [Col. 0794B] fidem, quam evangelicis et apostolicis praedicationibus declaratam per antiquos Patres nostros accepimus et tenemus, omnium corda concurrant, nulla penitus disputatione cujusquam retractationis admissa, ne per vanam fallacemque versutiam aut infirma videantur aut dubia quae in ipso lapide angulari Christo fundata sunt et sine fine mansura. Hoc nobis indesinenter orantibus, ut a sacramento singularis fidei nemo inveniatur alienus, sed damnata impietate haereseos nullum de perditione cujusquam catholica Ecclesia sentiat detrimentum. Quod autem pietatem vestram de his per quos meas misi epistolas obsecravi, nunc quoque simili fiducia precor, ut vice mea acturos commendatos per omnia habere dignemini, quo facilius et diligentius [Col. 0794C] quae optimo fidei vestrae ordinata sunt studio salubri impleantur affectu. Data quarto decimo Kalendas Augusti, Adelphio viro clarissimo consule.
LEO episcopus MARTIANO Augusto, etc.
Quamvis per Constantinopolitanos clericos ad pietatem vestram ante rescripserim, sumptis tamen clementiae vestrae litteris per virum illustrem praefectum urbis, filium meum Tatianum, magnam materiam gratulationis accepi, quia studiosissimos vos ecclesiasticae pacis agnovi. Cui sancto desiderio digne aequitate confertur, ut quem statum esse cupitis religionis, eumdem habeatis et regni. Nam inter principes Christianos spiritu Dei confirmante concordiam, [Col. 0794D] gemina per totum mundum fiducia roboratur, quia profectus charitatis et fidei utrorumque armorum potentiam insuperabilem facit, ut propitiato per unam confessionem Deo, simul et haeretica falsitas et barbara destruatur hostilitas, gloriosissime imperator. Aucta igitur per imperialem amicitiam spe coelestis auxilii confidentius pietatem vestram pro sacramento salutis humanae incitare praesumo, ne cujusquam procaci impudentisque versutia, quasi de incerto quid sequendum sit sinatis inquiri. Et cum ab evangelica apostolicaque doctrina, nec uno quidem verbo liceat dissidere, aut aliter de Scripturis divinis sapere quam beati Apostoli et patres nostri didicere atque docuerunt, nunc demum [Col. 0795A] indisciplinatae moveantur et impiae quaestiones, quas olim mox ut eas per apta sibi corda diabolus excitavit, per discipulos veritatis Spiritus sanctus exstinxit. Nimis autem iniquum est, ut per paucorum insipientiam ad conjecturas opinionum et bella revocemur, tanquam reparata disceptatione tractandum sit, utrum Eutyches impie senserit, et utrum impie Dioscorus judicarit, qui in sanctae memoriae Flaviani condemnatione se perculit, et simpliciores quosque ut in eamdem ruinam provolverentur impegit, quorum multis jam, ut cognovimus, ad satisfactionis remedia conversis, et veniam de inconstanti trepidatione poscentibus, non cujusmodi sit fides tractandum est, sed eorum precibus qualiter annuendum. Unde piissimae sollicitudini vestrae [Col. 0795B] quam de indicenda synodo habere dignamini per legationem quae confestim ad dementiam vestram Deo annuente perveniet, quidquid ad causae utilitatem arbitror pertinere, plenius atque opportunius suggeretur. Data nono Kalendas Maii, Adheiesio viro clarissimo consule, aera qua supra.
LEO episcopus MARTIANO Augusto.
Poposceram quidem a gloriosa clementia vestra, ut synodum quam ad reparandam orientalis Ecclesiae pacem, a nobis etiam petitam necessariam judicastis aliquantisper differri ad tempus opportunius juberetis, ut liberioribus ab omni perturbatione animis, illi quoque episcopi quos hostilitatis metus detinet convenirent. Sed quia pio studio humanis [Col. 0795C] negotiis divina praeponitis, et rationabiliter ac religiose regni vestri viribus creditis profuturum, si nulla sit in sacerdotum sensibus dissonantia, nulla sit in Evangelii praedicatione discordia, ego etiam vestris dispositionibus non renitor, optans ut omnium cordibus catholica fides, quae non potest nisi una esse, firmetur. A cujus integritate et Nestorius antea, et nunc Eutyches diversis quidem callibus, sed impietate non impares deviarunt, abominandi prorsus persuasionibus suis quas contra sinceri, veri, luminis fontem de coenosis lacubus diabolicae falsitatis hauserunt. Prior itaque synodus Ephesina Nestorium cum dogmate suo 196 merito justeque damnavit, et quisquis in illo errore perstitit ad nullius potest spem remedii pertinere. Sequens vero in praedicta [Col. 0795D] civitate non possum vocare concilium, quod in eversionem fidei fuisse constat agitatum, quodque vestra clementia amore veritatis catholicis affutura aliud statuendo quassavit, gloriosissime imperator. Unde per ipsum Dominum nostrum Jesum Christum, qui regni vestri est auctor et rector, obtestor et obsecro clementiam vestram, ut in praesenti synodo fidem quam beati Patres nostri ab apostolis sibi traditam praedicarunt non patiamini quasi dubiam retractari, et quae olim majorum sunt auctoritate damnata redivivis non permittatis conatibus excitari. Illudque potius jubeatis, ut antique Nicaenae synodi constituta, remota haereticorum interpretatione, permaneant. Nec me quodque, ut voluit [Col. 0796A] vestra clementia, ab illo credatis abesse concilio, cum in his fratribus quos direxi, id est, Paschasiano et Lucentio episcopis, Bonifacio et Basilio presbyteris, sed et fratre meo Juliano, quem eorum volui esse participem, etiam mea sit aestimanda poenitentia. Quos auxiliante Christo ita jacturos esse confido, ut ea quae Domino nostro placeant, decernantur, accedente pietatis vestrae studio, quod et paci prosit et religioni sit custodia veritatis. Data VI Kalendas Junii, Adelphio viro clarissimo consule, aera qua sup.
LEO episcopus MARTIANO Augusto.
Multam mihi fiduciam scribendi ad clementiam vestram et litterae vestrae, quas veneranter accepi, et [Col. 0796B] coepiscopi mei revertentes Constantinopoli praebuerunt, non sola assertione verborum, sed ipsis operum effectibus demonstrantes, ad defensionem catholicae fidei divinum in vobis vigere praesidium. Quo utique non solum Ecclesiae status, sed etiam vestri robur munitur imperii, ut merito ejus exspectetis protectionem, cujus colitis veritatem, gloriosissime imperator. Nam, ut fratris mei Anatholii citius manifestaretur integritas, et olim damnati erroris redivivus assertor locum in Christi Ecclesia non haberet, ut catholici episcopi, quos nuper haereticorum persecutio degravare non potuit ab injustis revocarentur exsiliis, atque reliquiis beatae memoriae Flaviani digno honore susceptis, impietatem suam condemnator ejus agnosceret, vestrae virtutis titulus, [Col. 0796C] vestrae pietatis est fructus; cui confido etiam aliarum insignia accumulanda palmarum. Ut sicut Constantinopolitana Ecclesia recepta apostolicae fidei libertate laetatur, ita omnes regni vestri provinciae emundatas se a diabolici dogmatis contagione glorientur. Ut ergo praecedentibus litteris indicavi, fratres meos Lucensem episcopum et Basilium presbyterum qui sollicitudinis meae partes possint implere direxi, favori eos pietatis vestrae in omnibus, quae sunt agenda commendans. Nam cum et fratris mei Anatolii scriptis et nostrorum sermone cognoverim multos de his qui apud Ephesum Dioscori factione compulsi, de stabilibus statutis poenitendum praebuere consensum inconstantiae suae veniam postulare, et communionem catholicam per satisfactionem correctionis expetere [Col. 0796D] non fuit talium negligenda conversio, qui non proprio sensu, sed impii praesumptoris impulsu in haec incidisse noscuntur, in quibus liberum non habuere judicium. Ne itaque resipiscentium desideria mora longior fatigaret, vel incuriosa facilitas temere aliquos et sine discretione susciperet, injunctum est ab apostolica Sede directis ut in consortium suae deliberationis accito Constantinopolitanae urbis antistite et pestilentiae contagia non admittantur, et sanitatis remedia non negentur. Quae industria in omnibus quae nequiter gesta sunt emendandis celerem, juvante Domino, consequetur effectum, si reparationi pacis ecclesiasticae opem suam vestra pietas dignetur adjungere: ut vobis in terra regnantibus et Dei [Col. 0797A] regnum intra vos honore mereamini, et catholicam fidem nulla falsitas violet, nulla haeresis inquietet, nec cuiquam liceat doctrinam evangelicam deserere et sacerdotali honore gaudere. Synodum vero fieri, ut meminit vestra clementia etiam ipsi poposcimus, sacerdotes provinciarum omnium congregari praesentis temporis necessitas nulla ratione permittit, quoniam illae provinciae de quibus maxime sunt evocandi, inquietante bello, ab ecclesiis suis eos non patiuntur abscedere. Unde oportuniori tempore propitiato Domino cum firmior fuerit restituta securitas, jubeat vestra clementia reservari. De qua re plenius inter caetera apud pietatem vestram poterunt allegare quos misi. Data V Idus Junii, Adelphio viro clarissimo consule, aera qua supra.
- 1. De fide ejus scriptis missis probata.
- 2. De his qui metu in haeresim lapsi sunt, ut si conversi fuerint recipiantur.
- 3. De nominibus haereticorum ad altare non recitandis.
- 4. De commendatione Juliani episcopi, vel eorum clericorum qui Flaviano episcopo in fide adhaeserunt.
CAP. I. LEO episcopus ANATOLIO episcopo.
Gaudemus in Domino et in dono gratiae ipsius gloriamur, qui sicut dilectionis tuae litteris et fratrum nostrorum, quos Constantinopolim miseramus, relatione cognovimus, sequacem evangelicae eruditionis ostendit, ut per sacerdotis probabilem fidem merito praesumamus, quod tota Ecclesia eidem credita [Col. 0797C] est ne rugam cujusquam sit erroris habitura vel maculam, dicente Apostolo: «Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 12) ;» illa enim virgo Ecclesia, sponsa unius viri Christi, quae nullo se patitur errore vitiari, in qua societatem tuae dilectionis amplectimur, et gestorum quae sumpsimus seriem necessariis (sicut oportuit) munitam subscriptionibus approbavimus. Ut ergo invicem dilectionis tuae animus nostris confirmaretur alloquiis, filios nostros Casterium presbyterum, Patricium et Asclepiadem diaconos, qui ad nos tua scripta detulere cum epistolis nostris, post venerabilem diem festi paschalis emisimus, indicantes nos, ut supra diximus, de Constantinopolitanae ecclesiae pace gaudere, cui hanc curam semper impendimus, ut [Col. 0797D] eam nulla velimus haereticorum fraude violari.
II. De fratribus vero quos in epistolis tuis et legatorum nostrorum relatione communionis nostrae cupidosesse cognovimus, eo quod doleant se contra potentiam, contraque terrores non tenuisse constantiam in alieno scelere praebuisse consensum, cum ita eos formido turbasset, ut in damnationem catholici atque innocentis antistitis, et in receptionem detestabilis pravitatis trepido famularentur obsequio. Illud quidem quod praesentibus et agentibus nostris constitutum est approbamus, ut suarum interim ecclesiarum essent communione contenti, sed cum legatis nostris, quos misimus, participata tecum sollicitudine voluimus disponatur, quatenus hi qui plenis [Col. 0798A] satisfactionibus male gesta condemnant, et accusare magis se eligunt quam tueri pacis et communionis nostrae unitatem laetantur. Ita ut digno prius anathemate quae contra fidem catholicam sunt recepta damnentur; aliter enim in Ecclesia Dei, quae corpus est Christi, nec rata sunt sacerdotia, nec vera sacrificia, nisi in nostrae proprietate naturae verus nos pontifex reconciliat, verus inmaculati agni sanguis emundat, licet in Patris sit dextera constitutus, in eadem tamen carne quam sumpsit ex Virgine sacramentum propitiationis exsequitur, dicente Apostolo: «Christus Jesus qui mortuus est, imo qui et resurrexit, qui est in dextera, qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) .» Neque enim potest in aliquo benignitas nostra reprehendi cum satisfacientes recepimus [Col. 0798B] quos doluimus esse deceptos. Nec aspere igitur communionis nostrae gratia deneganda est, nec temere largienda, quia sicut plenum pietatis est oppressis charitatem Dominicam redhiberi, ita justum est omnia perturbationis auctoribus imputari.
III. De nominibus autem Dioscori, Juvenalis, et Eustatii adsacrum altare recitandis, dilectionem tuam hoc decet custodire quod nostri ibidem constituti faciendum esse dixerunt, quodque honorandae sancto Flaviano memoriae non repugnet, et a gratia tua Christianae plebis animos non avertat. Nam iniquum nimis est atque incongruum eos qui innocentes et catholicos sua persecutione vexarunt, sanctorum nominibus sine discretione misceri, condemnatam impietatem non deserentes ipsi se sua pravitate [Col. 0798C] condemnant quos convenit aut percelli pro perfidia, aut laborare pro venia.
IV. Fratrem vero et coepiscopum nostrum Julianum vel clericos qui sanctae memoriae Flaviano fidelibus officiis adhaeserunt, dilectioni quoque tuae volumus adhaerere, ut quem fidei suae meritis vivere apud Dominum nostrum novimus in te sibi eum praesentem agnoscant; illudque dilectionem tuam nosse volumus fratrem et coepiscopum nostrum Eusebium, qui causa fidei multa discrimina laboresque toleravit, nobiscum interim demorari et in nostra nunc communione persistere, cujus ecclesiam tua sollicitudine volumus esse defensam, ut nihil eodem absente depereat, et nullus ei in aliquo praejudicare praesumat, donec [Col. 0798D] cum litterarum nostrarum ad vos prosecutione perveniat, et ut major circa te vel nostra vel totius Christianae plebis affectio provocetur hoc quod ad dilectionem tuam scripsimus, in omnium volumus notitiam pervenire, ut qui Deo non deserviunt de confirmata apud te pace Sedis apostolicae gratulentur. De caeteris vero causis atque personis dilectio tua litteris quas per nostras accipiet, plenius instruetur. Data Idus Aprilis, aera qua supra.
LEO episcopus ANATHOLIO episcopo.
Diligentiam necessariae sollicitudinis quam fraternitas tua in dirigendis ad nos litteris exsequitur, approbamus, et acceptis per filium nostrum Olimpium [Col. 0799A] paganis tuis sacerdotalem in te curam vigere sentimus, cui nos quoque quantum Dominus dat posse non desumus, exorantes dilectionem tuam, ut quia tempus laboris indicimus in sancta vigilantia perseveres, donec dextera Domini faciat virtutem, et sub pedibus Ecclesiae suae conterat tentatorem. Consolatur etenim nos per omnia praeparata divinitus clementissimi principis fides, quem in eo rursus sicut oportuit sum cohortatus alloquio, ut impiissimorum latronum ausibus districtiore constantia faciat obviari, quos nefas est tantum de suo favore praesumere ut etiam apud Constantinopolim audeant insanire. Sed hoc eis ideo divinae providentiae ratione permittitur, ut magis ac magis quo spiritu agitentur appareat, ne dubitari possit in quantam [Col. 0799B] essent audaciam prorupturi, si post damnationem impiissimae haeresis disceptandi contra fidem acciperent potestatem, ut quantum in ipsis est, latius hoc furore saevirent, quem fratres et coepiscopi nostri qui ad nos nuper ex Aegypti partibus confugere se pertulisse deplorat, quibus et Christianissimo principe et a tua fraternitate Deo placita charitate solatia pietatis impendi non ambigerem, etiam si ipse non scriberes. Opportunum autem credidi ut ad ipsos quoque scripta dirigerem quae illos possint in communis fidei proposito roborare et quod pro patientia sua superna remuneratione mereantur, agnoscerent. Sicut beatus Apostolus docet, dicens: «Excipite itaque illos cum gaudio in Domino, et ejusmodi cum honore habete, quoniam propter fidem [Col. 0799C] Christi usque ad mortem accesserunt (Philip. II, 29, 30) .» Illud sane plurimum mihi displicere significo, quod inter dilectionis tuae clericos quidam esse dicuntur, qui adversariorum conniveant pravitati, et vasa irae vasis misericordiae misceantur. Quibus investigandis et severitate congrua coercendis debet diligentia vigilanter insistere. Ita ut 197 his quibus prodesse non potuerit correctio, non parcat abscissio. Oportuit etenim nos evangelici meminisse mandati, quod ipsa Veritate praecipitur, «ut si nos oculus, aut pes, aut dextera scandalizaverit, manus a compage corporis auferatur (Matth. XVIII, 8) ,» quia melius sit his in Ecclesia carere membris, quam cum ipsis in aeterna ire supplicia. Nam superflue extra Ecclesiam positis resistimus, si [Col. 0799D] ab his qui ab intus sunt in eis quos decipiunt vulneramur. Abjicienda prorsus pestifera haec sacerdotali vigore patientia est, quae sibimet peccatis aliorum parcendo non parcit. Sicut Heli quondam sacerdos filiorum suorum delicta tolerando, cum ipsis divinae justitiae sententiam meruit experiri, quia segni indulgentia dissimulavit plectere peccatores. Quantum itaque opportunitas invitat officii religiosissimum principem dilectio tua studeat frequentare, et non solum regiam, sed et sacerdotalem ipsius mentem precibus meis obsecrare persiste, ut memor communis fidei quam Spiritu sancto docente suscepimus, omnium haereticorum machinamenta confringat, neque quidquam illis in ecclesiis Christi licere patiatur, [Col. 0800A] ne in eorum potestate sint divina mysteria, quibus in domo Dei pro scelerum suorum magnitudine nec habitandi jus residet nec orandi. Data pridie Idus Octobris, Constantino et Ruffo, viris clarissimis consulibus.
LEO episcopus ANATHOLIO episcopo.
Licet sperem dilectionem tuam ad omne opus bonum esse devotam, ut tamen efficacior tua fieri possit industria, et hoc congruum fuit fratres meos Lucensium episcopum et Basilium presbyterum, ut promisimus, destinare quibus tua dilectio societur, ut nihil in his quae ad universalis Ecclesiae statum aut dubie pertinent aut segniter, cum residentibus vobis quibus exsecutionem nostrae dispositionis injunximus [Col. 0800B] ea possint agi cuncta moderatione, ut nec benevolentiae partes ne justitiae negligantur, sed absque personarum acceptione divinum in omnibus judicium cogitetur. Quod ut recta observantia valeat custodiri catholicae primitus fidei servetur integritas, ut quia per omnia «angusta et ardua via est quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) ,» neque in sinistram, neque ad dexteram ab ejus tramite devietur. Et quia evangelica et apostolica fides omnes expugnat errores, et ab uno latere Nestorium dejicit, ab alio Eutychen et participes ejus elidit. Hanc regulam mementote servandam, ut quicunque in illa synodo quae nomen synodi nec habere potuit nec meretur, et in qua malevolentiam suam Dioscorus, imperitiam autem Juvenalis ostendit, dolent ut dilectionis tuae [Col. 0800C] relatione comperimus, se metu victos et terrore superatos ad consensum scelestissimi judicii potuisse compelli, et communionem catholicam obtinere desiderant, satisfactioni eorum pax fraterna praestetur, ita ut non dubiis professionibus Eutychen cum suo dogmate cumque consortibus suis anathematis exsecratione condemnent. De his autem qui in hac causa gravius peccavere, et ob hoc superiorem sibi locum in eadem infelici synodo vindicarunt, ut humiliorum fratrum simplicitatem arrogantiae suae praejudiciis aggravarent, si forte resipiscunt et a facti sui defensione cessantes in condemnationem proprii convertuntur erroris, horum si satisfactio talis accedit, quae non refutanda videatur, maturioribus apostolicae Sedis conciliis reservetur, ut examinatis [Col. 0800D] omnibus atque perpensis de ipsis eorum agnitionibus quid constitui debeat aestimetur. Neque prius in Ecclesia, cui te Dominus voluit praesidere cujusquam talium, ut ante jam scripsimus, nomen ad altare recitetur, quam quid de eis constitui debeat, rerum processus ostendat. De commonitorio vero a clericis dilectionis tuae nobis oblato necessarium non fuit epistolis quid videretur inserere, cum sufficeret legatis cuncta committi, quorum sermone ex omnibus diligentius instruereris. Annitere igitur, frater charissime, ut quae Ecclesiae Dei congruunt fideliter et efficaciter cum his fratribus, quos tantae rei idoneos auctores elegimus, exsequaris, praesertim cum ipsa vos causae ratio, spesque divini auxilii cohortentur, [Col. 0801A] et clementissimorum principum, tam sancta sit fides, tam religiosa devotio, ut in eis non solum Christianum, sed etiam sacerdotalem experiamur affectum. Qui utique pro pietate qua se Dei famulos esse gloriantur omnes suggestiones vestras fidei catholicae profuturas dignanter accipiant, ut ipsorum quoque ope et pax Christiana reparari, et error impius possit aboleri. Ac si de aliquibus amplius fuerit deliberandum, celeriter ad nos relatio dirigatur, ut pertractata qualitate causarum nostra quid observari debeat sollicitudo constituat. Data quinto Idus Junii, Adelphio viro clarissimo consule, aera qua supra.
[Col. 0801B] LEO sanctae synodo apud Chalcedonam constitutae.
Optaveram quidem, charissimi, pro nostri charitate collegii omnes Domini sacerdotes in una catholicae fidei devotione persistere, nec quemquam gratia aut formidine potestatum saecularium depravari, ut a via veritatis abscederet. Sed quia multa saepe quae plenitudinem possint generare proveniunt, et superat culpas delinquentium misericordia Dei, atque ideo suspenditur ultio, ut possit locum habere correctio, amplectendum est clementissimi principis plenum religione consilium, quo sanctam fraternitatem vestram ad destruendas insidias diaboli et ad reformandam ecclesiasticam pacem voluit convenire, beatissimi Petri jure atque honore servato, adeo ut nos quoque suis ad hoc litteris invitaret, ut venerabili [Col. 0801C] synodo nostram praesentiam praeberemus, quod quidem nec necessitas temporis, nec ulla consuetudo poterat permittere. Tamen in his fratribus Paschasiano et Lucentio episcopis, Bonifacio et Basilio presbyteris, qui ab apostolica Sede directi sunt, me synodo vestra fraternitas aestimet praesidere, non ab injuncta a vobis praesentia mea qui nunc in vicariis meis adsum et jamdudum fidei catholicae praedicatione non desum, ut qui non potestis ignorare quid ex antiqua traditione credamus, non possitis dubitare quid cupiam. Unde, fratres charissimi, rejecta penitus audacia disputandi contra fidem divinitus inspiratam, vana errantium infidelitas conquiescat nec liceat defendi quod non liceat credi, cum secundum evangelicas auctoritates, secundum propheticas [Col. 0801D] voces apostolicamque doctrinam plenissime et lucidissime per litteras, quas ad beatae memoriae Flavianum episcopum misimus, fuerit declaratum quae sit de sacramento incarnationis Domini nostri Jesu Christi pia et sincera confessio. Quia vero non ignoramus per pravas aemulationes multarum ecclesiarum statum fuisse turbatum, plurimosque episcopos qui haeresim non reciperent sedibus suis pulsos et in exsilia deportatos, atque in locum superstitum alios substitutos, vulneribus his primitus adhibeatur medicina justitiae, nec quisquam ita careat propriis ut alter utatur alienis, cum si, ut cupimus, errorem omnes relinquunt, nemini quidem perire honor debeat, sed illis qui pro fide laboraverunt cum omni [Col. 0802A] privilegio oporteat jus proprium reformari. Prioris autem Ephesinae synodi cui sanctae memoriae Cyrillus episcopus tunc praesedit in Nestorium specialiter statuta permaneant, ne tunc damnata impietas, ideo sibi in aliquo blandiatur, quia Eutyches justa exsecratione percellitur. Puritas enim fidei atque doctrinae, quam eodem quo sancti Patres nostri spiritu praedicamus, et Nestorianam et Eutychianam cum suis auctoribus condemnat pariter et persequitur pravitatem. Data quinto Kalendas Julii, Adelphio viro clarissimo consule.
LEO episcopus ANATOLIO episcopo.
Manifestato, sicut optavimus, per gratiam Dei lumine evangelicae veritatis, et ab universali Ecclesia [Col. 0802B] perniciosissimi erroris nocte depulsa, ineffabiliter gaudemus in Domino quod creditae nobis dispensationis labor ad desideratum pervenit effectum, sicut etiam epistolae tuae textus eloquitur, ut secundum apostolicam doctrinam idipsum dicamus omnes et non sint in nobis schismata. Simus autem perfecti in eodem sensu et in eadem sententia. In cujus operis devotione gratulamur dilectionem tuam esse consortem, ut et corrigendis tua prodesset industria, et ab omni te deviantium participatione et factione purgares, decessore enim tuo beatae memoriae Flaviano propter defensionem catholicae veritatis ejecto, non immerito credebatur, quod ordinatores tui contra sanctorum canonum constituta viderentur sui similem consecrasse. Sed adfuit misericordia Dei in hoc te [Col. 0802C] redigens atque confirmans, ut malis principiis bene utereris, et non te judicio hominum, sed Dei provectum benignitate monstrares. Quod ita accipiendum est, si hanc divini muneris gratiam alia offensione non perdas. Virum etiam catholicum et praecipue Domini sacerdotem sicut nullo errore implicari, ita nulla oportet cupiditate violari. Dicente quippe Scriptura sancta: «Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua vetare (Eccli. XVIII, 30) ,» multis mundi hujus illecebris, multis vanitatibus resistendum est, ut vere continentiae obtineatur integritas, cujus prima est labes superbia initium transgressionis, et origo peccati. Quoniam mens potentiae avida, nec abstinere novit a vetitis, nec gaudere concessis, dum inordinato pravoque processu impunitarum [Col. 0802D] transgressionum augentur excessus, et crebrescunt culpae, quae toleratae sunt studio fidei reparandae et amore concordiae. Post illa itaque ordinationis tuae non culpata principia post consecrationem Antiochaeni episcopi quam tibimet contra canonicam regulam vindicasti, doleo etiam in hoc dilectionem tuam esse prolapsam, ut sacratissimas Nicaenorum canonum constitutiones conareris infringere, tanquam opportune se tibi hoc tempus obtulerit, quo secundi honoris privilegium sedes Alexandrina perdiderit et Antiochaena Ecclesia proprietatem tertiae dignitatis amiserit, ut his locis juri tuo subditis omnes metropolitani episcopi proprio honore priventur- Quibus inauditis et nunquam ante tentatis ita priveris [Col. 0803A] excessibus, ut sanctam synodum ad exstinguendam solam haeresim et confirmationem fidei catholicae studio Christianissimi principis congregatam in occasionem ambitus trahas, et ut conniventiam suam tibi det impellas, tanquam refutari nequeat, quod illicite voluerit multitudo, et illa Nicaenorum canonum per sanctum vere Spiritum ordinata conditio aliqua cuiquam sit parte solubilis. Nulla sibimet de multiplicatione congregationis synodalia concilia blandiantur, neque trecentis illis decem atque octo copiosior numerus sacerdotum, comparare se audeat et praeferre, cum tanto divinitus privilegio Nicaena sit synodus consecrata, ut sive per pauciores, sive per plures ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum quidquid ab illorum fuerit constitutione diversum. [Col. 0803B] Nimis ergo haec improba, nimis sunt prava quae sacratissimis canonibus inveniuntur esse contraria, in totius Ecclesiae perturbationem superba haec tendit elatio, quae ita abuti voluit concilio synodali, ut fratres in fidei tantummodo negotium convocatos ad consentiendum sibi depravando compelleret. Inde enim fratres nostri, ab apostolica Sede directi, qui vice mea synodo praesidebant probabiliter atque constanter illicitis ausibus obstiterunt, aperte clamantes ne contra instituta Nicaenae praesumptio reprobae novitatis 198 assurgeret, nec potest de eorum contradictione dubitari, de quibus in epistola tua etiam ipse conquereris, quod conatibus tuis voluerint obviare. In quo eos quidem multum mihi haec scribendo commendas, sed temetipsum quod eis parere [Col. 0803C] nolueris, dum illicita moliris accusas superflue non concedenda appetens et salubriter contraria concupiscens, quae nullum unquam potuerunt nostrum obtinere consensum. Absit enim a conscientia mea ut tam prava cupiditas meis studiis adjuvetur ac non potius et meo et omnium qui non alta sapiunt, sed humilibus consentiunt opere subruatur. Sancti illi et venerabiles Patres qui in urbe Nicaena sacrilego Ario cum sua impietate damnato mansuras usque in finem mundi leges ecclesiasticorum canonum condiderunt, et apud nos in toto orbe terrarum in suis constitutionibus munierunt, etsi quid usquam aliter quam illi statuere praesumitur, sine cunctatione cassatur, ut quae ad perpetuam utilitatem generaliter instituta sunt, nulla commutatione varientur, nec ad [Col. 0803D] privatum trahantur commodum, quae ad bonum sunt commune praefixa. Et manentibus terminis quos constituerunt Patres non invadat alienum. Sed intra fines proprios atque legitimos prout quis valuerit in latitudine se charitatis exerceat, cujus satis uberes fructus Constantinopolitanus potest antistes acquirere, si magis humilitatis virtute nitatur, quam si spiritus ambitionis infletur. Noli, frater, altum sapere, sed time, et Christianissimorum principum piissimas aures improbis petitionibus inquietare desiste, quibus certum habeo modestia te magis quam elatione placiturum. Persuasioni enim tuae in nullo penitus suffragatur quorumdam episcoporum ante sexaginta, ut jactas, annos facta subscriptio, nunquam [Col. 0804A] a praedecessoribus tuis ad apostolicae Sedis transmissa notitiam cui ab initio sui caducae dudumque collapsae, sera nunc et inutilia subjicere fomenta voluisti, eliciendo a fratribus speciem consensionis quam tibi in suam injuriam verecundia fatigata praeberet. Memento quid Dominus ei qui unum de pusillis scandalizaverit cominatur, et sapienter intellige quale sit judicium Dei subiturus, qui tot ecclesiis, tot sacerdotibus scandalum inferre non metuit, fateor enim ita me dilectione universae fraternitatis obstringi, ut nemini prorsus in his quae contra se poscit assentiat, possisque evidenter agnoscere me dilectioni tuae benevolo animo contraire, ut saniore consilio ab universalis te Ecclesiae perturbatione contineas. Non convellantur provincialium [Col. 0804B] jura primatum, nec privilegiis antiquitus institutis metropolitani antistites fraudentur. Nihil Alexandrinae sedi ejus quam per sanctum Marcum evangelistam beati Petri discipulum meruit pereat dignitatis. Nec Dioscoro impietatis suae pertinacia corruente splendor tantae Ecclesiae tenebris obscuretur alienis, Antiochaena quoque Ecclesia, in qua primum praedicante apostolo Petro Christianum nomen exortum est in paternae constitutionis ordine perseveret, et in gradu tertio collocata nunquam se fiat inferior. Aliud enim sunt sedes aliud praesidentes, et magnus unicuique honor est integritas sua, quae cum in quibuslibet locis propria ornamenta non perdat, quanto magis in Constantinopolitanae urbis magnificentia potest esse gloriosa, si per observantiam tuam [Col. 0804C] et defensionem paterni canones et exemplum probitatis multi habeant sacerdotes? Haec tibi scribens, frater, in Domino hortor ac moneo, ut deposito ambitionis desiderio spiritu potius ferveas charitatis ejus quoque virtutibus secundum doctrinam apostolicam proficienter orneris. «Est enim patiens, et benigna et non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 4, 5) .» Unde si charitas non quaerit propria, quantum peccat qui concupiscit aliena? A quibus volo ut te prorsus abstineas, memor sis sententiae quae dicit: Tene quod tenes, ne alius accipiat coronam tuam. Nam si inconcessa quaesieris, ipse tuo opere atque judicio universalis Ecclesiae pace privaberis. Frater autem et coepiscopus noster [Col. 0804D] Lucianus et filius noster Basilius diaconus quantum in ipsis fuit, studiose his, quae eis injunxeras affuere. Sed actioni eorum justitia negavit effectum. Data XI Kalend. Julii, Herculiano viro clarissimo consule, aera qua supra.
LEO MARTIANO Augusto per Lucianum episcopum et Basilium diaconum de ambitu Anatolii.
Magno munere misericordiae Dei totius Ecclesiae catholicae multiplicata sunt gaudia, cum sancto et glorioso clementiae vestrae studio perniciosissimus error exstinctus est, ut labor noster citius ad desideratum perveniret effectum, quem Deo serviens principatum et fidem et potestatem juvisset. Quia [Col. 0805A] etsi in virtute Spiritus sancti inter quaslibet dissensiones per Sedis apostolicae famulatum Evangelii erat defendenda libertas, manifestior tamen apparuit gratia Dei quae praestitit mundo, ut in victoria veritatis auctores tantum violatae fidei deperirent, et sua integritas Ecclesiae redderetur. Bellum igitur quod noster inimicus excitaverat a Deo feliciter, dextera Domini pugnante, confectum est ut triumphante Christo omnium sacerdotum esset una victoria, et coruscante lumine veritatis, erroris tenebrae cum suis assertoribus pellerentur. Nam sicut in ipsa Domini resurrectione credenda ad corroboranda initia fidei multum securitatis accessit quod quidam apostoli de corporea Domini nostri Jesu Christi veritate dubitavere, et visu atque contactu fixuras [Col. 0805B] clavorum, et, vulnus lanceae perscrutando ambiguitatem cunctis dum ambigunt abstulerunt. Ita nunc quoque cum aliquorum infidelitas confutatur, omnium haesitantium corda firmata sunt, et profecit universis ad illuminationem quod quibusdam intulit caecitatem. In quo opere digne et juste exsultat vestra clementia, quae fideliter proprieque prospexit, ut orientalibus Ecclesiis diabolicae insidiae non nocerent, sed ad propitiandum Deum efficaciora ubique offerrentur holocausta, quando per mediatorem Dei et hominum hominem Christum Jesum eadem confessio plebium, eadem sacerdotum, eadem esset et regum. His autem propter quae tanta facta est congregatio sacerdotum, bene et optabili fine compositis miror et doleo, quod pacem universalis Ecclesiae divinitus [Col. 0805C] reformatam, ambitionis rursus spiritus inquietat. Quamvis enim necessarie sibi frater meus Anatolius consuluisse videatur ut ordinatorum suorum errorem deserens in assensum catholicae fidei salubri correctione transiret, custodire tamen debuit, ut quod vestro beneficio noscitur consecutus, nullius pravitatis cupiditate turbaret. Nos enim vestrae fidei et interventionis habentes intuitum, cum secundum suae consectationis auctores ejus initia turbarent, benigniores circa ipsum quam justiores esse voluimus, quo perturbationes omnes quae operante diabolo fuerant excitatae, adhibitis remediis leniremus, quae illum modestum magis quam immoderatum facere debuere. Qui etiam si praecipuis meritis, optimoque judicio legitime fuisset ac solemniter [Col. 0805D] ordinatus, contra reverentiam tamen canonum paternorum, contra sancti Spiritus instituta, contra antiquitatis exempla, nullis posset suffragiis adjuvari. Apud Christianum et vere religiosum, vereque orthodoxum principem loquor. Multum Anatolius episcopus proprio detrahit merito, si illicito crescere optat augmento. Habeat, sicut optamus, Constantinopolitana cunctam gloriam suam, ac protegente dextera Dei diuturno clementiae vestrae fruatur imperio. Alia tamen ratio est rerum saecularium, alia divinarum, nec praeter illam petram, quam Dominus in fundamento posuit, stabilis erit ulla constructio. Propria perdit qui indebita concupiscit. Satis sit quod praedicto vestrae pietatis auxilio, et mei favoris [Col. 0806A] assensu episcopatum tantae urbis obtinuit. Non dedignetur regiam civitatem, quam apostolicam non potest facere Sedem. Nec ullo speret modo, quod per aliorum possit offensiones augeri. Privilegia enim Ecclesiarum sanctorum Patrum canonibus instituta, et venerabilis Nicaenae synodi fixa decretis, nulla possunt improbitate convelli, nulla novitate mutari. In quo opere auxiliante Christo fideliter exsequendo, necesse est me perseveranter exhibere famulatum, quoniam dispensatio mihi credita est, et ad meum tendit reatum, si paternarum regulae sanctionum quae in synodo Nicaena ad totius Ecclesiae regimen Spiritu Dei instruente sunt conditae, me, quod absit, connivente violentur, et major sit apud me unius fratris voluntas, quam universae domus [Col. 0806B] Domini communis utilitas. Et ideo sciens gloriosam clementiam vestram ecclesiasticae studere concordiae, et his quae pacifice congruunt unitati, piissimum praestare consensum, precor et sedula suggestione vos obsecro, ut ausus improbos unitati Christianae pacique contrarios, ab omni pietatis vestrae abdicetis assensu, et fratris mei Anatolii nocituram ipsi, si perstiterit, cupiditatem salubriter comprimatis, ne ea quae vestrae gloriae atque temporibus inimica sunt cupiens, major suis velit esse prioribus, liberumque illi sit quantis potuerit splendere virtutibus, quarum non aliter particeps erit, nisi charitate magis voluerit ornari, quam ambitione distendi. Hanc autem improbi desiderii conceptionem, nunquam debuit intra cordis sui recipere secretum, [Col. 0806C] sed cum illi fratres, et coepiscopi mei, qui vice mea aderant, obviarent, ab illicito appetitu eorum saltem salubri contradictione cessasset. Nam et vestrae pietatis apices, et ipsius scripta declarant, legatos Sedis apostolicae, sicut oportuit, contradictione justissima restitisse, ut inexcusabilior esset praesumptio, quae se nec increpata cohiberet. Unde quia convenit fidei vestrae vel gloriae, ut sicut haeresis, Deo per vos agente, destructa est, ita etiam omnis ambitus retundatur, agite quod et Christianae est probitatis et regiae, ut praedictus episcopus pareat Patribus, consulat paci, neque sibi aestimet licuisse, quod Antiochaenum sine ullo exemplo contra statuta canonum episcopum ordinare praesumpsit, quod amore reparandae fidei, et pacis studio retractare [Col. 0806D] cessavimus. Abstineat ergo ab ecclesiasticarum injuria regularum, et illicitos declinet excessus, ne se ab universali Ecclesia, dum inimica paci tentat, abscindat. Quem opto magis irreprehensibiliter agentem diligere, quam in hac praesumptione quae illum ab omnibus poterit separare perdurare. Frater autem et coepiscopus meus Lucianus, qui cum filio meo Basilio diacono clementiae vestrae ad me scripta portavit, omni devotione partem susceptae legationis implevit, quia non est aestimandus negotio defuisse quem potius causa deseruit. Data XI Kalendas Junii, Herculano viro clarissimo consule.
LEO PULCHERIAE Augustae, de ambitu Anatolii.
[Col. 0807A] Sanctis et Deo placitis clementiae vestrae studiis defensam contra haereticos catholicam fidem, et universae Ecclesiae redditam pacem ineffabiliter cum vestra pietate gaudemus, gratias agentes misericordiae omnipotentis Dei, quod, exceptis his qui magis dilexerunt tenebras quam lucem, neminem passus est evangelica veritate fraudari, ut, abstersa erroris caligine, in omnium cordibus purissimum lumen oriretur, nec de infirmis quorumdam animis tenebrosus ille exsultaret inimicus, quem non solum hi qui illaesi steterant, sed etiam quos fecerat nutare, superaverunt, ut, errore abolito, per totum mundum fides vera regnaret, «et omnis lingua confiteatur, quoniam Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 11) .» Confirmato [Col. 0807B] autem in unitate Evangelii universo mundo, et in eodem Spiritu sensus directis cordibus omnium 199 sacerdotum optimus fuerat supra illa propter quae sancta est synodus congregata, et quae secundum pietatis vestrae studium probabili sunt fine conclusa, nihil quod tanto bono contrarium esset inferri, nec per occasionem episcopalis concilii id in commune appeti, quod non licuit concupisci, frater enim et coepiscopus meus Anatolius parum consideravit quanto pietatis vestrae beneficio, et mei favoris assensu Constantinopolitanae Ecclesiae sacerdotium fuerit consecutus, non tam de adeptis gavisus quam de immodicis appetendis supra mensuram sui honoris abscessus est, credens huic tam imperanti cupiditati posse prodesse qui ei quorumdam [Col. 0807C] consensum praebuisse dicitur extorta subscriptio, cum tam destruendis mox conatibus contradictio fratrum, et coepiscoporum meorum vicem meam agentium, fideliter et laudabiliter obviaret.
Quoniam contra statuta paternorum canonum quae ante longissime aetatis annos in urbe Nicaena spiritualibus sunt fraudata decretis, nihil cuique addere conceditur. Ita ut si quis diversum aliquid decernere velit se potius minuat quam illa corrumpat, quae si, ut oportet, a cunctis pontificibus intemerata serventur, per universas ecclesias tranquilla erit pax, et firma concordia, nullae de mensuris harum dissensiones, nullae de ordinationibus lites, nullae de privilegiis ambiguitates, nulla erunt de alieni usurpatione certamina, sed ea quae jure charitatis rationabilis [Col. 0807D] est, et morum, et officiorum servabitur unanimitas. Et ille vere erit magnus qui fuerit totius ambitionis alienus, dicente Domino: «Quicunque voluerit inter vos major fieri sit vester minister.» Et «quicunque voluerit inter vos primus esse, erit vester servus. Sicut filius hominis non venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX, 26-28) .» Et tamen haec illis tunc insinuabuntur, qui de pusillo volebant crescere, et de infimis ad summa transire. Constantinopolitanae vero praesul Ecclesiae, quia amplius quam assecutus est concupiscit, aut quid illi satisfaciet, si tantae urbis magnificentia et claritudo non sufficit. Superbum nimis est et immoderatum ultra fines proprios tendere et antiquitate [Col. 0808A] calcata alienum jus velle praeripere, atque ut unius crescat dignitas tot metropolitanorum impugnare primatus, quietisque provinciis, et olim sanctae synodi Nicaenae moderatione dispositis bellum novae perturbationis inferre, atque ut venerabilium Patrum decreta solvantur quorumdam episcoporum proferre consensum, cui tot annorum series negavit effectum. Nam sexagesimus fere annus hujus jactantiae esse jactatur, qua se praedictus episcopus aestimat adjuvari, frustra cupiens id sibi prodesse, quod etiam si quisquam ausus est velle, nullus tamen potuit obtinere. Agnoscat cui successit viro, et repulso omni spiritu elationis, Flaviani modestiam, Flaviani humilitatem, quae illum usque ad confessoris gloriam provexit, imitetur. Cujus si velit [Col. 0808B] splendere virtutibus, laudabilis erit, et in omni loco plurimum dilectionis acquiret, non ambiendo humana, sed promerendo divina. Hanc autem observantiam eum quaeque illi animum spondet copulandum, et apostolicae Sedis dilectionem, quam Constantinopolitanae Ecclesiae semper impendimus, nulla mobilitate violanda. Quia si interdum immoderati praesules aliquas incidunt culpas, Ecclesiarum tamen Christi integra gratia perseverat. Consensiones vero episcoporum sanctorum canonum apud Nicaenam conditorum regulis repugnantes, unita nobiscum vestrae fidei pietate in irritum mittimus, et per auctoritatem beati Petri apostoli, generali prorsus definitione cassamus. In omnibus ecclesiasticis his legibus obsequentes, quas ad pacificationem omnium [Col. 0808C] sacerdotum, per trecentos decem et octo antistites Spiritus sanctus instituit, ita ut etiam si multo plures alii quam illi statuere decernere, in nulla reverentia sit habendum, quidquid fuerit a praedictorum constitutione diversum. Prolixitatem itaque epistolae meae qua necesse habui explicare quid sentiam, rogo ut per fratrem et coepiscopum meum Lucianum, qui, quantum in ipso est, sollicitudinem susceptae legationis est fideliter exsecutus, et per filium meum Basilium diaconem pietas vestra dignanter accipiat. Et quia moris vestri est pro pace et unitate Ecclesiae laborare, fratrem meum Anatolium episcopum ex vestra insinuatione dilectum, salubriter in his quae ipsi profutura sint continete, ut gloria clementiae vestrae, sicut magnificatur [Col. 0808D] de fide reparata, ita praedicetur de ambitione compressa. Data XI Kalendas Junii, Herculano viro clarissimo consule.
LEO episcopus MARTIANO Augusto.
Multa mihi in omnibus clementiae vestrae litteris causa gaudii est, dum ex magna providentiae divinae misericordia praestitum humanis rebus experior, quod ecclesiasticam pacem (quae non nisi unitate praedicationis evangelicae custoditur) piissimo studio juvare dignamini, ut fidei vestrae gloria non solum utilitate reipublicae, sed etiam religionis profectibus augeatur, gloriosissime imperator, unde ineffabiliter Deo gratias ago, qui temporibus quibus [Col. 0809A] obortura haereticorum scandala praesciebat, vos imperii fastigio collocavit. In quibus ad totius mundi salutem, et regia potentia, et sacerdotalis vigeret industria. Nam vestro praecipue opere sit effectum, ut per synodale concilium damnatis impii dogmatis defensoribus, omnes vires sacrilegus error amitteret, ad ejusdem devotionis pertinet palmam, si malum quod in suis ducibus est oppressum, etiam in quibuscunque reliquiis deleatur. Quod facilius clementia vestra arbitretur implendum, si per universas Ecclesias definitiones sanctae synodi Chalcedonensis apostolicae Sedi placuisse doceantur, de quo quidem ratio non fuit ambigendi, cum ei fidei omnium subscribendi consensus accesserit, quae ad me secundum apostolicae doctrinae, ac paternae [Col. 0809B] traditionis emissa est, et per fratrem meum Lucianum episcopum talia ad gloriam vestram, et ad Constantinopolitanum antistitem scripta direxerim, quae evidenter ostenderent me ea quae de fide catholica in praedicta synodo definita fuerant, approbare. Sed quia in eisdem litteris ea quae per occasionem synodi male sunt attentata reprehenderam, maluit praedictus antistes meam gratulationem tacere, quam suum ambitum publicare. Mihi autem multum fiduciae Deo per vos operante collatum est, quod probassem vos observantiam de custodia canonum paternorum pietatis vestrae affatibus indicastis, et merito geminatur gaudium meum, cum vobis religiosissime placere cognosco, ut fides Nicaena suam teneat firmitatem, et privilegia [Col. 0809C] Ecclesiarum illibata permaneant. Quamvis autem de praeclaro fidei vestrae opere, nihil vestra pietas indicarit mihi, tamen per veneratorem una mecum spiritualiter vestram pietatem per fratrem meum Julianum episcopum innotuisse significo, quam pio dignati fueritis responso imperitorum monachorum animos cohibere pariter et docere, ut si illos non penitus deseruerit divina miseratio, sentiant se et didicisse quod credant, et agnovisse quod timeant. Quia vero omnibus modis obediendum est pietati vestrae, religiosissimaeque voluntati, constitutionibus synodalibus quae mihi de confirmatione fidei catholicae, et haereticorum damnatione placuerunt, libens adjeci sententiam meam. Quae si ut in notitiam omnium sacerdotum ecclesiarumque [Col. 0809D] perveniat, vestrae clementiae praeceptio ordinare dignabitur, affuturam credo et spero gratiam Dei, quae tam sanctam tanti principis curam plenissimi desiderii sui fructum faciat obtinere, ut omnibus dissentiendi occasionibus amputatis, apostolicae ubique doctrinae et pax regnet, et veritas. Fratri autem meo Juliano episcopo noverit vestra clementia hoc me proprie delegasse, ut quidquid illic ad custodiam fidei pertinere probaverit, meo nomine vestrae fiducialiter suggerat pietati, quoniam certus sum vos ad haec omnia emendanda vel defendenda Deo auxiliante, sufficere. Data duodecimo Kalendas Aprilis, Opilione viro clarissimo consule, aera CCCCXVI.
LEO episcopus MARTIANO Augusto.
Puritatem fidei Christianae, qua clementia vestra praefulget, etiam his litteris, quas frater et coepiscopus meus Nestorianus detulit demonstratis, justissimum fratri meo Proterio Alexandrinae urbis antistiti impendentes favorem, quo mihi per omnia esset acceptior. Nam cui vestra pietas testimonium perhibere dignatur, indubitanter esset probandus, etiam si taceret. Sed accedit ad gratiam quod proprio quoque sermone cognoscitur, et quam sincerus sit catholici dogmatis praedicator ipsius professione clarescit. Unde plenissimo affectu dilectionem orthodoxi fratris amplector, et Deo gratias ago, quod amoto eo qui Evangelio Christi voluit [Col. 0810B] contraire, et a sanctorum Patrum intelligentia dissentire, talem prospexit Alexandrinae Ecclesiae sacerdotem qui praecedentibus rectoribus et fide concordaret et vita. Nam cum amplecti se epistolam meam quam ad beatae memoriae Flavianum contra Eutichen impium misi toto corde profitetur, quid aliud quam apostolorum se discipulum ostendit, quoniam doctrina veritatis in lumine suo permanet, et non potest esse diversum quod unum est atque divinum. Rescripsi itaque praedicto fratri quod debui, atque in sancto studio ut perseveraret admonui. Qui sine dubio constantior erit, si etiam clementia vestrae cohortationibus adjuvetur, nec in aliquo eum terreat quorumdam imperita dissensio quos paucorum haereticorum instigationibus ignorantia [Col. 0810C] facit obnoxios. Quod sua ergo diligentia assequi nequeunt opportune eorum insinuetur auditui, et ne memoratus nova inferre, et propria videatur astruere, venerabilium Patrum qui eidem Ecclesiae praefuerunt, scripta relegantur, et quid beatus Athanasius, quid Theophylus, quid Cyrillus, quid etiam orientales magistri de incarnatione Domini sentiant, recognoscant. Nec repullulantibus decipiantur erroribus, qui olim evangelici sermonis sunt virtute prostrati. Quoniam omnes fere haereses quae diversis temporibus exstiterunt, dum sacramentum corporeae nativitatis et passionis ac resurrectionis Christi, non intelligunt ab Evangelio deviare. Et possumus minus laborare in haereticis repellendis, si rudes animos ipsa non turbarent mendacia, quae peremit [Col. 0810D] antiquitas. Sed nunc, ut dixi, hic docendi optimus modus est, ut paternorum sensuum linea Alexandrinae plebis et cleri auribus innotescat, ac si qui sunt qui nostra scripta despiciant, illis saltem qui nobiscum apostolicis sensibus congruunt, acquiescant. In quo opere multum consacerdotis mei devotione gaudebo, et semper ipsius unanimitate laetabor, quia fraterna pax nonnisi una fidei confessione servatur. Quia vero quorumdam haereticorum versuta nequitia ad conturbandam aliorum simplicitatem epistolam meam quam ad beatae memoriae Flavianum dedi falsasse perhibetur, ut commutatis quibusdam verbis vel syllabis, receptorem me Nestoriani erroris assererem, obsecro venerabilem [Col. 0811A] clementiam vestram, ut eamdem epistolam per fratrem meum Julianum episcopum, vel eos quos idoneos ad opus pietas vestra delegerit, in Graecum sermonem jubeatis integre diligenterque translatam per idoneum latorem sub vestri signaculi impressione deferri, tradendam judicibus Alexandrinis qui eam clero, et plebi ipsius civitatis, cum praedictorum episcoporum praedicationibus, qui et meo scripto consentiunt faciant recitari, ut agnoscant se fallacium hominum fraude ulterius non deberi, et probentur apostolicae Sedis sinceri esse discipuli, apud quam nec Eutiches, nec Nestorius ulli obtinent locum, quia sicut alios haereticos ita et istos Ecclesia universalis damnavit. Data VI Idus Martii, Etio et Studio viris clarissimis. cons. aera [Col. 0811B] CCCC nonagesima secunda.
LEO episcopus MARTIANO Augusto.
Quod saepissime per multa jam experimenta sanctum pietatis vestrae studium circa religionem Christianam gloriosis perseverat et crescit augmentis, et haec fides vestrae clementiae non solum me, sed et omnes Domini sacerdotes consolatur et roborat, dum in Christianissimo principe sacerdotalem experimur affectum. Quem si orientalium partium sacerdotes studeant imitari, nihil scandalorum, neque pax, neque fides Christiana patietur. Unde cum Constantinopolitanus episcopus ad omnem pietatis profectum praesenti clementiae vestrae doceatur exemplo, si fideliter vestris acquiescat hortatibus, habet in me sincerae [Col. 0811C] gratiae animum, tamen ut quod verbis spondet corde perficiat. Si vero quae Deo et pietati vestrae displicent pertinaci intentione delegerit salva mansuetudinis vestrae reverentia utar cum omnibus, et pro omnibus vobis quoque adnitentibus adversum superbientem liberiore constantia quem, quod saepe dicendum est, mallem pro sanctis actibus fraterna charitate complecti, gloriosissime imperator. Quia vero suggestiones meas pro tranquillitate catholicae fidei libenter accepistis, significatum mihi fratris et coepiscopi mei Juliani sermonem cognoscite, Eutichen impium pro suis quidem meritis exsulare, sed in ipso suae damnationis loco multa adversus integritatem catholicam blasphemiarum desperatius venena profundere, et quod in illo totus mundus horruit, [Col. 0811D] atque damnavit impudentia majore, ut innocentes decipere possit, evomere. Plenum itaque rationis aestimo, ut vestra clementia ad longinquiora eum jubeat, et secretiora transferri. Monasterio vero ejus Constantinopoli constituto in quo habitatores ipsius monachi evangelica apostolicaque doctrina crebrius sunt, et plenius roborandi, salubriter, ut arbitror, fiet, si is qui ipsi monasterio praepositus esse dicitur, a societate veneratoris vestri Juliani episcopi quem in speculis propter fidem illic esse constitui, non recedat, cujus assidua visitatione profectus servorum Dei illic habitantium possit augeri. Petitionem autem de festivitate Paschali gaudeo, ita a vestra pietate susceptam, ut confestim agentem in rebus [Col. 0812A] Alexandriam mitteretis de errore removendo, quem sanctae memoriae Theophili constitutio videtur inferre, de qua re sicut scribere dignamini quidquid ad pietatis vestrae notitiam perlatum fuerit, jubere me nosse, ut de observantia quam non licet esse diversam, quid potissimum sit tenendum Ecclesia universalis agnoscat. Precor autem quod vestrae novi clementiae convenire, ut eos maxime tueamini contra omnes insidias quos mihi et vestrae mansuetudini propter amorem Dei placere cognoscitis, ut eos Constantinopolitanus episcopus laedendi non habeat facultatem. Data XVII Kalend. Maii, Etio et Studio, viris clarissimis consulibus, aera qua supra.
LEO JULIANO episcopo Coensi de Etio et Andrea.
[Col. 0812B] Agnovi in dilectionis tuae litteris fraternae charitatis affectum quod de multis malis quae multa et saeva pertulimus, pio nobiscum dolore compatieris. Sed haec quae perpeti nos Dominus aut permisit, aut voluit ad correctionem proficiant multorum, et ut desinant adversitates, finiantur offensae. Quod utrumque de magna erit misericordia Dei, si et flagella removeat, et ad se suorum corda convertat. Sicut autem fraternitatem ea quae apud nos fuit, contristavit hostilitas, ita me anxium facit quod in Constantinopolitana Ecclesia, quantum tuae indicant litterae, haereticorum insidiae non quiescunt, et quaesitis occasionibus hi qui catholicae fidei defensores fuere vexantur. Nam dum Etius ab officio archidiaconatus per speciem provectionis amovetur, et in locum [Col. 0812C] ejus Andreas qui ob haereticorum societatem fuerat abjectus assumitur, dum beatae memoriae Flaviani accusatoribus honor redditur, et piissimi confessoris participes, aut discipuli conternntur, nimis aperte qui Christo Ecclesiae ipsius placeat, demonstratur. In quem pro causae merito differo commoveri. Et quid ipse mecum suis epistolis agat, quas missurum eum filius noster Etius indicavit, exspecto, dans locum voluntariae emendationi, qua dolorem meum cupio mitigari. Clementissimo tamen principi et piissimae Augustae de his quae ad custodiam pacis ecclesiasticae pertinent, scripsi, quos devotione suae fidei provisuros esse non dubito, ne contra gloriam operis ipsorum damnata haeresis queat pullulare. Studeat ergo dilectio tua, frater charissime, piam et necessariam [Col. 0812D] curam sollicitudini apostolicae Sedis impendere, quae tibi apud se nutrito catholicam contra Nestorianos et Eutichianos haereticos actionem materno jure commendat, ut divino fultus auxilio, speculari de Constantinopolitanae urbis opportunitate ut non desinas, praedictorum dogmatum impius nunquam turbo consurgat. Et quia tanta est gloriosorum principum clementia, ut confidenter eis possis qua sunt insinuanda suggerere, pietate ipsorum ad utilitatem Ecclesiae universalis utaris. Consulente autem dilectione tua de his in quibus putaveris ambigendum, non deerit relationibus tuis meae responsionis instructio, ut sequestrata earum actione, causae quae in quibuscunque ecclesiis praesulum suorum debent [Col. 0813A] cognitione firmari, hac speciali cura vice mea functus utaris, ne haeresis Nestoriana vel Eutichiana in aliqua parte revirescat, quia in episcopo Constantinopolitano catholicus vigor non est, nec multum aut pro sacramento salutis humanae, aut pro sua est aestimatione sollicitus. Cum si quid illi inesset spiritualis industriae, ita et a quibus ordinatus sit, et cui viro successerit, cogitare deberet, ut magis beatum Flavianum quam sui honoris sequeretur auctores. Et ideo cum piissimi principes secundum obsecrationes meas dignati fuerunt fratrem Anatolium de his quae merito in querelam veniunt increpare, vigeat charitas tua diligentia sua, ut universa scandala adhibita plenissima correctione recensentur, et a filii nostri ac tua cesset injuria. Nam apud catholicum [Col. 0813B] episcopum, etiam si erat utcunque decus sacerdotale sacerdoti archidiaconus propter fidei reverentiam, debuit praemitti potius quam locum catholici nequissimus haereticus obtineret. Cum itaque quae sequantur agnovero, tunc manifestius quid agi oporteat aestimabo. Nam interim dolore cohibito, malim indulgere patientiae, ut locus esset veniae, de Palaestinis vero monachis qui jampridem in tumultu dissensionis esse dicuntur, quo adhuc animo moveantur, ignoro. Neque cujusquam sermone mihi patefactum est, quas causas videantur antefactae praeferre discordiae, utrum, scilicet, Eutichianae perversitati tali furore famulentur, an implacabiliter doleant ipsum suum in hanc impietatem posse traduci, quae contra ipsorum locorum sanctorum testimonia, quibus totus [Col. 0813C] mundus instruitur, ab incarnationis Dominicae veritate desciverit, et quod in aliis per indulgentiam curare placuit, in illo putent non esse veniale. Unde cupio me super his plenius edoceri, ut etiam talium correctioni congruae studeatur, quia aliud est contra fidem impie armari, aliud in errorem quempiam detineri. Chartas etiam quas Actius presbyter ante indicavit esse directas, et breviarium fidei quod te misisse significas, nec dum ad me noveris pervenisse. Unde si expeditior occasio se praebuerit perlatores libenter habeo, ut si qua est quae utilis videatur quamprimum ad me mittatur instructio. De Aegyptiis monachis quam quieti, aut cujus sint fidei scire desidero, et de Alexandrinae Ecclesiae pace quid ad vos veris nuntiis perferatur ad cujus episcopum [Col. 0813D] vel ordinatores ipsius, seu clericos quod alia scripta direxerim, missis exemplaribus scire te volui. Ad clementissimum quoque principem, et religiosissimam Augustam quis nunc meus sermo sit, missa exemplaria docebunt. Utrum autem epistola mea de incarnationis Dominicae fide incolumi adhuc sanctae memoriae Flaviano ad dilectionem tuam per Basilium diaconum miseram, fraternitati tuae tradita sit scire desidero, quoniam suspectum habeo, quod de ejus textu nullum unquam judicium reddidisti. Gestorum synodalium quae omnibus diebus concilii in Chalcedonensi civitate confecta sunt, parum clara linguae diversitatem apud nos habetur instructio, et ideo fraternitati tuae specialiter injungo, ut in unum [Col. 0814A] codicem universa facias congregari in Latinum sermonem absolutissima interpretatione translata, ut in nulla parte actionum dubitare possimus, neque ullo modo esse possit ambiguum quod ad plenam intelligentiam te fuerit studente perductum. Data V Idus Martii, Opilione viro clarissimo consule.
LEO MARTIANO Augusto de Etio et Andrea.
Quam excellenti pietate et quam glorioso clementiae vestrae studio in integrum nuper fides Christiana revocata sit, totus mundus agnoscit, et saluti suae singulare praesidium per vos a Domino esse reparatum. Ac si quid adversum tanti operis consummationem de contrario spiritu sentitur oboriri, necesse est ut ad vestrae revocetur pietatis auxilium, quod ad custodiam [Col. 0814B] catholicae veritatis divina providentia praeparavit, ut cum pietatis vestrae sit scandala etiam in longinquum nata resecare, multo magis ea quae sub vestris audent oculis surgere non sinatis accrescere. Anatolii episcopi ordinationem, sicut scientia Dei testis est, suspectam quod faciendum est mihi fecerant consecrationis ejus auctores, nec dissimilem ab elegentibus arbitrabar electum, secutumque est, ut dum communione apostolicae Sedis existeret alienus, diu dandis ad eum epistolis pacis me abstinerem. Sed cum illi pietatis vestrae testimonium suffragaretur, cum de fide atque unanimitate ejus optanda quaeque et placitura promitteret, professionem ejus, ita credidi esse sinceram, ut tandem qua observantia se agere deberet non desinerem commovere, sedulo [Col. 0814C] ipsi ac diligenter inculcans, ut de persecutoribus beatae memoriae Flaviani neminem auderet in suo habere consortio, et Eutichianae haereseos defensorem a se indicaret esse dejectum. Secutumque est ut de his quae pro catholica fide in synodali concilio fuerant definita, talia ad me scripserit, qualia catholicum sacerdotem scribere congruebat. Cum ergo ad commendanda ipsius primordia ista praecesserint quid causae aut occasionis emerserit, ut virum catholicae fidei et Nestorianis atque Eutichianis haereticis constanter etiam adversum archidiaconum sub honoris specie degradaret, et dispensationem totius causae et curae ecclesiasticae in Andream Eutichianistam repente transferret, adeo nimia commotione turbatus [Col. 0814D] ut consecrationem quam pro injuria dabat, sexta sabbati traditionis Apostolicae ut nescius aut oblitus inferret, quasi non ad episcopum magis quam ad presbyterum ordinationis illius vitium pertineret, qui non inveniens quid argueret in fide, quod improbaret in moribus, dejectionem innocentis per speciem provectionis implevit, addens sententiae illud injuriae, ut eum coemeterio deputando condemnaret exsilio. Quem tamen pietati vestrae commendare praesumo, ne ullis ulterius noxiis ingravare possit, aut insidiis quem Dominus, ut comperi, sub vestra defensione constituit. Adjicio autem etiam hanc obsecrationem ut praedictum episcopum a professione sua dissonum, et nimium testimonii vestri ac favoris oblitum necessarie increpare dignemini. Cesset [Col. 0815A] catholicos infestare. Cesset eos qui sanctae memoriae Flaviano placuere conterere, et eorum societatem quos improbavit eligere, fraternam enim illi charitatem non aliter poterimus impendere quam ut se ab inimicis catholicae fidei approbet exsecrari, eorumque a se consortium atque commercium abscindat, qui etiam si magna fuisset satisfactione purgatus, post 201 dubium tamen reversus errorem. Catholicis diaconibus postponi debet, non praeponi. Illud quoque clementiae vestrae benevolentiam peto, ut veneratorem nostrum fratrem meum Julianum episcopum in vestro, sicut facere dignamini, habeatis affectu, cujus obsequiis praesentiae meae vobis imago reddatur. Nam et de fidei ejus sinceritate confidens, vicem ipsi meam contra temporis nostri haereticos delegavi, [Col. 0815B] atque propter Ecclesiarum pacisque custodiam, ut a comitatu vestro non abesset exegi; cujus suggestiones pro concordia catholicae unitatis, tanquam meas audire dignemini, placentes Deo qui vobis praeter regiam coronam etiam sacerdotalem conferat palmam. Data VI Idus Martii, Opilione viro clarissimo cons.
LEO PULCHERIAE Augustae de Etio et Andrea.
Multis exstantibus documentis quibus in dilectionem Ecclesiae Dei pietatis vestrae manifestatur affectio, merito quoties aliquid noscitur scandalorum, vestrum desideratur auxilium, ut fides quae adnitentibus vobis contra haereticorum commenta defensa est, securae pacis perpetem obtineat firmitatem. Nam [Col. 0815C] quid prodest foris adversarios veritatis oppressos, si eosdem habeamus intra Dominica septa redivivos? Quod itaque circa personam filii mei Etii gestum esse cognovi, nimium me anxium facit, et metuere certa ratione compellit, ne poenitendum mihi sit quod de episcopo Constantinopolitano, qui ab impugnatoribus fuerat ordinatus fidei, vobis adhortantibus acquievi meliora sentire cum tanto pietatis vestrae testimonio juvaretur, ne illum gravaret suae ordinationis infirmitas, ubi vestra interventio praestaretur. Unde gratulari coeperam, quod beati Flaviani honoraret memoriam, et haereticorum conatibus obsistere diceretur. Sed doleo illum, sicut praedicti lacrymabilis querela demonstrat, in deteriora mutatum, et eum nunc constituisse archidiaconem, [Col. 0815D] quem ipse professus est a se esse rejectum, qui Eutichianae haeresis se apud nos prodiderat defensorem. Quem, quia nunc ecclesiasticis negotiis praeposuit, propter haereticam perversitatem eidem favorem suum praestare convincitur. Qui etiamsi magna satisfactione potuisset indulgentiam promereri, nequaquam debuit his qui in fide permanserant anteferri. Unde quia non latet clementiam vestram, quantum periculi, aut per pudendam socordiam, aut per dolosam nequitiam nutriatur, dignamini episcopum ad professionem suae fidei auctoritate vestrae clementiae revocare ne sibi has maculas superducat, ne aestimationem suam quam vestro acquisivit favore, contemnat, societatem haeretici [Col. 0816A] quem dudum a se removit, abscindat. Cujus innocentiae ita adfuisse vos gaudeo, ut moerori ejus digna consolatione vestra pietas subveniret. Circa fratrem meum veneratorem vestrum Julianum episcopum, quantum debeat crescere vestra dignatio apostolicae Sedis existimate judicio, cum in causa fidei cui gloria vestra famulatur vicem ipsi meam eatenus delegaram, ut ab ea quae vobis debetur observantia non recedens pietati me vestrae praesentare non desinat, exsequens in custodia fidei et in ecclesiasticis disciplinis per omnia sollicitudinem, et opportunis suggestionibus quod universali Ecclesiae prosit insinuans, ut in ipso nec catholicis vestrum praesidium quibus volumus subvenire, nec vobis meum desit obsequium. Data VI Idus Martii, Opilione [Col. 0816B] viro clarissimo consule.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae.
Quod semper de pietatis vestrae mente praesumpsimus, id plenissime experiendo cognovimus, Christianam fidem quamvis diversis pravorum appeteretur insidiis, vobis tamen praesentibus, et in defensionem ejus a Domino praeparatis, non posse turbari. Non enim Deus aut suae misericordiae sacramentum, aut vestri laboris deserit meritum, quo dudum subdolum sanctae religionis hostem ab ipsis visceribus Ecclesiae depulistis, cum haeresim suam tueri impietas Nestoriana non potuit, quia non fefellit famulam et discipulam veritatis, quantum simplicibus infunderetur veneni per illa loquacis hominis colorata mendacia, [Col. 0816C] de quo virtutum agone processit, ut per sollicitudinem vestram ea quae per Eutichen diabolus molitus est non laterent, ut qui sibi singulas partes geminae impietatis elegerant, una catholicae fidei virtute procumberent. Secunda ergo haec vobis de perempto Eutichetis errore victoria est, quem si quid sani cordis habuisset, dudum in auctoribus suis perculsum, olimque prostratum facile potuerat declinare, ne de sepultis cineribus rediviva tentaret incendia commovere, ut in eorum transisset consortium quorum secutus esset exemplum gloriosissima Augusta. Libet igitur exsultare cum gaudio, et pro vestrae clementiae prosperitate digna Deo vota persolvere, qui tibi per omnes mundi partes, in quibus Domini Evangelium praedicatur, duplicem jam et palmam contulit [Col. 0816D] et coronam. Clementia igitur vestra agnoscat omnem Romanam Ecclesiam universis fidei vestrae opibus plurimum gratulari, sive quod legationem nostram pio per omnia adjuvistis affectu, et quod sacerdotes catholicos qui de ecclesiis suis injusta fuerunt ejecti sententia reduxistis, sive quod reliquias sanctae memoriae Flaviani innocentis et catholici sacerdotis, ad ecclesiam, cui bene praefuit, fecistis cum honore debito revocari. In quibus utique omnibus gloriae vestrae multiplicatur augmentum, dum et sanctos pro suis meritis veneramini, et ab agro Domini spinas et tribulos vultis auferri. Quosdam sane episcopos de his qui rebus impiis videntur praebuisse consensum, reconciliationem reposceri, et catholicorum [Col. 0817A] communionem desiderare, tam nostrorum quam fratris et coepiscopi mei Anatolii, cui testimonium ferre dignamini, relatione cognovimus, quorum desideriis sic praebemus effectum, ut correctis et quae male sunt facta propria subscriptione damnantibus participata nostrorum quos misimus cura cum supradicto episcopo pacis gratia tribuatur, quia devotionis utrumque est Christianae, ut et pertinaces veritas justa coerceat, et conversos charitas non repellat. Quia vero novimus quantum piae sollicitudinis catholicis sacerdotibus mansuetudo vestra dignetur impendere, indicandum esse curavimus fratrem et coepiscopum nostrum Eusebium nobiscum degere, et nostrae communionis esse consortem, cujus commendamus ecclesiam, quam dicitur vastare qui [Col. 0817B] illi injuste asseritur subrogatus. Illud etiam a tua pietate poscentes, quod vos spontaneo facere non dubitamus arbitrio, ut tam fratrem et coepiscopum meum Julianum, quam Constantinopolitanos clericos, qui sanctae memoriae Flaviano fidelibus officiis adhaesere, ea qua debetis gratia faveatis. De omnibus vero pietatem vestram per nostros, quid fieri aut declinari deberet, instruximus. Data Idus Aprilis, Adelphio viro clarissimo consule, aera CCCCLXXXVIII.
LEO JULIANO episcopo Coensi.
Litteras dilectionis tuae quas per filium meum virum illustrem Isicium direxisti, eo tempore accepi, quo recentioribus epistolis tuis iterata jam [Col. 0817C] occasione responderam. Unde quia etiam in his alloquiis tuis eadem de impiissimis haereticis justo dolore conquestus es, congruum fuit, quoad scribendi opportunitas exstitit, non tacere. In causa itaque fidei quidquid pro nostro officio oportuit, ac potest juvante Domino, et sollicite et libenter exsequimur, ut Evangelio et irreprehensibiliter serviamus, ne per desidiam nostram ulla pars Ecclesiae catholicae neglecta videatur. Propter quod sicut omnibus notum est, non destiti laborare, ut manifestata atque defensa incarnationis Dominicae veritate, omnis fraternitas, quid ubique secundum doctrinam apostolicam, et tenendum et docendum esset, agnosceret, accedente gloriosissimorum principum studio divinitus inspirato, ut in civitate Chalcedonensi [Col. 0817D] synodo congregata, haeretica damnaretur impietas, ne vel quisquam sectator Nestorii, vel ullus discipulus Eutichis liberum possit cum catholicis habere consortium, cum, quod ad sancti concilii auctoritatem pertinet, nulla usquam remanserit discordia. Si qui autem sua obduratione caecati, ita in reprobi sensus amentiam transierunt, ut mallent furere quam sanari, ad imperialem pertinet potestatem, ut perturbatores Ecclesiae pacis, et reipublicae, quae Christianis principibus merito gloriatur, inimici sollicitius comprimantur. Ut autem imperialis est, ut diximus, potestatis, tumultus publicos ac seditiones sacrilegas severius coercere, ita auctoritatis est sacerdotalis monachis praedicandi aliquam contra fidem licentiam non praebere, et omni virtuti [Col. 0818A] resistere, ne ea quae ad sacerdotes pertinent, sibi audeant vindicare. Unde miramur fratrem Thalasium episcopum quod Georgio, nescio cui, qui praesumendo illicita, et propositum monachi, et nomen amisit, scribendi vel praedicandi aliquam permiserit facultatem. Ad quem episcopum; si dilectioni tuae visum fuerit, ex hac parte competentia scripta mittamus. Agat itaque fraternitas tua opportunis suggestionibus, ut clementissimus princeps quae Domino sint placitura praecipiat, et incentores cruentarum seditionum jubeat competentius coerceri, ut nec illi impuniti sint, quorum manus scelera perpetrarunt, nec illi qui talium utuntur insania. Si autem inquisitio judiciaria, et confessio reorum ad eas personas pervenit, quarum vel consilio, vel impulsu mala [Col. 0818B] tantum commissa sunt, nullius favoris eis praestanda sunt solatia. Quantum enim meliora de ipsis sunt credita, tantum sunt amplius detestandi, quorum nunc impietas quae per hypocrisim fuerat velata detegitur. Et ideo agat Christianissimus et piissimus imperator, quod paci ecclesiasticae intelligit profuturum. Quem superna inspiratione ita instruendum esse, confide, ut et disciplina inquietos revocare, et a sanguine eorum jubeat abstineri, quamvis nil ultionum non mereantur subire, qui ausi sunt et divinis et humanis constitutionibus repugnare.
LEO EUDOCHIAE Augustae de Palaestinis monachis.
Quanta mihi catholicae cura sit fidei, et qua sollicitudine, [Col. 0818C] in quantum Dominus adjuvat, debeat praecaveri, ne unquam ab imperitis et impiis veritatis Evangelio resistatur, pietatem vestram scire non dubito. Et ideo cum salutationis officio, quo semper mihi est oranda clementia, obsecro Dominum, ut me tuam incolumitatem in causa fidei, in quo quorumdam provinciam intra Palaestinam monachorum fuerant corda turbata, magis magisque faciat adjuvare, ut tantum quod pietatis tuae studio fieri potest, haereticae perversitati omnis fiducia subtrahatur. Quos enim nec ratio sacramentorum, nec auctoritas scriptorum, nec ipsa sacratorum locorum testimonia commovebant, quid eis nisi abruptum periculum timeretur? Prosit ergo ecclesiis sicut, favente Deo, et prodest, et prosit generi humano, in verbis Dei [Col. 0818D] vestram ibi esse voluntatem, ubi Dominum nostrum Jesum Christum vobis sicut Deum verum, et verum quoque hominem in unitate personae, et mirabilium judicia, et passionum documenta loquuntur. Si ergo praedicti nomen catholicum venerantur et diligunt, et inter Domini corpus se volunt membra nominari, pravos errores quos temere admiserant detestentur, et agant poenitentiam impiarum blasphemiarum, 202 cruentorumque factorum. Succumbant pro salute animarum suarum synodalibus quae in civitate Chalcedonensi sunt confirmata decretis. Et quia ad intelligendum sacramentum salutis humanae, nisi fides vera, et humilitas quieta non pervenit, credant in Evangelio, quod confitentur in symbolo, nec impiis dogmatibus misceantur. Fides enim catholica [Col. 0819A] sicut damnat Nestorium qui in uno Domino nostro Jesu Christo duas ausus est praedicare personas, ita damnat etiam Eutichen cum Dioscoro, quod ab unigenito Dei Verbo negant in utero Virginis matris veritatem carnis humanae susceptam. Si quid autem erga praedictorum conversionem exhortatio vestra profecerit, quod gloriam vobis praestabit aeternam, peto hoc mihi clementiae vestrae litteris indicetis, ut et in vobis boni operis fructum, et illis gaudeam misericordiam Domini non periisse. Data septimo Kalendas Julii, Opilione viro clarissimo consule.
Frequentissime dilectionem tuam ad hanc curam et diligentiam meis sum litteris cohortatus, ut de his quae circa fidem aguntur, sollicitudinem meam indesinenter [Col. 0819B] instrueres, et cum omnibus occasionibus scribere non quiescam. Quibusdam tamen scriptis meis idem per filium nostrum Rodanum domesticum filii nostri viri illustrissimi Aspiratii datis, nullum responsum tuae fraternitatis accepi, tanquam ratio temporis non habuerit, ut quid post mea scripta sit gestum potueris indicare, et ideo per filium meum Rodanum his litteris saluto, et ut opportunitatem scribendi non negligas, in quo questus sollicitudinis meae revelatur admoneo. Cum enim in te quamdam mei Constantinopolitani habeant portionem, dignum pro communi amicitia est, et pro totius Ecclesiae dilectione, incessabili te vigore prospicere, ne quid possit de statu fidei me latere. Quae ergo per praedictos vel ad gloriosissimum principem, vel ad tuam [Col. 0819C] dilectionem scripsi, ut celerrime tradantur effectui opportunis suggestionibus elabora. Et quidquid fuerit, Deo auxiliante, dispositum scire me facito, ut perductis in effectum his quae rationabiliter ordinata sunt, pax fidei canonumque custodia, et securior ubique habeatur et fortior. Data VII Kalendarum Julii, Opilione viro clarissimo consule.
LEO ad PALAESTINOS.
Sollicitudini meae quam universali Ecclesiae omnibusque ejus filiis debeo, multorum relatione patefactum est dilectionis vestrae animis quiddam offensionis illatum, dum aut imperiti, ut apparet interpretes, aut maligni, quaedam vos aliter intelligere, quam a me sunt praedicta fecerunt, non valentes in [Col. 0819D] Graecum eloquium apte et proprie Latina transferre, cum in rebus subtilibus et difficilibus explicandis, vix sibi etiam in sua lingua disputator quisque sufficiat. Quod tamen apud me eo profecit, ut dum ea quae catholica fides respuit improbitatis, intelligamus vos veris amiciores esse, quam falsis, et id merito refutare, quod ex antiquae institutione doctrinae etiam ipse Eutiches detestatur. Quamvis enim epistola mea ad sanctae memoriae Flavianum episcopum data, satis sibi ad manifestationem sui ipsa sufficiat, neque in aliquo aut purgationis aut expositionis indigeat, et alia tamen cum eadem mea scripta concordant, in quibus similiter praedicationis meae sensus in aperto est. Necessitatem enim habens contra haereticos, qui [Col. 0820A] multos Christi populos conturbaverant, disserendi, et clementissimis principibus, et sancto concilio synodali, et Constantinopolitanae Ecclesiae quid de incarnatione Verbi secundum evangelicam apostolicamque doctrinam deberemus sapere ac sentire patefeci, et in nullo a sanctorum Patrum confessione discessi, quia una est, vera, singularis, perfecta, inviolabilis catholica fides, cui nihil addi, nec minui potest. Quam Nestorius prius, et nunc Eutiches diversa quidem assertione, sed simili impietate impugnare conati sunt, et Ecclesiae Dei duas haereses sibimet contrarias inferre tentarunt, ut uterque a discipulis veritatis merito damnaretur, quia insanum nimis et sacrilegum fuit quod varia falsitate ambo sensere.
[Col. 0820B] Anathematizetur ergo Nestorius qui beatam virginem Mariam hominis tantummodo credidit genitricem, ut aliam personam carnis, aliam faceret deitatis, nec unum Christum in Verbo Dei, et carne sentiret, sed separatim ac sejunctum alium Filium Dei, alium hominis praedicaret, cum manente illa incommutabilis Verbi essentia, quae ei cum Patre et Spiritu sancto intemporalis atque coaeterna est, ita intra virginea viscera Verbum caro sit factum, uti uno conceptu, unoque partu eadem Virgo secundum unionem utriusque substantiae, et ancilla Domini esset, et mater. Quod etiam Elizabeth, sicut Evangelista declarat, intellexit, et dixit: «Unde hoc mihi ut veniat mater Domini mei ad me?» (Luc. I, 43.) Eutiches quoque eodem percellatur anathemate, qui [Col. 0820C] per impios veterum haereticorum volutatus errores, tertium Apollinaris dogma delegit, ut negata humanae carnis atque animae veritate, totum Dominum nostrum Jesum Christum unius asserat esse naturae tanquam Verbi deitas ipsa se in carnem animamque converterit, et concipi ac nasci, nutriri, ac crescere, crucifigi, ac mori, sepeliri, ac resurgere, et ascendere in coelum, et in Patris dextera, unde ad judicandos vivos et mortuos veniet, considere, ejus tantum essentiae fuerit, quae nihil horum in se sine carnis veritate recepit, quoniam natura unigeniti, natura est Patris, natura est Spiritus sancti, simulque impassibiliter, simul est incommutabiliter, sempiternae Trinitatis indivisa unitas, et consubstantialiter aequalitas. Unde se ab Apollinaris perversitate haereticus [Col. 0820D] iste desciscit, ne convincatur deitatem passibilem sentire, atque mortalem, et tamen Verbi incarnati, id est, Verbi et carnis unam audens pronuntiare naturam, non dubie in Manichaei et Marchionis transit insaniam, et mediatorem Dei et hominum hominem Jesum Christum simulatorie credit egisse, nec humanum in ipso corpus, sed phantasticam corporis speciem oculis apparuisse cernentium. Quae impietatis mendacia, quoniam olim fides catholica detestatur, et talium sacrilegia concordibus per totum mundum beatorum Patrum sunt damnata sententiis, quicunque illi sunt ita obcaecati, et a lumine veritatis alieni, ut Verbo Dei a tempore incarnationis humanam, id est nostram, negent inesse naturam, [Col. 0821A] ostendant in quo sibi Christianum nomen usurpent, et cum Evangelio veritatis qua ratione deitatis, aut deitas est orta sine carne. Si enim negari non potest quod «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Matth. I, 14) ,» ita negari non potest quod Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi. Quae autem reconciliatio esse potest, qua humano generi propitiaretur Deus, nisi omnium causam mediator Dei hominisque susciperet? Qua vero ratione veritatem mediatoris impleret, nisi qui in forma servi particeps esset et nostri? ut per unum novum hominem fieret renovatio vetustatis, et mortis vinculum unius praevaricatione contractum, unius morte, qui solus morti nihil debuit solveretur? Effusio enim pro injustis sanguinis justi, tam potens fuit ad privilegium, [Col. 0821B] tam dives ad pretium ut si universitas captivorum in Redemptorem suum crederet, nullum tyrannica vincula retinerent, quoniam sicut Apostolus ait: «Ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia (Rom. V, 20) ,» et cum sub peccati praejudicio nati potestatem acceperint ad justitiam renascendi, validius factum est donum libertatis quam debitum servitutis. Quam itaque sibi in hujus sacramenti praesidio spem relinquunt, qui in Salvatoris nostri corpore negant humanae substantiae veritatem? Dicant in quo sacrificio reconciliati, dicant quo sanguine sint redempti. Quis est «qui tradidit semetipsum pro nobis oblationem, et hostiam Deo in odorem suavitatis (Ephes. V, 2) ,» aut quid unquam sacrificium sacratius fuit, quam quod verus pontifex altari crucis [Col. 0821C] per immolationem suae carnis imposuit? Quam vis enim «multorum sanctorum in conspectu Domini pretiosa mors fuerit (Psal. CXV, 15) ,» illius tamen insontis occisio, propitiatio fuit mundi. Accepere justi, non dederunt coronas, et de fortitudine fidelium exempla nata sunt patientiae non dona justitiae. Singulares quippe in singulis mortes fuere, nec alterius quisquam debitum suo fine persolvit, cum inter filios hominum unus solus Dominus noster Jesus Christus exstiterit, in quo omnes crucifixi, omnes mortui, omnes sepulti, omnes sunt etiam suscitati, de quibus ipse dicebat: «Cum exaltatus fuero, omnia traham ad me (Joan. XII, 32) .» Fides etenim vera justificans impios, et creans justos ad humanitatis suae tracta participem in illo exquirit salutem, in quo [Col. 0821D] solo homo se invenit innocentem, liberum habens per gratiam Dei de ejus potentia gloriari, qui contra hostem superbum in carnis nostrae humilitate congressus, his victoriam suam tribuit, in quorum corpore triumphavit. Quamvis ergo in uno Domino nostro Jesu Christo vero Dei atque hominis Filio Verbi et carnis una persona sit, et utraque essentia communes habeat actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates, et sincerae fidei contemplatione cernendum est, ad quae provehatur humilitas infirmitatis, et ad quae inclinetur altitudo virtutis. Quid sit quod caro sine Verbo non agit, et quid sit quod Verbum sine carne non efficit. Sine Verbi enim potentia nec conciperet Virgo, nec pareret, et sine [Col. 0822A] veritate carnis obvoluta pannis infantia non jaceret. Sine Verbi potentia non adorarent magi puerum novo sidere declaratum, et sine veritate carnis non juberetur transferri in Aegyptum puer, et ab Herodis persecutione subduci. Sine Verbi potentia non diceret vox Patris missa de coelo, «hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17) ,» et sine veritate carnis non protestaretur Joannes: «Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) .» Sine Verbi potentia redintegratio debilium, et vivificatio mortuorum, et sine veritate carnis, nec cibus jejuno, nec somnus esset necessarius fatigato. Postremo sine Verbi potentia non se Dominus Patri profiteretur aequalem, sine veritate carnis non idem diceret Patrem esse majorem, cum [Col. 0822B] catholica fides utrumque suscipiat utrumque defendat, quae secundum proprietatem divinae humanaeque substantiae, unum Dei Filium et hominem credit et Verbum. Quamvis ergo ab illo initio, quo in utero virginis Verbum caro factum est, nihil unquam inter divinam humanamque substantiam divisionis exstiterit, ut per omnia incrementa corporea unius personae fuerint totius temporis actiones, et ipsa tamen quae inseparabiliter facta sunt nulla permistione confundamus, sed quid cujus formae sit ex operum qualitate sentimus, nec divina enim humanis praejudicant, nec humana divinis, cum ita in idipsum utraque concurrant, ut in eis nec proprietas absumatur, nec persona germinetur. Dicant igitur isti phantastici Christiani, quae substantia Salvatoris affixa sit [Col. 0822C] ligno, quae jacuerit in sepulcro, et revoluto monumenti lapide, quae tertia die caro surrexit, vel quale corpus Jesus discipulorum visui clausis ad eos ostiis ingressus intulerit, cum ad abigendam cernentium diffidentiam inspici oculis, digitisque tractari, patentes adhuc fixuras clavorum et recens compuncti lateris vulnus exigeret. Ac si in tanta luce veritatis tenebras suas haeretica obduratio non relinquit. Ostendant unde sibi spem vitae polliceantur aeternae, ad quam nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Jesum Christum non potest perveniri. «Non est enim aliud nomen datum hominibus sub coelo in quo oporteat salvos fieri (Act. IV, 12) ,» nec est redemptio captivitatis humanae, nisi in sanguine ejus qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. [Col. 0822D] «Qui,» sicut praedicat beatus Apostolus, «cum in forma Dei esset non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam 203 servi accipiens, in similitudine hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Ephes. II, 6-11) .» Quamvis ergo unus sit Dominus Jesus Christus, et verae deitatis veraeque humanitatis in ipso una prorsus eademque persona sit, [Col. 0823A] neque hujus unitionis soliditas ulla possit divisione sejungi, exaltationem tamen qua illum exaltavit Deus, et donavit illi nomen quod est super omne nomen excellit, ad eam intelligimus pertinere formam quae ditanda erat tantae glorificationis augmento. In forma quippe Dei aequalis erat Filius Patri, et inter genitorem atque unigenitum nulla erat in essentia discretio, nulla in majestate diversitas, nec per incarnationis mysterium aliquid decesserat Verbo quod ei Patris munere redderetur. Forma autem servi per quam impassibilis deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, et in gloria divinae potestatis evecta est in tantam unitatem ab ipso conceptu virginis deitate et humanitate connexa, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana. [Col. 0823B] Propter quod sicut Dominus majestatis dicitur crucifixus, ita qui ex sempiternitate aequalis est Deo, dicitur exaltatus. Nec interest ex qua Christus substantia nominetur, cum inseparabiliter manente unitate personae, idem sit et totus hominis filius propter carnem, et totus Dei Filius propter unam cum Patre deitatem. Quidquid ergo in tempore accepit Christus, secundum hominem accepit, cuique non habuit conferuntur. Nam secundum potentiam Verbi indifferenter omnia quae habet Pater, etiam Filius habet, et quae in forma servi a Patre accepit, eadem in forma Patris etiam ipse donavit, et idem ipse et dives et pauper. Dives, quia «in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum; omnia per ipsum facta [Col. 0823C] sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1-3) ;» pauper vero, quia «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) .» Quae autem est ejus exinanitio, quaeve paupertas, nisi formae servilis acceptio, per quam Verbi majestate velata, dispensatio humanae redemptionis impleta est. Nam quia captivata nostrae resolvi originalia vincula non poterant, et ab hostis imperio relaxari, nisi existeret homo nostri generis, nostraeque naturae quem veteris debiti praejudicia non tenerent, et qui immaculato sanguine suo chirographum lethale dilueret, sicut ab initio erat divinitus praeordinatum, et prophetarum oraculis praenuntiatum, ita est in plenitudine praefiniti temporis factum, ut multis modis, significata promissio in diu exspectatum veniret [Col. 0823D] effectum, nec posset esse ambiguum, quod continuis significationibus semper fuerat nuntiatum. Destructis itaque tot haeresibus, quae per sanctam devotionem praesidentium Patrum a corpore sunt catholicae unitatis abscissae quaeque ideo extorres a Christo esse meruere, quia Verbi incarnationem, quae singularis est recte credentium salus, fecerunt sibi «lapidem offensionis, et petram scandali (Rom. IX, 36) ,» miror dilectionem vestram in discernendo veritatis lumine laborare, et cum multis manifestationibus declaratum sit, quam recte et Nestorium et Eutichen cum Dioscoro fides Christiana damnaverit, nec Christianus possit vocari, qui vel illius, vel horum impietati praebet assensum. Doleo vos evangelicae [Col. 0824A] et apostolicae doctrinae, ut audio, resultare, exagitando seditionibus civitates, conturbando ecclesias, nec solum injurias, sed etiam caedes presbyteris atque episcopis inferendo, ut prae furore et saevitia propositi vestri, et professionis sitis immemores. Ubi est regula mansuetudinis et quietis, ubi longanimitas patientiae, ubi tranquillitas pacis, ubi firmamentum dilectionis et tolerantiae fortitudo? Quae vos ab Evangelio Christi aut persuasio abduxit aut persecutio separavit? vel quae tanta exstitit decipientis astutia, ut obliti prophetarum, et apostolorum, obliti symboli salutaris, et confessionis qua pronuntiantes coram multis testibus sacramentum baptismi suscepistis, diabolicis vos illusionibus subderetis? Quid apud vos acturae fuerant ungulae, quid saeva tormenta, si [Col. 0824B] ad expugnandam fidei vestrae integritatem tantum vana haereticorum commenta valuere? Pro fide vos agere creditis, et fidei contraitis; Ecclesiae nomine armamini, et contra Ecclesiam dimicatis. Hoc a prophetis, hoc ab evangelistis, hoc ab apostolis didicistis, ut negantes Christi carnem, et ipsam Verbi essentiam passioni mortique subdentes, alienam faciatis nostram a suo reparatore naturam, totumque quod crux intulit, quod lancea vulneravit, quod sepulcri lapis suscepit et reddidit solum fuisse opus divinae potentiae, non etiam humilitatis humanae? Propter quam Apostolus dicit: «Non enim erubesco Evangelium (Rom. I, 16) ,» quoniam noverat quale Christianis objiceretur opprobrium ab inimicis. Et ideo Dominus protestabatur, dicens: «Qui me confessus [Col. 0824C] fuerit coram hominibus, et ego confitebor illum coram Patre meo (Matth. X, 32) .» Hi enim non erunt digni confessione Filii et Patris, quibus nunc caro Christi verecundiam facit, probabuntque se nullam de ligno crucis sumpsisse virtutem, qui quod praeferendum frontibus acceperunt, promere labiis erubescunt. Declinate, filii, ab his diabolicis persuasionibus, declinate. Veritatem Dei nulla res violat, sed veritas nos nisi in nostra carne non salvat. «Veritas quippe (sicut propheta ait) de terra orta est (Psal. LXXXIV, 12) ,» et sic Verbum Maria concepit, ut uniendam sibi carnem de sua substantia ministraret, nec cum adjectione personae, nec cum evacuatione naturae, quoniam qui erat in forma Dei, ita accepit formam servi, ut unus atque idem in forma [Col. 0824D] utraque sit Christus inclinante se Deo usque ad infima hominis, et proficiente homine usque ad summa deitatis, dicente Apostolo: «Quorum Patres et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) .» Amen.
LEO THEODORICO episcopo de fidei perseverantia.
Remeantibus ad nos fratribus et consacerdotibus nostris quos ad sanctum concilium sedes beati Petri direxit, agnovimus dilectionem tuam superno adjutorio nobiscum tam Nestorianae impietatis, quam Eutichianae vesaniae exstitisse victricem. Unde gloriamur in Domino cum Propheta cantantes: «Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum [Col. 0825A] et terram (Psal. CXXIII, 8) .» Qui nullum nos in nostris fratribus detrimentum sustinere permisit, sed quae nostro prius ministerio definierat, universae fraternitatis irretractabili firmavit assensu, ut vere a se prodesse ostenderit, quod prius a prima omnium sede formatum totius Christiani orbis judicium recepisset, ut in hoc quoque capite membra concordent. In quo amplior nobis in hac re fit gaudendi materia, dum et tanto magis perculit inimicus, quanto contra Christi ministros servus insurrexit. Nam ne aliarum sedium ab ea quam caeteris omnium Dominus statuit praesidere consensus absentatio videretur, aut alia quaelibet subrepere posset adversa suspicio, inventi prius sunt qui de judiciis nostris ambigerent. Et dum nonnulli ad dissensiones [Col. 0825B] incitati ab auctore contradictionis ad insana bella prosiliunt, ad majus bonum, malum ejus auctore totius bonitatis dispensante proventum convertitur. Dulcius si quidem munera gratiae divinae proveniunt, quoties non sine magnis sudoribus acquiruntur. Et minus bonum videri solet pax continuata per otium, quam reddita post laborem. Ipsa quoque veritas et clarius renitescit, et fortius retinetur, dum quae fides prius docuerat, haec postea examinatio confirmaret. Multum denique sacerdotalis officii meritum splendescit ubi sic summorum servatur auctoritas, ut in nullo inferiorum putetur imminuta libertas. Et ad majorem gloriam proficit finis examinis quando ad hoc se accepit exercendi fiducia, ut vincatur adversitas, ne quod [Col. 0825C] per se probatur reprobum silentii praejudicio videatur oppressum. Exsulta igitur, charissime frater, in unico filio victor exsulta. Vicit per nos ille, cujus carnis veritas negabatur, vicit per nos, et pro nobis ille cui vicimus. Secunda est post adventum Domini haec orbi festivitas. Redditum saeculo est praedone prostrato incarnationis divinae mysterium, quod humani generis inimicus, quia rebus ipsis auferre non poterat, calumniis obscurabat. Quinimo ab incredulorum corde perierat immortale mysterium, quia nihil prodest tanta salus incredulis, ipsa Veritate suis dicente discipulis: «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit: qui autem non crediderit, condemnabitur (Marc. XVI, 16) .» Solis justitiae jubar, densis per orientem Nestorii et Eutichetis nebulis impeditum, [Col. 0825D] pure ab occidente resplenduit, ubi commercium in apostolis et doctoribus principaliter collocavit, quamvis nec illic unquam defuisse credendus sit, quo confessores sibi egregios reservavit. Ita ut dum denuo conaretur hostis antiquus per secundi Pharaonis impoenitens cor, fidei Abrahae semen et filios exstinguere, Deo miserante, languescens, nisi sibi nocere nihil possit. De quo et illud omnipotens mirabilius egit, quia et quos sibi conscios ad Israelitici populi sedes asciverat, non cum tyrannidis auctore submersit, sed cum suo populo congregavit, et sicut revera se dignum et soli sibi possibile fons misericordiae noverat, victos a nobis nobiscum fecit esse victuros. Nam dum solus vere sit humani generis [Col. 0826A] hostis spiritus falsitatis, omnes de illo jam triumphare non dubium est quos sibi Veritas vindicavit. Nunc prorsus illa Redemptoris nostri dicta quam sint divinae auctoritatis apparet, dum contra hostes fidei sic aptantur, ut de ipsis dubitare dictis non liceat. «Vos, inquit, ex patre diabolo estis. Et desideria patris vestri vultis implere. Ille homicida fuit ab initio, et in veritate non stetit, quia veritas in eo non est. Quando loquitur mendacium, ex suis propriis loquitur, quia mendax est et pater ejus (Joan. VIII, 44) .» Nihil ergo mirandum est, quod hi qui in veritate Dei nostrae naturae mendacium crediderunt, patri suo et circa ista concordant, quidquid visum, quidquid auditum, quidquid denique teste Evangelio tactum est atque [Col. 0826B] palpatum in unico Dei Filio, non ejus cujus probatum est asserentes, sed coaeternae et coessentialis Patri fuisse substantiae, quasi aut divinitatis natura crucis ligno transfixa sit, aut inconvertibilis crescere per aetates, et in sapientia proficere, sapientia sempiterna vel spiritu Deus, qui spiritus est, subinde repleri poterit. In hoc quoque se acerba vesania, ex quo auctore processerit, prodit, quod quantum in se est, universis nocere molita. Nam qui nos persequendo afflixit, caeteros ad consensum sceleris impellendo depravavit. Sed nec nos, licet in singulis fratribus, quia membra nostra sunt, vulnerasset, a speciali dolore fecit exceptos, quibus nova et inaudita, atque incredibili audacia inferre contra suum caput est molitus injuriam. Sed utinam [Col. 0826C] vel post tot pessima resipiscens, non nos etiam de suo aeternae damnationis interitum contristarit. Quam mensuram sceleris praetermisit, cui nec hoc sufficere potuit, quod nec vivis parcendo, nec mortuis etiam in sanguinem innocentis et catholici sacerdotis pollutas jampridem abdicata veritate, atque approbata falsitate, manus intinxit, et cum scriptum sit: «Qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. II, 11) ,» ille quod odio jam fecisset, addictus est, implevit operibus, quasi nec audisset, nec aliud quod Dominus ait: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve est (Matth. XI, 29, 30) .» Dignus diabolici praedicator erroris Aegyptius vastator inventus [Col. 0826D] est, quia tanquam saevissimus tyrannus Ecclesiae nefandas blasphemias per violentem seditiosorum turbam, et per cruentas manus militum, venerandis 204 fratribus imponebat, et cum voce nostri Redemptoris firmatum sit unum eumdemque homicidii et falsitatis auctorem, ille pariter utcunque complevit, quasi non ut caveantur, sed ut perpetrentur scripta sint, ad perditionis suae cumulum trahens quae Dei Filius monuit ad salutem; illud quoque surda nimis aure praeteriens quod ab eodem Domino dictum est: «Ergo quod vidi apud Patrem meum loquor, et vos ergo quod vidistis apud Patrem vestrum facitis (Joan. VIII, 38) .» Igitur dum sanctae memoriae Flaviano vitam praesentis saeculi moliretur [Col. 0827A] auferre se serenae vitae luce privavit. Dum vos ab ecclesiis vestris conaretur expellere, se a Christianorum collegio segregavit. Dum trahit plurimos et impellit ad erroris assensum, multiplici animam suam vulnere sauciavit, solus ultra omnes et per omnes, ac pro omnibus reus qui causa reatus omnibus fuit. Sed licet his tua fraternitas solido cibo firmata indigere minime videatur, tamen quod nostri loci est implemus circa vocem dicentis Apostoli: «Praeter ea quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur et ego non infirmor? quis scandalizatur et ego non uror?» (II Cor. XI, 28, 29.) Hoc praecipue praesenti occasione credimus admonendum, frater charissime, ut quotiescunque divina gratia [Col. 0827B] ministrante illos qui foris sunt fonte doctrinae aut submergimus, aut purgamus, in nullo ab illis quas Spiritus sancti divinitas in Chalcedonensi concilio protulit fidei regulis recedentes, inter utrumque hostem novellae perfidiae sermonem nostrum cum omni cautela liberemus. Non jam, quod absit, tanquam de dubiis disceptantes, sed auctoritate sua quae bene definita sunt astruentes, cum et in apostolicae Sedis epistola universali sanctae synodi assensu firmata tanta divinae auctoritatis testimonia noverimus esse congesta, ut nullus queat ulterius dubitare, nisi qui sibimetipsi errorum tenebras inferre maluerit, cum synodalia gesta vel quibus primum definitio fidei legitur esse formata, vel quibus praefatae litterae apostolicae Sedis, etiam tuae fraternitatis studio defensae [Col. 0827C] sunt, et maxime ad piissimos principes totius concilii allocutio, tot sit, praecedentium Patrum testimoniis roborata, ut, quamvis imprudenti ac pertinaci animo, si tamen non jam cum diabolo pro sua impietate damnatus est, valeant suadere. Unde hoc quoque contra hostes Ecclesiae providere condignum est, ut eis nullam calumniandi occasionem, quod ad nos attinet, penitus relinquamus, nec unquam contra Nestorianos aut Eutichianos agentes alteri eorum videamur terga vertisse. Sed utrosque Christi hostes aequa lance vitemus atque damnemus. Ita ut nos quoties audientium quaelibet poscit utilitas, cum dogmatibus eorum digno anathemate promptissime atque evidentissime feriamus, ne si a nobis hoc quod obscurius fieri videatur aut tardius putetur [Col. 0827D] invitum. Quod quamvis prudentiam tuam res ipsa admonere sufficiat, nunc tamen et experimenta docuerunt. Sed benedictus Deus noster cujus invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te secundum Sedis apostolicae judicium monstravit, cui dignam retribuis pro tot laboribus gratiam, si talem te qualem probavimus ac probamus, pro universalis Ecclesiae defensione servaveris. Nam quod Deus omnium calumniosorum fallacias solvit, maximam beatissimi Petri curam pro nobis cunctis agnoscimus, qui priusquam sedis suae judicium in fidei definitione firmavit, nec circa cujusquam vestrum qui nobiscum pro catholica fide laboratis personam reprobum videri permisit, quia nec poterat Spiritu [Col. 0828A] sancto indicante quisquam non victor exire, quorum jam vicerat fides. Quod superest exhortamur, ut quia illic nonnullas Eutichiani ac Nestoriani erroris reliquias cognovimus remansisse, nunc etiam Sedi apostolicae collabores. Victoria enim quam Deus noster suae donavit Ecclesiae, quandiu in hoc mundo versamur, licet fiduciam majorem tribuat, non tamen in totum sollicitudinem perimit, nec ut dormiamus donata est, sed ut suavius laboremus. Unde in hoc quoque tuae vigilantiae sollicitudinem volumus adjuvari, ut tua relatione currente, quid apud illos religionis doctrina Dominica proficiat, apostolicam Sedem festines instruere, quatenus illius religionis sacerdotes in quocunque usus exegerit adjuvemus. De his vero quae in supradicto concilio illicita contra [Col. 0828B] venerabiles Nicaenos canones praesumptione tentata sunt ad fratrem et episcopum nostrum Antiochaenae sedis praesulem scripsimus, adjicientes et illud quod nobis propter improbitatem monachorum quorumdam religionis vestrae verbo mandasti, per vicarios nostros et specialiter statuentes, ut praeter Domini sacerdotes, nullus audeat praedicare, seu monachus sive ille sit laicus cujuslibet scientiae nomine glorietur. Quas tamen litteras pro utilitate universalis Ecclesiae per praedictum fratrem et coepiscopum nostrum Maximum ad omnium volumus pervenire notitiam, et ob hoc id nolumus earum exemplar adjicere, quia quae praedicto fratri injunximus non dubitamus implenda. Et alia manu: Deus te incolumem custodiat, frater charissime. Data [Col. 0828C] quarto Idus Junii, Opilione viro clarissimo consule.
LEO JULIANO episcopo.
Christianissimi principis fidem saepe evidentissimis probavimus documentis, ac de nostro gratias ago qui talem dignatus est rebus humanis concedere pro sua pietate rectorem, qui fidei causas et reipublicae summae vigilantiae studio tueretur, haereticorum ausibus semper obsistens, et nihil eorum insaniae adversum catholicam fidem licere permittens, cujus post Deum beneficiis hoc debetur, quod Hierosolymitanus episcopus est receptus, et monachos quos perfidia haereticae falsitatis invaserat ad sanitatem augusta auctoritas revocavit. Mox itaque, ut accepi epistolas tuas talia continentes, non solum [Col. 0828D] eadem die, sed prope eadem die responsum reddere maturavi, ut certior de omnibus quae scripseras reddideris. Fratrem Proterium Alexandrinae urbis episcopum gratulor satisfactionis plenas de fide sua ad nos litteras direxisse, et manifeste, quidnam teneat indicasse, cui me dignam gratiam pro fidei ipsius sinceritate necesse est praestare, ut honorem in nullo suae perdat ecclesiae, sedis suae privilegia paternae antiquitatis exemplo, juxta canonum illibata jura possideat, de praesentis anni Pascha, nulla dubitatio esse nobis potuit. Sed de futuro quod scivimus, quod Theophilus Alexandrinae urbis episcopus nono Kalendarum Maiarum die, quod nunquam ita a tempore Dominicae resurrectionis celebratum est [Col. 0829A] credidit ascribendum. Unde sollicitius congruit inquiri, ut omnis occasio tollatur erroris. Nam in nostris annalibus Kalendarum Maiarum die, aptissime a Patribus nostris et constitutus legitur et celebratus. Ac ne vel apud nos, vel apud orientales nascatur ex hac parte diversitas, hoc instantius nostro nomine cum Christianissimo principe agere tua dignetur dilectio. Quamvis et ipse clementissimus princeps se inquisitione sollicitissima curam hanc Aegyptiis delegasset suis episcopis dignatus sit indicare. Epistolam sane meam ad Chalcedonensem synodum datam praesentibus episcopis et clericis lectam fuisse tuis epistolis retulisse. Sed usque ad illud capitulum quo ea quae de fide acta sunt, meus videtur firmasse consensus. Unde miratus sum, quod [Col. 0829B] reliqua quae secuta fuerunt, non pariter in notitiam eorum quibus sunt lecta prolata sint, cum maxime omnibus innotescere debuisset, improbum a nobis ambitum notatum fuisse, et novis usurpationibus constituta, inviolata, ut semper scripsimus, servarentur. Et jam presbyterum quem asseris fuisse discussum gratulamur cognitione habita in omnibus fuisse purgatum. Epistolam quoque ad Christianissimum principem noveris me misisse in qua illi gratias egi, quia curam mihi suam tam pro fidei causa quam pro securitate reipublicae dignatus est indicare. Aliam quoque ad nos epistolam dedit interveniens pro Anatolio episcopo, ut nostri illi animi gratia praebeatur, quoniam correctionem ejus permittit, et in omnibus satisfacturum esse quae ad fidei observantiam [Col. 0829C] pertinentur, pollicet. Data quinto Idus Januarii, Etio et Studio viris clarissimis consulibus.
Lectis dilectionis tuae litteris quas per filium nostrum Patricium diaconum direxisti, intellexi tibi studium meae sollicitudinis displicere, qua secundum Dominicam charitatem, quam tibi a nobis impendi experimentis plurimis approbasti, de cavendis his qui communis fidei adversarii dicerentur admonui, ne ad negligentiam rectoris referretur, si quisquam in Ecclesia catholica ea praedicare praesumeret quae haereticorum sensibus convenirent. Quod utrum veraciter fama jactaret dilectionis tuae inquirendum judicio delegavi. Neque in aliquo honorem tuum [Col. 0829D] laesi, cui discutienda ea quae ad me erant perlata commisi, ut scilicet Atticus presbyter, quem talia audere cognoveram, nisi perfecta se satisfactione purgasset, et non solum voce haereticos, sed etiam propriae manus subscriptione damnasset, a communionis gratia esset alienus. Qui scripta mittendo dubiae fidei et professionis incertae confirmavit magis quam diluit quidquid ad nos de eo fama pertulerat. Cum si conscientiam suam voluisset probare sinceram, non Eutichen sibi odiosum fuisse, sed quod perfidiam ipsius reprobaret atque damnaret, debuerat confiteri, quia aliud sunt humanae etiam inter catholicos simultates, aliud diabolici, quos fides catholica damnat errores. Et ideo, frater charissime, [Col. 0830A] in nullo debes de nostra dilectione dubitare si prophetae exemplum sequaris et dicas: «Nonne qui te oderant, Domine, oderam illos, et super inimicos tuos tabescebam?» (Psal. CXXXVIII, 21.) Per omnia enim volo te esse certissimum, quod sicut meam aestimationem illaesam cupio permanere, ita opto te quoque in omnibus irreprehensibilem reperiri. Praedictus autem ut ab omni suspicione contraria liber appareat, quid in Eutichen anathematizet ac damnet evidenter ostendat, et in damnationem erroris expressi, remota omni dubitatione subscribat. Ita ut Chalcedonensis symboli definitionem de fide, cui etiam dilectio tua subscribendo consensit, et quam apostolicae Sedis firmavit auctoritas profiteatur se per omnia servaturum, adjecta suscriptione propriae [Col. 0830B] manus, quae in ecclesia Christiano populo praesente recitetur, ut pro catholica fide, neque nos negligentes, neque ipsa umbra suspectus habeatur. Qui si in eadem pravitate perdurans praeceptis salubribus parere noluerit, sententiam synodi Chalcedonensis, cujus definitionibus resultat, recipiet. Data quintodecimo Kalendas Aprilis, gloria Majoriano Augusto, consule.
LEO episcopus ANATOLIO episcopo.
Si firmo incommutabilique proposito dilectio tua curam gratiae communis habuisset, nihil profecto quod ullam anxietatem tibi ingereret, exstitisset. Non enim sinebat ratio, ut ejus charitatem spernerem quam amore pacis et studio reparandae catholicae [Col. 0830C] fidei inter ipsa episcopatus rudimenta juvissem, obstans in ecclesiasticis curis talem habere consortem, ut mihi de sanctis praecursoribus tuis, nec Joannis specialem copiosamque doctrinam, nec auctoritatem Attici, nec industriam Procli, nec fidem beati Flaviani deesse sentirem, et ita studiis tuis uterer, ut nullus auderet vel fidei catholicae resultare, vel Nicaenis venerabilium Patrum regulis contraire. Sed cum in injuriam canonum, ut agnoscis, illa tentata sunt quae omnibus ecclesiis scandalum maximum generarent, quid aptius ac modestius facerem quam ut te primum ut ab hac intentione discederes, fraterno animo missis litteris admonerem? Ad quas cum non rescriberes, ipse a colloquii mei consortio 205 separasti. Denique inde jam tacui, sed clementissimo [Col. 0830D] principi custodi fidei frequenti litterarum petitionem suggessi, ut pro pace ecclesiarum quam tibi maxime prodesse cognoscis, haec quae nunc a dilectione facta sunt implerentur. Cui ineffabiles gratias ago, quod secundum eruditionem Spiritus sancti, cujus est virtute plenissimus sacerdotali dignatur studere concordiae, sciens sibi orationes supplicantium copiosius profuturas, si famuli unius Domini in nullo sint a vera pacis unitate divisi. Quod ergo in Constantinopolitana Ecclesia quaedam in officiis clericorum correcta significas, ut etenim presbyterum in gratiam tuam affectationemque revocaveris, et Andream archidiaconi actione submoveris, nobis placuisse rescribo, quia aestimationem [Col. 0831A] tuam, ut optabam, plurimum erigit atque commendat, et merito post correctionem in oblivionem deducitur quod reprehensioni obnoxium videbatur, cum haereticorum provectione et sanctae memoriae Flaviani injuria gravaveris quae nunc simul ab omni offensione cum tui, ut volui, laude cessarunt, quia in ordinem suum quae fuerant turbata redierunt. Andream sane qui rationabiliter archidiaconi est privatus officio, et Eufratem qui sanctae memoriae Flaviani, ut comperi, improbus exstitit accusator, si professionibus plenissime scriptis, non minus Eutichianam haeresim quam Nestorianum exsecrabile dogma condemnant, quoniam venia est praestanda correctis, presbyteros consecrabis, ut sibi remedium catholicae fidei sentiant profuisse, electo [Col. 0831B] primitus et probato qui archidiaconi officium possit implere, id est, quem nulla unquam praedictarum impietatum fama resperserit. Caeteri vero quos par reatus involverat, si veniam simili professione cum satisfactione deposcunt, suis ordinibus reformentur, his tantum ad officiorum primatum admissis quos ab omni errore liberos fuisse constiterit. Illam autem culpam quam de augenda potestate aliena, ut asseris, adhortatione contraxeras efficacius atque sincerius tua charitas diluisset, si quod tentari sine tua voluntate non potuit, non ad sua clericorum consilia transtulisses, quia sicut in mala suasione delinquitur, ita et in mala consensione peccatur. Sed gratum mihi, frater charissime, est, quod dilectio tua profitetur sibi displicere, quod tunc etiam placere [Col. 0831C] non debuit. Sufficit in gratiae communis regressum professio dilectionis tuae, et attestatio principis Christiani, ne cui detur tarda correctio, cui tam venerabilis assertor accessit. Abjiciatur penitus inconcessi juris qui dissensionem fecerat appetitus. Sufficiant limites quos sanctorum Patrum providentissima decreta posuerunt, ut quieta sit suis meritis et antiquis privilegiis dignitas omnium sacerdotum renovetur, et maneat in te Dominicae charitatis affectio, ad quam dilectionem tuam saepius cohortatus sum cum fratre et coepiscopo nostro Juliano, qui communem gratiam semper optavit, cujus industria et sollicitudines tuae relevabuntur, et fides catholica munietur. Super omnia autem fraterna charitate hortor et moneo, ut ea quae ad gloriam vel ad munimen [Col. 0831D] pertinent sacerdotalis officii Nicaenorum canonum universalis Ecclesiae pacem servantia decreta custodias. Sic enim inter Domini sacerdotes inviolata charitas permanebit, si paribus studiis quae sunt a sanctis Patribus constituta, serventur. Data quarto Kalendas Junii, Etio et Studio viris clarissimis consulibus.
Omnem quidem fraternitatem vestram nosse non ambigo definitionem sanctae synodi, quae ob confirmationem fidei in Chalcedonensi civitate celebrata est, toto corde me fuisse complexum. Quia nulla [Col. 0832A] sinebat ratio, ut qui unitatem catholicae fidei dolebant ab haereticis fuisse turbatam non exsultanter in integrum rediisse gauderem. Hoc autem non solum ab ipso beatissimae confessionis effectu, sed etiam ex epistolis meis quas post reditum meorum ad Constantinopolitanae urbis antistitem dedi, potuissetis agnoscere, si vobis responsionem sedis apostolicae manifestare voluisset. Ne ergo per malignos interpretes dubitabile videatur, utrum quae in synodo Chalcedonensi per unitatem vestram de fide statuta sunt, approbem. Hoc ad omnes fratres et coepiscopos nostros qui praedicto concilio interfuerunt, scripta direxi, quae gloriosissimus et clementissimus princeps, sicut poposci, in notitiam vestram mittere pro catholicae fidei amore dignabitur, ut et fraterna [Col. 0832B] universitas, et omnium fidelium corda cognoscant me non solum per fratres qui vicem meam exsecuti sunt, sed etiam per approbationem gestorum synodalium propriam vobiscum iniisse sententiam in sola videlicet fidei causa quod saepe dicendum est, propter quam generale concilium et ex praecepto Christianorum principum, et ex consensu apostolicae Sedis placuit congregari, damnatis haereticis qui si congrui esse voluissent, nulla penitus resideret de vera Domini nostri Jesu Christi incarnatione dubitatio. Unde si quis unquam ausus fuerit vel Nestoriani perfidiam tueri, vel Eutichetis ac Dioscori impium dogma defendere, et a catholicorum communione resecetur, nec habeat ejus corporis participationem, cujus abnegat veritatem. De custodiendis [Col. 0832C] quoque sanctorum Patrum statutis, quae in synodo Nicaena inviolabilibus sunt fixa decretis observantiam vestrae sanctitatis admoneo, ut jura ecclesiarum sicut ab illis 318 Patribus divinitus inspirata sunt ordinata permaneant. Nihil alienum improbus ambitus concupiscat, nec per alterius immunitionem suum aliquis quaerat augmentum. Quantumlibet enim exortis assensionibus se instruat vanitatis elatio, et appetitus suos conciliorum aestimet nomine roborandos, infirmum atque irritum erit quidquid a praedictorum canonibus discreparit, quorum regulis apostolica Sedes quam reverenter utatur scriptorum meorum, quibus Constantinopolitani antistitis conatus repuli poterit sanctitas vestra lectione cognoscere, me auxiliante Domino nostro, et catholicae [Col. 0832D] fidei et paternarum traditionum esse custodem. Data duodecimo Kalendas Aprilis, Opilione viro clarissimo consule.
Acceptis dilectionis tuae litteris quas ad me filii nostri Andreas presbyter, et Petrus diaconus detulerunt, gavisus quidem sum, quod ad episcopatus tui sedem redire licuisset; sed confluentibus in recordationem omnibus quae te per quosdam excessus laborare fecerunt, dolui adversitatum tuarum temetipsum tibi fuisse materiam, et resistendi haereticis constantiam perdidisse, qui aestimant non esse tibi liberum ut eos audeas redarguere, quos tibi [Col. 0833A] liberum ut eos audeas redarguere, quos tibi professus sis in suo errore placuisse. Beatae enim memoriae Flaviani condemnatio et impiissimi Eutychetis receptio, quod nisi Domini nostri Jesu Christi secundum carnem negatio fuit? quam ipse grandi misericordia sua fecit resolvi cum detestandum illud Ephesinae synodi judicium ita sancta Chalcedonensis synodi auctoritate destruxit, ut nullum depravatorum a remedio correctionis arceret. Unde quia in tempore indulgentiae resipiscentiam magis quam pertinaciam delegisti, ita gaudeo te coelestem expetisse medicinam, ut fidei ab haereticis impugnatae tandem possis esse defensor. Quamvis enim nulli sacerdotum liceat nescire quod praedicat. Quoniam qui ignorat ignorabitur, inexcusabilior tamen est omnibus imperitis [Col. 0833B] quilibet Hierosolymis habitans Christianus, qui ad cognoscendam virtutem Evangelii non solum paginarum eloquiis, sed ipsorum locorum testimoniis cruditur; et quod alibi non licet non credi, ibi non potest non videri. Quid laborat intellectus, ubi est magister aspectus? Et cur lecta vel audita sunt dubia, ubi se vel visui et tactui tot humanae salutis ingerunt sacramenta? Quasi ad singulos quosque cunctantes Dominus adhuc voce corporea utatur et dicat: «Quid turbati estis, et quare cogitationes ascendunt in corda vestra? Videte manus meas, et pedes meos, quia ipse ego sum. Palpate et videte, quia spiritus ossa et carnem non habet sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 38, 39) .» Utere ergo, frater charissime, [Col. 0833C] invictissimis catholicae fidei documentis, et evangelistarum praedicationem sanctorum locorum, in quibus degis, testificatione defende. Apud te est Bethlehem, in qua salutifer Davidicae virginis partus illuxit, quem obvolutum pannis inter angustias diversorii praesepe suscepit. Apud te est declarata ab angelis, adorata a magis, et per multorum infantium mortes ab Herode quaesita Salvatoris infantia. Apud te est ubi pueritia ejus adolevit, ubi adolescentia maturuit, et per omnia incrementa corporea in virum perfectum veri hominis natura proficit, non sine cibo eruditionis, non sine somno quietis, non sine fletu miserationis, nec sine pavore formidinis. Unus enim atque idem est qui et in Dei forma operatus est miracula magna virtutis, et in forma servi [Col. 0833D] subiit saevitiam passionis. Hoc tibi ipsa crux indesinenter loquitur, hoc lapis clamat sepulcri, in quo Dominus humana conditione jacuit, et de quo divina potentia resurrexit, et cum ad montem Oliveti locum ascensionis veneraturus accedis, an non illa vox angelica in tuo resultat auditu, qua elevatione Domini stupentibus dicitur: «Viri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum, hic Jesus qui assumptus est a vobis, sic veniet quemadmodum vidistis euntem in coelum (Act. I, 11) ?» Veram igitur Christi generationem crux vera confirmat, quoniam ipse in nostra carne nascitur qui in nostra crucifigitur, quae nullo interveniente peccato, nisi fuisset nostri generis, non potuisset esse mortalis. Ut autem repararet [Col. 0834A] omnium vitam, recepit omnium causam, et vim veteris chirographi, quod solus inter omnes non debuit, pro omnibus solvendo vacuavit: ut sicut per unius reatum omnes facti fuerant peccatores, ita per unius innocentiam omnes fierent innocentes. Inde in homines manante justitia ubi est humana suscepta natura. Nulla enim ratione extra nostri est corporis veritatem, de quo evangelista praedicationem inchoans dicit: «Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) .» Et qui Samaritanae mulieri protestatur, quoniam salus ex Judaeis est, beati Pauli apostoli consonante doctrina cum dicit: «Quorum patres et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) .» Itemque ad Timotheum: [Col. 0834B] «Memento, inquit, Jesum Christum resurrexisse a mortuis ex semine David secundum carnem (II Tim. II, 8) .» Haec autem charitas quantis et novi et Veteris Testamenti auctoritatibus declaretur, pro antiquitate sacerdotii tui evidenter agnoscis, cum fides Patrum et scripta mea ad sanctae memoriae Flavianum data, quorum mentionem ipse fecisti, adjecta universalis synodi confirmatione sufficiant. Unde prospicere oportet dilectionem tuam ne contra redemptionis ac spei nostrae ineffabile sacramentum ullus obmurmuret. Sed, si qui sunt qui adhuc, aut ignorantia caligant, aut perversitate discordant, eorum quorum in Ecclesia Dei apostolica fuit et est clara doctrina auctoritatibus instruantur, et de incarnatione Verbi Dei haec nos credere quod illi credidere [Col. 0834C] cognoscant, neque se extra corpus Christi in quo commortui et comresuscitati sumus sua obduratione constituant, quia nec pietas fidei, nec ratio recipit sacramenti, ut aut in sua essentia passibilis fuerit deitas, aut in nostrae naturae susceptione mentita sit veritas. Particulam Dominicae crucis cum eulogiis dilectionis vestrae veneranter accepi. Data pridie Nonas Septembris, Etio et Studio viris clarissimis consulibus.
Domino vere sancto, merito in Christo beatissimo et apostolico honore venerando papae Leoni, Ravennius, Rusticus, Venerius, Constantinus, Maximus, [Col. 0834D] Armatarus, Florus, Gavinus, Valerianus, Constantius, Nestorius, Maximus, Asclepius. Item Maximus, Ursus, Ingenulus, Justus, Valerius, Superventus, Crisaphius, Fonteius, Petronius, Hydacius, Etherius, Glalius, Euticius, Fraternus, Venturus, Eugenius, Hilarius, Verus, Amandus, Gerontius, Proculeianus, Julianus, Helladius, Amentarius, Honoratus, Hepartius, Amenius, Dinatius, Maximus et Hernantius, Palladius.
Perlata ad nos epistola beatitudinis vestrae quam ad Orientem pro catholicae fidei assertione misistis, optassemus et statim apostolatui vestro pro tam immenso munere gratiarum actionem referre, nisi nobis difficultatem qua in unum celeriter non potuimus [Col. 0835A] convenire, vel spatia quibus a nobis disparati sumus longa terrarum nostrarum quae in regionibus nostris, praeter consuetudinem, fuit intemperies attulisset. Det ergo apostolatus vester nostrae veniam tarditati, quae non otio aut dissimulatione, sed de certa necessitate descendit, quaeque a nobis etsi celeritatis gratiam abstulit, exsultandi tamen materiam auferre non potuit. Exsultamus itaque Christiano populo lectis beatitudinis vestrae litteris, et omnium instructione patefacta, omnes intra Gallias constitutos exsultare mox fecimus, dolentes pariter pro his nobiscum qui, catholicae fidei lumine derelicto, errorum tenebras inciderunt. Quae apostolatus vestri scripta, ita ut symbolum fidei quisquis redemptionis sacramenta non negligit, tabulis cordis [Col. 0835B] ascripsit, et tenaci quo ad confundendos haereticorum errores paratior fit memoriae commendavit. Multi itaque in ea pariter gaudentes exsultantes recognoverunt fidei suae sensum, et ita se semper ex traditione paterna tenuisse, ut vester apostolatus exposuit jure laetantur. Nonnulli sollicitiores facti, beatitudinis vestrae admonitione percepta, modis omnibus se gratulantur instructos, datamque sibi occasionem gaudent, qua libere ac fiducialiter, suffragante etiam apostolicae Sedis auctoritate, eloquantur, et asserit unusquisque quod credit. Quis autem apostolatui vestro pro hoc tanto munere quod non solum Gallias, sed totum mundum velut quibusdam pretiosissimis gemmis ornavit, dignas aestimet gratias posse persolvi? Doctrinae post Deum vestrae [Col. 0835C] debet fidelis, ut constanter teneat quod credebat; debet etiam infidelis, ut a perfidia sua agnita veritate discedat, et apostolicae institutionis luce perfusus erroris sui tenebras derelinquat, magisque sequatur et credat quod per os vestrum Dominus noster Jesus Christus de sacramento incarnationis suae docet, quam id teneat quod diabolus humanae salutis et veritatis inimicus stillat. Optassemus etiam ad filium vestrum gloriosissimum ac fidelissimum principem super eamdem causam litteras dare quibus congratulantes fidei ipsius, humilitatis quoque nostrae sollicitudinem qua vos in Christo sequimur proderemus, nisi ad nos de orientalibus nuntio perlato fieri hoc minime necessarium putaremus. Meritis autem apostolatus vestri pius dominus praestitit, [Col. 0835D] ut haeresim jam diu occulte nutritam vestris temporibus proderet. Ad laudem enim sollicitudinis vestrae pertinet, quod malorum error latere non potuit, ac gloriosae fidei redundat quod prava persuasio participes, aut non invenit, aut inventos amisit. Respiciat itaque conservando apostolatum vestrum misericors Dominus Ecclesiam suam toto orbe diffusam. Vobis enim ita invigilantibus, et hi qui curam animae suae gerunt sollicitiores in fide redduntur, et hi qui paulo desides sunt, tanto ad sollicitudinem accenduntur exemplo. Quod nos ante oculos semper habentes, non desinemus Deo ac Domino nostro gratias agere, et pariter supplicare gratulantes quod tantae sanctitatis, tantae fidei, tantaeque doctrinae, apostolicae [Col. 0836A] Sedi, unde religionis nostrae, propitio Christo, fons et origo manavit, antistitem dederit: petentes etiam ut datum concessumque munus pontificii vestri longissima ad aedificationem ecclesiarum suarum aetate custodiat. Nos autem etsi impares meritis, paris tamen fidei, si quid (quod absit) contra Ecclesiam catholicam profana infestatione tentetur, parati sumus, confortante Domino, cum beatitudine vestra, pro veritate fidei animas nostras ponere, et vitam hanc auctori salutis nostrae et largitori aeternitatis impendere. Et alia manu: Ora pro me, domine beatissime merito et apostolico honore venerande papa: Rusticus episcopus, apostolatum tuum in Domino, venerande, saluto, et ut digneris pro me orare supplex rogo. Venerius: Te dominum [Col. 0836B] in Christo meum, reverendissime, saluto, et ut digneris pro me orare supplex rogo. Constantinus episcopus: Beatitudinem vestram saluto. Similiter et omnes episcopi suprascripti salutaverunt.
LEO RAVENNIO, RUSTICO, VENERIO, CONSTANTINO, MAXIMO, ARMENTARIO, FLORO, SAMIO, VALERIANO, CONSTANTINO, NECTARIO, MAXIMO, ASCLIPIO, MAXIMO, URSO, INGENULO, JUSTO, VALERIANO, SUPERVENTO, CRISAPHIO, FONTEIO, PETRONIO, HYDACIO, ETHERIO, EULALIO, EUTICEO, FRATERNO, VENTURO, EUGENIO, HILARIO, VERO, AMANDO, GERONTIO, PROCULEIANO, JULIANO, HELLADIO, ARMENTARIO, HONORATO, HEPARTIO, AMENIO, DINATIO, MAXIMINIO, HERNANTIO et [Col. 0836C] PALLADIO episcopis per Gallias constitutis.
Optassemus quidem fraternitatis vestrae litteras eo tempore quo promiseratis accipere, ut profecturis ad Orientem fratribus nostris, quos ad sanctam synodum vice nostra pro catholicae fidei defensione direximus, etiam vestrae sententiae professio jungeretur. Sed cum multa obstacula inopinatam nobis intulerint tarditatem, quamlibet seras et diu exspectatas epistolas per fratrem et coepiscopum nostrum Ingenulum gratanter accepimus, easque cum gaudio recensentes probavimus, sicut confidebamus, eruditione Spiritus sancti coelestem in vobis vigere doctrinam, quam in orientalibus ecclesiis versutia hostis antiqui, per eos quos sequaces suos reperit falsitas fatigare conata est, cum catholica fides, [Col. 0836D] quae nulla sui est parte mutabilis, per ipsas adversantium exercitationes et validior efficiatur semper et clarior, operante haec gratia Dei, ut si qui forte ad haec subtilia inimici jacula declinanda minus erant instructi minusque solliciti, perceptis veritatis armis, fierent contra impiorum mendacia fortiores. Quid ergo sicut causa poscebat fiduciam nostram quam de vobis habemus in Domino fideliter atque obedienter auxistis multa exsultatione gaudemus, et merito nos cognoscimus fratres et coepiscopis nostris orientalibus intimasse, quod secundum evangelicam et apostolicam traditionem de incarnatione Domini nostri Jesu Christi una esset omnium nostrum et indiscreta confessio; neque ullis eorum [Col. 0837A] disputationibus detineri, ut aliter aliquid de summi et salutiferi sacramenti veritate sapiamus, quam ex praedicatione sanctorum Patrum, et ex auctoritate incommutabilis symboli didicimus et docemus, damnatis ab universali Ecclesia et nunc Eutycheti et antea Nestorio, quorum si quis non ferendis impietatibus inhaerere delegerit, ipse se a corpore Christianae unitatis abscidit. Non enim ultra jam cuiquam excusationis refugium de ignorantia et inscientia, vel de intelligentiae difficultate conceditur, cum hoc ipso sexcentorum fere fratrum coepiscoporumque nostrorum synodus congregata nullam artem ratiocinandi, nullum eloquium disserendi contra fundamentum fidei inspirare promiserit, quoniam admittentibus per auxilium gratiae Dei fratribus vicariis [Col. 0837B] nostris, quorum plenissima exstitit in omni actione devotio, non solum sacerdotibus Christi, sed etiam principibus et potestatibus Christianis, cunctisque clericis, plebibus, ordinibus, plene atque evidenter apparuit hanc esse vere apostolicam fidem ex divinae pietatis fonte manantem, quam sinceram et ab omni fece totius erroris alienam (sicut accepimus) praedicamus, et universo jam mundo consentiente defendimus, exstinctis toto orbe dogmatibus quae vel praecedens haereticus ausus est inferre vel subsequens, dissimili quidem commento, sed impietate compari. Nam sicut Nestorius non est toleratus, affirmans beatam Mariam hominis tantummodo fuisse genitricem qui postmodum sit a Verbo deitatis susceptus, duabus scilicet naturis ex personis [Col. 0837C] distinctis, ut neque ipse esset filius hominis qui Filius Dei, nec unus Christus in utraque natura, sed alter sempiternus ex Patre, alter temporalis ex matre, cum evangelica auctoritas ita Verbum praedicet carnem factum, ut non duos Christos nec duos filios, sed in uno Domino Jesu Christo et Dei et hominis nobis insinuet veritatem, ut utriusque substantiae, id est, salvantis atque salvatae, nec proprietas possit confundi, nec persona geminari. Sicut ergo Nestorius in suo dogmate exsecrabilis, sic et Eutyches damnatum olim sectatus errorem, alia profanitate blasphemans a catholicae soliditatis compage resecatus est, quia indoctis quibusdam nimiumque simplicibus persuadere tentavit quod Verbum Dei ita caro sit factum, ut veram carnem de [Col. 0837D] ventre Virginis non sumpserit, nec nostri illum generis corpus habuisse, sed divinitatis ejus et carnis una esset natura, ut unum Dominum nostrum Jesum et falsum hominem et Deum diceret esse passibilem. Quod nec pietas fidei, nec ratio recipit sacramenti, ut aut in sua natura passibilis fuerit deitas, aut in susceptione humana mentita sit veritas. Quae diabolicorum sensuum prodigiosa commenta, sancta nunc synodus humilitatis nostrae scriptis auctoritate domini mei beatissimi Petri apostoli, et merito roboratis religiosa unanimitate consentiens abominando ab Ecclesia Dei amputavit. Dioscorum quoque Alexandrinum in sua impietate manentem, ne illa Ecclesia quae inter ipsa Evangelii [Col. 0838A] principia beatum Marcum beatissimi Petri apostoli discipulum in omnibus utique doctrinis sui doctoris magisterio consonantem habuit fundatorem, quaeque postea recentioribus a nostra aetate temporibus Athanasium, Theophilum, et proxime Cyrillum probatissimos praesules habuit, indignam captivitatem sub haeretici dominatione pateretur. Unde secundum magnam misericordiam Dei universos diaboli conatus, quibus Ecclesiam Domini conturbare molitus est, noveritis esse destructos. Reddite igitur Deo gratias, fratres charissimi, dignam gratiarum actionem, et oret nobiscum vestra dilectio, ut fratres nostros, quos exspectatio nostra desiderat, incolumes quam primum rediisse laetemur, et de omnibus quae, Domino adjuvante, sunt gesta plenius vos possemus [Col. 0838B] instruere. Nam fratrem Ingenulum nolumus hac exspectatione tardari, cum ob hoc ipsum properatius remeare debuerit, nec diutius vobis esset incognita omnium materia gaudiorum, quae volumus per curam dilectionis vestrae etiam ad fratres nostros Hispaniae episcopos pervenire, ut quod Deus operatus est, nulli esse possit incognitum. Data Kalendis Februarii, Herculano viro clarissimo consule.
Tam multis documentis per omnes Christi ecclesias fides vestrae pietatis innotuit, ut si quid sollicitudinum pro communi religione generatur, merito vestrum quaerat auxilium. Et quia memor dispensationis, mihi credite, necesse habeo curas meas, etiam in ea quae sunt futura, praemittere, non improbe [Col. 0838C] cupio clementiae vestrae studiis adjuvari, ut in ea observantia, quae certa semper ratione variatur, nihil possit erroris incurri. Paschale etenim festum quo sacramentum salutis humanae maxime continetur, quamvis in primo semper mense celebrandum sit, ita tamen est lunaris cursus conditione mutabile, ut plerumque sacratissimi diei ambigua currat electio, et ex hoc fiat plerumque quod non licet, ut non simul omnis Ecclesia, quod non nisi unum esse oportet, observet. Studuereque sancti Patres occasionem hujus erroris auferre; omnem hanc curam Alexandrino episcopo delegantes, quoniam apud Aegyptios hujus supputationis antiquitus tradita esse videbatur peritia, per quam qui annis singulis dies praedictae solemnitatis eveniret, Sedi apostolicae indicaretur, [Col. 0838D] hujus scripti ad longinquiores ecclesias judicium generaliter percurri. Sed sanctae memoriae Theophilus Alexandrinae ecclesiae urbis episcopus cum hujus observationis annos centum numero collegisset, septuagesimo sexto paschale festum longe aliter quam alii decreverant tenendum esse constituit, a primo augustae memoriae Theodosii senioris consulatu, succedentes sibi sacrae observantiae ordines ponens, ut longioris temporis ratio ejus litteris teneretur ascripta, cujus complexionis septuagesimus et quartus est annus; in qua pridie Idus Aprilis sanctum Pascha celebravimus, sequenti vero anno pridie Nonas Aprilis eadem, propitio Deo, erit habenda festivitas, sicut regulariter centenariae annorum rationis [Col. 0839A] ordo declarat. Sed in anno qui erit septuagesimus sextus Paschae dies invenietur ascriptus, quem a passione Domini nullius exempli, nullius constitutionis admittit auctoritas. Nam diem octavum Kalendarum Maiarum ab eo cognoscimus praefinitum, qui anni limitem antiquitus constitutum excedit, cum alii quinto decimo Kalendarum Maiarum huic festivitati deputaverint diem. Siquidem ab undecimo Kalendarum Aprilium usque in decimo Kalendarum Maiarum legitimum spatium sit praefinitum. Intra quod omnium varietatum necessitas concludatur, ut Pascha Dominicum, nec prius possimus habere nec tardius. Quod enim in decimum et in nonum Kalendarum Maiarum videtur nonnunquam pervenisse festivitas, quadam ratione defenditur. Quia etsi dies [Col. 0839B] resurrectionis ultra terminum videtur exisse, dies tamen passionis limitem positum non invenietur egressus. Ad octavum autem Kalendarum Maiarum paschalem observantiam perducere nimis insolens et aperta transgressio est. Quia ergo in illa, ut dixi, centenaria supputatione Theophili septuagesimus sextus annus diem Paschae contra morem ecclesiasticum statuisse monstratur, et non leviter delinquitur si in principio sacramenti veritas et unitas ab universali Ecclesia non tenetur, obsecro clementiam vestram, ut studium vestrum praestare dignemini, quatenus Aegyptii, vel si qui sunt alii qui certam hujus supputationis videntur habere notitiam, scrupulum hujus sollicitudinis absolvant, ut eum diem generalis observantia dirigat, qui nec paternarum [Col. 0839C] constitutionum normam relinquat, nec ultra praefixos terminos evagetur. Quidquid autem pietas vestra de hac consultatione cognoverit, ad meam jubeat mox notitiam pervenire, ut in divinis mysteriis nulla dissonantiae culpa nascatur. Data sexto decimo Kalendas Julii, Opilione viro clarissimo consule.
LEO EUDOCHIAE Augustae.
Sanctae memoriae Theophilus ad Augustum Theodosium seniorem scribens, per centum annos a primo praedicti principis consulatu digessit ordinem festi. Cujus instructionis septuagesimus quartus nunc annus evolvitur Opilione consule. Pridie Idus Aprilis celebrata est sacra solemnitas, unde sequenti anno pridie [Col. 0839D] Nonas Aprilis eadem festivitas rationabiliter consequitur. Sed annus qui erat septuagesimus sextus memorati episcopi annotationem habere cognoscitur, quae a totius antiquitatis exemplo, et ab omni auctoritate Patrum discordat. Siquidem in octavum Kalendarum Maiarum Dominicum Pascha transtulerit, praefinitos antiquitatis limites nimis audenter excedens, cum die quinto decimo Kalendarum Maiarum paschalem solemnitatem (sicut constituere alii) potuerit annotare. Unde quia non mediocris mihi sollicitudo generatur, ne apud Aegyptios haec persuasio probaretur, ad Christianissimum et clementissimum principem scripta direximus, quibus causam scrupuli diligenter exposui, et suppliciter postulavi, ut operam suam, quemadmodum consuevit, religionis [Col. 0840A] cultui dignanter impendat, ut eos qui hujus supputationis perfectam videntur habere notitiam, in unum jubeat convenire, et diligenter inquirere, ne forte haec definitio teneatur, et hic excessus qui prioribus videtur repugnare temporibus nostrae conniventiae vel negligentiae deputetur, et fiat in nostris diebus quod nunquam ante praesumptum est. Quia vero oportet fraternitatem tuam curae istius mecum esse participem, et ne quid tale accidat praecavere, crebrius religiosissimo et fidelissimo principi dignare suggerere, ut indissimulanter jubeat Aegyptios admonere, ne in summae festivitatis die, aut dissensione aliqua, aut transgressione peccetur. Quidquid autem de hac re diligentius investigare sollicitudo vestra potuerit, cito ad notitiam meam gloriosissimus [Col. 0840B] imperator jubeat pervenire, quia et ad ipsius, et ad omnium salutem pertinet, ut Dei cultus nullo errore laedatur. Data sexto decimo Kalendas Julii, Opilione clarissimo consule.
LEO episcopus LEONI Augusto.
Multo gaudio mens mea exsultat in Domino, et magna est mihi ratio gloriandi, cum clementiae vestrae excellentissimam fidem augeri per omnia donis gratiae coelestis agnosco et per incrementa diligentiae devotionem in vobis animi sacerdotalis experior. Nam in vestrae pietatis alloquiis non dubie patet quod per vos in totius Ecclesiae salute Spiritus sanctus operetur, et quantum universorum fidelium precibus sit optandum, ut in omnem gloriam vestrum [Col. 0840C] extendatur imperium, qui supra curam rerum temporalium religiosae providentiae famulatum divinis et aeternis dispositionibus perseveranter impenditis, ut scilicet catholica fides, quae humanum genus sola vivificat, sola sanctificat, in una confessione permaneat; et dissensiones quae de terrenarum opinionum varietate nascuntur, a soliditate illius petrae supra quam civitas Dei aedificatur, abigantur. Haec autem Dei munera ita divinitus demum nobis conferentur, si de his quae praestita sunt non inveniamur ingrati, et tanquam nulla sint quae adepti sumus contraria potius exspectemus. Nam quae patefacta sunt quaerere, quae perfecta sunt retractare, et quae sunt definita convellere, quid aliud est quam de adeptis gratiam non referre, et ad interdictae arboris [Col. 0840D] cibum improbos appetitus mortiferae cupiditatis extendere? Unde quia ad pacem universalis Ecclesiae et ad custodiam catholicae fidei cura dignamini sollicitiore respicere, evidenter agnoscitis quod magis haereticorum audetur insidiis, ut inter Eutychetis Dioscorique discipulos et eum quem apostolica sedes direxerit diligentior, tanquam nihil fuerit ante definitum, tractatus habeatur, et quod totius mundi catholici sacerdotes sancta Chalcedonensi synodo probant gaudentque firmatum, in injuriam etiam sacratissimi concilii Nicaeni efficiatur infirmum. Quod enim nostris temporibus apud Chalcedonam de Domini nostri Jesu Christi incarnatione firmatum est, hoc etiam apud Nicaeam mysticus ille Patrum numerus [Col. 0841A] definivit, ne catholicorum confessio, aut unigenitum Dei Filium in aliquo crederet Patri imparem, aut eumdem cum factus est filius hominis non veram carnis nostrae atque animae habuisse naturam. Detestandum ergo nobis est perseveranterque vitandum, quod fraus haeretica nititur obtinere, nec in aliquam disceptationem pie et plene definita revocanda sunt, ne ad arbitrium damnatorum ipsi de his videamur ambigere, quae manifestum est per omnia propheticis et evangelicis et apostolicis auctoritatibus consonare. Unde si qui sunt qui ab his quae coelitus sunt constituta dissentiunt, suis opinionibus relinquantur, et ab unitate Ecclesiae cum ea quam elegere perversitate discedant. Nam nullomodo fieri potest, ut qui divinis audent contradicere sacramentis, aliqua [Col. 0841B] nobis communione socientur. Jactent se in sui eloquii vanitate, et de argumentationum suarum versutia, quae inimica est fidei, glorientur, nobis placet apostolicis obedire praeceptis, dicentibus: «Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem hominum (Coloss. II, 8) .» Nam secundum eumdem Apostolum «si quae destruxi haec aedifico, praevaricatorem me constituo (Gal. II, 18) ,» et eis me ultionum conditionibus subdo, quas non solum auctoritas beatae memoriae principis Martiani, sed etiam ego mea consensione firmavi. Quia, sicut sancte veraciterque dixistis, perfectio incrementum, et adjectionem plenitudo non recipit. Unde cum sciam te, venerabilis princeps, sincerissimo veritatis lumine imbutum in nulla fidei parte nutare, sed [Col. 0841C] sancto perfecto judicio a pravis recta discernere, et a refutandis amplectenda dividere, obsecro te ne humilitatem meam de diffidentia putes esse culpandam, cum haec mea cautio non solum universali Ecclesiae consulat, sed etiam tuae gloriae famuletur; ne sub imperii tui tempore et haereticorum aucta videatur improbitas, et catholicorum perturbata securitas. Quamvis ergo multum per omnia de pietatis vestrae corde confidam, et per inhabitantem in vobis spiritum Dei satis vos instructum esse perspiciam, ne fidei vestrae ullus possit error illudere, praeceptioni tamen vestrae in eo adnitar obedire, ut aliquos de fratribus meis dirigam, qui apud vos praesentiae meae instar exhibeant, et quae sit apostolicae fidei regula, licet (ut dixi) vobis bene sit nota, demonstrent, patefacientes [Col. 0841D] in omnibus et probantes non esse omnino inter catholicos computandos, qui definitionem venerabilis synodi Nicaenae, vel sancti Chalcedonensis concilii regulas non sequuntur, cum utrorumque sancta decreta ex evangelico et apostolico sit manifestum fonte prodire, et quidquid non est de irrigatione Christi, poculi esse viperei. Praenoscat igitur pietas vestra, venerabilis imperator, hos, quos spondeo dirigendos non ad confligendum cum hostibus fidei, nec ad certandum contra illos a Sede apostolica profecturos, quia de rebus et apud Nicaeam et apud Chalcedonam (sicut Deo placuit) definitis, nullum audemus inire tractatum, tanquam dubia vel infirma sint quae tanta per Spiritum sanctum fixit [Col. 0842A] auctoritas. Instructioni autem parvulorum nostrorum qui post lactis alimoniam cibo desiderant solidiore satiari, ministerii nostri praesidium non negamus. Et sicut simpliciores non spernimus, ita a rebellibus haereticis abstinemus, memores praecepti Dominici dicentis: «Nolite dare sanctum canibus, neque miseritis margaritas vestras ante porcos (Matth. VII, 6) .» Nimis quippe indignum, nimis injustum est eos ad libertatem disceptationis admitti, quos significat Spiritus sanctus per prophetam dicens: «Filii alieni mentiti sunt mihi (Psal. XVII, 46) .» Qui etiam si Evangelio non resisterent, de illis tamen se esse monstrarent de quibus scriptum est: «Deum se profitentur scire, factis autem negant (Tit. I, 16) .» Clamante adhuc justi Abel sanguine [Col. 0842B] adversum impium Cain, qui increpatus a 208 Domino non requievit ad poenitendum, sed exarsit ad caedem, cujus vindictam sic Domini judicio volumus reservari, ut improbus et parricida crudelis in seipsum recidat, et nostra non teneat, neque sanctae ecclesiae Alexandrinae lamentabilem captivitatem patiamini ulterius prolongari, cui oportet fidei vestrae justitiaeque praesidio suam restitui libertatem, et per omnes Aegypti urbes dignitas Patrum et jus sacerdotale reparetur. Data undecimo Kalendas Aprilis, Calippio, Majoriano Augusto consulibus.
- 1. De blasphemiis Nestorii et Eutichetis, eorumque digno anathemate.
- 2. Quod in una Domini persona gemina sit deitatis [Col. 0842C] et humanitatis asserenda natura.
- 3. De capitulis fidei ex sanctorum Patrum libris collectis.
LEO episcopus LEONI Augusto.
CAP. I. Promisisse me memini, venerabilis imperator, in causa fidei de qua clementiam tuam novi pie esse sollicitam, pleniorem humilitatis meae dirigendum esse sermonem, quem nunc auxiliante Domino fideli occasione persolvo, ut sancto pietatis tuae studio, utilis (quantum arbitror) deesse non possit instructio. Quamvis enim sciam clementiam tuam humanis institutionibus non egere, et sincerissimam de abundantia Spiritus sancti hausisse doctrinam, officii tamen mei est et patefacere quod intelligis, [Col. 0842D] et praedicare quod credis, ut ignis ille quem Dominus veniens misit in terram motu crebrae meditationis agitatus sic concalescat ut ferveat, et sic inflammetur ut luceat. Magnas enim caligines Eutychiana haeresis Orientis partibus inferre molita est, et ab illa luce «quae (sicut Evangelium loquitur) lucet in tenebris, et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I, 5) ,» imperitorum oculos tentavit avertere. Cumque ipsa in suam reciderit caecitatem, nunc in discipulis recrudescit quod in actore defecit. Non longo namque temporis intervallo catholica fides quae est singularis et vera, cui nihil addi nec minui potest, a duobus est hostibus appetita, [Col. 0843A] quorum prior Nestorius, Eutyches secundus emersit, qui Ecclesiae Dei duas haereses sibimet contrarias inferre voluerunt, ut uterque a praedicatoribus veritatis merito damnaretur, quia insanum nimis et sacrilegum fuit quod varia falsitate ambo senserunt. Anathematizetur ergo Nestorius qui beatam Virginem Mariam non Dei, sed hominis tantummodo credidit genitricem esse, ut aliam personam carnis, aliam faceret deitatis: nec unum Christum in Verbo Dei et carne sentiret, sed separatim atque sejunctim alterum Filium Dei, alterum hominis praedicaret; cum manente illa incommutabilis Verbi essentia quae ei cum Patre et Spiritu sancto intemporalis atque coaeterna est, ita intra virginea viscera [Col. 0843B] Verbum caro sit factum, ut per id quod ineffabile est sacramentum uno conceptu, unoque partu secundum veritatem utriusque naturae ea virgo et ancilla Dei esset et mater. Quod etiam Elisabeth (sicut Lucas evangelista declarat) intellexit et dixit: «Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me?» (Luc. I, 45.) Eutiches quoque eodem percellatur anathemate, qui per impios veterum haereticorum volutatus errores, tertium Apollinaris dogma delegit, ut negata humanae carnis atque animae veritate totum Dominum nostrum Jesum Christum unius asserat esse naturae, tanquam Verbi deitas ipsa se in carnem converterit, et concipi ac nasci, nutriri et crescere, crucifigi ac mori, sepeliri ac resurgere, et ascendere [Col. 0843C] in coelum, et in Patris dextera, unde ad judicandos vivos et mortuos veniet considere, divinae tantum essentiae fuerit, quae nihil horum in se sine carnis recipit veritate, quoniam natura Unigeniti natura est Patris, natura est Spiritus Sancti. Simulque impassibilis, simul est incommutabilis sempiternae Trinitatis, indivisa unitas et consubstantialis aequalitas. Unde si Apollinaris perversitate Eutychianus quisque desciscit, ne convincatur deitatem passibilem sentire atque mortalem, et tamen Verbi incarnati, id est, Verbi et carnis unam audet pronuntiare naturam, manifeste in Valentini et Manichaei transit insaniam; et mediatorem Dei et hominum, hominem Jesum Christum simulatorie credit omnia egisse, nec humanum [Col. 0843D] in ipso corpus, sed phantasmaticam corporis speciem oculis apparuisse cernentium. Quae impietatis mendacia, quoniam olim fides catholica detestatur, et aliarum assertionum sacrilegia concordibus per totum mundum beatorum Patrum dudum sunt damnata sententiis, non dubium est eam nos fidem praedicare atque defendere, quam sancta Synodus Nicaena confirmavit dicens: Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, visibilium et invisibilium factorem, et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei, natum de Patre unigenitum, hoc est in substantia Patris. Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero; natum non factum, unius substantiae cum [Col. 0844A] Patre (quod Graeci dicunt omousion) per quem omnia facta sunt, sive quae in coelo, sive quae in terra. Qui propter nos et propter nostram salutem descendit de coelo, et incarnatus est, et homo factus, passus est, et resurrexit tertia die ascendit ad coelos, venturus judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. In qua professione hoc evidentissime continetur, quod etiam nos de Domini incarnatione eonfitemur, et credimus qui ad salutem humani generis reformandam, veram carnem nostrae fragilitatis non de coelo secum detulit, sed in utero Virginis matris assumpsit.
II. Quicunque ergo sunt ita obcaecati et a lumine veritatis alieni ut Verbo Dei a tempore [Col. 0844B] incarnationis humanae carnis denegent veritatem, ostendant in quo sibi Christianum nomen usurpent. Et cum Evangelio veritatis qua ratione concordent, si beatae Virginis partu aut caro sine deitate, aut deitas est orta sine carne. Sicut enim negari non potest, evangelista dicente, quod «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ;» ita negari non potest, beato Paulo apostolo praedicante, quod «Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (I Cor. V, 19) .» Quae autem haec reconciliatio esse posset qua humano generi propitiaretur Deus nisi omnium causam mediator Dei hominumque susciperet? Qua vero ratione veritatem Mediatoris impleret, nisi qui in forma Dei aequalis est Patri in [Col. 0844C] forma servi particeps esset et nostri, ut mortis vinculum unius praevaricatione contractum, unius morte (qui solus morti nihil debuit) solveretur? Effusio enim pro injustis sanguinis Justi tam potens fuit ad privilegium, tam dives ad pretium; ut si universitas captivorum in Redemptorem suum crederet, nulla diaboli vincula retinerent; quoniam, sicut Apostolus ait, «ubi abundavit peccatum superabundavit et gratia (Rom. V, 20) .» Et cum sub peccati praejudicio nati potestatem acceperunt ad justitiam renascendi, validius factum est donum libertatis quam debitum servitutis. Quam itaque sibi in hujus sacramenti praesidio spem relinquunt, qui in Salvatore nostro negant humani corporis veritatem? Dicant quo sacrificio reconciliati, dicant quo sanguine sint [Col. 0844D] redempti? «Quis est (ut Apostolus ait) qui tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis (Ephes. V, 2) ?» Aut quod unquam sacrificium sacratius fuit, quam quod verus et aeternus pontifex altari crucis per immolationem suae carnis imposuit? Quamvis enim multorum sanctorum in conspectu Domini pretiosa mors fuerit, nullius tamen insontis occisio redemptio fuit mundi. Acceperunt justi, non dederunt coronas, et de fortitudine fidelium exempla nata sunt patientiae, non dona justitiae. Singulares quippe in singulis mortes fuerunt, nec alterius quisquam debitum suo fine persolvit, cum inter filios hominum unus solus Dominus noster Jesus-Christus, qui vere erat agnus immaculatus [Col. 0845A] exstiterit, in quo omnes crucifixi, omnes mortui, omnes sepulti, omnes sunt etiam suscitati. De quibus ipse dicebat: «Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum (Joan. XII, 32) .» Fides enim vestra justificans impios et creans justos ad humanitatis suae tracta participem, in illo acquirit salutem, in quo solo homo se invenit innocentem, liberum habens per gratiam Dei de potentia ejus gloriari qui contra hostem humani generis in carnis nostrae humilitate congressus his victoriam suam tribuit, in quorum corpore triumphavit. Licet ergo in uno Domino Jesu Christo vero Dei atque hominis filio Verbi et carnis una persona sit, quae inseparabiliter atque indivise communes habeat actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates, [Col. 0845B] et sincerae fidei contemplatione cernendum est, ad quae provehatur humilitas carnis, et ad quae inclinetur altitudo divinitatis. Quid sit quod caro sine Verbo non agit; quid sit quod Verbum sine carne non efficit. Sine Verbi enim potentia nec conciperet Virgo nec pareret, et sine Verbi veritate carnis obvoluta pannis infantia non jaceret. Sine Verbi potentia non adorarent magi puerum stella indice declaratum, et sine veritate carnis non juberetur in Aegyptum transferri puer et ab Herodis persecutione abduci. Sine Verbi potentia non diceret vox Patris missa de coelo: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17) .» Et sine veritate carnis non protestaretur Joannes: «Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) .» Sine Verbi potentia non fieret redintegratio debilium et vivificatio mortuorum, et sine veritate carnis nec cibus jejuno, nec somnus esset necessarius fatigato. Postremo sine Verbi potentia non se Dominus Patri profiteretur aequalem, et sine veritate carnis non idem diceret Patrem esse majorem, cum catholica fides utrumque suscipiat, utrumque defendat quae secundum confessionem beati apostoli Petri unum Christum Dei vivi Filium et hominem credit et Verbum. Quamvis itaque ab illo initio quo in utero virginis Verbum caro factum est nihil unquam inter utramque formam divisionis exstiterit, et per omnia incrementa corporea unius personae fuerint totius temporis actiones, ea ipsa tamen quae inseparabiliter facta sunt, nulla commistione confundimus, [Col. 0845D] sed quid cujus formae sit ex operum qualitate sentimus. Dicant ergo isti hypocritae, qui caecis mentibus lumen nolunt recipere veritatis, in qua forma crucis ligno Dominus majestatis Christus affixus sit? quid jacuerit in sepulcro? et revoluto monumenti lapide, quae tertio die caro resurrexit? et in quo post resurrectionem suam non credentes quosdam discipulos arguebat, et haesitationem cunctantium confutabat cum diceret: «Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) .» Et apostolo Thomae: «Infer manum tuam in latus meum, et vide manus meas et pedes, et noli esse incredulus sed fidelis (Joan. XX, 27) .» Quanta manifestatione corporis sui jam haereticorum [Col. 0846A] mendacia destruebat, ut universa Ecclesia Christi imbuenda doctrinis hoc non sibi dubitaret credendum quod apostoli susceperant praedicandum. Ac si in tanta luce veritatis tenebras suas haeretica obduratio non relinquit, ostendant unde sibi spem vitae polliceantur aeternae, ad quem nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Jesum Christum non potest perveniri. Sicut enim ait beatus Petrus apostolus, «Non est aliud nomen datum hominibus sub coelo, in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV, 12) ,» nec redemptio captivitatis humanae nisi in sanguine ejus «qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus (I Tim. II, 6) ,» et qui, sicut praedicat beatus Paulus apostolus, «cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed [Col. 0846B] semetipsum exinanivit formam servi accipiens in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem 209 crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 6-11) .» Cum ergo unus sit Dominus Jesus Christus et vere deitatis vereque humanitatis in ipso una prorsus eademque persona sit, exaltationem tamen qua illum sicut doctor gentium dicit, exaltavit Deus et donavit illi nomen quod est super omne nomen excellit, ad eam intelligimus pertinere formam quae ditanda erat tantae [Col. 0846C] glorificationis augmento.
In forma quippe Dei aequalis erat Filius Patri, et inter genitorem atque unigenitum nulla in essentia discretio, nulla in majestate diversitas, nec per incarnationis mysterium aliquid decesserat Verbo quod ei Patris munere redderetur. Forma autem servi per quam impassibilis deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, quae in gloriam divinae potestatis evecta est, in tantam unitatem ab ipso conceptu virginis deitate et humanitate conserta, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana. Propter quod sicut Dominus majestatis dicitur crucifixus, ita qui ex sempiternitate aequalis est Deo, dicitur exaltatus, quia inseparabiliter manente unitate personae, unus atque idem est, [Col. 0846D] et totus Dei Filius propter unam cum Patre deitatem. Quidquid enim in tempore accepit Christus secundum hominem accepit, cui quae non habuit conferrentur. Nam secundum potentiam deitatis indifferenter omnia quae habet Pater, etiam Filius habet, et quae in forma servi a Patre accepit, eadem in forma Dei etiam ipse donavit.
III. Secundum formam enim Dei ipse et Pater unum sunt; secundum formam autem servi «non venit facere voluntatem suam, sed voluntatem ejus qui misit eum (Joan. VI, 38) .»
Secundum formam Dei «sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. V, 26) .»
[Col. 0847A] Secundum formam servi «tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXXVI, 28) ,» et «idem ipse est, sicut ait Apostolus, et dives et pauper (II Cor. VIII, 9) .» Dives, quia evangelista dicente, «In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1-3) .»
Pauper vero, quia propter nos «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) .» Quae autem est ejus exinanitio, quaeve paupertas? nisi formae servilis acceptio? per quam, Verbi majestate velata, dispensatio humanae redemptionis impleta est. Nam quia captivitatis nostrae resolvi originalia vincula non poterant, nisi existeret homo nostri generis [Col. 0847B] nostraeque naturae, quem peccati praejudicia non tenerent, et qui immaculato sanguine suo chirographum lethale dilueret, sicut ab initio erat divinitus praeordinatum, ita est in plenitudine praefiniti temporis factum, ut multis modis significata promissio in diu exspectatum veniat effectum, nec posset esse ambiguum quod continuis testificationibus semper fuerat nuntiatum. In magno autem sacrilegio se versari haereticorum manifestat impietas, cum sub specie deitatis honorandae humanae carnis in Christo denegant veritatem, et religiose aestimant credi si dicatur in Salvatore nostro, verum non esse quod salvat cum ita, secundum promissionem omnia saecula praecurrentem, mundus sit Deo reconciliatus in Christo, ut nisi Verbum dignaretur caro fieri, nulla [Col. 0847C] possit caro salvari. Omne enim sacramentum fidei Christianae magno (ut haeretici volunt) decoloratur obscuro, si lux veritatis sub mendacio putatur latuisse phantasmatis. Non ergo quisquam sibi erubescendum existimet Christianus de nostri in Christi corpore veritate, quia omnes apostoli apostolorumque discipuli et praeclari ecclesiarum quique doctores, qui ad martyrii coronam vel confessionis meruere gloriam pervenire, in hujus fide lumine splenduere consonis ubique sententiis intonantes, quod in Domino Jesu Christo deitatis et carnis una sit confitenda persona. Qua autem rationis similitudine, qua divinorum voluminum portione haeretica impietas se existimat adjuvari, quae veritatem negat corporis Christi, cum hanc non lex testificari, non prophetia [Col. 0847D] praecinere, non evangelista docere, non ipse destiterit Christus ostendere? Quaerant per omnem seriem Scripturarum, quo tenebras suas fugiant, in quo verum lumen obscurent. Et per omnia saecula ita veritatem invenient coruscantem, ut magnum hoc et mirabile sacramentum ab initio videant creditum, quod est in fine completum. De quo cum sanctarum litterarum nulla pars sileat, sufficit quaedam consona veritatis signa patuisse, quibus diligentia fidei splendidissima latitudine dirigatur, et sincera intelligentiae luce perspiciat, quod in Filio Dei qui se incessabiliter filium hominis et hominem profitetur non sit Christianis erubescendum, sed constantissime gloriandum. Ut autem pietas tua cum venerabiiium [Col. 0848A] Patrum praedicationibus nos concordari cognoscat, aliquantas eorum sententias huic credidi subjiciendas esse sermoni. Quibus si digneris attendere recensitis, non aliud nos praedicare reperies quam quod sancti Patres nostri toto orbe docuere, nec quemqnam ab illis nisi solos impios haereticos discrepare. His igitur, gloriosissime et venerabilis imperator, quanta potui brevitate perstrictis, cum inspirata tibi divinitus fide etiam nostram praedicationem unitam esse cognosce, nec in aliquo nos ab evangelica apostolicaque doctrina, vel a catholicae professionis symbolo discrepare, quoniam, sicut docet beatus apostolus Paulus, «magnum est pietatis sacramentum quod manifestatum est in carne, justificatum est spiritu, apparuit angelis, praedicatum [Col. 0848B] est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III, 16) .» Quid igitur tuae utilius est saluti, quid tuae congruentius potestati, quam ut paci ecclesiarum Domini tua constitutione prospicias, et in omnibus tibi subditis dona Dei defendas, neque ulla ratione patiaris per invidiam diaboli ministros ipsius in cujusque saevire perniciem, ut qui in hoc sancto temporali emines regno in aeternum merearis regnare cum Christo.
Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi et confessoris in libro secundo inter caetera. Unum igitur hoc est immobile fundamentum, una haec felix fidei petra Petri ore confessa: «Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi (Joan. XI, 27) ,» tanta in se argumenta sustinens veritatis, quantae perversitatum quaestiones [Col. 0848C] infidelitatis calumnia movebuntur. Jam in caeteris dispensatio voluntatis paternae sit, virgo, partus et corpus, post quae crux, mors, inferi, salus nostra est. Humani enim generis causa Dei Filius natus ex virgine est, et Spiritu sancto ipso sibi in hac operatione famulante, et sua Dei videlicet inumbrante virtute corporis sibi initia consevit, et exordia carnis instituit; ut homo factus ex virgine naturam in se carnis exciperet, per quae hujus admistionis societas sanctificatum in eo universi generis humani corpus existeret, ut quemadmodum omnes in se per id quod corporeum se esse voluit conderetur, ita rursum in omnes ipse per id quod ejus est invisibile referretur. Dei igitur imago invisibilis pudorem humani exordii non recusavit, et per conceptionem partum, vagitum [Col. 0848D] et cunas, omnes naturae nostrae contumelias transcucurrit. Quid tandem dignationis affectui rependetur? Inenarrabilis a Deo originis unus unigenitus Deus in corpusculi humani formam sanctae Virginis utero insertus accrescit. Qui omnia continet, et intra quem et per quem cuncta sunt, humani partus lege profertur, et ad cujus vocem archangeli atque angeli tremunt, coelum et terra et omnia hujus mundi resolvuntur elementa, vagitu infantis auditur. Qui invisibilis et incomprehensibilis est, non visu, sensu tractuque moderandus, cunis est obvolutus. Haec si quis indigna Deo recolit, tanto se majoris beneficii obnoxium confitebitur, quanto minus haec Dei convenerint majestati. Non ille eguit homo effici, per [Col. 0849A] quem homo factus est, sed nos eguimus ut Deus caro fieret et habitaret in nobis, id est, assumptione carnis unius interna universae carnis incoleret: humilitas ejus nostra nobilitas est, contumelia ejus noster honor est. Quod ille Deus in carne consistens, hoc nos vicissim in Domini carne renovati. Item ejusdem in libro nono inter caetera: Nescit plane vitam suam, nescit qui Christum Jesum ut verum Deum ita et verum hominem ignorat, et ejusdem periculi res est Christum Jesum vel spiritum Deum vel carnem nostri corporis denegare: «Omnis ergo qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui est in coelis. Qui autem negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo, qui est in coelis (Matth. X, 32, 33) .» Hoc Verbum caro factum loquebatur, et homo Jesus Christus Dominus majestatis docebat, mediator ipse in se ad salutem Ecclesiae constitutus, et ipso illo inter Deum et homines mediatoris sacramento utrumque unus existens, dum ipse ex unitis in idipsum naturae utriusque res eadem est, ita tamen ut neutro careret in utroque, ne forte Deus esse homo nascendo desineret, et homo rursus Deus manendo non esset. Haec utique humanae beatitudinis fides vera est Deum et hominem praedicare, Verbum et carnem confiteri, neque Deum nescire quod et homo sit, neque carnem ignorare quod Verbum sit. Item ejusdem in eodem libro inter caetera: Natus igitur unigenitus Deus ex Virgine homo et secundum plenitudinem temporum in semetipso profecturus in [Col. 0849C] Deum hominem, hunc per omnia evangelici sermonis modum tenuit, ut se Filium Dei credi doceret, et hominis filium praedicari admoneret, locutus et gerens homo universa quae Dei sunt, loquens deinde et gerens Deus universa quae hominis sunt. Ita tamen ut ipso illo utriusque generis sermone nunquam nisi cum significatione et hominis locutus et Dei sit. Item alio loco in eodem libro inter caetera: Hinc itaque fallendi simplices atque ignorantes haereticis occasio est, ut quae ab eo secundum hominem dicta sunt, dicta esse secundum naturae divinae infirmitatem mentiantur, et quia unus atque idem est loquens omnia quae loquitur de semetipso, omnia eum locutum esse contendant. * Ne sane negamus totum illum qui ejus manet naturae suae esse sermonem. Sed si [Col. 0849D] Jesus Christus et homo et Deus, et neque cum homo tum primum Deus, neque tum cum et homo tum non etiam et Deus, neque post nominem in Deo non totus homo totus Deus, unum atque idem necesse * dictorum sacramentum ejus esse quod generis, et cum in eo secundum tempus discernis hominem a Deo, Dei tum atque hominis discerne sermonem. Et cum Deum atque hominem in tempore confiteberis, Dei atque hominis in tempore dicta dijudica. Cum vero ex homine et Deo rursum totius hominis totius jam Dei temporis intelligis, si quid illud ad demonstrationem ejus temporis dictum est tempori coaptato quae dicta sunt, ut cum aliud sit ante hominem Deus, aliud sit homo et Deus, aliud sit post hominem et [Col. 0850A] Deum totus homo et totus Deus, non confundas temporibus et generibus dispensationis sacramentum, cum pro qualitate generum ac naturarum, alium ei in sacramento hominis necesse est sermonem fuisse non nato, alium adhuc morituro, alium jam aeterno. Nostri igitur cansa haec omnia Jesus Christus manens et corporis nostri homo natus, secundum consuetudinem naturae nostrae locutus est, non tamen omittens naturae suae esse quod Deus est. Nam tametsi in partu et passione et morte, naturae nostrae res peregerit, res tamen ipsas omnes virtute naturae suae gessit. Et reliqua. Item alio loco in eodem libro inter caetera: Vides ne ita Deum et hominem praedicari ut mors homini, Deo vero carnis exercitatio deputetur? Non tamen ut alius sit qui mortuus est, et [Col. 0850B] alius sit per quem mortuus resurgit. Spoliata ei carne 210 Christus est mortuus, et rursum Christum a mortuis excitans idem Christus est carne se exspopolians. Naturam Dei in virtute resurrectionis intellige, dispensationem hominis in morte cognosce. Et cum sint utraque suis gesta naturis, unum tamen Christum Jesum eum memento esse qui utrumque est. Item post pauca: Haec igitur demonstranda a me paucis fuerunt, ut utriusque naturae personam tractari in Domino Jesu Christo meminissemus, quia manens in forma Dei formam servi suscepit. Item sancti Athanasii Alexandrinae ecclesiae episcopi et confessoris ad Epictetum Corinthiorum episcopum: Quomodo autem vel dubitare ausi sunt qui dicuntur Christiani, si Dominus qui ex Maria virgine processit [Col. 0850C] filius quidem substantia et natura Dei est, quod secundum carnem ex semine David est et carne sanctae Mariae? Item sancti Ambrosii episcopi et confessoris Medionalensis ecclesiae, quod misit ad imperatorem Gratianum in libro secundo de fide inter caetera: Unum illud quod lectum est Dominum majestatis crucifixum esse, non quasi in majestate crucifixum putemus. Sed quia idem Deus, idem homo, per divinitatem Deus, per susceptionem carnis homo Christus Jesus Dominus majestatis dicitur crucifixus, quia consors utriusque naturae, id est, humanae atque divinae in natura hominis subiit passionem, ut indiscrete et Dominus majestatis dicatur esse qui passus est, et filius hominis, sicuti scriptum est, qui descendit de coelo. Item alio [Col. 0850D] loco in eodem libro inter caetera: Sileant igitur inanes de sermonibus quaestiones, quia «regnum Dei (sicut scriptum est) non in persuasione verbi est, sed ostensione virtutis (I Cor. II, 4) .» Servemus distinctionem divinitatis et carnis: unus in utroque loquitur Dei Filius, quia in eodem utraque natura est, et si idem loquitur, non uno semper loquitur modo. Intende mecum nunc gloriam Dei, nunc hominis passiones. Quasi Deus loquitur quae sunt divina, quia Verbum est; quasi homo dicit quae sunt humana, quia in ea substantia loquebatur. Item ejusdem in libro de Incarnatione Domini contra Apollinaristas: Sed dum hos redarguimus emergunt, alii qui carnem Domini dicant et divinitatem unius naturae. Quae [Col. 0851A] tantum sacrilegium inferna vomuere? Jam tolerabiliores sunt Ariani, quorum per istos perfidiae robur adolescit, ut majore contentione asserant Patrem et Filium et Spiritum sanctum unius non esse substantiae, quia isti divinitatem Domini et carnem substantiae unius dicere tentavere. Item infra: Et hi mihi frequenter Nicaeni concilii tractatum se tenere commemorant, sed in illo tractatu Patres nostri non carnem sed Dei Verbum unius substantiae cum Patre esse dixere. Et Verbum quidem ex paterna processisse substantia, carnem aut ex virgine esse confessi sunt. Quomodo igitur Nicaeni concilii nomen obtenditur et nova inducuntur quae nunquam nostri sensere majores? Et reliqua. Item ejusdem ad Sabinum episcopum inter caetera: Unde pulchra Apostolus ejusdem verbi repetitione usus est dicens de Domino [Col. 0851B] Jesu Christo: «Cum in forma Dei esset non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philip. II, 6, 7) .» Quid est in forma Dei nisi in plenitudine deitatis in illa perfectionis divinae expressione? Ergo cum esset in plenitudine divinitatis, exinanivit se et accepit plenitudinem naturae et perfectionis humanae. Sicut Deo nihil deerat, ita nec homini consummationis ut esset perfectus in utraque forma. Unde et David dicit: «Speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) .» Concluditur Apollinarista, nec quo se vertat habet, suis clauditur retibus. Ipse enim dixit formam servi accepit, non servus locutus est. Iterum ergo interrogo: Quid est in forma Dei? Respondit in natura Dei: «Sunt enim [Col. 0851C] (ait Apostolus) qui non sunt natura dii (Gal. IV, 8) .» Quaero quid sit formam servi accipiens: sine dubio perfectionem naturae et conditionis, ut dixi, humanae, ut esset in hominum similitudine. Et pulchre non carnis sed hominum dixit similitudinem, quia in carne eadem est. Sed quia sine peccato erat solus, omnis autem homo in peccato, in specie hominis videbatur. Unde et propheta ait: «Et homo est et quis cognoscit eum?» homo secundum carnem, sed ultra hominem divina operatio. Denique cum leprosum tangeret, homo videbatur, sed ultra hominem cum mundaret. Et cum Lazarum mortuum fleret, mortuum quasi homo flebat, sed supra hominem erat cum mortuum vinctum jubebat pedibus exire. Homo videbatur cum penderet in cruce, sed [Col. 0851D] supra hominem cum reseratis tumulis mortuos suscitaret. Sancti Augustini episcopi Hipponen sis ecclesiae ad Dardanum inter caetera: Noli itaque dubitare ibi nunc esse hominem Christum unde venturus est, memoriterque recole, et fideliter tene Christianam confessionem qua resurrexit a mortuis, ascendit in coelum, sedet ad dexteram Patris, nec aliunde quam inde ad judicandos venturus est vivos et mortuos. Et sic venturus illa angelica voce testante quemadmodum est ire visus in coelum, id est, in eadem forma carnis atque substantia cui profecto immortalitatem dedit, naturam non abstulit. Item ejusdem in epistola ad Volusianum inter caetera: Nunc vero ita inter Deum [Col. 0852A] et homines mediator apparuit et unitate personae copulans utramque naturam, ut solita sublimaret insolitis, et insolita solitis temperaret. Item ejusdem in expositione Evangelii secundum Joannem inter caetera: Quid igitur, haeretice, cum Christus sit Deus et homo, loquitur ut homo et calumniaris Deo? Ille in se naturam commendat humanam, tu in illo audes deformare divinam. Et iterum infra: Agnoscamus geminam substantiam Christi, divinam scilicet qua aequalis est Patri, humanam qua minor est Patre. Utrumque autem simul non duo, sed unus Christus, ne sit quaternitas non trinitas Deus. Sicut enim unus est homo anima rationalis et caro, sic unus est Deus, Christus et homo, ac per hoc Christus est Deus anima [Col. 0852B] rationalis et caro. Christum in his omnibus, Christum in singulis confitemur. Quis est ergo per quem factus est mundus? Christus Jesus, sed in forma Dei. Quis est sub Pontio Pilato crucifixus? Christus Jesus, sed in forma servi. Item ejusdem cujus supra: Quis non est derelictus in inferno? Christus Jesus, sed in anima sola. Quis resurrecturus triduo jacuit in sepulcro? Christus Jesus, sed in carne sola. Dicitur ergo in his singulis Christus. Verum haec omnia non duo vel tres, sed unus est Christus. Ideo ergo dicit: «Si diligeretis me, gauderetis utique, quia vado ad Patrem (Joan. XIV, 28) ;» quoniam naturae humanae gratulandum est, eo quod sic assumpta est a Verbo unigenito ut immortalis constitueretur in coelo, atque ita fieret terra sublimis, ut incorruptibilis [Col. 0852C] pulvis sederet ad dexteram Patris. Sancti Joannis Constantinopolitani episcopi et confessoris in homelia de cruce et latrone: Sed cur cum cruce veniat videamus, scilicet ut hi qui eum crucifixere suae sentiant dementiae caecitatem, ideo impudentiae eorum signum portatur. Ideo propheta ait: «Tunc lamentabuntur omnes tribus terrae (Matth. XXIV, 39) ,» videntes accusatorem, agnoscentes peccatum. Et quid mirum si crucem portans adveniet, quomodo et vulnera corporis ipsa demonstrant. Tunc enim (inquit) videbunt quem confixere. Et sicut post resurrectionem Thomae voluit diffidentiam confutare, et illi clavorum loca monstravit, et lateris vulnera declaravit, et dixit: «Mitte manum tuam et vide quoniam spiritus carnem et ossa non habet [Col. 0852D] sicut me vides habere (Luc, XXIV, 39) .» Sic et tunc ostendens vulnera crucemque demonstrabit, ut ostendat illum se esse qui fuerat crucifixus. Item ejusdem in homelia de Ascensione Domini: Nam sicut duobus jurgio separatis unus in medio positus altercantium litem discordiamque dissolvit, ita et Christus nobis fecit. Deus nobis juste irascebatur, et nos contemnebamus iratum, et clementem Dominum declinabamus, et se medium Christus ingessit, et sociavit utramque naturam, et nobis quod imminebat supplicium ipse sustinuit. Item ejusdem in eadem homilia. Ut inter caetera: Christus igitur nostrae naturae primitias obtulit Patri, et oblatum donum miratus est Pater. Quod tanta dignitas offerebatur, [Col. 0853A] et quod offerebatur nulla macula foedebatur. Nam et suis manibus suscepit oblatum, et suae sedis fecit esse participem, et, quod plus est, ad Patrem suae dexterae collocavit. Cognoscamus quis ille est qui audivit: Sede ad dexteram meam; quae natura est, cui dixit: Esto meae particeps sedis; illa natura quae audivit: terra es et in terram ibis. Item ejusdem in eadem homelia inter caetera: Quo sermone utar; quo verbo dicam reperire non possum. Natura fragilis, natura contempta, et omnibus monstrata deterior omnia vicit, omnia superavit, omnibus hodierna die meruit excelsior reperiri. Hodie angeli diu vota desiderata ceperunt, hodie archangeli, quod multo tempore cupiebant, inspicere valuerunt, naturam nostram in sede Dominica immortali fulgentem gloria [Col. 0853B] praeviderunt. Sancti Theophili episcopi Alexandrini de epistola paschali, quam per Aegyptum destinavit: Cujus rei testis est ille qui loquitur. «Omnes declinavere, simul inutiles facti sunt (Psal. XIII, 3) .» Et prophetae Christi auxilium deprecantes: «Domine, inclina coelos tuos et descende (Psal. XVII, 10) .» Non ut mutaret loca in quo omnia sunt, sed ut propter salutem nostram carnem humanae fragilitatis assumeret. Paulo apostolo eadem concinente: «Cum esset dives, pro nobis pauper factus est (II Cor. VIII, 9) ,» ut nos illius paupertate ditaremur, venitque in terras, et de virginali utero, quem sanctificavit, egressus homo, interpretationem nominis sui Emmanuel, id est, nobiscum Deus, dispensatione confirmans, mirum in modum coepit esse quod [Col. 0853C] nos sumus, et non desiit esse quod erat. Sic assumens naturam nostram, ut quod erat ipse non perderet. Quamquam enim Joannes scribat, Verbum caro factum est, id est aliis verbis Deus homo factus est, Verbum tamen non est versum in carnem, quia nunquam Deus esse cessavit. Ad quem et Spiritus sanctus loquitur: «Tu autem idem ipse es (Hebr. I, 12) :» Et Pater de coelo contestatur, et dicit, «Tu es Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) .» Ut et homo factus nostra confessione permanere dicat, quod fuit priusquam homo fieret, Paulo nobiscum eadem praedicante: «Jesus Christus heri et hodie idem ipse et in aeternum (Hebr. XIII, 8) .» In eo enim quod ait ipse, ostendit eum pristinam non mutasse naturam, nec [Col. 0853D] divinitatis suae imminuisse divitias, quia propter nos pauper effectus plenam similitudinem nostrae conditionis assumpserat. Item ejusdem in alia epistola paschali contra Origenem inter caetera: «Unus Filius Patris nostri mediator, nec qualitatem ejus amisit, nec a nostro consortio separatus est. Invisibilis Deus et visibilis homo, forma servi absconditus et Dominus gloriae confessione credentium comprobatus. Neque enim privavit eum Pater naturae suae nomine postquam pro nobis homo et pauper effectus est, nec in Jordane fluvio baptizatum altero appellavit vocabulo, sed Filium unigenitum: «Tu es Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui (Matth. 3, 17) .» Nec similitudo nostra in divinitatis est mutata naturam, [Col. 0854A] nec divinitas in nostrae naturae versa est similitudinem.» Sancti Gregorii episcopi Nazianzeni in homilia de Epiphania inter caetera: Cum ergo processisset ex Virgine Deus in ea quam assumpserat, humana natura, unum e duobus sibi invicem contrariis existens carne et spiritu, aliud in Deum assumitur, aliud deitatis gratiam praestat. Item infra: Missus est quidem sed ut homo, duplex enim erat in eo natura. Inde denique et laboravit ex itinere, idem et esuriit, et sitivit, et contristatus est, et flevit humani corporis lege. Sancti Basilii episcopi Capadocis: Cum ergo quaedam in Christo ita videmus humana, ut nihil a communi mortalium fragilitate distare videantur, quaedam ita divina quae nulli alii nisi illi ineffabili naturae conveniant deitatis, haeret [Col. 0854B] humani intellectus angustia, et tantae admirationis stupore perculsa quo declinet, quid teneat, quo se vertat, ignorat. Si hominem putet, devicto mortis regno cum spoliis redeuntem a mortuis cernit. Propter quod cum omni metu et reverentia contemplandum est, ut in uno eodemque ita utriusque naturae veritas demonstretur, ut neque aliquid indignum et indecens de divina illa et ineffabili substantia sentiatur, neque rursum quae gesta sunt falsis illusa imaginibus aestimentur. Sancti Cyrilli episcopi Alexandrini: Homo nominatus est cum sit natura Deus Dei Patris Verbum, quoniam similiter 211 ut nos sanguini communicavit et carni: si enim in terris apparuit non amittens id quod erat, sed assumens humanitatis naturam in sua ratione perfectam. Item [Col. 0854C] ejusdem in libro qui dicitur Colia: Unus igitur est et ante incarnationem Deus verus, et qui in divinitate mansit in qua erat, est, et erit. Non discernendum igitur unum Dominum Jesum Christum in hominem seorsum, et seorsum in Deum, sed unum eumdemque Jesum Christum esse dicimus: non ignorantes differentias naturarum, sed eas inconfusas inter se servantes. Item cujus supra: Diciturque nam tanquam aliud in alio habitare, id est, divina natura in humanitate non perpessa commistione ut esset quod non erat. Quidquid enim in alio habitare dicitur non ipsum sit tale quale est id in quo habitat, sed aliud in alio magis intelligitur. At vero in Verbi persona, et humanitatis nobis solam differentiam [Col. 0854D] designat diversitas naturarum. Unus enim ex utroque intelligitur Christus. Ergo in confusione, ut ante dixi, servata inhabitasse ait Verbum in nobis. Scit enim unum esse filium unigenitum carnem factum et hominem. Item cujus supra ad Nestorium.
Ait igitur sancta et magna synodus ipsum qui est ex Deo Patre natus naturaliter Filium unigenitum Deum verum de Deo vero, lumen de lumine. Per quem et cum quo omnia fecerit Pater hunc descendisse, incarnatum esse, et hominem factum, passum esse, resurrexisse tertia die, et ascendisse rursus ad coelos. Haec nos sequi verba debemus, his nos convenit obtemperare dogmatibus, considerantes quid sit incarnatum esse et hominem factum Dei Verbum. [Col. 0855A] Non enim dicimus quod Dei natura conversa vel immutata facta sit caro, nec quod in totum hominem qui est ex anima et corpore transformata sit, sed illud magis quod carnem animatam anima rationali sibi copulaverit Verbum, et substantialiter, ineffabiliter et irreprehensibiliter factus sit homo, et nuncupatus sit etiam filius hominis, non nuda tantummodo voluntate, sed nec assumptione sola personae, sed quod diversae quidem naturae, in unum convenerint, unus tamen ex ambabus Christus et filius, non evacuata aut sublata diversitate naturarum per conjunctionem, sed quia simul in nobis effecerunt unum Dominum et Christum et filium, id est divinitas et humanitas per arcanam illam ineffabilemque copulationis adunationem. Itaque is qui ante saecula omnia [Col. 0855B] est natus ex Patre, etiam ex muliere carnaliter dicitur procreatus. Non quia divina ipsius natura de sacra Virgine sumpsit exordium, nec quod propter seipsam opus habuit secundo nasci post illam nativitatem quam habebat ex Patre. Est enim ineptum et stultum hoc dicere, quod is qui ante omnia saecula est consempiternus Patri secundae generationis eguerit ut esse inciperet. Sed quia propter nos et nostram salutem naturam Filii copulavit humanam et processit ex muliere, idcirco dicitur natus esse carnaliter. Neque enim prius natus est homo communis de sancta Virgine, et tunc demum habitavit in eo Verbum, sed in ipsa vulva uteroque virginali secum carnem conjunxit et sustinuit cognationem [Col. 0855C] carnalem, carnis suae nativitatem suam faciens. Sic illum dicimus et passum esse et resurrexisse, non quia Deus Verbum in sua natura passus sit, aut clavorum transfixiones, aut alia vulnera; Deus namque incorporalis extra passionem est, sed quia corpus illud quod ipsius proprium factum est, passum est, ideo haec omnia pro nobis ipse dicitur passus. Inerat enim in eo corpore quod patiebatur Deus qui pati non poterat. Simili modo et mortem ipsius intelligimus. Immortale enim et incorruptibile est naturaliter et vita et vivificans Dei Verbum. Sed quia corpus ipsius proprium gratia Dei juxta Pauli vocem «pro omnibus mortem gustavit (Hebr. II, 9) ,» idcirco ipse dicitur mortem passus esse pro nobis, non quod in se mortem esset expertus quantum ad ipsius [Col. 0855D] naturam pertinet. Insania est enim hoc vel sentire vel dicere. Sed quod (ut supra diximus) caro ipsius mortem gustavit. Ita et resurgente carnis ipsius rursus resurrectionem diximus, non quia in corruptionem ceciderit quod absit, sed quia ejus surrexit corpus. Ita Christum et Dominum unum confitemur, non tanquam hominem cum Verbo coadorantes, ne divisionis quamdam species inducatur, sed unum jam et eumdem adorantes, quia non est alienum a Verbo corpus suum, cum quo ipsi etiam assidet Patri. Nec hoc ita dicimus quasi duobus filiis assidentibus, sed uno cum carne pro unitatem. Qui si talem copulationem factam per substantiam, aut quasi passibilem, aut quasi parum decoram noluerimus [Col. 0856A] accipere, in id incidimus ut duos filios esse dicamus. Necesse est enim discernere et dicere hominem separatim fuisse sola Filii persona honoratum, et rursum Verbum quod est ex Deo et nomine et veritate Filium Dei, sed discernere in duos filios non debemus unum Dominum Jesum Christum. Neque enim id adjuvat rectam fidei rationem, licet nonnulli nescio quam perhibeant divisionem personarum. Non dixit enim Scriptura Verbum Dei personam hominis sibi assumpsisse, sed carnem factum esse. Id autem est ostendere Dei Verbum similiter ad nos participationem habuisse carnis et sanguinis, et corpus nostrum proprie suum fecisse, et hominem ex muliere processisse, non abjecta nec deposita deitate aut generatione illa quam habebat ex [Col. 0856B] Patre, sed mansisse etiam in assumptione carnis Dominum quod erat. Hoc ubique rectae fidei ratio protestatur, in tali sensu sanctos Patres fuisse comperimus. Ideo illi non dubitavere sanctam Virginem dicere theotocon, non quod Verbi natura deitasque in sancta Virgine sumpsit exordium, sed quod ex ea natum sit sacrum illud corpus animatum, anima rationali, cui substantialiter adunatum Dei Verbum carnaliter natum esse dicitur.
Quanta fraternitati tuae a beatissimo patre apostolo sint commissa, et qualia etiam nostro tibi favore sint credita, si vera ratione perspiceres, et justo examine ponderares, multum possemus de [Col. 0856C] injuncta tibi sollicitudinis devotione gaudere. Quoniam sicut praecessores mei praecessoribus tuis, ita etiam ego dilectioni tuae priorum secutus exemplum, vices mei moderaminis delegavi, ut curam quam universis ecclesiis principaliter ex divina institutione debemus, imitator nostrae mansuetudinis, adjuvares, et longinquis ab apostolica sede provinciis praesentiam quodammodo nostrae visitationis impenderes; quia de continenti oportunoque profectu, promptum tibi esset agnoscere quid vel in quibus rebus vel studio componeres vel nostro judicio reservares. Nam cum majora negotia et difficiliores causarum exitus liberum tibi esset sub nostrae sententiae exspectatione suspendere, nec ratio nec necessitas fuit in id quod mensuram tuam excederet deviandi. [Col. 0856D] Abundant enim apud te monimentorum scripta nostrorum, quibus te de omnium actionum temperantia frequenter instruximus, ut commendatas tibi ecclesias per exhortationem charitatis ad salubritatem obedientia provocares. Quia etsi plerumque existunt inter negligentes vel desides fratres, quae oporteat majore austeritate curari, sic tamen est adhibenda correctio, ut semper sit salva dilectio. Unde et beatus apostolus Paulus ad ecclesiasticum regimen Timotheum imbuens dicit: «Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem, juvenes ut fratres, anus ut matres, juvenculas ut sorores in omni castitate (I Tim. V, 1, 2) .» Quae moderatio si quibuscunque inferioribus membris ex [Col. 0857A] apostolica institutione debetur, quanto magis fratribus et coepiscopis sine offensione reddenda est? Ut licet nonnunquam accidant, quae in sacerdotalibus sint reprehendenda personis, plus tamen erga corrigenda se agat benevolentia quam severitas, plus cohortatio quam commotio, plus charitas quam potestas. Sed hi, qui quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi, facile ab hac lege discernuntur; et dum donari magis quam consulere subditis quaerunt, placet honor, inflat superbia, et, quod provisum est ad concordiam tendit ad noxam. Quod ut necesse habeamus ita dicere non de parvo animi dolore procedit. Meipsum enim quodammodo in culpa sentio, cum te a traditis tibi regulis in modico deviasse cognosco. Qui si tuae aestimationis parum diligens [Col. 0857B] eras, meae saltem famae parcere debuisti: ne quae tuo tantum facta sunt animo nostro viderentur gesta judicio. Relegat fraternitas tua paginas nostras, omniaque ad tuos missa majores apostolicae Sedis praesules scripta decurrat, et vel a me vel a praecessoribus meis inveniat ordinatum quod a te cognovi esse praesumptum. Venit namque ad nos cum episcopis provinciae suae frater noster Atticus veteris Ephiri metropolitanus antistes, et de indignissima astrictione quam pertulit lacrymabili actione conquestus est coram astantibus diaconibus tuis, qui querelis flebilibus nihil contra referendo ea quae nobis ingerebantur fide non carere monstrabant. Legebatur quoque in litteris tuis, quas idem diaconi detulere, quod frater Atticus Thessalonicam venisset, quodque [Col. 0857C] consensum suum etiam scripturae professione signasset, ut de illo non aliud a nobis intelligi posset quam proprii arbitrii et spontaneae devotionis fuisse quod venerat, quoque chartulam de obedientiae sponsione conscripserat. In cujus tamen chartulae mentione signum prodebatur injuriae. Non enim necessarium fuerat ut obligaretur scripto, qui obedientiam suam ipso jam voluntarii adventus probabat officio. Unde deplorationibus supradictis, haec verba epistolae tuae testimonium praetulere. Et per hoc quod non est tacitum nudatum est illud quod silentio fuerat adopertum, adhibitam scilicet Illyrici praefecturam et sublimissimam inter mundanos apices potestantem in exhibitionem insontis antistitis incitatam, ut missa exsecutione terribili quae omnia sibi [Col. 0857D] officia publica ad effectum praeceptionis adjungeret, a sacris ecclesiae abditis nullo vel falso insimulatus crimine extraheretur sacerdos, cui non ob molestiam aegritudinis obstantis hiemis darentur induciae, sed iter aspidum et periculis plenum per invias cautes agere cogeret. Quid tanti laboris tantique discriminis fuit, ut ex his qui episcopum comitati sunt quidam defecisse dicantur. Multum stupeo, frater charissime, sed et plurimum doleo, quod in eum de quo nihil amplius indicaveras quam quod evocatus adesse differret, et excusationem infirmitatis obtenderet, tam atrociter et tam vehementer potueris commoveri, praesertim cum etsi tale aliquid mereretur, exspectandum tibi fuerat quid ad tua [Col. 0858A] consulta rescriberet. Sed, ut video, bene de moribus meis aestimasti, et quam civilia pro conservanda sacerdotali concordia responsurus essem, verissime praevidisti, et ideo motus tuos exsequi sine dilatione properasti, ne cum moderationis nostrae aliud disponentis scripta sumpsisses, faciendi id quod factum est licentiam non haberes. An forte aliquod tibi facinus fratris innotuerat, et metropolitanum episcopum novi apud te criminis pondus urgebat? Quod quidem alienum ab illo etiam tu nihil ei objiciendo confirmas. Sed etiamsi quid intolerandum gessisset, nostra erat exspectanda censura, ut nihil prius ipse decerneres quam quid nobis placeret agnosceres. Vices enim nostras ita tuae credidimus charitati ut in partem sis vocatus sollicitudinis, non plenitudinem [Col. 0858B] potestatis. Unde sicut multum nos ea quae a te pie sunt curata laetificant, ita nimium ea quae perperam sunt gesta contristant. Et necesse est post multarum experimenta causarum sollicitius prospici et diligentius praecaveri, quatenus per spiritum charitatis et pacis omnis materia scandalorum de ecclesiis Domini (quas tibi commendavimus) auferatur, praeeminente quidem in illis provinciis episcopatus tui fastigio, sed amputato totius usurpationis excessu. Igitur secundum sanctorum Patrum canones spiritum Dei conditos et totius mundi reverentia consecratos, metropolitanos singularum provinciarum episcopos, quibus ex delegatione 212 nostra fraternitatis cura praetenditur, jus traditae sibi antiquitus dignitatis intemeratum habere decernimus, ita [Col. 0858C] ut a regulis praestitutis nulla aut negligentia, aut praesumptione discedant.
In civitatibus, quarum rectores obierint, de substituendis episcopis haec forma servetur, ut qui ordinandus est, etiam si bonae vitae habeat testimonium, non laicus, non neophytus, nec secundae conjugis maritus, aut qui unam quidem habeat, vel habuerit, sed quam sibi viduam copularit. Sacerdotum enim tam excellens est electio ut haec quae in aliis Ecclesiae membris non vocantur in culpam, in illis tamen habeantur illicita. Nam cum extra clericorum ordinem constitutis nuptiarum societati et procreationi liberorum studere sit liberum, ad exhibendam tamen perfectae continentiae puritatem, nec subdiaconibus carnale connubium conceditur, ut qui habent sint [Col. 0858D] tanquam non habentes, et qui non habent, permaneant singulares. Quod si in hoc ordine, qui quartus a capite est, dignum est custodiri, quanto magis in primo, aut secundo, vel tertio servandum est, ne aut Levitico ministerio, aut presbyterali honore, aut episcopali excellentia quisquam idoneus aestimetur, qui se a voluptate uxoria necdum frenasse detegitur.
Cum ergo de summi sacerdotis electione tractabitur, ille omnibus praeponatur, quem cleris plebisque consensus concorditer postulaverit. Ita ut si in aliam forte personam partium se vota diviserint, metropolitani judicio, is alteri praeferatur, qui majoribus et studiis juvatur, et meritis. Tantum ut nullus invitis et non petentibus ordinetur, ne civitas [Col. 0859A] episcopum non optatum, aut contemnat, aut oderit, ut fiat minus religiosa quam convenit, cui non licuerit habere quem voluit. De persona autem consecrandi episcopi, et de cleri plebisque consensu metropolitanus episcopus ad fraternitatem tuam referat, quidque in provincia bene placuit, scire te faciat, ut ordinationem rite celebrandam tua quoque firmet auctoritas. Quae rectis dispositionibus nihil morae, aut difficultatis debet afferre, ne gregibus Domini diu desit cura pastorum.
Metropolitano vero defuncto, cum in loco ejus alius fuerit subrogandus, provinciales episcopi ad civitatem metropolitanam convenire debebunt, ut omnium clericorum atque omnium civium voluntate discussa, ex presbyteris ejusdem ecclesiae, vel ex [Col. 0859B] diaconibus optimus eligatur, de cujus nomine ad tuam notitiam provinciales referant sacerdotes, impleturi vota poscentium, si quod ipsis placuit, tibi quoque placuisse cognoverint. Sicut enim justas electiones nullis dilationibus volumus fatigari, ita nihil permittimus te ignorante praesumi.
De conciliis autem episcopalibus non aliud judicamus quam sancti Patres salubriter ordinarunt, ut scilicet bini conventus per annos singulos habeantur, in quibus de omnibus querelis quae inter diversos Ecclesiae ordines nasci assolent, judicetur. Et si forte inter ipsos qui praesunt de majoribus (quod absit) peccatis causa nascatur, quae provinciali nequeat examine diffiniri, fraternitatem tuam de totius negotii qualitate metropolitanus curabit instruere, [Col. 0859C] et si coram positis partibus, nec tuo fuerit res sopita judicio, ad nostram cognitionem quidquid illud est, transferatur.
Si episcopus, mediocritate civitatis suae despecta, administrationem loci celebrioris ambierit, et ad majorem se plebem quacunque occasione transtulerit, a cathedra quidem pellatur aliena, sed carebit et propria, ut nec illis praesideat quos per avaritiam concupivit, nec illis quos per superbiam sprevit; suis igitur terminis contentus sit quisque nec supra mensuram juris sui affectet augeri.
Alienum clericum invito episcopo ipsius nemo suspiciat, et nemo sollicitet, nisi forte ex placito charitatis id inter dantem accipientemque convenerit. Nam gravis injuriae reus est qui de fratris ecclesia [Col. 0859D] id quod est utilius aut pretiosius audet vel allicere, vel tenere. Itaque si intra provinciam res agatur, transfugam clericum ad suam ecclesiam metropolitanus redire compellat. Si autem longius processit, tui praecepti auctoritate revocabitur, ut nec cupiditati nec ambitioni occasio relinquatur.
In evocandis autem ad te episcopis, moderatissimum te esse volumus, ne per majoris diligentiae speciem, fraternis videaris gloriari injuriis. Unde si causa aliqua major exstiterit, ob quam necessarium sit fraternum advocare conventum, binos de singulis provinciis episcopos, quos metropolitani crediderint esse mittendos ad fraternitatem tuam venire sufficiat. Ita ut in praestituto tempore non ultra [Col. 0860A] quindecim dies qui convenerint, retardentur. Si autem in eo quod cum fratribus tractandum definiendumque credideris diversa eorum fuerit a tua voluntate sententia, ad nos omnia sub gestorum testificatione referantur, ut, remotis ambiguitatibus, quod Deo placeat decernatur. Ad hunc enim finem, omnem effectum nostrum curamque dirigimus, ut quod ad unitatem concordiae, et quod ad custodiam pertinet disciplinae, nulla dissensione violetur, nulla desidia negligatur. Et te igitur, frater charissime, et eos fratres nostros qui de tuis offenduntur excessibus, cum tamen non similis sit omnium materia querelarum, hortor et moneo, ut quae pie sunt ordinata, salubriterque disposita, nulla concertatione turbentur. Nemo quod suum esse quaerat, sed quod [Col. 0860B] alterius, sicut Apostolus ait: «Unusquisque vestrum proximo suo placeat in bono ad aedificationem (Rom. XV, 2) .» Nec enim poterit veritatis nostrae firma esse compago, nisi nos ad inseparabilem soliditatem vinculum charitatis astrinxerit; quia sicut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent, ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra. Haec connexio totius quidem corporis unanimitatem requirit, sed praecipue exigit concordiam sacerdotum. Quibus cum dignitas sit communis, non est tamen ordo generalis; quoniam et inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit quaedam discretio potestatis; et cum omnium par esset electio, uni tamen datum est, ut caeteris praeemineret, [Col. 0860C] de qua forma episcoporum quoque est orta distinctio, et magna dispositione provisum est, ne omnes sibi omnia vindicarent, sed essent in singulis provinciis singuli, quorum inter fratres haberetur prima sententia; et rursus quidam in majoribus urbibus constituti, sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis ecclesiae cura conflueret, et nihil unquam a suo capite dissideret. Qui ergo quibusdam scit se esse praepositum, non moleste ferat aliquem sibi esse praelatum, sed obedientiam quam exigit, etiam ipse dependat, et sicut non vult gravis oneris sarcinam ferre, ita non audeat alii importabile pondus imponere. Discipuli enim sumus humilis et mitis magistri dicentis: «Discite a me quia mitis sum et [Col. 0860D] humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris, jugum enim meum suave est, et onus meum leve est (Matth. XI, 29, 30) .» Quod quomodo experiemur, nisi et illud in observantiam veniat, quod idem Dominus ait: «Qui major est vestrum, erit minister vester (Matth. XXIII, 11) ,» «qui autem se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV, 11) .»
LEO SEPTIMO episcopo Altino.
Lectis tuae fraternitatis litteris vigorem fidei tuae quam olim noveramus, agnovimus, congratulantes tibi quod ad custodiam gregum Christi pastoralem curam vigilanter exsequeris, ne lupi, qui sub specie [Col. 0861A] ovium subintrant, bestiarum saevitia simplices quosque dilacerent, non solum ipsi nulla correctione proficiant, sed etiam ea quae sunt sana corrumpant. Quod ne viperea possit obtinere fallacia, ad metropolitanum episcopum provinciae Venetiae scripta direximus quibus ad status sui periculum cognosceret pertinere, si quisquam de Pelagianorum et Coelestianorum consortio veniens in communione catholica sine professione legitimae satisfactionis habeatur. Saluberrimum enim est, et spiritualis medicinae utilitate plenissimum, ut sive presbyteri, sive diaconi, sive alii cujuslibet ordinis clerici qui se correctos videri volunt, errorem suum et ipsos erroris auctores damnari a se sine ambiguitate fateantur, ut sensibus pravis et dudum peremptis [Col. 0861B] nulla sperandi supersit occasio, ne ullum membrum Ecclesiae talium possit societate violari, cum per omnia illis professio propria coeperit obviare. Circa quos etiam illam canonum constitutionem praecipimus custodiri, ne ab his ecclesiis ad quas proprie pertinent sinantur abscedere, et pro suo arbitrio ad loca sibi non deputata transire. Quod cum recte non permittitur inculpatis, multo minus debet licere suspectis. Proinde dilectio tua, cujus devotione gaudemus, jungat curam suam dispositionibus nostris, et cum supradicto metropolitano det operam ut circumspecte velociter impleantur ea quae ad totius Ecclesiae incolumitatem et laudabiliter sunt gesta et salubriter ordinata.
Relatione fratris et coepiscopi nostri Septimi, quae in subditis habetur, agnovimus quosdam presbyteros, diacones, ac diversi ordinis clericos, quos Pelagiana, vel Coelestiana haeresis habuerit implicatos, ita in vestram provinciam ad communionem catholicam pervenisse, ut nulla ab eis damnatio proprii exigeretur erroris, ut pastoralibus excubiis, nimium dormitantibus, lupus ovium pellibus tectus in ovile Dominicum, non depositis bestialibus animis, introiret. Et per auctoritatem canonum decretorumque nostrorum, ne insontibus quidem conceditur, usurparet, ut relictis ecclesiis in quibus clericatum aut acceperant, aut receperant, instabilitate sua per diversa circumferantur, amantes semper errare, et [Col. 0861D] nunquam in fundamento apostolico permanere. Quoniam quod nullo discussi examine, nullo sunt praejudicio suae professionis obstricti, hunc maxime fructum expetunt, ut sub velamento communionis plures domos adeant, et per falsi nominis scientiam, multorum corda corrumpant. Quodque utique efficere non possent, si ecclesiarum praesules necessariam diligentiam in talium receptione servarent, nec cuiquam eorum evagari licuisset. Ne ergo ulterius audeatur, neve per quorumdam negligentiam introducta pernicies ad eversionem multarum tendat animarum, hac nostri auctoritate praecepti industriae tuae fraternitatis indicimus, ut congregata apud vos synodo provincialium sacerdotum, omnes sive presbyteri, [Col. 0862A] sive diaconi, sive cujusque ordinis clerici, qui de Pelagianorum Coelestianorumque consortio in communionem catholicam ea imprudentia sunt praecepti ut non prius ad damnationem coarctarentur erroris, nunc saltem posteaquam hypocrisis eorum ex quadam parte detegitur, ad veram correctionem, quae et ipsis prodesse et nullis possit nocere, cogantur; damnent apertis professionibus sui superbi erroris auctores, et quidquid in doctrina eorum universalis Ecclesia exhorruit, detestentur, omniaque decreta synodalia quae ad excisionem haereseos apostolicae Sedis confirmavit auctoritas amplecti se, et in omnibus approbare plenis et apertis ac propria manu subscriptis protestationibus eloquantur. Nihil in verbis eorum obscurum, nihil inveniatur ambiguum. [Col. 0862B] Quoniam novimus hanc istorum esse versutiam, ut in quacunque particula dogmatis exsecrandi, qua se a damnatorum societate discreverint, nihil sibi sensuum suorum aestiment esse non salvum. Cumque omnes diffinitiones suas ad tantam facilitatem improbare se simulent, atque deponere, hoc sibi tota arte fallendi, nisi intelligatur, excipiunt, ut gratia Dei secundum merita dari accipientium sentiatur. Quae nisi gratis datur, non est gratia, sed merces retributioque meritorum, dicente beato Apostolo: «Gratia salvi facti estis per fidem, hoc non ex vobis, sed Dei donum est. Non ex operibus ne forte quis extollatur, ipsius enim sumus figmentum creati in Christo Jesu in operibus quae praeparavit Deus, ut in illo ambulemus (Ephes. II, 8-10) .» Omnis itaque [Col. 0862C] bonorum operum devotio divina praeparatio est, nec propria quisquam justificatur virtute, quoniam gratia unicuique principium justitiae et bonorum fons atque origo meritorum est. Sed ab istis ideo per naturalem industriam dicitur praeveniri, ut quae ante gratiam proprio clara sit studio, nullo videatur peccati originalis vulnere sauciata. Ideo etiam parvulos dicunt, si sine baptismo hinc de saeculo 213 exierint, non posse damnari, neque reos in peccato Adae teneri, sed ad regnum Dei vel ad vitam aeternam sine ulla cunctatione venire, cum Apostolus dicat: «Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit (Rom. V, 12) ;» propter quod et ipsi parvuli baptizantur. Quamvis in illo uno possint [Col. 0862D] intelligi plura peccata, si unum ipsum in sua quasi membra singula dividatur.
Nam et superbia est illic, quia in sua homo potius esse quam in Dei potestate dilexit; et sacrilegium, quia Deo non credidit; et homicidium, quia se praecipitavit in mortem; et fornicatio spiritualis, quia integritas mentis humanae serpentina suasione corrupta est; et furtum, quia prohibitus usurpatus est cibus; et avaritia, quia plus quam sufficere illi debuit appetivit, et si quod aliud in hoc uno admisso diligenti consideratione poterit inveniri. Parentum quoque peccatis parvulos obligari non solum primorum hominum, sed etiam suorum de quibus ipsi nati sunt, non improbabiliter dicitur. Illa quippe sententia [Col. 0863A] reddam peccata primum in filios, tenet eos utique antequam per generationem ad Testamentum Novum incipiant pertinere, quod Testamentum prophetabatur, cum diceretur per Ezechielem, non accepturos filios peccata parentum suorum, nec ulterius futuram in Israel parabolam illam: «Patres manducaverunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt (Jer. XXXI, 29) .» Ideo enim quousque renascitur, ut solvatur in eo quidquid peccati est cum quo nascitur. Nam peccata quae male agendo postea committuntur, possunt et poenitendo sanari, sicut etiam post baptismum fieri videmus. Ac per hoc non est instituta regeneratio, nisi quia vitiosa est generatio, usque adeo ut etiam de legitimo matrimonio procreatus dicat: «In iniquitatibus conceptus sum, [Col. 0863B] et in peccatis mater me in utero aluit (Psal. L, 6) .» Neque hic dixit iniquitate, vel in peccato, cum hoc recte dici posset, sed iniquitates et peccata dicere maluit, quia et in illo uno quod in omnes homines pertransivit, atque tam magnum est ut eo mutaretur, et converteretur in necessitatem mortis humana natura, sicut supra disserui, reperiuntur plura peccata et alia parentum, quae non possunt mutare naturam, reatu tamen obligant filios, nisi gratuita gratia et misericordia divina subveniant. A parvulo enim recens nato, usque ad decrepitum senem, quamlibet corporis aetatem gerant, sicut nullus prohibendus est a baptismo, ita nullus est qui non peccato moriatur in baptismo. Sed parvuli originali, majores autem etiam his omnibus moriuntur peccatis [Col. 0863C] quaecunque male vivendo addidere ad illud quod nascendo traxere. Cavendum ergo dilectioni tuae est magnaque diligentia providendum, ne per hujusmodi homines exstincta dudum scandala suscitentur, et de exciso olim dogmate aliquid in provincia ejusdem mali germen oriatur, quod non solum in radicibus suis crescat, sed etiam sanctae Ecclesiae sobolem veneno sui odoris inficiat. Qui correctos se videri volunt ab omni suspicione se purgent, et obediendo nobis praebent se esse nostros. Quorum si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detrectarit, sive ille clericus, sive sit laicus, ab Ecclesiae societate pellatur, ne perditor animae suae saluti insidietur alienae. Illam quoque partem ecclesiasticae disciplinae qua olim a sanctis Patribus et a nobis [Col. 0863D] saepe decretum est, ut nec in presbyteratus gradu nec in diaconatus ordine, nec in subsequenti officio clericorum ab Ecclesia cuiquam transire sit liberum, ut in integrum revoces, admonemus. Et unusquisque non ambitione illectus, non cupiditate seductus, non persuasione hominum depravatus, ibi ubi ordinatus est perseveret. Ita ut si quis sua quaerens, non quae Jesu Christi, ad ecclesiam suam redire neglexerit, et ab honoris privilegio, et a communionis vinculo habeatur extraneus. Non autem dubitet dilectio tua nos si (ut non arbitramur) neglecta fuerint, quae pro custodia canonum, et pro fidei integritate decernimus, vehementius commovendos, quia inferiorum ordinum culpae ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides negligentesque rectores, qui [Col. 0864A] multam saepe nutriunt pestilentiam, dum austeriorem dissimulant adhibere medecinam.
LEO universis episcopis per Campaniam, Samnium Picenium.
Magna indignatione commoveor, et multo dolore contristor, quod quosdam ex vobis comperi esse apostolicae traditionis oblitos, et studio sui erroris intentos, ut praeter Paschae festum, cui sola Pentecostes solemnitas comparatur, audeant sibimet non aliqua humanae infirmitatis necessitate cogente, sed sola indisciplinati arbitrii libertate, jus baptismatis vindicare, et in natalibus martyrum quorum finis aliter honorandus est quam dies Dominicae passionis, regenerationis celebrare mysteria, ac sine ullis spiritualium [Col. 0864B] eruditionibus praeparationum, ita rudibus et imperitis tradere sacramentum, ut circa renovandos nihil doctrina ecclesiastica, nihil exorcismis impositio manuum, nihil ipsa jejunia quibus vetus homo destruitur, operentur; neque in tanto mysterio salutis humanae nulla ejus diei habeatur exceptio, quo ipsum donum est conditum renascentibus. Admonemus igitur, et non sine periculo status eorum qui haec faciunt protestamur, ut ab hac praesumptione cessetur, et summam hanc potentissimamque Dei gratiam non nisi in Paschali et Pentecostes die desiderantibus et credentibus conferatis, manente quolibet tempore gravium necessitatum ac periculorum consideratione secundum quam oporteat subveniri, ne conditione mortali coarctata infirmitas necessaria [Col. 0864C] liberatione fraudetur, cum servata (sicut perlocuti sumus) duarum tantummodo festivitatum reverentia, propter multa pericula sit cavendum, ne cuiquam aut indesperata aegritudine, aut in hostilitatis incursu, aut in timore naufragii per sacerdotes Domini regeneratio denegetur. Si quis vero post interdictum in eadem fuerit usurpatione detectus, dignam pertinaciae suae incidet ultionem; quoniam ostendit se turpe potius lucrum quam religionis cultum esse sectatum. Illam etiam contra apostolicam regulam praesumptionem, quam nuper agnovi a quibusdam illicita usurpatione committi, modis omnibus constituo submoveri. De poenitentia videlicet quae a fidelibus postulatur, ne de singulorum genere libellis scripta professio publice recitetur, cum reatus conscientiarum [Col. 0864D] sufficiat solis sacerdotibus indicare confessione secreta. Quamvis enim plenitudo fidei videatur esse laudabilis quae propter Dei timorem apud homines erubescere non veretur, tamen quia non omnium hujusmodi sunt peccata ut ea poenitentiam poscunt non timeant publicare, removeatur improbabiliter consuetudo, ne multi a poenitentiae remediis arceantur, dum aut erubescunt, aut metuunt inimicis suis sua facta reserare, quibus possunt legum constitutiones percelli. Sufficit enim illa confessio quae primum Deo offertur, tunc etiam sacerdoti pro delictis poenitentium peccator accedit. Tunc enim demum plures ad poenitentiam poterunt provocari, si populi auribus non publicetur conscientia confitentis.
- 1. Ut nullus episcopus servum alterius ad officium clericatus promoveat.
- 2. Ut quicunque ad sacerdotium vel viduarum mariti, vel habentes numerosa conjugia promoti fuerint, ab ecclesiasticis officiis arceantur.
- 3. Quod usuras non solum clerici exigere non debeant sed nec laici.
- 4. Ut clericus nec suos nec alieno nomine fenus exerceat.
- 5. Ut si quis sacerdotum contra interdicta fecerit a suo submoveatur officio.
LEO episcopus urbis Romae universis episcopis per Campaniam, et Picaenum, vel Tusciam, et per [Col. 0865B] universas provincias constitutis in Domino salutem.
CAP. I. Ut nobis gratulationem facit ecclesiarum status salubri dispositione compositus, ita non levi nos moerore contristat, quoties aliqua contra statuta canonum ecclesiasticamque disciplinam praesumpta vel commissa cognoscimus, quae si non qua debemus vigilantiam recensemus illi qui nos speculatores esse voluit excusare non possumus, permittentes sincerum corpus Ecclesiae quod ab omni purum macula custodire debemus ambientium improba contagione foedari, cum ipsa sibi membrorum per dissimilationem compago non congruat. Admitunttur passim ad ordinem sacrum quibus nulla natalium, nulla morum dignitas suffragatur, et qui a dominis suis libertatem consequi minime potuerunt ad fastigium sacerdotii, [Col. 0865C] tanquam servilitas honorem capiat provehuntur, et probari Deo se posse creditur, qui Domino suo necdum probare se potuit. Duplex itaque in hac per te reatus est, quod et sacrum mysterium talis consortii vilitate polluitur, et dominorum quantum ad illicitae usupationis temeritatem pertinet jura solvuntur. Ab his itaque, fratres charissimi, omnes vestrae provinciae abstineant sacerdotes, et non tantum ab his, sed ab illis etiam qui ab originali aut alicui conditioni obligati sunt, volumus temperari, nisi forte eorum petitio, aut voluntas accesserit, qui aliquid sibi in eis vindicant potestatis. Debet enim esse immunis ab aliis qui divinae militiae fuerit aggregandus, ut a castris Dominicis quibus nomen ejus ascribitur nullis necessitatis vinculis abstrahatur.
[Col. 0865D] II. Qualis vero cum unicuique constiterit natalium honestas, et morum esse debeat sacri altaris mysterio sociandus, et Apostolo nos docente, et divina praeceptione didicimus, et canonum regulis, a quibus plerosque fratrum declinasse, et penitus deviasse reperimus. Nam constat ad sacerdotium pervenisse viduarum maritos, quosdam etiam quibus fuerint numerosa conjugia, et cum omni licentia vitae liberioris, ad sacrum ordinem passim patefactis obicibus fuisse permissos, contra illam beati Apostoli vocem qua talibus exclamat, dicens: «Unius uxoris virum,» contra illud antiquae legis praeceptum quo dicitur et cavetur: «Sacerdos virginem uxorem accipiat, non viduam, non repudiatam (Lev. XXI, 13, 14) .» Hos ergo quicunque tales admissi sunt ab ecclesiasticis officiis, et a sacerdotali nomine, apostolicae Sedis auctoritate jubemus arceri. Nec hoc enim sibi poterunt pro arbitrio vindicare, cujus capaces per hoc quod illis obstiterat, non fuerunt. Hujus discussionis curam nobis specialiter vindicantes, ut si qua forsitan de his commissa sunt, corrigantur, ne liceat ultra committi, et ne excusatio de ignoratione nascatur, quanquam ignorare nunquam licuerit sacerdotem quod canonum fuerit regulis definitum. Haec ergo ad provincias vestras per Innocentium legitimum et Segetium fratres et coepiscopos nostros scripta direximus, ut quae male pullulasse noscuntur, radicitus evellantur, et messem Dominicam zizania nulla corrumpant. Ita enim fructum uberem quae [Col. 0866B] sunt sincera praestabunt, si ea quae natam segetem enecare consueverunt, diligentius amputentur.
III. Nec hoc quoque praetereundum duximus quosdam lucri turpis cupiditate captos usurariam exercere pecuniam, et fenore velle ditescere. Quod nos non dicam in eos qui sunt in clericali officio constituti, sed in laicos cadere, qui Christianos se dici cupiunt, condolemus, quod vindicari acrius in eos qui fuerint comprobati decernimus, ut omnis peccandi opportunitas adimatur.
IV. Illud etiam diximus praemonendum, ut sicut non suo, ita nec alieno nomine aliquis clericorum exercendum fenus attentet. Indecens enim est crimen suum commodis alienis impendere. Fenus autem hoc solum aspicere, et exercere debemus, ut [Col. 0866C] quod hic misericorditer tribuimus, 214 a Domino qui multipliciter, et in perpetuum mensura retribuet, recipere valeamus.
V. Hoc itaque admonitio nostra denuntiat, quod si quis fratrum contra haec constituta venerit, vel venire tentaverit, et prohibita fuerit ausus admittere, a suo se noverit officio submovendum, nec communionis nostrae futurum esse consortem qui socius esse noluit disciplinae. Ne quid vero sit quod praetermissum a nobis forte credatur, omnia decretalia constituta tam beatae recordationis Innocentii quam omnium decessorum nostrorum quae de ecclesiasticis ordinationibus canonum ordinata sunt disciplinis, ita vestram dilectionem custodire debere mandamus, ut si [Col. 0866D] quis illa contempserit, veniam sibi deinceps noverit denegari. Data sexto Idus Octobris, Maximo vero et Paterio viris clarissimis consulibus.
LEO NICETAE episcopo Aquileiensi.
Regressus ad nos filius meus Adeodatus diaconus sedis nostrae dilectionem tuam poposcisse memoravit, ut de his a nobis auctoritatem apostolicae Sedis acciperes, quae quidem magnam difficultatem dijudicatonis videntur afferre, sed pro inspectione temporalium necessitatum adhibenda curatio est, ut vulnera quae hostilitatis adversitate illata sunt religionis maxime ratione sanentur. Cum ergo per bellicam cladem, et per gravissimos hostilitatis incursus, ita quaedam dicatis divisa esse conjugia ut abductis [Col. 0867A] in captivitatem viris feminae eorum remanserint destitutae, quae viros proprios aut interemptos putarint, aut nunquam a dominatione crediderint liberandos, et ad aliorum conjugium sollicitudine cogente transierint, cumque nunc statu rerum auxiliante Domino in meliora converso, nonnulli eorum qui putabantur periisse remeaverint, merito charitas tua videtur ambigere quid de mulieribus quae aliis junctae sunt viris, a nobis debeat ordinari. Sed quia novimus scriptum, quod a Deo jungitur mulier viro, et iterum praeceptum agnovimus, ut «quod Deus junxit, homo non separet (Matth. XIX, 6) ,» necesse est ut legitimarum foedera nuptiarum reintegranda credamus, et remotis malis quae hostilitas intulit, unicuique hoc quod legitime habuit, reformetur. [Col. 0867B] Omnique studio procurandum est ut recipiat unusquisque quod proprium est. Nec tamen culpabilis judicetur, et tanquam alieni juris pervasor, qui personam ejus mariti qui jam non esse aestimabatur, assumpsit. Sic enim multa quae ad eos qui in captivitatem ducti sunt, pertinebant, in jus alienum transire potuerunt, et tamen plenum justitiae est, ut iisdem reversis propria reformentur. Quod si in mancipiis vel in agris, aut etiam in dominus ac possessionibus rite servatur quanto magis in conjugiorum reintegratione faciendum est, ut quod bellica necessitate turbatum est pacis remedio reformetur? Et ideo si qui post longam captivitatem reversi, ita in dilectione suarum conjugum perseverant, ut eas cupiant in suum redire consortium, omittendum [Col. 0867C] est et inculpabile judicandum quod necessitas intulit, et restituendum quod fides poscit. Si autem aliquae mulieres ita posteriorum virorum amore sunt captae ut malint his cohaerere, quam in legitimum redire consortium, merito sunt notandae, ita ut etiam ecclesiastica communione priventur, quia inexcusabiliter contaminationem criminis elegerunt, ostendentes sibimet pro sua incontinentia placuisse quod justa remissio potuit expiare. Redeant ergo in suum statum voluntaria reintegratione conjugia, neque ullo modo ad opprobrium malae voluntatis trahatur, quod conditio necessitatis extorsit, quia sicut hae mulieres quae reverti ad viros suos nolunt impiae habendae sunt, ita illae quae in affectum initum ex Deo redeunt merito sunt laudandae judicio. De his [Col. 0867D] autem Christianis qui inter eos a quibus fuerant captivati immolatitiis cibis asseruntur polluti, consultationi charitatis tuae hoc etiam respondendum esse credimus ut poenitentiae satisfactione purgentur. Quae non tam temporis longitudine quam cordis compunctione pensanda est, et sive hoc terror extorserit, sive fames suaserit, non dubitetur abolendum, cum hujusmodi cibus pro metu, aut indigentia non pro religionis veneratione sit sumptus. His vero de quibus dilectio tua similiter nos credidit consulendos, qui ad iterandum baptismum vel metu coacti sunt, vel errore traducti, et nunc se contra catholicae fidei sacramentum egisse cognoscunt, ea custodienda est ratio, qua in societatem nostram non nisi per poenitentiae [Col. 0868A] remedium, et per impositionem episcopalis manus, communionis recipiant unitatem, temporis poenitudinis habita moderatione tuo constituente judicio, prout conversorum animos perspexeris esse devotos, pariter etiam habens senilis aetatis intuitum, et periculorum quorumque aut aegritudinis respiciens necessitates, in quibus si quis ita graviter urgeatur, ut dum adhuc poenitet de salute ipsius desperetur, oportet ei per sacerdotalem sollicitudinem communionis gratia subveniri. Nam hi qui baptismum ab haereticis acceperunt cum baptizati antea non fuissent, sola invocatione Spiritus sancti per impositionem manuum confirmandi sunt, quia formam tantum baptismi sine sanctificationis virtute sumpsere. Et hanc regulam ut sciatis servandam [Col. 0868B] omnibus ecclesiis praedicamus, ut lavacrum semel initum nulla iteratione violetur, dicente Apostolo: «Unus Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV, 5) ,» cujus ablutio nulla iteratione tentanda est, sed, ut diximus, sola sanctificatio sancti Spiritus invocanda est, ut quod ab haereticis nemo accipit, a catholicis sacerdotibus consequatur. Hanc autem epistolam nostram quam ad consultationem tuae fraternitatis emisimus, ad omnes fratres comprovinciales episcopos facies pervenire, ut omnium observantiae data prosit auctoritas.
LEO episcopus JULLIANO episcopo Aquileiensi.
Lectis fraternitatis tuae litteris vigorem fidei tuae quem olim noveramus, agnovimus, congratulantes, [Col. 0868C] quod ad custodiam gregum Christi pastoralem curam vigilanter exsequeris, ne lupi qui sub specie ovium subintrant bestiali saevitia simplices quosque dilacerent, et non solum ipsi nulla correctione proficiant, sed etiam ea quae sunt sana corrumpant. Quod ne viperea possit obtinere fallacia, dilectionem tuam duximus commonendam, insinuantes ad animae periculum pertinere, si quisquam de his qui a nobis in haereticorum sectam delapsus, et se utcunque haereticae communionis contagione macularit, resipiscens in communione catholica sine promotione legitimae satisfactionis habeatur. Saluberrimum enim et spirituali medicinae utilitate plenissimum est, ut sive presbyteri, sive diaconi, aut cujuslibet ordinis clerici, qui se correctos videri volunt, atque ad catholicam [Col. 0868D] fidem, quam jampridem amiserant, rursum reverti ambiunt, prius errores suos, et ipsos auctores errorum damnari a se sine ambiguitate fateantur, ut sensibus pravis etiam peremptis, nulla sperandi supersit occasio, ne ullum membrum talium possit societate violari, cum per omnia illis professio propria coeperit obviare. Circa quos etiam illam canonum constitutionem praecipimus custodiri, ut in magno habeant beneficio, si adempta sibi omnino spe promotionis, in quo inveniuntur ordine stabilitate perpetua maneant, si tamen iterata tinctione non fuerint maculati. Non levem apud Deum noxam incurrit, qui de talibus ad sacros promovendos ordines judicarit. Quod si cum grandi examinatione [Col. 0869A] promotio conceditur inculpatis, multo magis non debet licere suspectis. Proinde dilectio tua cujus devotione gaudemus, jungat ad totius curam suam dispositionibus nostris, et det operam, ut circumspecte atque velociter impleantur, quae ad totius ecclesiae incolumitatem, et laudabiliter suggesta sunt et salubriter ordinata. Non autem debiliter dilectio tua nos, si, quod non arbitramur, neglecta fuerint, quae pro custodia canonum, et pro fidei integritate decernimus, vehementius commovendos, quia inferiorum ordinum culpae ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides, negligentesque rectores, qui multam saepe nutriunt pestilentiam dum necessariam dissimulant adhibere medicinam. Data pridie Kalendas Julii, Alipio et Ardaburae consulibus.
Dilectissimo fratri DORO, LEO episcopus.
Judicium quod de te sperabamus dolemus esse frustratum, quando ea te commisisse perspicimus quae omnem ecclesiasticae sanctionis regulam culpabili novitate foedarent, cum plenissime noveris, quanta sollicitudine per omnes Domini ecclesias paternorum velimus canonum praecepta servare, et hanc maxime curam ad sacerdotes universarum plebium pertinere, ut sanctarum constitutionum regulae nullis corrumpantur excessibus. Unde miramur te quem auctoritatum apostolicae Sedis observantissimum esse convenerat, tam negligenter, ac potius insolenter egisse, ut traditarum tibi legum non custos sed transgressor existeres. Libello etenim Pauli [Col. 0869C] presbyteri tui qui in subditis habentur, cognovimus apud te novo ambitu, foedoque colluvio presbyterii ordinem fuisse turbatum ita ut unius, festina, et immatura provectio quaedam eorum dejectio facta sit, quod aetas commendabat, et nulla culpa minuebat. Quod si ambietis intentio, aut imperita faventium studia id quod nunquam habuit consuetudo poscebant, ut incipiens emeritis, et novellus praeferretur antiquius, tuae fuerat industriae atque doctrinae, ut injuste petentium desideria rationabili auctoritate cohiberes, ne quem in sacerdotali propere provehebas honore ad injuriam eorum quibus sociebatur inciperet. Miror qui si fieret in illo non humilitatis virtus, sed elationis vitium roboraretur. Neque enim ignorabas dixisse Dominum, quod qui se humiliat, exaltabitur, [Col. 0869D] qui vero se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV, 11) . Eumdemque dixisse vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de honore majores esse. Utrumque enim inordinatum, utrumque praeposterum est, et omnis laborum fructus aufertur, omnis meritorum mensura vacuatur, si tantum quis has sequitur dignitates quantum adulationis obtinuit, ut cupiditas eminendi non solum superbientem minuat, sed etiam conviventem. Si vero, ut asseritur, primi secundique presbyteri circa Epicarpium sibimet praeponendum, tam huic assentatio fuit, ut illum cum sui dedecore poscerent honorari. Nec hoc quidem illis proprio se judicio dejicientibus tribui debuit, quod volebant, cui tam miserae voluntati te dignius fuerat obviare, [Col. 0870A] quam cedere. Deformis autem et ignava subjectio bene sibi conscius, et non irritam facientibus gratiam Dei praejudicare non potuit, ut primatus suos quocunque commercio in alterutrum transferentes subsequentium suorum minuerent dignitatem, et quia ultimum sibi anteposuerant caeteris praeminerent. Praedicti igitur presbyteri qui indignos se honoris sui ordine sunt professi licet privari etiam sacerdotio mererentur, tamen ut pro apostolicae sedis pietate parcatur, ultimi inter omnes ecclesiae presbyteros habeantur. Et ut judicii sui sententiam ferant, inferiores etiam illo erunt quem propria sententia sibimet praetulere, caeteris omnibus presbyteris in eo ordine permanentibus quem unicuique ordinationis suae tempus ascripsit. 215 Nec quisquam [Col. 0870B] praeter praedictos duos imminutae dignitatis patiatur injuriam, sed in eorum statum tantummodo hoc recurrat opprobrium quod novello et immature ordinato inferiores fieri elegere, ut illam evangelicam sententiam ad se sentiant pertinere, qua dicitur: «Quo judicio judicaveritis judicabitur de vobis, et qua mensura mensi fueritis, eadem remetietur vobis. (Matth. VII, 2) » Paulus vero presbyter ordinem suum de quo laudabili firmitate non cessit, obtineat. Nec ulterius aliquid in cujusquam praesumat injuriam, ita ut dilectio tua quam non immerito tota facti hujus pulsat invidia hoc saltem remedio curare se properet, ut sine dissimulatione haec quae decernimus tradantur effectui, ne si iterato ad nos imploratio justa confugerit, necesse sit severius commoveri cum his quae [Col. 0870C] male sunt facta correctis malimus reintegrare disciplinam quam augere vindictam. Exsecutionem vero praeceptionum nostrarum fratri et coepiscopo nostro Julio commisisse nos noveris, ut omnia illi quemadmodum constituimus roborentur. Data Idus Martii, Posthumiano viro clarissimo consule.
LEO universis episcopis per Siciliam constitutis.
Divinis praeceptis et apostolicis monitis incitamur, ut pro omnium ecclesiarum statu impigro vigilemus affectu, aut si quid usquam reprehensioni inveniatur obnoxium celeri sollicitudine, aut ab ignorantiae imperitia, aut a praesumptionis usurpatione revocemus. [Col. 0870D] Monente enim Dominicae vocis imperio, quo beatissimus apostolus Petrus trina repetitione mysticae sanctionis imbuitur, ut Christi oves qui Christum diligit pascat, ipsius sedis cui per abundantiam divinae gratiae praesumus reverentia cohortamur ut periculum desidiae quantum possumus declinemus, ne professio summi apostoli qui se amatorem Domini esse testatus est non inveniatur in nobis. Quia negligens toties commendatum gregem convincitur suum non amare pastorem. Cum ergo mihi de charitatis vestrae actibus fraterna actione sollicito certis indiciis innotuerit, vos in eo quod inter sacramenta Ecclesiae principale est, ab apostolicae institutionis consuetudine discrepare, ita ut baptismi sacramentum [Col. 0871A] numerosius in die Epiphaniae quam paschali tempore celebratis, miror vos vel praecessores vestros tam irrationabilem novitatem usurpare potuisse, ut confuso temporis utriusque mysterio nullam esse differentiam crederetis inter diem quo adoratus est Christus a magis, et diem quo resurrexit a mortuis. Quam culpam nullo modo potuissetis incidere si unde consecrationem honoris accipitis, inde legem totius observantiae sumeretis, et beati Petri apostoli sedes quae vobis sacerdotalis mater est dignitatis, esset ecclesiasticae magistrationis. A cujus vos regulis recessisse minus posset aequanimiter tolerari, si aliqua commonitionis nostrae pagina praecessisset. Nunc autem quia non desperatur correctio, mansuetudo servanda est. Et licet vix ferenda sit sacerdotalis excusatio [Col. 0871B] quae praetendat inscientiam, maluimus tamen et censuram necessariam temperare, et ratione vos apertissimae veritatis instruere. Semper quidem in aeterno consilio Dei mansit humani generis incommutabiliter praeordinata reparatio, sed ordo rerum per Jesum Christum Dominum nostrum temporaliter gerendarum incarnatione Verbi sumpsit exordium. Unde aliud tempus est quo annuntiante angelo beata Maria fecundandam se per Spiritum sanctum credidit et concepit, aliud quo salva integritate virginea puer editus, exsultante gaudio coelestium ministrorum pastoribus indicatur, aliud quo infans circumciditur, aliud quo hostia pro eo regularis offertur, aliud quo tres magi claritate novi sideris incitati in Bethlehem ab oriente perveniunt, et adoratum parvulum mystica [Col. 0871C] munerum oblatione venerantur. Nec idem sunt dies quibus impio Herodi ordinata divinitus in Aegyptum translatione subtractus est, vel quibus ab Aegypto in Galilaeam persecutore mortuo revocatus est. Inter has autem dispensationum varietates accedunt augmenta corporea, crescit Dominus, sicut evangelista testatur, profectibus aetatis et gratiae. Per dies Paschae in templum cum parentibus venit, et cum abesset societate, redeuntium sedens cum senioribus et inter admirantes magistros invenitur, rationemque remansionis suae reddens, qui est, inquit, quod me quaerebatis? Nesciebatis quod in his quae Patris mei sunt oportet me esse? Significans ejus se esse filium cujus esset et templum. Jam vero cum in annis majoribus apertius declarandus baptismum [Col. 0871D] praecursoris sui Joannis expetiit quid deitatis ejus remansit ambiguum quando Spiritus sanctus in columbae specie super eum descendit et mansit, audita de coelis Patris voce dicentis: «Tu es Filius meus dilectus, in te bene complacui?» (Marc. I, 11.) Quae omnia ideo quanta potuimus brevitate perstrinximus, ut notum sit dilectioni vestrae universos dies Christi innumeris consecratos fuisse virtutibus et in cunctis ejus actionibus sacramentorum mysteria coruscasse, sed aliter signis denuntiari, aliter rebus impleri, nec quaecunque numerantur in operibus Salvatoris, ad tempus pertinere baptismatis. Nam si etiam illa quae post beati Joannis lavacrum ab eo gesta cognovimus, sub indiscreto honore colamus, omnia tempora continuatis [Col. 0872A] erunt deputanda festis, quia omnia sunt plena miraculis. Verum quia spiritus sapientiae et intellectus, ita apostolos et totius Ecclesiae erudivit magistros, ut in Christiana observantia nihil inordinatum, nihil pateretur esse confusum, discernendae erant causae solemnitatum, et in omnibus constitutis Patrum principumque nostrorum rationabilis servanda discretio. Quia non aliter unus grex, et unus pastor sumus, nisi, quemadmodum Apostolus docet) idipsum dicamus omnes. Simus autem perfecti in eodem sensu, et in eadem scientia. Quamvis ergo et illa quae ad humilitatem, et quae ad gloriam pertinent Christi in unam percurrant eamdemque personam, totumque quidquid in illo, et virtutis divinae est, et infirmitatis humanae ad nostrae reparationis tendat [Col. 0872B] effectum, proprie tamen in morte crucifixi, et in resurrectione mortui potentia baptismatis novam creaturam condit ex veteri, ut renascentibus, et mors Christi operetur et vita, dicente beato apostolo Paulo: «An ignoratis quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Rom. VI, 3-5) .» Et caetera quae latius magister gentium ad commendandum sacramentum baptismatis deputavit, ut appareret ex hujus doctrinae spiritu regenerandis filiis hominum, et in Dei filiis adoptandis illum [Col. 0872C] diem esse, illud tempus electum, in quo per similitudinem mysterii ea quaerantur membris quae in ipso capite sunt gesta congruere, dum baptismatis regula mors intervenit interfectioni peccati, et sepulturam triduanam imitatur trina dimersio, et ab aquis lavatio insurgentis ad instar est de sepulcro. Ipsa igitur operis qualitas docet celebrandae generaliter gratiae eum esse legitimum diem, in quo orta est, et virtus muneris, et species actionis. Ad cujus rei confirmationem plurimum valet quod ipse Dominus Jesus Christus, postea quam resurrexit a mortuis, discipulis in quibus omnes ecclesiarum praesules docebantur, et formam et potestatem tradidit baptizandi, dicens: «Euntes ergo nunc docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti [Col. 0872D] (Matth. XXVIII, 19) .» De quo utique eos etiam ante passionem potuisset instruere, nisi propriae voluisset intelligi regenerationis gratiam ex sua resurrectione cepisse. Additur sane huic observantiae etiam Pentecostes ex adventu Spiritus sancti consecrata solemnitas, quae de paschalis festi pendet articulo, et cum ad alios dies alia festa pertineant, haec semper ad eumdem qui resurrectione Domini est insignis, occurrit, porrigens quodammodo auxiliantis gratiae manum, ut hi quos a die Paschae, aut molestia infirmitatis, aut longinquitas itineris, aut navigationis difficultas interclusit invitos, aut quibuslibet necessitatibus impeditos, desiderii sui effectum dono Spiritus sancti consequantur. Ipse enim unigenitus Dei [Col. 0873A] in fide credentium, et in virtute operum nullam inter se et Spiritum sanctum voluit esse distantiam, quia nulla est diversitas in natura, dicens: «Ego rogabo Patrem et alium Paracletum dabit vobis, ut vobiscum sit in aeternum, Spiritum veritatis (Joan. XIV, 16, 17) ;» et iterum: «Paracletus autem Spiritus quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret universa quaecunque dixi vobis (Ibid.) ;» et iterum: «Cum venerit ille Spiritus veritatis, ille diriget vos in omnem veritatem (Joan. XVI, 13) .» Cum itaque veritas Christus est, et spiritus veritatis Spiritus sanctus, nomenque Paracleti utrique proprium, non dissimile est festum ubi unum est sacramentum. Hoc autem nos non ex nostra persuasione defendere, sed ex apostolica auctoritate [Col. 0873B] servare, satis idoneo probamus exemplo sequentes beatum apostolum Petrum qui in eo die quo omnem credentium numerum promissus Spiritus sancti replevit adventus trium millium populum sua praedicatione conversum, lavacro baptismatis consecravit, quod sancta Scriptura quae apostolorum actus continet, fideli historia docet, dicens: «His auditis compuncti sunt corde, et dixere ad Petrum, et ad reliquos apostolos, quid faciemus viri fratres? Petrus vero ait ad illos, poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque in nomine Jesu Christi in remedium peccatorum, et accipietis donum Spiritus sancti; vobis enim repromissio est, et filiis vestris, et omnibus qui longe sunt quoscunque advocaverit Dominus Deus noster. Aliis etiam verbis testificatus [Col. 0873C] exhortabatur eos, dicens: Salvamini a generatione ista prava. Qui ergo receperunt sermonem ejus baptizati sunt, et appositae sunt in illa die animae circiter tria millia (Act. II, 37-41) .» Unde quia manifestissime patet baptizandis in Ecclesia electis haec duo tempora, de quibus locuti sumus, esse legitima, dilectionem vestram monemus, ut nullos alios dies huic observantiae misceatis. Quia et si sunt alio quoque festa quibus multa in honorem Dei reverentia debeatur, principalis tamen et maximi sacramenti custodienda nobis mysticae rationis exceptio, non interdicta licentia qua in baptismo tribuendo quolibet tempore periclitantibus subvenitur. Ita enim ad has duas festivitates connexas sibimet atque cognatas incolumium, et in pacis securitate degentium libera [Col. 0873D] vota differimus, ut in mortis periculo, in obsidionis discrimine, in persecutionis angustiis, in timore naufragii, nullo tempore hoc verae salutis remedium cuiquam denegemus. Si quis autem Epiphaniae festivitatem quae in suo ordine debito honore veneranda est ob hoc aestimat privilegium habere baptismatis, quia hoc quidam dicunt quod in eadem die ad baptismum Dominus sancti Joannis accesserit, sciat illius baptismi aliam gratiam, aliam fuisse rationem, nec ad eamdem pertinuisse virtutem, qua per Spiritum sanctum renascuntur, de quibus dicitur: «Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) .» Dominus enim nullius indigens remissione peccati, nec quaerens [Col. 0874A] remedium renascendi, sic voluit baptizari, sicut voluit circumcidi, hostiamque pro se mundationis offerri, ut «qui factus erat ex muliere (sicut Apostolus ait) fieret sub lege (Gal. IV, 4) ;» «quam non venerat solvere, sed adimplere (Matth. V, 17) ,» et implendo finire, sicut beatus Apostolus praedicat, dicens: «Finis autem legis Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X, 4) .» Baptismi autem sui in se condidit sacramentum, quia in omnibus primatum tenens se docuit esse principium. Et nunc regenerationis 216 rationis potentiam sanxit, quando de latere ipsius fluxerunt sanguis redemptionis, et aqua baptismatis. Sicut ergo Vetus Testamentum testificatio fuit Novi, et lex per Moysen data est, gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est, sic diversa [Col. 0874B] sacrificia unam hostiam praeformare et multorum agnorum occisio illius immolatione finita est, de quo dicitur: «Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) .» Sic et Joannes, non Christus, sed Christi praevius; non sponsus, sed sponsi amicus, fuit adeo fidelis, et non sua quaerens, sed quae Jesu Christi, ut se profiteretur ad solvenda calceamenta pedum ejus indignum, quoniam ipse quidem baptizaret in aqua in poenitentiam, ille baptizaturus esset in Spiritu sancto et igni, qui duplici potestate et vitam redderet, et peccata consumeret. His itaque, fratres, tot tantisque existentibus documentis, quibus omni ambiguitate submota evidenter agnoscitis, in baptizandis electis qui secundum apostolicam regulam et exorcismis scrutandi, et jejuniis [Col. 0874C] sanctificandi, et frequentibus sunt praedicationibus imbuendi, duo tantum tempora, id est Pascha et Pentecosten, esse servanda. Hoc vestrae indicimus charitati, ut apostolicis institutis nullo ulterius recedatis excessu. Quia multum post haec esse non poterit, si quisquam apostolicas regulas in aliquo crediderit negligendas. Quare illud primitus pro custodia concordissimae unitatis exigimus, ut quia saluberrime a sanctis Patribus constitutum est binos in annis episcoporum debere esse conventus, terni semper ex vobis ad diem tertium Kalendarum Octobrium Romam fraterno concilio sociandi occurrant, et indissimulanter a vobis haec consuetudo servetur. Quoniam adjuvante gratia Dei facilius poterit provideri, ut in ecclesiis Christi nulla scandala, nulli nascantur errores, cum [Col. 0874D] coram beatissimo apostolo Petro semper in communione tractatum fuerit, ut omnia instituta canonumque decreta apud omnes Domini sacerdotes inviolata permaneant. Haec autem quae vobis inspirante Domino insinuanda credidimus, per fratres et coepiscopos nostros Bachillum atque Paschasium ad vestram volumus notitiam pervenire. Quibus referentibus agnoscamus quam reverenter a vobis apostolicae sedis instituta serventur.
LEO universis episcopis per Italiae provincias constitutis in Domino salutem.
In consortium vos nostrae sollicitudinis, dilectissimi [Col. 0875A] fratres, advocamus, ut vigilantia pastorali, ne quid diabolicae licere possit astutiae, commissis vobis gregibus diligentius consulatis, ne is qui Domini misericordia revelante per nostram curam a nostris ovibus morbus abjicitur, necdum vobis praemonitis et adhuc quid agatur ignaris, per vestras se dispergat ecclesias, et suarum furtim cuniculos inveniat latebrarum, ut quod a nobis in urbe exstinguitur, tenebrosis apud vos radicibus seminetur. Plurimos impietatis Manichaeae sequaces doctores in urbe investigatio nostra reperit, vigilantia divulgavit, auctoritas et censura coercuit, quos potuimus emendare, correximus, et ut damnarent Manichaeum cum praedicationibus et discipulis suis, publica in ecclesia confessione et manus suae subscriptione compulimus, [Col. 0875B] et ita de voragine impietatis suae confessos poenitentiam concedendo levavimus. Aliquanti vero qui ita se demerserant, ut nullum his auxiliantis posset auxilium subvenire subditi legibus secundum Christianorum principum constituta, ne sanctum gregem sua contagione polluerent per publicos judices perpetuo sunt exsilio relegati. Et omnia quae tam in Scripturis quam in occultis traditionibus suis habent profana vel turpia, ut nosset populus quid refugeret aut vitaret, oculis Christianae plebis certa manifestatione probavimus, adeo ut ipse qui eorum dicebatur episcopus a nobis tentus proderet flagitiosa in suis mysteriis quae teneret, sicut gestorum vos series potest edocere, ad instructionem enim vestram etiam ista direximus, quibus lectis, [Col. 0875C] omnia quae a nobis deprehensa sunt, nosse poteritis. Et quia aliquantos de his quos ne absolverentur, arctior reatus involverat, cognovimus aufugisse, hanc ad dilectionem vestram epistolam misimus per acolythum nostrum, ut effecta certior sanctitas vestra sollicitius agere dignetur et cautius, nec ubi Manichaeae perversitatis homines plebes vestras facultatem laedendi et hujus sacrilegii possint invenire doctores. Aliter enim nobis commissos regere non possumus, nisi hos qui sunt perditores et perditi zelo fidei Dominicae persequamur, et a sanis mentibus, ne pestis latius divulgetur severitate qua possumus abscindamus. Unde hortor dilectionem vestram, obtestor et moneo, ut quam debetis et potestis sollicitudine vigiletis ad investigandos eos, nec ubi [Col. 0875D] occultandi se reperiant facultatem. Ut enim habebit adeo ingens remunerationis praemium qui diligentius quod ad salutem commissae sibi plebis proficiat fuerit exsecutus, ita ante tribunal Domini de reatu negligentiae se non poterit excusare quicunque plebem suam contra sacrilegae persuasionis auctores noluerit custodire. Data tertio Kalendas Februarii, Theodosio XVIII et Aluino viris clarissimis consulibus.
LEO NEONIAE episcopo Ravennati de his qui redeuntes de captivitate, incertum habent utrum ante captivitatem baptisma consecuti sunt.
Frequenter quidem in diversarum ambiguo quaestionum [Col. 0876A] titubantia fratrum corda spiritu Dei instituente solidavimus, responsionis formam vel ex sanctarum Scripturarum disciplinis, vel ex Patrum regulis colligentes. Sed nuper in synodo novum et inauditum antea genus consultationis exortum est. Nam quorumdam fratrum suggestione comperimus aliquos captivorum ad sedes suas libertatemque redeuntes, qui scilicet in captivitatem illa aetate pervenerint quae nullius rei firmam potuerit habere notitiam, remedium quidem implorare baptismi. Sed utrum ejusdem remedii ante sacramenta perceperint, infantiae inscientia non posse reminisci, et ideo sub hoc latentis recordationis incerto animas suas in discrimen adduci dum sub specie cautionis negatur his gratia, quae ideo non [Col. 0876B] impenditur, quia putatur impensa. Cum itaque tribuere talibus Dominici sacramenta mysterii non immerito quorumdam fratrum formido dubitaret, in synodali, ut diximus, coetu formam hujuscemodi consultationis accepimus. Quam diligentius discuti, et pro uniuscujusque sensu sollicita voluimus ratione tractari, quod ad veritatem adhibita cogitatione multorum certius pervenire possemus. Eadem ergo quae in sensum nostrum divina inspiratione venere, frequens etiam fratrum firmavit assensio. Inprimis itaque providere debemus, ne dum speciem quamdam cautionis tenemus, damnum regenerandarum incidamus animarum. Quis enim ita sit suspicationibus suis deditus, ut verum esse definiat, quod omni manifestatione cessante ex opinione [Col. 0876C] ambigua suspicatur? Cum itaque baptizatum se, nec ille recordetur qui regenerationis est cupidus, nec alter attestari de eo possit, quod nesciat, consecratum nihil est in quo peccatum possit obrepere, cum in hac parte conscientiae suae nec ille reus sit qui consecratur, nec ille qui consecrat. Scimus quidem inexpiabile esse facinus, quoties juxta haereticorum damnata a sanctis Patribus instituta cogitur aliquis lavacrum quod regenerandis semel tributum est, bis subire apostolica reclamante doctrina, quae nobis unam praedicat in trinitate deitatem, unam in fide confessionem, unum in baptismate sacramentum. Sed in hoc nihil simile formidatur, quoniam non potest in iterationis crimen devenire, quod factum esse omnino nescitur. Atque ideo quoties [Col. 0876D] persona talis inciderit, sollicita primum examinatione discutite, et longo tempore, nisi forte supremus finis immineat, indagate, utrum nemo sit penitus quid testimonio suo jurare possit ignorantiam nescientis. Et cum constiterit hunc qui baptismatis indiget sacramento, sola inaniter suspicione prohiberi accedat intrepidus ad consequendam gratiam, cujus in se nullum scit esse vestigium. Nec veneramur huic salutis januam aperire, quam nunquam docetur ingressus, quod si ab haereticis baptizatum quempiam fuisse constiterit, erga hunc nullatenus sacramentum regenerationis iteretur, sed hoc tantum quod ibi defuit, conferatur, ut per episcopalem manus impositionem [Col. 0877A] virtutem sancti Spiritus consequatur. Quam rem, frater charissime, ideo generaliter ad omnium vestrum volumus pervenire notitiam, ne dum plus justo metuitur misericordia Dei salvari cupientibus denegetur. Data nono Kalendas Novembris, consulatu Martiani Augusti.
LEO universis episcopis per Africam constitutis in Domino salutem.
Cum in ordinationibus sacerdotum quaedam apud vos illicite usurpata crebrior fama narraret, ratio pietatis exegit, ut pro sollicitudine quam universae Ecclesiae ex divina institutione dependimus, rerum fidem studeremus agnoscere, vicem curae nostrae proficiscenti a nobis fratri et consacerdoti nostro [Col. 0877B] Potentio injungentes, qui secundum scripta quae per ipsum ad vos direximus de episcopis, quorum culpabilis ferebatur electio, quod veritas haberet inquireret, nobisque omnia fideliter indicaret. Unde quia idem plenissime notitiae nostrae cuncta reseravit, et sub quibus qualibusque rectoribus quaedam Christi plebes in partibus provinciae Caesariensis habeatur, sincera nobis relatione patefecit, necessarium fuit ut dolorem cordis nostri quo pro Dominicorum gregum periculis aestuamus, datis ad vos litteris promeremus. Mirantes tantum apud vos per occasionem temporis impacati aut ambientium praesumptionem, aut tumultum valuisse popularem, ut indignis quibusque, et longe extra sacerdotale meritum constitutis pastorale fastigium, et gubernatio [Col. 0877C] Ecclesiae crederetur. Non est hoc consulere populis, sed nocere, nec praestare regimen, sed augere discrimen. Integritas enim praesidentium salus est subditorum et ubi est incolumitas obedientiae, ibi sana est forma doctrinae. Principatus autem quem aut seditio extorsit, aut ambitus occupavit, etiam si moribus atque actibus non offendit, ipsius tamen initii sui est perniciosus exemplo, et difficile est, ut bono peragantur exitu, quae malo sunt inchoata principio. Quod si in quibuslibet Ecclesiae gradibus providenter scienterque curandum est, ut in Domini domo nihil sit inordinatum, nihilque praeposterum quanto magis elaborandum est, ut in electione ejus qui super omnes gradus constituitur, non erretur? Nam totius familiae Domini status et [Col. 0877D] ordo nutabit, si quod sequitur in corpore non inveniatur in capite. Ubi est beati Pauli apostoli per spiritum Dei emissa praeceptio, qua in persona Timothei omnium sacerdotum Christi numerus eruditur, et perinde unicuique nostrum dicitur: «Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis?» (I Tim. V, 22.) Quid est cito manus imponere, nisi ante aetatem maturitatis, ante tempus examinis, ante meritum laboris, ante experientiam disciplinae, sacerdotalem honorem tribuere non probatis? et quid est communicare peccatis alienis, nisi talem effici ordinantem qualis ille est qui non meruit ordinari? Sicut enim boni operis sibi comparat fructum, qui rectum sectatur [Col. 0878A] in eligendo sacerdote judicium, ita gravi semetipsum afficit damno, qui ad suae dignitatis collegium sublimat indignum. 217 Non enim in cujusquam persona praetermittendum est quod institutis generalibus continetur, nec putandus est honor ille legitimus qui fuerit de praevaricatione collatus, dicente enim Apostolo: Ut inter electionis regulas, is episcopus ordinetur, quem «unius uxoris virum (I Tim. III, 2) » fuisse, aut esse constiterit. Tam sacra semper habita est ista praeceptio, ut etiam de muliere sacerdotis eligendi eadem intelligatur servanda conditio, ne forte illa priusquam in matrimonium ejus veniret qui aliam non habuisset uxorem, alterius viri esset experta conjugium. Quis ergo dissimulare audeat quod in tanti sacramenti perpetratur injuriam? [Col. 0878B] Cum huic magno venerandoque mysterio ne legis quidem statuta defuerint, quibus evidenter est definitum, ut virginem sacerdos accipiat et alterius torum nesciat conjugis quae uxor est futura pontificis? Jam tunc enim in sacerdotibus figurabatur Christi et Ecclesiae spirituale conjugium, ut quoniam vir caput est mulieris, discat sponsa Verbi non alium virum nosse Christum, qui eam unam quam legit, unam diligit, et aliam praeter ipsam suo consortio non adjungit. Si ergo etiam in Veteri Testamento haec sacerdotalium conjugiorum forma servata est, quanto magis sub revelata jam gratia constituti apostolicis debemus servire praeceptis, ut quomodolibet quis bonis moribus praeditus, et sanctis operibus inveniatur ornatus, nequaquam tamen vel [Col. 0878C] ad diaconii gradum, vel ad presbyterii honorem, vel ad episcopatus culmen ascendat, si aut ipsum non unius uxoris virum, aut uxorem ejus non unius viri fuisse claruerit, monente vero Apostolo atque dicente: «Et hi aut probentur primum, et sic ministrent (I Tim. III, 10) .»
Quid aliud intelligendum putemus, nisi ut in his provectionibus non solum matrimoniorum privilegia, sed etiam laborum merita cogitemus, ne aut a baptismo rudibus, aut a saeculari actu repente conversis officium pastorale credatur, cum omnis gradus militiae Christianae de incrementis profectuum debeat aestimari, an possint cuiquam majora committi? Merito sanctorum Patrum venerabiles sanctiones cum de sacerdotum electione loquerentur [Col. 0878D] eos demum idoneos sacris administrationibus censuere, quorum omnis aetas a puerilibus exordiis usque ad provectiores annos per disciplinae ecclesiasticae stipendia cucurrisset, ut unicuique testimonium prior vita praeberet, nec posset de ejus provectione dubitari, cui pro laboribus multis, pro moribus castis, pro actibus strenuis celsioris loci praemium deberetur. Si enim ad honorem mundi sine suffragio temporis, sine merito laboris indignum est pervenire, et notari ambitus solent, quos probitatis documenta non adjuvant, quam diligens, et quam prudens habenda est dispensatio divinorum munerum, et coelestium dignitatum, ne in aliquo apostolica, et canonica decreta violentur, et his [Col. 0879A] Ecclesia Domini regenda credatur qui legitimarum institutionum nescii, et totius humilitatis ignari non ab infimis sumere incrementum, sed a summis volunt habere principium? cum valde iniquum sit et absurdum ut imperiti magistris, novi antiquis, et rudes praeferantur emeritis. «In domo quidem magna necesse est, sicut Apostolus ait, vasa diversa sint, quaedam aurea, argentea, quaedam vero lignea et fictilia (II Tim. II, 20) ,» sed horum ministerium pro materiae qualitate discernitur, nec qui est pretiosorum, idem usus est vilium. Nam inordinata sunt omnia si fictilia aureis, et lignea praeferantur argenteis. Sicut autem in ligneis et fictilibus eorum omnium species figuratur, qui nullis adhuc virtutibus nitent, ita in aureis et argenteis, hi sine dubio [Col. 0879B] declarantur, qui per longum eruditionis ignem, et per fornacem diuturni laboris excocti, aurum probatum et argentum purum esse meruere. Quibus si merces pro devotione non redditur, omnis ecclesiastica disciplina resolvitur, omnis ordo turbatur, dum in Ecclesia, qui nullum subiere ministerium perverso eligentium judicio debitum obtinent principatum. Cum ergo inter vos tantum valuerint, aut studia popularium, aut ambitus superborum, ut non solum laicos, sed etiam secundarum uxorum viros, aut viduarum maritos ad officium cognoscamus pastorale provectos, nonne aptissime exigunt causae, ut ecclesiae in quibus ista commissa sunt, judicio severiore purgentur, et non solum in tales praesules, sed etiam in ordinatores eorum ultio competens proferatur? [Col. 0879C] Sed circumstant nos hinc mansuetudo clementiae, hinc censura justitiae? Et quia «universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) ,» cogimur secundum sedis apostolicae pietatem, ita nostram temperare sententiam, ut trutinato pondere delictorum, quae constat non unius esse mensurae quaedam definiamus utcunque toleranda, quaedam vero penitus amputanda. Eos enim qui vel secundas nuptias inierunt, vel viduarum se conjugio sociarunt, nec apostolica nec legalis auctoritas sacerdotum obtinere permittit, et multo magis illum, si fuerit vestro judicio confutatus, qui, sicut ad nos relatum est, duarum simul est maritus uxorum, vel illum qui a prima uxore dimissus, alteram duxisse perhibetur. Caeteros vero quorum provectio hoc [Col. 0879D] tantum reprehensionis incurrit, quod ex laicis ad officium episcopale delecti sunt, neque ex hoc quod uxores habeant, possunt esse culpabiles, susceptum sacerdotium tenere permittimus, non praejudicantes apostolicae sedis statutis, nec praecessorum nostrorum nostrisque decretis quibus salubriter statutum est, ne primum vel secundum, aut tertium in ecclesia gradum quisquam laicorum quibuslibet suffragiis fultus ascendat, priusquam ad hoc meritum per legitima augmenta perveniat, quod enim utrumque patimur esse veniale multum postmodum esse non poterit, si quisquam omnino id quod interdicimus usurpare praesumpserit, quia remissio peccati non dat licentiam delinquendi, nec quod potuit aliqua [Col. 0880A] ratione concedi, fas erit amplius impune committi. Donatum autem Salicinensem ex Novatiano cum sua (ut comperimus) plebe conversum, ita Dominico volumus gregi praesidere, ut libellum fidei suae ad nos meminerit dirigendum, quod et Novatiani dogmatis damnet errorem et plenissime confiteatur catholicam veritatem. Maximum quoque ex laico licet reprehensibiliter ordinatum, tamen si Donatista jam non est, et a spiritu schismaticae pravitatis alienus, ab episcopali quam quoquomodo adeptus est non repellamus dignitate, ita ut et ipse libello ad nos edito catholicum se esse manifestet. De Aggaro et Tyberiano, quorum a caeteris qui ex laicis ordinati sunt in hoc causa diversa est, quod eorum ordinationi atroces tumultus, et saevae seditiones memorantur [Col. 0880B] esse famulatae, vestro judicio cuncta commisimus, ut relata habiti apud vos examinis fide quid de supradictis statuendum sit, scire possimus. Ille autem famulae Dei quae integritatem pudoris oppressione barbarica perdidere, laudabiliores erunt in humilitate ac verecundia si se incontaminatis non audeant comparare virginibus. Quamvis enim omne peccatum ex voluntate nascatur, et potuerit corruptione carnis mens invita non pollui, minus tamen eisdem oberit, si quod potuerint animo non amittere doleant se vel corpore perdidisse. Cum itaque de omnibus fere quae fratris nostri Potentii relatio continebat plenissime dilectionem vestram per David fratrem et coepiscopum nostrum, qui et sacerdotii merito nobis est probatus, et moribus videatis instructam. [Col. 0880C] Superest, fratres, ut concordi obedientia salubres suscipiatis hortatus, et nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes divinis et apostolicis constitutionibus pareatis, et in nullo patiamini pia canonum decreta violari. Quae enim nunc certarum remisimus consideratione causarum, antiquis deinceps custodienda sunt regulis, ne quod ad tempus pia lenitate concessimus, justa post haec ultione plectamus.
Cum in Dei nomine in Romana Ecclesia synodum episcoporum sive caeterorum consacerdotum Christique fidelium coadunatum habuissemus, et de ordinationibus [Col. 0880D] illicitis, super quibus crebrior ad nos illarum partium commeantium sermo pervenerat, atque de aliis necessitatibus ecclesiasticis negotiis tractantes, sacrosque canones relegentes solerter egissemus, a multis lacrymabili vultu relatum est nobis, quod quidam Germaniarum ac Galliarum urbium episcopi frequenter coepiscopos, qui juxta canones Neocaesarienses, sive secundum aliorum decreta Patrum iidem sunt qui et presbyteri vel presbyteros destinarent, qui absente pontifice altaria erigerent, basilicasque consecrarent. Quod quidem non est mirum id praecepisse viros ecclesiasticae disciplinae ignaros quod est canonicae regulae contrarium, et statim a saeculari militia in sacerdotale [Col. 0881A] ministerium delegatos atque promotos. Ergo ne ultra talis a vobis licentia usurpetur communi sententia, statuendum oportuit scientes quia, sicut coepiscopo vel presbytero illicita consecratio est altaris, ita et constitutio. In divinis enim litteris praecipiente Domino, solus Moyses in tabernaculo Dei erexit altare, solus ipse unxit, qui utique summus sacerdos Dei erat, sicut scriptum est de eo: «Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus (Psal. XCVIII, 6) .» Ideoque id quod tantum facere principibus sacerdotum jussum est, quorum typum Moyses et Aaron tenuerunt, omnino decretum est ut coepiscopi vel presbyteri qui filiorum Aaron gestant figuram arripere non praesumant. Nam quamvis cum episcopis plurima illis ministeriorum communis sit dispensatio, quadam [Col. 0881B] tamen auctoritate veteris legis, quaedam novae etiam ecclesiasticis regulis sibi prohibita noverint, sicut presbyterorum et diaconorum, aut virginum consecratio, sicut constitutio altaris ac benedictio vel unctio. Siquidem nec erigere eis altaria, nec ecclesias vel altaria consecrare licet, nec per impositiones manuum fidelibus baptizandis vel conversis, vel ex haeresi paracletum Spiritum sanctum tradere, nec chrisma conficere, nec chrismate baptizatorum frontes signare, nec publice quidem in missa quemquam poenitentem reconciliare, nec formatas cuilibet epistolas mittere. Haec enim omnia illicita sunt coepiscopis, qui ad exemplum et formam septuaginta discipulorum esse noscuntur, vel presbyteris qui eamdem gestant figuram. Quoniam quanquam [Col. 0881C] consecrationem habeant, pontificatus tamen apicem non habent. Quae omnia solis debere summis pontificibus auctoritate canonum praecipitur, ut per hoc et discretio graduum, et dignitatis fastigium summi pontificis demonstretur. Sed neque coram episcopo licet presbyteris in baptisterium introire, nec praesente antistite infantem tingere, aut signare, nec poenitentem sine praeceptione episcopi sui reconciliare, nec eo praesente, nisi illo jubente sacramentum corporis et sanguinis Christi conficere, nec eo coram posito populum docere, vel benedicere aut salutare, nec plebem utique exhortari, in eos specialius et propensius commovendi qui in episcopis ordinandis sanctorum Patrum statuta neglexerint, et quos refutare debuerant, consecrarint. Unde si qui episcopi [Col. 0881D] talem consecraverint sacerdotem, qualem non liceat, etiamsi aliquo modo damnum proprii honoris evaserint, ordinationis tamen jus ulterius non habebunt, nec ei sacramento interesse, quod neglecto divino judicio immerito praestitere. Illud sane quod ad sacerdotalem pertinet dignitatem, inter omnia volumus canonum statuta servari. Cum ubi minores sunt plebes, minoresque conventus, presbyterorum cura sufficiat. Episcopalia autem gubernacula non nisi majoribus populis, et frequentioribus civitatibus oporteat praesidere, ne quod sanctorum Patrum divinitus inspirata decreta vetuere vinculis, et possessionibus vel obscuris et solitariis municipiis tribuatur sacerdotale fastigium, et 218 honor cui [Col. 0882A] debent excellentiora committi, ipse sui numerositate vilescat. Quod nunc in sua dioecesi restitutus episcopus factum esse causatus est, et rationabiliter postulavit, ut episcopi eorum locorum, in quibus non debuerant ordinari humana conditione decesserint, loca ipsa ad jus ejus antistitis redigantur. Cujus ante fuerant ante priora. Et inutile est ut sacerdotalis dignitas inconsiderata ordinantis facilitate et superflua multiplicatione minuatur. De his autem quae in sacro virginitatis proposito constitutae barbaricam pertulere violentiam, et integritatem pudoris, non animo, sed corpore perdidere, ea nobis servanda videtur moderatio, ut neque in viduarum dejiciantur gradum, nec in sacrarum et perseverantium virginum numero censeantur. Quibus si in [Col. 0882B] omnibus virginalibus perseverant et castimoniae soliditatem mente custodiunt sacramentorum non est neganda communio, quia injustum est eas in eo argui, vel notari, quod non voluntas admisit, sed vis hostilis eripuit. Causam quoque Lupicini episcopi illic jubemus audiri. Cui multum et saepius postulanti communionem hac ratione reddidimus, quoniam ad nostrum judicium provocasset immerito eum pendente negotio a communione videbamus fuisse suspensum. Adjectum etiam illud est quod huic temere superordinatus esse cognoscitur, qui non debuit ordinari antequam Lupicinus in praesenti positus, aut confutatus, aut certe confessus, justae posset subjacere sententiae, ut vacantem locum, quemadmodum disciplina ecclesiastica exigit, is qui [Col. 0882C] consecrabatur, exciperet. Sive vero aliae emerserint causae quae ad statum ecclesiarum, et ad concordiam pertineant sacerdotum, illic sub timore Domini volumus ventulentur, et de componendis atque compositis omnibus ad nos relatio plena mittatur, ut ea quae juxta ecclesiasticum morem juste et rationabiliter fuerint definita, mea quoque sententia roborentur. Data quarto Idus Augusti.
LEO dilectissimis fratribus universis episcopis per Viennensem provinciam constitutis.
Divinae cultum religionis, quem in omnes gentes, omnesque nationes Dei voluit gratia coruscare, ita Dominus noster Jesus Christus humani generis [Col. 0882D] Salvator instituit, ut veritas quae antea legis et prophetarum praeconio continebatur, per apostolicam tubam in salutem in universitatis exiret, sicut scriptum est: «In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 3) .» Sed hujus muneris sacramentum ita Dominus ad omnium apostolorum officium pertinere voluit, ut in beatissimo Petro apostolorum omnium summo principaliter collocaret, ut ab ipso quasi quodam capite dona sua velut in corpus omne diffunderet, ut exsortem se mysterii intelligeret esse divini, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere. Hunc enim in consortium individuae unitatis assumptum id quod ipse erat, voluit dominari, dicendo: [Col. 0883A] «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ,» ut aeterni aedificatio templi mirabili munere gratiae Dei in Petri soliditate consisteret. Hac Ecclesiam suam firmitate corroborans ut illam, nec humana temeritas posset appetere, nec portae contra illam inferi praevalerent. Verum hanc petrae istius sacratissimam firmitatem, Deo, ut diximus, aedificante, constructam nimis impia vult praesumptione violare quisquis ejus potestatem tentat infringere, favendo cupiditatibus suis, et id quod accepit a veteribus non sequendo, cum nulli se subditum legi, nullis institutionis Dominicae credit regulis contineri, a vestro nostroque per novae usurpationis ambitum more desciscens, praesumendo illicita, et quae custodire debuit negligendo. Verum [Col. 0883B] haec nos Deo, ut credimus, aspirante servata circa vos nostrae charitatis gratia quam sanctitati vestrae apostolica semper sedes, ut meministis impendit, nitimur consilio maturiore corrigere, et vestrarum Ecclesiarum statum communicato vobiscum labore componere, non nova instituentes, sed vetera renovantes, ut in status consuetudine quae nobis a nostris Patribus est tradita perduremus, et de nostro per boni operis ministerium, remotis perturbationum scandalis, placeamus. Nobiscum itaque vestra fraternitas recognoscat apostolicam sedem pro sui reverentia a vestrae etiam provinciae sacerdotibus innumeris relationibus esse consultam, et pro diversarum, quemadmodum vetus consuetudo poscebat, appellatione causarum, aut retractata aut confirmata [Col. 0883C] fuisse judicia, adeo ut servata unitate spiritus in vinculo pacis commeantibus, hinc inde litteris quo sanctae agebatur perpetuae proficeret charitati. Quam sollicitudo nostra non sua quaerens, sed quae sunt Christi, dignitatem divinitus datam, nec ecclesiis nec ecclesiarum sacerdotibus arrogabat. Sed hunc tramitem semper inter majores nostros et benetentum et salubriter constitutum, Hilarius ecclesiarum statum et concordiam sacerdotum novis praesumptionibus turbaturus excessit, iterum suae vos cupientes subdere potestati, ut se beato apostolo Petro non patiatur esse subjectum, ordinationes sibi omnium per Gallias ecclesiarum vindicans, et debitam metropolitanis sacerdotibus in suum jus transferens dignitatem, ipsius quoque beatissimi [Col. 0883D] Petri reverentiam verbis arrogantioribus minuendo, cui cum prae caeteris solvendi, et ligandi tradita sit potestas, pascendarum tamen ovium cura specialis mandata est. Cui quisquis principatum aestimat denegandum, illius quidem nullo modo potest minuere dignitatem, sed inflatus spiritu superbiae suae semetipsum in inferna demergit. Quae igitur apud nos in causa Celedonii episcopi gesta confecta sint et quae Hilarius dixerit dum cum eodem praesente supradicto episcopo audiretur, inditus chartis rerum ordo demonstrat. Ubi postquam Hilarius rationabile quod in sanctorum concilio sacerdotum posset respondere non habuit, ad ea se occulta cordis ipsius transtulerunt, quae nullus laicorum dicere, [Col. 0884A] nullus sacerdotum posset audire. Doluimus, fateor, fratres, et hunc ejus meritis timorem medelis patientiae nostrae curare tentavimus. Nolebamus enim ea illi exacerbare vulnera quae suae animae insolentibus subinde sermonibus infligebat, et quem susceperamus ut fratrem, delinire magis ipsum, quamvis ipse suis responsionibus invitaret, quam contristare interlocutionibus nitebamur. Absolutus est Celedonius episcopus, quoniam se injuste sacerdotio fuisse dejectum manifeste testium responsione ipso etiam praesente monstraverat, ita ut quod Hilarius nobiscum residens posset opponere non haberet. Remotum est ergo judicium quod prolatum in hac sententia legebatur, quo tanquam viduae maritus sacerdotium tenere non posset. Quod nos quidem servantes [Col. 0884B] legalia constituta sollicitius voluimus custodiri non solum circa sacerdotes, sed circa clericos quoque minoris officii, ne ad sacram militiam hi permittantur accedere, quibus sit tale conjugium, vel contra apostolicam disciplinam non unius tantum uxoris viri fuisse monstrentur. Sed sicut eos quod factum suum non potest excusare, aut non admittendos, aut si fuerint decernimus removendos, ita quibus hoc falsum objicit, ab ea necesse est examinatione purgemus, et suum officium perdere non sinamus. Mansisset namque in illum prolata sententia, si objectorum veritas exstitisset. Redditus itaque est ecclesiae suae, et huic quam amittere non debuit dignitati coepiscopus noster Celedonius, sicut gestorum series et post decursam cognitionem sententia [Col. 0884C] quae a nobis est prolata testatur. Huic negotio sic finito fratris et coepiscopi nostri projecti querela successit. Cujus ad nos litterae lacrymabiles et dolendae desuper ordinato sibi episcopo sunt directae. Epistola quoque ingesta est civium ipsius et numerosa subscriptione singulorum firmata invidiosissimis contra Hilarium plena querimoniis, quo projecto episcopo suo aegrotare liberum non fuisset, ejusque sacerdotium in alium praeter suam notitiam esse translatum, et tam qui in vacuam possessionem ab Hilario perversore haeredem viventis inductum. Quid hic fraternitas vestra sentiat cuperemus audire, quanquam de vestris animis nostra non debeat sententia dubitare, cum fratrem in lectulo constitutum, non tam infirmitate corporis aggravari, [Col. 0884D] quam alio videatis dolore torqueri, quae spes illi de vita relinquitur, cui de sacerdotio suo, dum illi aliter substituitur, irrogatur desperatio? Apparet ergo quam mitis sit corde Hilarius, qui obesse praesumptioni suae fraternae mortis credidit tarditatem. Quantum enim in se fuit, illi subtraxit lucem, abstulit vitam, quae hunc dolorem in locum ejus, alterum subrogando, ne ad salutem illi recursus esset, injecit. Esto ut brevis fratri evenerit humanae conditionis consueta migratio, quid sibi Hilarius quaerit in aliena provincia, et id quod nullus decessorum ipsius aut Patroclus habuerit cur usurpat, cum et ipsum quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, postmodum sit sententia [Col. 0885A] meliore sublatum? Exspectaretur certe vota civium, testimonia populorum, quaereretur honoratorum arbitrium, electio clericorum, qui in sacerdotum solent ordinationibus ab his quae norunt Patrum regulas custodiri, ut apostolicae auctoritatis norma in omnibus servaretur, quae praecipit ut sacerdos ecclesiae praefuturus non solum attestatione fidelium, sed etiam eorum qui foris sunt testimonio, muniatur neque ullius scandali relinquatur occasio, cum per pacem et Deo placitam concordiam consonis omnium studiis, qui doctor pacis futurus est, ordinatur. Sed insperatus nescientibus supervenit et improvisus abscessit, cursu, ut didicimus, celeri, itinera multa conficiens, et per longinquas provincias tanta immaturitate discurrens ut videatur gloriam [Col. 0885B] de scurrili velocitate potius quam sacerdotali moderatione captasse. Haec enim directarum ad nos civium verba sunt litterarum. Ante abscessit quam eum venisse nossemus. Non est hoc redire, sed fugere, nec salubritatem impendere diligentiae pastoralis, sed vim inferre latronis et furis, dicente Domino: «Qui non intrat per januam in curtem ovium, sed ascendit aliunde, hic fur et latro est (Joan. X, 1) .» Non ergo Hilarius tam studuit episcopum consecrare, quam eum potius qui aegrotabat occidere, et ipsum quem superposuit male ordinando decipere. Nos tamen quod vobis credimus Deo judice placiturum, in communione cunctis fratribus consulentes, et male ordinatum submoveri et episcopum et projectum in suo sacerdotio permanere [Col. 0885C] debere decrevimus. Id statuentes, ut si quisquam fratrum nostrorum in quacunque provinciae decesserit, is sibi ordinatione vindicet sacerdotis, quem illius provinciae metropolitanum esse constiterit, quia, ut videmus, causae transactae sunt, in quibus enim multa sunt, quae praeter rationem ecclesiasticam videantur esse commissa, et justi judicii debeant exspectare censuram. Sed nos diutius hic non possumus immorari, cum ad alia quae nobiscum vestra sanctitate conferenda sunt, provocemur. Militaris manus, ut didicimus, per provincias sequitur sacerdotem, et armatis praesumptione suffultum ad invadendas famulatus ecclesias quae proprios amiserint. Trahuntur ordinandi ante hoc officium his quibus praeficiendi sunt civitatibus ignorati. [Col. 0885D] Ut enim notus qui fuerit probatus per pacem petitur, ita per vim necesse est qui ignotus adducitur, imponatur. Obtestor et obsecro, et sub Dei vos invocatione convenio, prohibere, fratres, talia, et omnem dissensionis materiam de vestris provinciis removere. Certe nos ante Deum absolvimus, qui vos ne permittatis ultra haec fieri convenimus. Per pacem et quietem sacerdotes, qui futuri sunt postulentur. Teneatur subscriptio clericorum, honoratorum testimonium, ordinis consensus et plebis. Qui praefuturus est omnibus ab omnibus eligatur. Ordinationem sibi, ut ante jam diximus, singuli metropolitani suarum provinciarum cum his qui caeteros sacerdotii antiquitate praeveniunt, restituto [Col. 0886A] sibi jure defendant. Alienum jus alter sibi non audeat vindicare. Suis limitibus, suis terminis, sit unusquisque contentus. Et privilegium sibi debitum in alium transferre se nosse noverit non licere. Quod si quis negligens apostolicas sanctiones, plus gratiae tribuens personali, sui honoris desertos esse voluerit, privilegium suum in alium transferre posse se credens, non is cui cesserit, sed is qui intra provinciam antiquitate episcopali caeteros 219 praevenit sacerdotes ordinandi sibi vindicet potestatem, non quae passim, sed die legitimo celebretur. Nec sibi constare status sui noverit firmitatem, qui non die sabbati vespere, quod lucescit in primam sabbati vel ipso Dominico die fuerit ordinatus. Solum enim majores nostri resurrectionis Dominicae [Col. 0886B] diem honore dignum judicavere, ut sacerdotes qui sumuntur hoc die potissimum tribuantur. Suis una, quaeque provincia sit contenta consiliis, nec ultra Hilarius audeat conventus indicere synodales, et sacerdotum Domini judicia se interserendo turbare, qui non tantum noverit se ab alieno jure depulsum, sed etiam Viennensis provinciae quam male usurpaverat potestate privatum. Dignum est enim, fratres, antiquitatis statuta reparari, cum is qui sibi ordinationem provinciae indebitae vendicabat, talis in praesenti etiam probatus fuerit, ut cum ipse frequentius temerariis et insolentibus verbis sententiam damnationis expeteret, suae tantum civitatis illi sacerdotium pro sedis apostolicae pietate praeceptio nostra servaverit. Non ergo sit illi ordinationi [Col. 0886C] non ordini, qui meriti sui conscius cum quaereretur ad accusandum, turpi fuga se credidit subtrahendum ex oris apostolicae communionis, cujus particeps esse non meruit, Deo, ut credimus, hoc agente, qui illum opinantibus nobis et ad judicia nostra pertraxit, et inter examinationes habitas, ne communionis nostrae consors fieret, ut abscederet latenter effecit, nulli Christianorum facile communio, denegetur, nec ad indignantis fiat hoc arbitrium sacerdotis quid in magni reatus ultionem invitus et dolens quodammodo debet animus vindicantis. Cognovimus enim pro commissis et levibus verbis quosdam a gratia communionis exclusos, et animam pro qua Christi sanguis effusus est, irrogatione tam saevi supplicii sauciatam, et inermem quodammodo, exutamque [Col. 0886D] omni munimine diabolicis incursibus, ut facile caperetur, objectam. Certe si quando causa talis emerserit, ut pro commissi criminis qualitate aliquem juste faciat communione privari, is tantum pene subdendus est, quem reatus involvit, nec particeps esse supplicii, qui consors non docetur commissi. Sed quid mirum eum in laicos talem existere, qui soleat sacerdotum dominatione gaudere? Unde quia nostra longe alia videtur intentio, nam omnium ecclesiarum statum et concordiam custodiri cupimus sacerdotum, ad unitatem vos vinculo charitatis hortantes obtestamur, et affectione congrua commonemus, ut ea quae a nobis Deo inspirante et beatissimo Petro apostolo discussis probatisque nunc omnibus [Col. 0887A] causis decreta sunt, pro vestra pace et dignitate servetis, certi non tam nostro honori proficere quod talia statuisse cognoscimur. Non enim nobis ordinationes vestrarum provinciarum defendimus quod potest forsitan ad depravandos vestrae sanctitatis animos Hilarius pro suo more mentiri, sed per vestram sollicitudinem vindicamus, ne quid ulterius liceat novitati, nec praesumptori locus ultra jam pateat privilegia nostra cassandi. Nostrae enim gratulationi hoc solum crescere profitemur, si apostolicae sedis diligentia apud vos illibata servetur, et per sacerdotalis disciplinae custodiam ori vestro perire quod suum est pro novis usurpationibus non sinamus. Et quoniam honoranda est semper antiquitas, fratrem et coepiscopum nostrum Leontium [Col. 0887B] probabilem sacerdotem, hac, si vobis placet, dignitate volumus decorari, ut praeter ejus consensum alterius provinciae non indicatur a vestra sanctitate concilium, et a vobis omnibus, quemadmodum vetustas ejus et probitas exigit, honoretur metropolitanis privilegii sui dignitate servata. Aequum est enim nec ulli fratribus fieri videtur injuria, si his qui vetustate praecedunt, pro aetatis suae merito in suis provinciis a sacerdotibus caeteris deferatur. Deus vos incolumes custodiat, fratres mei.
Provectionem dilectionis tuae quae summi sacerdotii adepta est dignitate ita nobis placere cognosce, ut non solum tibi de honoris augmento, sed etiam Arelatensi Ecclesiae, cui te Dominus praeposuit, [Col. 0887C] gaudeamus. Ad omnium enim fidelium decus atque utilitatem redundat cum talis habetur antistes, cujus plurimi et adjuventur praesidio, et incitentur exemplo. Unde quia non ignoras quid de sinceritate animi tui secundum praesentem notitiam senserimus justitiae nos agnoscitis exigere, ut quod praesumimus hoc probemus, frater charissime. Modestiae igitur tuae non auctoritas constantiam, sed mansuetudo commendet, justitiam lenitas temperet, patientia contineat libertatem, et declinata superbia cui proximum est, ut decidat ametur humilitas cui semper debetur ut crescat, ecclesiasticarum legum non ignara est delectio tua, ut intra earum regulas atque mensuras omnia potestatis tuae jura contineas. «Justo» tamen dicitur, «lex non est posita (I Tim. I, 9) ,» [Col. 0887D] quia normam praeceptionis implet judicio voluntatis, cum verus recti amor in semetipso habet et apostolicas auctoritates et canonicas sanctiones. Quarum devotus sectator et diligens exsecutor in eorum procul dubio consortio gloriaberis, qui de creditorum sibi profectibus talentorum audire meruerunt: «Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam: intra in gaudium Domini tui (Matth. XXVII, 21) .» Ut autem fiduciam dilectionis erga te nostrae habere non dubites, saepius nos de processu actuum tuorum facias certiores, quoniam judicii nostri memores cupimus semper de tuis profectibus in Domino gloriari, Deus te incolumen custodiat, frater charissime.
LEO THEODORO episcopo Forojuliensi.
Sollicitudinis quidem tuae is ordo esse debuerat, ut cum metropolitano tuo primitus, de eo quod quaerendum videbatur esse, conferres, ac si id quod ignorabat dilectio tua, etiam ipse nesciret, instrui vos pariter posceretis, quia in causis quae ad geneneralem observantiam pertinent omnium Domini sacerdotum sine primatibus oportet inquiri. Sed, ut quoquo modo instruatur ambiguitas consulentis, quid de poenitentium statu ecclesiastica habeat regula non tacebo. Multiplex misericordia Dei ita lapsibus subvenit humanis, ut non solum per baptismi gratiam, sed etiam per poenitentiae medicinam spes vitae reparetur aeternae, et qui regenerationis donum [Col. 0888B] violasset proprio se judicio condemnantes ad remissionem criminum pervenirent, sic divinae bonitatis praesidiis ordinatis, ut indulgentia Dei, nisi supplicatione sacerdotum nequeat obtineri. Mediatorem enim Dei et hominum, homo Christus Jesus, hanc praepositis Ecclesiae tradidit potestatem, ut et confitentibus actionem poenitentiae darent, et salubri satisfactione purgatos communionem sacramentorum per januam reconciliationis admitterent. Cui utique operi ipse Salvator intervenit, nec unquam ab his abest quae ministris suis exsequenda commisit, dicens: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII 20) ,» ut si quid per servitutem nostram bono ordine et gratulando impletur effectu, non ambigamus [Col. 0888C] per Spiritum sanctum fuisse donatum. Si autem aliquis eorum pro quibus Domino supplicamus quocunque interceptus obstaculo a munere indulgentiae praesentis exciderit, et priusquam ad constituta remedia perveniret, temporalem vitam humana conditione finierit, quod manens in corpore, non receperit consequi, exutus carne non poterit. Nec necesse est nobis eorum qui sic obierint merita actusque discutere, cum Dominus Deus noster, cujus judicia nequeunt comprehendi, quod sacerdotale ministerium implere non potuit suae justitiae reservaverit. Ita potestatem suam timeri volens ut hic terror omnibus prosit, et quod quibusdam tepidis aut negligentibus accidit, nemo non metuat, multum enim utile ac necessarium est, ut peccatorum reatus ante [Col. 0888D] ultimum diem sacerdotali supplicatione solvatur. His autem qui in tempore necessitatis et in periculi urgentis instantia praesidium poenitentiae et mox reconciliationis implorant, nec satisfactio interdicenda est, nec reconciliatio deneganda, quia misericordiae Dei nec mensuras possumus ponere, nec tempora definire, apud quem nullas patitur venire moras conversio, dicente Spiritu Dei per prophetam: «Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris (Ezech. III, 21) .» Et alibi: «Dic tu iniquitates tuas ut justificeris (Psal. XXXI, 5) ;» et iterum: «Quia apud Dominum misericordia est, et copiosa apud eum redemptio (Psal. CXXIX, 7) .» In dispensandis itaque Dei donis non debemus esse difficiles, nec accusantium [Col. 0889A] se lacrymas gemitusque negligere, cum ipsam poenitentiam ex Dei credamus inspiratione conceptam, dicente Apostolo: «Ne forte det illis Deus poenitentiam ut resipiscant a diaboli laqueis, a quo capti tenentur ad ipsius voluntatem (II Tim. II, 26) .» Unde oportet unumquemque Christianum conscientiae suae habere judicium, ne converti ad Dominum de die in diem differat, nec satisfactionis sibi tempus in fine vitae suae constituat, quem periculose ignorantia humana concludit, ut ad paucarum horarum se reservet incertum, et cum possit pleniore satisfactione indulgentiam promereri, illius temporis angustias eligat, quo vix inveniat spatium vel confessio poenitentis vel reconciliatio sacerdotis. Verum, ut dixi, etiam talium necessitati ita auxiliandum est, ut nec actio illis poenitentiae, nec communionis gratia denegetur, [Col. 0889B] si eam etiam amisso vocis officio per judicium integri sensus quaerere comprobentur, quod si aliqua in aegritudine ita fuerint aggravati, ut quod paulo ante poscebant, sub praesentia sacerdotis significare non valeant, testimonia eis fidelium circumstantium prodesse debebunt, ut simul et poenitentiae et reconciliationis beneficium consequantur, servata tamen regula canonum paternorum circa eorum personas qui in Deum a fide discedendo peccarunt. Haec autem, frater, quae ad interrogationem dilectionis tuae, ideo respondi, ne aliquid contrarium sub ignorantiae excusatione gereretur in metropolitani tui notitiam facies pervenire, ut si qui forte sunt fratrum qui de his antea putaverant ambigendum, per ipsum de omnibus quae ad te scripta sunt, instruantur.
LEO episcopus, RUSTICO Narbonensi episcopo.
Epistolas fraternitatis tuae quas Hermes archidiaconus tuus detulit libenter accepi, diversarum quidem causarum connexione multiplices, sed non ita patientiae onerosas ut aliquid earum per incurrentes undique sollicitudines fuerit praetermissum. Unde totius sermonis tui allegatione comperta et gestis quae in episcoporum honoratorumque examine confecta sunt recensitis, Saviniano et Leoni presbyteris actionis suae intelleximus fiduciam defuisse, nec eis justam superesse querimoniam qui se ab inchoatis disceptationibus sponte subduxerint. Circa quos quam formam quamve mensuram debeas tenere justitiae [Col. 0889D] tuo relinquo moderamini, suadens tamen charitatis hortatu ut sanandis aegris spiritualem adhibere debeas medicinam, et dicente Scriptura: «Noli esse nimium justus (Eccli. XXI, 20) » mitius agas cum eis qui impudicitiae zelo videntur modum excessisse vindictae, ne diabolus qui decepit adulteros de adulterii exsultet ultoribus. Miror autem dilectionem tuam in tantum scandalorum quacunque occasione noscentium adversitate turbari, ut vacationem ab episcopatus laboribus optare te dicas, et male in silentio atque otio vitam degere, quam in his quae tibi commissa sunt permanere. Dicente vero Domino: «Beatus qui perseveraverit usque in finem (Matth. XXIV, 13) .» [Col. 0890A] Unde beata erit perseverantia, nisi de virtute patientiae? Nam secundum apostolicam praedicationem, «omnis qui voluerit pie vivere in Christo Jesu persecutionem patietur (II Tim. III, 12) . 220 Quae non in eo tantum computanda, quod contra Christianam pietatem aut ferro, aut ignibus agitur, aut quibuscunque suppliciis, cum persecutionum saevitiam suppleant et dissimilitudines morum, et contumaciae inobedientia, et malignarum tela linguarum, quibus conflictationibus cum omnia semper Ecclesiae membra pulsentur, et nulla piorum portio hic a tentatione sit libera, ita ut periculis nec otia careant, nec labores. Quis inter fluctus maris naves dirigit, si gubernator abscedat? Quis ab insidiis luporum oves custodiet, si pastoris cura non vigilet? Quis denique latronibus obsistet et [Col. 0890B] furibus si speculatorem in conspectu explorationis locatum, ab intentione sollicitudinis amor quietis abducat? Permanendum ergo in opere est credito et in labore suscepto. Constanter tenenda est justitia, et benigne praestanda clementia. Odio habeantur peccata non homines. Nunc corripiantur timidi, nunc tolerentur infirmi et quod in peccatis severius castigare necesse est, non saevientis plectatur animo sed medentis. At si vehementior tribulatio incubuerit, non ita expavescamus quasi illi adversitati propriis sit viribus resistendum, cum et consilium nostrum et fortitudo sit Christus, ut, sine quo nihil possumus, per ipsum cuncta possimus, quia confirmans praedicatores Evangelii, et sacramentorum ministros. «Ecce ego, inquit, vobiscum sum usque ad consummationem [Col. 0890C] saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Et iterum: «Haec, inquit, locutus sum vobis ut in me pacem habeatis. In mundo autem tribulationes habebitis, sed bono animo estote, quia ego vici mundum (Joan. XVI, 33) .» Quae pollicitationes quia sine dubitatione manifestae sunt, nullis debemus scandalis infirmari ne electioni Dei videamur ingrati, cujus tam potentia sunt adjutoria quam vera promissa. De consultationibus autem dilectionis tuae quas separatim conscriptas archidiaconus tuus detulit, quid sentiendum sit inter praesentes opportunius quaereretur si nobis tui conspectus copia proveniret. Nam cum quaedam interrogationes modum diligentiae videantur excedere, intelligo eas colloquiis aptiores esse quam scriptis. Quia sicut quaedam sunt quae [Col. 0890D] nulla possunt traditione convelli, ita multa sunt, quae aut pro consideratione aetatum, aut pro necessitudine rerum oporteat temperari, illa semper conditione servata, ut in his quae vel dubia fuerint aut obscura, id noverimus sequendum, quod ne praeceptis evangelicis contrarium, nec decretis sanctorum Patrum inveniatur adversum.
Quod non habeantur episcopi, quos nec clerus elegit, nec populus exquisivit, nec provinciales episcopi consecrarunt.
Nulla ratio sinit, ut inter episcopos habeantur, qui [Col. 0891A] nec a clericis sunt electi, nec a plebibus expetiti, nec a provincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrati. Unde cum saepe quaestio de male accepto honore nascatur, quis ambigat nequaquam istis esse tribuendum, quod non doceatur fuisse collatum? Si qui autem clerici ab istis pseudoepiscopis in eis ecclesiis ordinati sunt, quae ad proprios episcopos pertinebant, et ordinatio eorum consensu et judicio praesidentium facta est prout rata haberi, ita ut in ipsis Ecclesiis perseverent. Aliter autem vana est habenda ordinatio, quae nec loco fundata est, nec auctore munita
Quod presbyteri aut diaconi, si in aliquo crimine dilapsi fuerint, non possunt per manus impositionem poenitendi remedium consequi.
Alienum est a consuetudine ecclesiastica, ut qui [Col. 0891B] presbyteralem honorem aut diaconi gradum fuerint consecuti, hi qui pro crimine aliquo suo per manus impositionem remedium accipiant poenitendi, quod sine apostolica traditione descendit, secundum quod scriptum est: «Sacerdos si peccaverit quis orabit pro eo (Levit. V, 18) .» Unde hujusmodi lapsis ad promerendam misericordiam Dei privata est exspectanda secessio, ubi illis satisfactio digna sit etiam fructuosa.
Quod diaconus sicut episcopus et presbyter cessare debet ab opere conjugali, non tamen repudiare conjugia.
Lex continentiae eadem est ministris altaris quae episcopis atque presbyteris. Qui cum essent laici sive lectores, licite et uxores ducere et filios procreare [Col. 0891C] potuerunt. Sed cum ad praedictos pervenerint gradus, coepit eis non licere quod licuit. Unde ut de carnali fiat spirituale conjugium, oportet eos nec dimittere uxores et quasi non habeant sic habere, quod et salva sit charitas conjugiorum, et cessent opera nuptiarum.
Quod aliud sit uxor, aliud concubina, nec erret quisquam si filiam suam in matrimonium concubinam habenti tradiderit.
Non omnis mulier juncta viro uxor est viri, quia nec omnis filius haeres est patris. Nuptiarum autem foedera inter ingenuos sunt legitima et inter aequales, multo prius hoc ipsum Domino constituente quam initium Romani juris exstiterit. Itaque aliud uxor, aliud concubina, sicut aliud ancilla, aliud libera. [Col. 0891D] Propter quod etiam Apostolus ad manifestandarum harum personarum discretionem testimonium ponit ex Genesi ubi dicitur Abrahae: «Ejice ancillam et filium ejus. Non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae (Gen. XXI, 10) .» Unde societas nuptiarum ita ab initio constituta sit, ut praeter servum conjunctionem haberent in se Christi et Ecclesiae sacramentum, dubium non est eam mulierem non pertinere ad matrimonium in quo non docetur nuptiale fuisse mysterium. Igitur cujuslibet loci clericus, si filiam suam viro habenti concubinam in matrimonium dederit, non ita accipiendum est quasi de conjugato eam dederit, nisi forte illa mulier ingenua facta et dotata legitime et publicis nuptiis [Col. 0892A] honestata videatur. Paterno arbitrio viris junctae carent culpa si mulieres quae a viris habebantur in matrimonio non fuerunt, quia aliud est nupta aliud concubina.
Quod non sit conjugii duplicatio, quando ancilla rejecta assumitur uxor.
Ancillam a toro abjicere et uxorem certae ingenuitatis accipere, non duplicatio conjugii, sed profectus est honestatis. Culpanda est talium negligentia, sed non penitus discutienda, ut crebris cohortationibus incitati quod necessarie expetierunt fideliter et exsequantur. Nemo enim desperandus est dum in corpore constituitur: quia nonnunquam quod diffidentia aetatis differtur, consilio maturiore perficitur.
[Col. 0892B] De communione privatis, et vita defunctis.
Horum causa Dei judicio reservanda est, in cujus manu fuit, ut talium obitus usque ad communionis remedium differretur. Nos autem quibus viventibus non communicavimus, mortuis communicare non possumus.
De his qui poenitentiam agere differunt.
Dissimulatio haec potest non de contemptu esse remedii, sed de modo gravius delinquendi, ut poenitentia quae dilata est cum studiosius petita fuerit non negetur, ut quoquo modo ad indulgentiae medicinam anima vulnerata perveniat.
Quod oporteat eum qui pro illicitis veniam poscit, etiam a multis licitis abstinere.
Aliud quidem est debita juste reposcere, aliud propria perfectionis amore contemnere. Sed illicitorum [Col. 0892C] veniam postulantem oportet multis etiam licitis abstinere, dicente Apostolo: «Omnia licent, sed non omnia expediunt (I Cor. VI, 12) .» Unde si poenitens habet causam quam negligere non debeat, melius exigit ecclesiasticum quam forense judicium.
Quod poenitenti nulla lucra negotiationis exercere conveniat.
Qualitas lucri negotiantem aut excusat aut arguit, quia est honestus quaestus et turpis. Verumtamen poenitenti melius est dispendia pati, quam periculis negotiationis obstringi, quia difficile est inter ementis vendentisque commercium non intervenire peccatum.
Quod ad militiam saecularem post poenitentiam redire non debeat.
[Col. 0892D] Contrarium est omnino ecclesiasticis regulis post poenitentiae actionem redire ad militiam saecularem, cum Apostolus dicat: «Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4) ,» unde non est liber laqueis qui se militiae mundanae voluerit implicare.
Quod adolescens se urgente quocunque periculo poenitentiam gessit, et non se contineat ab uxoris amplexu, potest remedium sustinere
In adolescentia constitutus, si urgente aut metu, aut captivitatis periculo poenitentiam gessit, et postea timens lapsum incontinentiae juvenis copulam uxoris elegit, ne crimen fornicationis incurreret, rem videtur fecisse venialem, si propter conjugem nullam [Col. 0893A] omnino cognoverit. In quo tamen non regulam constituimus, sed quid sit tolerabilius, aestimamus. Nam secundum veram cognitionem nihil magis ei congruit qui poenitentiam gessit, quam castitas perseverans et mentis et corporis.
Quod si quis propositum monachi deseruerit, publica sit satisfactione purgandus.
Propositum monachi proprio arbitrio aut voluntate susceptum, deseri non potest absque peccato. Quod enim quis vovit Deo, debet et reddere. Unde qui relicta singularitatis professione ad militiam, vel ad nuptias devolutus est, publicae poenitentiae satisfactione purgandus est, quia etsi innocens militia, et honestum potest esse conjugium, electionem meliorum deseruisse, transgressio est.
[Col. 0893B] Quod puellae quae non coactae, sed voluntate propria virginitatis propositum susceperunt, delinquunt cum nupserint, et si nondum fuerint consecratae.
Puellae quae non coactae parentum imperio, sed spontaneo judicio virginitatis propositum atque habitum susceperunt, si postea nuptias eligunt praevaricantur, et si consecratio non accessit, cujus utique non fraudarentur munere, si in proposito permanerent.
De his quibus dubium est, utrum baptisma receperint, necesse est ut renascantur.
Si nulla existant judicia inter propinquos aut familiares, nulla inter clericos atque vicinos, quibus hi de quibus quaeritur, baptizati fuissent, doceantur, agendum est ut renascantur, ne manifeste pereant. In quibus quod non ostenditur gestum, ratio non sinit [Col. 0893C] ut videatur iteratum. Qui autem possunt reminisci, quod ad ecclesiam veniebant cum parentibus suis, possent recordari an quod eorum parentibus dabatur, acceperint. Sed si hoc etiam ab eorum memoria alienum est, conferendum eis videtur quod collatum esse nescitur. Quia non temeritas intervenit praesumptionis, ubi est diligentia pietatis.
Quod eos qui se baptizatos agnoscunt, sed in qua fide nesciunt, per manus impositionem suscipi conveniat.
Si autem de quibus scripsisti non se baptizatos nesciunt, sed cujus fidei fuerint qui eos baptizavere se nescire profitentur, quolibet modo formam baptismatis acceperint, baptizandi non sunt, sed per manus impositionem invocata virtute Spiritus sancti quam ab haereticis accipere non potuerunt, catholicis [Col. 0893D] copulandi sunt.
De his qui conviviis gentilium et escis immolatitiis usi sunt.
Si convivio solo gentilium et escis immolatitiis usi sunt, possunt jejuniis et manus impositione purgari, ut deinceps ab idololatitiis abstinentes, sacrorum Christi possunt esse participes. Si autem idola adoravere aut homicidiis vel fornicationibus contaminati sunt, ad communionem eos, nisi per poenitentiam publicam, non oportet admitti.
LEO TORNULO episcopo Austorigensi.
Quam laudabiliter pro catholicae fidei veritate movearis, et quam sollicite Dominico gregi devotionem [Col. 0894A] officii pastoralis impendas tradita nobis per diaconum tuum fraternitatis tuae scripta demonstrant, quibus laetitiae nostrae insinuare curasti, qualis in regionibus vestris de antiquis pestilentiae reliquiis error ac morbus exarserit. Nam et epistolae sermo et commonitorii 221 series et libelli tui textus demonstrat, Priscillianistarum fetidissimam apud vos recaluisse sentinam. Nihil est enim sordium in quorumque sensibus impiorum quod in hoc dogmate non confluxerit, quoniam de omnium terrenarum opinionum luto multiplicem sibi fecem commiscuerunt, ut soli totum biberent quidquid alii ex parte gustassent. Denique, si universae haereses quae ante Priscilliani tempus exortae sunt diligentius retractentur, nullus pene invenietur error, de quo non traxerit impietas ista contagium, [Col. 0894B] quae non commenta eorum receperit falsitas, qui ab Evangelio Christi sub Christi nomine deviaverunt tenebris etiam paganitatis immersi, ut per magicarum artium profana secreta, et mathematicorum vana mendacia religionis fidem, morumque rationem in potestate daemonum et effectu siderum collocarent. Quod si credi liceat et doceri, nec virtutibus praemium, nec vitiis poena debetur, omniaque non solum humanarum legum, sed etiam divinarum constitutionem decreta solventur, quia neque de bonis neque de malis actibus ullum poterit esse judicium, si in utramque partem fatalis necessitas motum mentis impellit, et quidquid ab hominibus agitur non est hominum, sed astrorum. Ad hanc insaniam pertinet prodigiosa illa totius humani corporis per [Col. 0894C] duodecim coeli signa distinctio, ut diversis partibus diversae praesideant potestates, et creatura, quam Deus ad imaginem suam fecit, in tanta sit obligatione siderum in quanta est connexione membrorum. Merito patres nostri, sub quorum temporibus haeresis haec nefanda prorupit, per totum mundum instanter egere, ut impius furor ab universa Ecclesia pelleretur. Quando etiam principes mundi ita hanc sacrilegam amentiam detestati sunt, ut auctorem ejus ac plerosque discipulos legum publicarum ense prosternerent. Videbant enim omnem curam honestatis auferri, omnem conjugiorum copulam solvi, simulque divinum jus humanumque subverti, si hujusmodi hominibus usquam vivere cum tali professione licuisset. Et profuit diu ista districtio ecclesiasticae [Col. 0894D] lenitatis, quae et si sacerdotali contenta judicio cruentas refugit ultiones, severis tamen Christianorum principum constitutionibus adjuvatur, dum ad spiritale nonnunquam recurrunt remedium qui timent corporale supplicium. Ex quo autem multas provincias hostilis occupavit irruptio, et exsecutionem legum tempestates interdixere bellorum; ex quo inter sacerdotes Dei difficiles commeatus et rari coeperunt esse conventus, invenit ad publicam perturbationem secreta perfidia libertatem, et ad multarum mentium subversionem his malis est incitata quibus debuit esse correcta. Quae vero illic aut quanta pars plebium pestis hujus aliena est, ubi, sicut charitas tua indicat, lethali morbo etiam quorumdam [Col. 0895A] sacerdotum corda corrupta sunt, et per quos opprimenda falsitas et defendenda veritas fuerat per ipsos doctrinae Priscilliani Evangelium subditur Christi, ut ad profanos sensus pietate sanctorum voluminum depravata, sub nominibus prophetarum et apostolorum non hoc praedicetur, quod Spiritus sanctus docuit, sed quod diaboli minister inseruit. Quia ergo dilectio tuae fidei quantum potuit diligentia damnatas olim opiniones decem et septem capitulis comprehendit, nos quoque strictim omnia retractemus, ne aliquid harum blasphemiarum aut tolerabile videatur aut dubium.
I. Primo itaque capitulo demonstratur quam impie sentiant de Trinitate divina, qui et Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam atque eamdem asserunt [Col. 0895B] esse personam, tanquam idem Deus, nunc Pater, nunc Filius, nunc Spiritus sanctus nominetur, nec alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit, sed singularis unitas in tribus quidem vocabulis, sed non tribus sit accipienda personis. Quod blasphemiae genus de Sabellii opinione sumpserunt, cujus discipuli etiam Patripassiani merito nuncupantur, quia si ipse est Filius qui et Pater, crux Filii Patris est passio, et quidquid in forma servi Filius Patri obediendo sustinuit, totum in se Pater ipse suscepit. Quod catholicae fidei sine ambiguitate contrarium est, quae Trinitatem unitatis sic ὁμούσιον confitetur, ut Patrem et Filium et Spiritum sine confusione indivisos, sine tempore sempiternos, sine differentia credat aequales, quia unitate in Trinitatem non ex eadem persona, sed eadem [Col. 0895C] implent essentia.
II. In secundo capitulo ostendit ineptum vanumque commentum de processionibus quarumdam virtutum ex Deo quas habere coeperit, et quas essentia sua ipse praecesserit. In quo Arianorum suffragantur errori dicentium quod Pater Filio prior sit, quia fuerit aliquando sine Filio, et tunc Pater esse coeperit, quando Filium genuerit. Sed sicut illos catholica Ecclesia detestatur, ita et istos qui putant unquam Deo id quod ejusdem est essentiae defuisse. Quem sicut mutabilem ita proficientem dicere nefas est. Quam enim mutatur quod minuitur, tam mutatur etiam quod augetur.
III. Tertii vero capituli sermo designat, quod idem impii asserant, ideo unigenitum dici Filium [Col. 0895D] Dei, quia solus sit natus ex Virgine. Quod utique non auderent dicere, nisi Pauli Samosateni et Photini virus hausissent, qui dixere Dominum nostrum Jesum Christum, antequam nasceretur ex virgine Maria non fuisse. Si autem isti aliud de suo sensu intelligi volunt atque principium de matre dant Christo, asserant necesse est non unum esse Filium Dei, sed alios quoque ex summo Patre progenitos, quorum hic unus sit natus ex femina, et hic ob hoc appellatur unigenitus, quia hanc nascendi conditionem alius filiorum Dei nemo susceperit. Quoquo versum igitur se contulerint, in magnae tendunt impietatis abruptum, si Christum Deum, vel ex matre volunt habere principium, vel Patris Dei unigenitum differentur, cum et de matre is natus [Col. 0896A] sit qui erat Deus Verbum, et de Patre nemo sit genitus praeter Verbum.
IV. Quarto autem capitulo continetur quod natalem Christi, quem secundum susceptionem veri hominis catholica Ecclesia veneratur, quia «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ,» non vere isti honorent, sed honorare se simulent, jejunantes eodem die sicut et die Dominico, qui est dies resurrectionis Christi. Quod utique ideo faciunt, quia Christum Dominum in vera hominis natura natum esse non credunt, sed per quamdam illusionem ostentata videri volunt, quae vera non fuerint, sequentes dogma Cerdonis atque Marcionis, et cognatis suis Manichaeis per omnia concordantes. Qui sicut in nostro examine detecti atque convicti sunt, Dominicum diem quem nobis Salvatoris nostri resurrectio [Col. 0896B] consecravit, exigunt in moerore jejunii, soli, ut proditum est, reverentiae hanc continentiam devoventes, ut per omnia sint a nostrae fidei unitate discordes, et dies qui a nobis cum laetitia habetur, ab illis in afflictione ducatur. Unde dignum est ut inimici crucis Christi et resurrectionis talem accipiant sententiam qualem elegere doctrinam.
V. Quinto autem capitulo refertur quod animam hominis divinae asserant esse substantiae, nec a natura Creatoris sui conditionis nostrae distare naturam. Quam impietatem ex philosophorum quorumdam et Manichaeorum opinione manantem catholica fides damnat, sciens nullam tam sublimem tamque praecipuam esse facturam cui Deus ipse natura sit. Quod enim de seipso est, id est, quod ipse. Nec id [Col. 0896C] aliud est quam Filius et Spiritus sanctus. Praeter hanc autem summae Trinitatis, unam consubstantialem et sempiternam atque incommutabilem deitatem, nihil omnium creaturarum est, quod non in exordio sui ex nihilo creatum sit. Non autem quidquid inter creaturas eminet Deus est, nec si quid magnum est atque mirabile hoc est quod ille «qui facit mirabilia magna solus (Psal. LXXI, 18) .» Nemo hominum veritas, nemo justitia est, sed multi participes sunt veritatis et sapientiae atque justitiae. Solus autem Deus nullius participationis dignus est. De quo quidquid digne utcunque sentitur, non qualitas est sed essentia. Incommutabili enim nihil accedit, nihil deperit, quia esse illi quod est sempiternum semper est proprium. Unde in se manens innovat omnia, et [Col. 0896D] nihil accipit quod ipse non dedit. Nimium igitur superbi, nimiumque sunt caeci, qui cum dicunt humanam animam divinam esse substantiam, non intelligunt nihil se aliud dicere quam Deum esse mutabilem, et ipsum perpeti quidquid potest naturae ejus inferri.
VI. Sexta annotatio indicat eos dicere, quod diabolus nunquam fuerit bonus, nec natura ejus opificium Dei sit, sed eum ex chao et tenebris emersisse, quia scilicet nullum sui habeat auctorem, sed omnis mali ipse sit principium atque substantia, cum fides vera quae est catholica omnium creaturarum, sive spiritualium, sive corporalium, bonam confiteatur substantiam, et mali nullam esse naturam, quia Deus, qui universitatis est conditor, nihil non bonum [Col. 0897A] fecit. Unde et diabolus bonus esset, si in eo quod factus est permaneret. Sed quia naturali excellentia male usus est, et in veritate non stetit, non in contrariam transiit substantiam, sed a summo bono cui debuit adhaerere descivit, sicut ipsi qui talia asserunt a veris in falsa proruunt, et naturam in eo arguunt, in quo sponte delinquunt, ac pro sua voluntaria perversitate damnantur. Quod utique in ipsis malum erit, et ipsum malum non erit substantia, sed poena substantiae.
VII. Septimo loco sequitur quod nuptias damnant et procreationem nascentium perhorrescunt. In quo sicut pene in omnibus cum Manichaeorum profanitate concordant. Ideo sicut ipsorum mores probant conjugalem copulam detestantes, quia non est illic [Col. 0897B] libertas turpitudinis ubi pudor matrimonii servatur et sobolis.
VIII. Octavum eorum est plasmationem humanorum corporum diaboli dicere esse figmentum, et semina conceptionum opere daemonum in mulieris uteris figurari. Propterea resurrectionem carnis non esse credendam, quia concreatio corporis non sit congruens animae dignitati. Quae falsitas sine dubio opus diaboli est, et talia prodigia opinionum figmenta sunt daemonum, qui non in feminarum ventribus formant homines, sed in haereticorum cordibus tales fabricantur errores. Quod immundissimum virus de Manichaeae impietatis specialiter fonte procedens, olim fides catholica deprehendit atque damnavit.
IX. Nona autem adnotatio manifestat quod filios [Col. 0897C] promissionis ex mulieribus quidem natos, sed ex Spiritu sancto dicant esse conceptos, ne illa soboles quae de carnis semine nascitur ad Dei conditionem pertinere videatur. Quod catholicae fidei repugnans atque contrarium est, quae omnem hominem et corporis animaeque substantiam a Conditore universitatis formari atque animari intra materna viscera confitetur, manente quidem illo peccati mortalitatisque contagio, quod in prolem a primo parente transcurrit, sed regenerationis sacramento subveniente, quo ex Spiritu sancto promissionis filii renascuntur, non in utero carnis, sed in virtute baptismatis. Unde et David quod utique erat promissionis filius dicit ad Deum: «Manus tuae fecerunt me et plasmaverunt me (Psal. CXVIII, 73) ;» et ad Jeremiam Dominus [Col. 0897D] ait: «Priusquam te formarem in utero novi te, et in vulva matris tuae sanctificavi te (Jer. I, 5) .»
X. Decimo autem capitulo referuntur asserere animas quae humanis corporibus inseruntur fuisse in corpore, et in coelesti habitatione peccasse, atque a sublimibus ad inferiora dilapsas in diversae qualitatis principes incidisse, et per aerias ac sidereas potestates, alias duriores, alias mitiores corporibus 222 esse inclusas a sorte diversa et conditione dissimili, ut quidquid in hac vita varie et inaequaliter provenit ex praecedentibus causis videatur accidere. Quam impietatis fabulam ex multorum sibi erroribus texuerunt, sed omnes eos catholica fides a corpore suae unitatis abscidit constanter praedicans atque veraciter [Col. 0898A] quod animae hominum priusquam suis inspirarentur corporibus non fuere nec ab ullo incorporantur nisi ab opifice Deo, qui et ipsarum est creator et corporum. Et, quia per primi hominis praevaricationem, tota humani generis propago vitiata sit, neminem posse a conditione veteris hominis liberari, nisi per sacramentum baptismatis Christi, in quo nulla est discretio renatorum, dicente Apostolo: «Quicunque enim in Christo baptizati estis Christum induistis. Non est Judaeus neque Graecus, non est servus neque liber, non est masculus neque femina; omnes enim unum estis in Christo Jesu (Gal. III, 27, 28) .» Quid enim agunt cursus siderum, quid figmenta fatorum, quid mundanarum rerum mobilis status, inquieta diversitas? Ecce tot impares gratia [Col. 0898B] Dei facit aequales, qui inter quoslibet vitae hujus labores si fideles permanent, miseri esse non possunt, apostolicum illud in tentatione dicentes: «Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Sicut scriptum est, quia propter te morte afficimur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis. Sed in his omnibus superamus in eo qui nos dilexit (Rom. VIII, 35, 36) .» Et ideo Ecclesia, quae corpus est Christi, nihil de mundi inaequalitatibus metuit, quae nihil de bonis corporalibus concupiscit. Nec timetur inani strepitu fatorum gravari, quae patientia tribulationum novit augeri.
XI. Undecima ipsorum blasphemia est, qua fatalibus stellis et animas hominum et corpora opinantur [Col. 0898C] astringi, per quam amentiam necesse est, ut omnibus paganorum erroribus implicati et faventia sibi (ut putant) sidera colere, et adversantia studeant mitigare. Verum ista sectantibus nullus in Ecclesia catholica locus est, quoniam qui se talibus persuasionibus dedit, a Christi corpore totus abscessit.
XII. Duodecimum inter haec illud quod est sub aliis potestatibus partes animae, sub aliis corporis membra describunt et qualitates interiorum praesulum in patriarcharum nominibus statuunt, quibus e diverso signa siderea, quorum virtuti corpora subjiciantur opponunt. Et in his omnibus inextricabili se errore praepediunt, non audientes dicentem Apostolum: «Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem [Col. 0898D] hominum, secundum elementa mundi et non secundum Christum, quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis (Coloss. II, 8-10) .» Et iterum: «Nemo vos seducat, volens in humilitate et religione angelorum, quae non vidit ambulans, frustra inflatus sensu carnis suae, non tenens caput, ex quo totum corpus pernexum et conjunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei (Coloss. II, 18, 19) .» Quid ergo opus est in cor admittere, quod lex non docuit, quod prophetia non cecinit, quod Evangelii veritas non praedicavit, quod apostolica doctrina non tradidit? Sed haec operta sunt eorum mentibus de [Col. 0899A] quibus Apostolus dicit: «Erit enim tempus cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus, et a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur (II Tim. IV, 3, 4) .» Nihil itaque nobiscum commune habeant, qui talia audent vel docere, vel credere, et quibuslibet modis nituntur astruere quod substantia carnis ab spe resurrectionis aliena sit, atque ita omne sacramentum incarnationis Christi resolvunt. Quia indignum fuit integrum hominem suscipi, si indignum erat integrum liberari.
XIII. Tertio decimo loco positum est eosdem dicere, quod omne corpus Scripturarum canonicarum sub patriarcharum nominibus accipiendum sit, quia [Col. 0899B] ille duodecim virtutes quae reformationem hominis interioris operantur, in horum vocabulis indicentur, sine qua scientia nullam animam posse assequi, ut in eam substantiam, de qua prodiit reformetur. Sed hanc impiam vanitatem despectui habet Christiana sapientia, quae novit vere deitatis inviolabilem et inconvertibilem esse naturam, animam autem sive in corpore viventem, sive a corpore separatam multis passionibus subjacere. Quae utique si divinae esset essentiae, nihil adversi posset incidere. Et ideo incorporaliter aliud Creator est, aliud creatura. Ille enim semper idem est, et nulla varietate mutatur, haec autem mutabilis est etiam non mutata, quia ut non mutetur datum poterit habere non proprium.
XIV. Sub quarto decimo vero capitulo de statu [Col. 0899C] corporis sentire dicuntur, quod sub potestate siderum atque signorum pro terrena qualitate teneatur, et ideo multa in sanctis libris, quae ad exteriorem hominem pertineant reperiri, ut in ipsis Scripturis inter divinam terrenamque naturam quaedam sibi repugnet adversitas, et aliud sit quod sibi vindicent animae praesules, et aliud quod corporis conditores. Quae fabulae ideo disseruntur, ut et animae divinae affirmentur esse substantiae et caro credatur malae esse naturae, quoniam et ipsum mundum cum elementis suis non opus Dei boni, sed conditionem mali profitentur auctoris, atque ut haec mendaciorum suorum sacrilegia bonis titulis colorarent, omnia pene divina eloquia sensuum nefandorum immissione violarunt.
[Col. 0899D] XV. De qua re quinti decimi capituli sermo conqueritur et praesumptionem diabolicam merito detestatur, quia et nos istud vera cum testimoniorum relatione comperimus, et multos corruptissimos eorum codices qui canonici titulantur invenimus. Quomodo enim decipere simplices possent, nisi venenata pocula quodam melle praelinirent, ne usquequaque sentirentur insuavia quae essent futura mortifera. Curandum ergo est, et sacerdotali diligentia maxime providendum, ut falsati codices et a sincera veritate discordes in nullo usu lectionis habeantur. Apocryphae autem Scripturae, quae sub nominibus apostolorum multarum habent seminarium falsitatum, non solum intercidendae, sed etiam penitus auferendae [Col. 0900A] sunt atque ignibus concremandae. Quamvis enim sint in illis quaedam, quae videantur speciem habere pietatis, nunquam tamen vacua sunt venenis, et per fabularum illecebras hoc latenter operantur, ut mirabilium narratione seductos laqueis cujuscunque erroris involvant. Unde si quis episcoporum vel apocrypha haberi per domos non prohibuerit, vel sub canonicorum nomine eos codices permiserit legere, qui Priscilliani adulterina sunt emendatione corrupti, haereticum se noverit judicandum. Quoniam qui alium ab errore non revocat seipsum errare demonstrat.
XVI. Postremo autem capitulo hoc prodidit justa querimonia, quod Dicticinii tractus, quos secundum Priscilliani dogma conscripsit, a multis cum veneratione [Col. 0900B] legerentur, cum, si aliquid memoriae Dicticinio tribuendum putant, reparationem ejus magis debeant amare quam lapsum. Non ergo Dicticinium, sed Priscillianum legunt; et illud probant quod errans docuit, non quod correctus elegit. Sed nemo hoc impune praesumat, nec inter catholicos censeatur, quisquis utitur Scripturis, non ab Ecclesia solummodo catholica, sed a suo auctore damnatis. Non sit perversis liberum simulare quod fingunt, nec sub velamine nominis Christiani, decretorum imperialium statuta declinent. Ideo enim ad Ecclesiam catholicam cum tanta cordis diversitate conveniunt, ut et quos possunt suos faciant, et legum severitatem, dum se nostros mentiuntur, effugiant. Faciunt hoc Priscillianistae, faciunt hoc Manichaei, [Col. 0900C] quorum cum istis tam foederata sunt corda, ut solis nominibus discreti, sacrilegiis autem suis inveniantur uniti. Quia etsi Vetus Testamentum, quod isti se suscipere simulant, Manichaei refutant, ad unum tamen finem utrorumque tendit intentio, cum isti recipiendo corrumpunt, illi abdicando impugnant. In exsecrabilibus autem mysteriis eorum, quae quanto immundiora sunt, tanto diligentius occultantur, unum prorsus nefas est, una est obscenitas, et similis turpitudo. Quae, si eloqui erubescimus, sollicitissimis tamen inquisitionibus judicata, et Manichaeorum, qui comprehensi sunt, confessionibus detecta, ad publicam fecimus pervenire notitiam, ne ullo modo possit dubium videri, quod in judicio nostro, cui non solum frequentissima praesentia sacerdotum, [Col. 0900D] sed etiam illustrium virorum dignitas, et pars quaedam senatus ac plebis interfuit, ipsorum, qui omne facinus perpetrarant, ore reseratum est, sicut ea quae ad dilectionem tuam nunc direximus gesta demonstrant. Quod autem de Manichaeorum foedissimo scelere, hoc etiam de Priscillianistarum incestissima consuetudine olim compertum, multumque vulgatum est. Qui enim per omnia sunt impietate sensuum pares, non possunt in sacris suis esse dissimiles. Decursis itaque omnibus, quae libelli series comprehendit, et a quibus commonitorii forma non discrepet, sufficienter (ut opinor) ostendimus, quid de his, quae ad nos fraternitas tua retulit, censeamus, et quam non sit ferendum, si tam profanis [Col. 0901A] erroribus etiam quorumdam sacerdotum corda consentiunt; vel, ut mitius dixerim, non resistunt, qua conscientia honorem sibi debitum vindicant, qui pro animabus sibi creditis non laborant. Bestiae irruunt, et ovium septa non claudunt; fures insidiantur, et excubias non praetendunt; morbi crebrescunt, et remedia nulla conficiunt. Cum autem etiam illud addunt, ut his qui sollicitius agunt, consentire detrectent, et impietates olim toto orbe damnatas subscriptionibus suis se anathematizare dissimulent, quid de se intelligi volunt, nisi quod de numero fratrum non sunt, sed de parte hostium.
XVII. In eo vero quod in extrema familiaris epistolae tuae parte posuisti, miror cujusquam catholici intelligentiam laborare, tanquam incertum sit, an, [Col. 0901B] descendente ad inferna Christo, caro ejus requieverit in sepulcro. Quae sicut vere et mortua est et sepulta, ita vere est die tertia resuscitata. Hoc enim ipse Dominus denuntiaverat, dicens ad Judaeos: «Solvite templum hoc, et in triduo resuscitabo illud (Joan. II, 19) .» Ubi evangelista subjungit: «hoc autem dicebat de templo corporis sui (Ibid., 21) .» Cujus rei veritatem etiam David propheta praedixerat, loquens sub persona Domini Salvatoris dicens: «Insuper et caro mea requiescet in spe. Quoniam non derelinques animam meam in inferno, nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV, 10) .» Quibus utique verbis manifestum est, quod caro Domini, et vere sepulta, requievit, et corruptionem non subiit, quia, celeriter vivificata reditu animae, [Col. 0901C] resurrexit. Quod non credere satis impium est, et ad Manichaei Priscillianique doctrinam pertinere non dubium est, qui sacrilego sensu, ita se Christum simulant confiteri, ut incarnationis et mortis et resurrectionis auferant veritatem. Habeatur ergo inter vos episcopale concilium, et ad eum locum qui omnibus opportunus sit, vicinarum provinciarum conveniant sacerdotes, ut secundum ea quae ad tua consulta respondimus plenissimo exquiratur examine, an sint aliqui inter episcopos, qui hujus haereseos contagio polluantur a communione sine dubio separandi, si nefandissimam sectam per omnium sensuum pravitates damnare noluerint. Nulla enim ratione tolerandum est ut, qui praedicandae fidei suscepit officium, is contra evangelium Christi, [Col. 0901D] contra apostolicam doctrinam, contra universalis Ecclesiae symbolum audeat disputare. Quales illic erunt discipuli, ubi tales docebunt magistri? Quae illic religio populi? quae salus plebis? ubi contra humanam societatem 223 pudoris scissi verecundia tollitur, conjugiorum foedera auferuntur, propagatio generationis inhibetur, carnis natura damnatur, contra verum autem Dei cultum Trinitas deitatis negatur, personarum proprietas confunditur, anima hominis divina essentia praedicatur, et eadem ad diaboli arbitrium carne concluditur; Dei Filius per id quod ex Virgine ortus, non per id quod ex Patre natus est, unigenitus praedicatur, idemque nec vera Dei proles, nec verus Filius Virginis asserit, ut [Col. 0902A] per falsam passionem, mortemque non veram mendax etiam resurrectio resumptae de sepulcro carnis habeatur. Frustra autem utuntur catholico nomine, qui istis impietatibus non resistunt, possunt haec credere, qui possunt talia patienter audire. Dedimus itaque litteras ad fratres et coepiscopos nostros Tarragonenses, Carthaginenses, Lusitanos, atque Gallicos, eisque concilium synodi generalis indiximus. Ad tuae dilectionis sollicitudinem pertinebit, ut nostrae ordinationis auctoritas, ad praedictarum provinciarum episcopos deferatur. Si autem aliquid (quod absit) obstiterit, quominus possit celebrari generale concilium, Galliciae saltem in uno conveniant sacerdotes, quibus congregatis, fratres nostri, Hydacius et Ceponius imminebunt conjuncta cum eis instantia tua, quatenus de provinciali conventu remedium [Col. 0902B] tantis vulneribus afferatur.
Dilectissimis, ac desiderabilibus et consacerdotibus, PRIMIANO, GAIANO, et alii GAIANO, JANUARIO, et VICTORINO, caeteris per tractum provinciae Bizanzenae et Arzignitanae constitutis, AURELIUS episcopus.
Super Coelestii et Pelagii damnatione eorumque dogmatibus participem sanctam dilectionem vestram in plenario concilio fuisse cognovi, dilectissimi et desiderabiles fratres. Sed quoniam pro honore Dei, in cujus manu cor regis est constitutum gloriosissimorum principum Christianorum fidem rectam et catholicam custodientium accessit auctoritas, quam per humilitatem meam universis episcopis meis volui intimare; idcirco honorabilem fraternitatem vestram [Col. 0902C] missis exemplaribus instruere curavi, ne in aliqua parte provinciae supradictorum serpentina persuasio ab universali Ecclesia totius orbis exclusa fortasse subrepat. Ob hoc ergo tam necessaria constitutio principum Christianorum charitatem vestram latere non debuit, et ad me ab eis datae litterae quarum simul exemplaribus lectis (quemadmodum subscribere unusquisque vestrum debeat) dilectio vestra cognoscet, sive quorum synodalibus gestis subscriptio jam tenetur, sive qui non potuistis eidem plenario totius Africae interesse concilio, quod cum in supra dictorum haereticorum damnatione omnium vestrum fuerit integrata subscriptio, nihil omnino unde illis dissimulationis vel negligentiae, vel occultatae forsitan pravitatis, aliqua videatur merito remansisse suspicio. Alia manu. Opto, fratres, bene vivatis, mei memores. Data Kalendas Augusti, Carthagine, Monaxio et Pluita, consulibus.
Quod ad Hierusalem nolentem colligi filios suos Dominus clamabat, hoc nos clamamus adversus eos qui filios Ecclesiae colligi nolunt. Nec saltem post judicium, quod de ipso Pelagio in Palaestina factum est, corriguntur, de quo damnatus exisset, nisi objecta sibi contra gratiam Dei dicta, quae obscurare non potuit, ipse damnasset. Praeter illa quae quomodo potuit, ausus est qualicunque ratione defendere, objecta sunt quaedam, quae nisi remota omni tergiversatione anathematizasset, ipse anathema factus fuisset.
Cum diceret Adam mortalem factum, qui sive [Col. 0903A] peccasset, sive non peccasset, moriturus esset; et quod peccatum ipsius ipsum solum laeserit, non genus humanum; et quod infantes, nuper nati, in illo statu sunt, in quo Adam fuit ante praevaricationem; et quod neque per mortem, vel praevaricationem Adae, omne genus moriatur, neque per resurrectionem Christi omne genus hominum resurgat; infantes enim, si non baptizentur habere vitam aeternam, et divites baptizatos, nisi omnibus abrenuntient, si quid boni visi sunt facere, non reportare illos, nec eos habere posse regnum Dei, et gratiam Dei, atque adjutorium, non ad singulos actus dari, sed in libero arbitrio esse, vel in lege atque doctrina; et Dei gratiam secundum merita nostra dari; et filios Dei non posse vocari, nisi omnimodo absque peccato fuerint effecti; et non esse liberum arbitrium, si Dei eget auxilio, quoniam in propria voluntate habet unusquisque facere aliquid, aut non facere; et victoriam nostram non esse ex [Col. 0903B] Dei adjutorio, sed ex libero arbitrio; et quod poenitentibus venia non detur secundum gratiam et misericordiam Dei, sed secundum meritum et laborem eorum, qui per poenitentiam digni fuerint misericordia. Haec omnia Pelagius sic anathematizavit. Quod satis gesta ipsa testantur, ut nihil ad ea quoquomodo defendenda disputationis attulerit. Unde fit consequens, ut quisquis secutor illius fuerit episcopalis auctoritate judicii, et ipsius Pelagii confessione, haec tenere debeat, quae semper tenuit catholica Ecclesia.
Quod Adam, nisi peccasset, moriturus non fuisset. Secundo, quod peccatum ejus non ipsum solum laeserit, sed et genus humanum. Tertio, quod infantes nuper nati non sunt in illo statu, in quo Adam fuit ante praevaricationem. Quarto, ut ad ipsos etiam pertineat, quod breviter ait Apostolus: «Per unum hominem mors et per unum hominem resurrectio [Col. 0903C] mortuorum. Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 21, 22) .» Unde fit, ut infantes non baptizati, non solum regnum coelorum, verum etiam vitam aeternam habere non possunt. Quinto, ut confiteatur divites baptizatos, etiam si divitiis suis non careant, et sint tales quales ad Timotheum describit Apostolus, dicens: «Praecipe divitibus hujus saeculi non superbe sapere, neque sperare in incerto divitiarum suarum, sed in Deum vivum, qui praestat nobis abundanter ad fruendum, divites sint in operibus bonis, facile tribuant, communicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant veram vitam (I Tim. VI, 17-19) ,» non eos regno Dei posse privari. Sexto, ut confiteatur gratiam Dei, et adjutorium etiam ad singulos actus dari, eamque non secundum merita nostra, ut vera sit gratia, id est, gratis data per ejus misericordiam, qui dixit: «Miserebor cui miseratus fuero, et misericordiam [Col. 0903D] praestabo, cui misericors fuero (Exod. XXXIII, 19) .» Septimo, ut filios Dei fateatur illos posse vocari, qui quotidie dicunt: «Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI, 12) ,» quod utique veraciter non dicerent, si essent omnino absque peccato. Octavo, ut fateatur esse liberum arbitrium, etiam si divino indiget adjutorio. Nono, ut fateatur quando contra tentationes concupiscentiasque illicitas dimicamus, quamvis illic habeamus et propriam voluntatem, non tamen ex illa, sed ex Dei misericordia nostram salutem, quia non aliter verum erit quod Apostolus dicit: «Non volentis, neque currentis, sed ut salvemur, miserentis est Dei (Rom. IX, 16) .» Decimo, ut fateatur secundum gratiam et misericordiam Dei, veniam petentibus dari, non secundum meritum eorum, quandoquidem ipsam poenitentiam, donum Dei, dixit Apostolus, ubi ait de quibusdam: «Ne forte det illis Deus poenitentiam.» Haec omnia simpliciter sine ullis fateatur ambagibus. Si quis in [Col. 0904A] auctoritatem catholicam, et ipsius Pelagii expressa ecclesiasticis gestis verba consentit, neque enim illa quae his sunt contraria, veraciter anathematizata esse credendum est, nisi haec quibus sunt contraria fide et corde teneantur, et aperta confessione promantur.
Impletis per misericordiam Dei communibus votis, dignum est fraternitatem vestram sanctorum gaudiorum habere consortium. Nam fratres mei, qui vice mea Orientali synodo praesederunt, quae vota retulere significo confirmata catholica fide, et glorificato apostolicae praedicationis triumpho. Quod etiam hi qui ad deviandum, vel seducti fuerant, vel impulsi, recepta veritatis luce laetantur. Siquidem, omnes [Col. 0904B] Domini sacerdotes in una sententia sancto Spiritu docente consensere, et de sacramento Dominicae incarnationis in qua multorum intelligentia caligabat, ita tenebrae erroris ablatae sunt, ut in uno Domino nostro, vero Dei et hominis Filio, nec de humanitatis ambigatur natura, nec de deitatis essentia. In impios autem nefandi erroris auctores qui indignos se Dei gratia judicantes correctionis uti remediis noluere, qualis sit lata sententia exemplaria quae misimus edocebunt, ut agnoscat vestra dilectio, fratres charissimi, in sancto examine divinum non defuisse judicium, quo et vindicta tributa est obduratis, et pax impensa correctis. Dominus vos incolumes custodiat, fratres charissimi.
Litterae dilectionis tuae quae mihi nuper sunt redditae, quam spirituali catholicae fidei vigeas amore demonstrant, et multum gaudere me faciunt, quod in eadem sententia pia corda concurrunt ut secundum doctrinam Spiritus sancti impleatur in nobis quod Apostolus ait: «Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata. Sitis autem perfecti in eodem sensu, et in eadem sententia (I Cor. I, 10) ,» cujus unitatis nimium se Eutiches fecit extraneum, si in sua perversitate veterascit, nec adhuc quibus vinculis a Domino sit obligatus, intelligit. Et quanquam sacerdotem Domini reperiendum putat, qui ejus imperitiae, amentiaeque consentiat, diu apud nos incertum fuit, quid in [Col. 0904D] ipso catholicis displiceret, et cum fratris nostri Flaviani nullas litteras sumeremus, ipse autem scriptis suis Nestorianam haeresim repullulare quereretur, non plene potuimus discere, unde procederet, vel quo tenderet tam dolosa causatio. Sed posteaquam gestorum ad nos episcopalium documenta perlata sunt, omnia illa quae fallacium querelarum velamine tegebantur, quae essent detestanda patuerunt. Et quia clementissimus imperator, pro benevolentia ac pietate animi sui, de statu hujus qui ante honorabilis videbatur, diligentius voluit judicari, atque ob hoc indicendum credidit episcopale concilium, per fratres nostros Julianum episcopum et Renatum presbyterum, sed et filium meum diaconum [Col. 0905A] Hilarium, et quos ex latere meo vice mea misi ad fratrem nostrum Flavianum sufficientia pro qualitate causae scripta direxi, quibus et vestra dilectio et Ecclesia universa cognoscat de antiqua et singulari fide, quam indoctus impugnator incessit, quid divinitus traditum teneamus, et quid incommutabiliter praedicemus. Quia tamen non debemus partes miserationis omittere, congrua moderatione credidimus sanciendum, ut si condemnatus presbyter plena satisfactione corrigitur, sententia qua obstrictus est, relaxetur. Si vero in eodem insipientiae suae luto jacere delegerit, statuta permaneant, et cum eis habeat sortem quorum est secutus errorem. Data Idus Junii, Asturio et Protogene consulibus.
Litteras tuae dilectionis accepi, cum gestis quae apud vos fidei quaestione confecta sunt. Et quia clementissimus imperator, pro Ecclesiae pace sollicitius synodum voluit congregari, quamvis evidenter appareat rem, de qua agitur nequaquam synodali indigere tractatu, tamen, frater charissime, subsecutos esse significo, quos in hac re placuit destinare. Nec necessarium fuit nunc amplius scribi, cum propitio de his quae causae credidimus convenire, per ea quae ipsi portabunt scripta, sis plenius instruendus. Data XV Kalendas Julii, Austurio et Protogene consulibus.
Acceptis clementiae vestrae litteris, et multum universali [Col. 0905C] Ecclesiae gaudendum esse prospexi, quod Christianam fidem qua divinitas honoratur, et colitur, in nullo dissimilem, in nullo vult esse discordem. Quid enim rebus humanis ad exorandam misericordiam Dei efficacius suffragetur, quam si una gratiarum actio, et unius confessionis sacrificium majestati ejus ab omnibus offeratur? In quo et sacerdotum, et cunctorum fidelium, ita demum erit plena devotio, si in his quae per unicum Dei Filium Deum Verbum, pro nostra redemptione sunt gesta, nihil aliud sentiatur, quam quod ipse praedicari de se jussit, et credi. Unde quamvis ad diem concilii episcopalis quem pietas vestra constituit occurrere me ratio nulla permittat, cum nec aliqua ex hoc exempla praecesserint, et temporalis necessitas me non patiatur [Col. 0905D] deserere civitatem, praesertim cum tam evidens fidei causa sit, ut rationalibus causis ab indicenda synodo fuisset abstinendum, tamen inquantum Dominus juvare dignatur meum studium commodavi, ut clementiae vestrae statutis aliquatenus pareatur, ordinatis hinc fratribus meis quae amputandis scandalis, pro causae aequitate sufficiant, quique praesentiae meae impleant vicem, quia non talis quaestio orta est, unde aut possit, aut debeat dubitari. Data XII Kalendas Julii, Asturio et Protogene consulibus.
Profectis jam nostris, quos ad vos in fidei causa direximus, per filium nostrum diaconum scripta tuae dilectionis accepimus, quibus merito parum de negotio [Col. 0906A] communis sollicitudinis indidisses, quoniam et gesta ante delata de omnibus nos sufficienter instruxerant, et ad familiarem interrogationem idoneus erat sermo praedicti per quem nunc alloquia reddentes dilectionem tuam per Dei gratiam, in qua fidimus, cohortamur utentes verbis apostolicis atque dicentes: «In nullo terreamini ab adversariis, quae est illis causa perditionis, vobis autem salutis (Phil. I, 28) .» Quid enim tam exitiabile quam negata veritate incarnationis Christi, omnem spem salutis humanae velle dissolvere, et Apostolo contraire dicenti manifeste: «Magnum est pietatis sacramentum quod manifestatum est in carne (I Tim. III, 16) .» Quid tam gloriosum quam contra inimicos nativitatis et crucis Christi pro fide Evangelica dimicare? De cujus purissimo [Col. 0906B] lumine invictaque virtute datis jam ad tuam dilectionem litteris, quid in nostro esset corde patefecimus, ne de illis quae secundum doctrinam catholicam didicimus, et docemus, aliquid inter nos videri possit ambiguum. Quia vero tam valida, et tam clara sunt testimonia veritatis, ut nimis caecus nimisque obduratus habendus sit, qui ad coruscationem lucis atque rationis non confestim se a tenebris falsitatis excusserit, ad curandam imperitorum insaniam, etiam patientiae volumus adhibere medicinam, ut paternas increpationes hi qui in senectute carnis suae mente sunt parvuli, discant obedire majoribus, ac si deposita imperitiae suae vanitate resipiscunt, omnique errore damnato fidem, veram singularemque suscipiunt, misericordia eisdem episcopalis benevolentiae [Col. 0906C] non negetur, mansuro judicio quod praecessit, si impietas merito condemnata in sua pravitate perstiterit. Data X Kalendas Augusti, Asturio et Protogene consulibus.
Auget sollicitudinem nostram taciturnitas tua, qui jamdiu nulla dilectionis tuae scripta suscepimus, cum nos curarum tuarum participes pro fidei defensione solliciti frequenter per occasiones idoneas ad dilectionem tuam litteras miserimus, ut adhortationum nostrarum consolationibus te juvaremus, ut adversariorum stimulis pro fidei defensione non cederes, cum laboris tui participes nos probares. Olim ad fraternitatem tuam nostros credimus pervenisse, [Col. 0906D] per quos plenius scriptis, mandatisque nostris instructum te esse retines, et Basilium ad te (ut volueras) ipsi remisimus. Nunc ne aliqua praetermissum occasione te crederes, per filium nostrum honorabilem et amabilem nobis virum Esitium hanc paginam dedimus, ut tota celeritate ad scripta nostra respondeas, nosque subinde de tuis actibus, nostrorumque, et de totius causae absolutione facias certiores, ut sollicitudinem quam nunc pro fidei defensione gerimus, prosperioribus nuntiis molliamus. Data III Idus Augusti, Asturio et Protogene consulibus.
LEO et sancta synodus quae in Urbe convenit, cleris honoratis, et plebi Constantinopolitanae.
[Col. 0907A] In notitiam nostram, quae Ephesi contra opinionem omnium sunt acta, praelatis, magno animum nostrum fatemur moerore confusum, nec tantum licuisse iniquitati facile potuissemus credere, nisi filius noster Hilarius diaconus, qui a nobis vice nostra cum aliis, ut interesset synodo, missus fuerat, fugiens revertisset, declinans injuste particeps esse sententiae. Quippe cum vox illic a nostris contradictionis emissa sit, quam Alexandrinus antistes, qui totum solus potentiae suae vindicavit, audire contempsit, in consortium suae voluntatis invitos protrahens sacerdotes, ut per vim coacti subscriberent, qui nullam damnationis causam idoneae reperissent. Sed hos ausus pio et Christianissimo principi confidimus, minime placituros. Nunc quia Ecclesiam vestram [Col. 0907B] hac ratione cognovimus dissipatam, consolandos adhortandosque vos esse credimus nostris epistolis, ut pro catholicae fidei defensione perfidorum nequitiae resistatis. Nolumus enim dilectionem vestram hoc moerore percelli, cum major gloria vestra subsecutura constantiam si a probabili sacerdote vestro nullae minae vos nulla formido divulserit. Quisquis enim incolumi atque superstite Flaviano episcopo vestro sacerdotium ejus fuerit ausus invadere, nunquam in communione nostra habebitur, nec inter episcopos poterit numerari. Nos enim sicut Nestorium in sua perversitate anathematizavimus, ita eos qui veritatem carnis nostrae in Domino Jesu Christo denegant, pari exsecratione damnamus. State igitur in spiritu catholicae veritatis, et apostolicam [Col. 0907C] cohortationem ministerio vestri oris accipite, «quia vobis donatum est, pro Christo non solum, ut in eum credatis, sed etiam ut pro illo patiamini (Phil. I, 29) .» Nolite arbitrari, dilectissimi, quod sanctae Ecclesiae suae desit, aut defutura sit divina protectio. Splendescit enim fidei puritas, cum ab ea sordes separantur errorum. Unde iterum iterumque vos ante conspectum Domini obtestamur pariter et monemus, ut a fide in qua fundati estis, et in qua Christianissimum principem novimus permanere, non insidiis, non cujusquam persuasionibus moveamini, sed in personam episcopi vestri illum in cordis oculis habeatis, pro quo idem omnia pati quae fuerint illata, non metuit; cujus per omnia imitatores vos esse cupimus, ut commune cum ipso [Col. 0907D] praemium fidei habere possitis. Data Idus Octobris, Asturio et Protogene consulibus.
Quantum relatione Hilarii diaconi nostri cognovimus, magnum facinus Alexandrino episcopo auctore vel exsecutore commissum est, ut dum in fratrem nostrum Flavianum, veteres aemulationes, et odia privata desaeviunt, nec innocentiae probatissimi sacerdotis, nec Christianae fidei parceretur. Unde multum dilectioni tuae congratulamur, quod te ad illam synodum ire cupientem opportunis obstaculis manus divina obtinuit. Ne abstenturus procul dubio [Col. 0908A] a tanto scelere indignis injuriis subjaceres, et furori impio militibus quantum didicimus armisque suffulto contraire non posses. Quia ergo prorupit in aptum perfidia quae latebat, et in nefandissimam haeresim unius imperitissimi senis asseclae transierunt, tempus probationis nostrae debemus agnoscere, et contra impetus adversantium munitionibus coelestibus freti incommutabiliter animis constantiam praeparare. Scimus, frater charissime, quia sacramento magnae pietatis suae aderit divina protectio. Si quid igitur fraternitati tuae de impiis constitutionibus fuerit ingestum, protestamur pariter ac monemus, ne vel in damnatione fratris insontis, vel in receptione nefarii dogmatis consensum tui cordis immisceas. Major est enim qui in nobis est, quam qui [Col. 0908B] adversus nos. Annitere potius quantum te ipse naturae nostrae susceptor et glorificator adjuverit, ut omnium fratrum nostrorum corda confirmes. Nobis enim ab Evangelio generationis et mortis ac resurrectionis Domini Jesu Christi nullatenus recedentibus, diffinitissimum est in nostrae communionis numero non futuros eos qui conantur antiquae catholicae fidei fundamenta convellere. Data III Idus Octobris, Asturio et Protogene consulibus.
Pro integritate fidei catholicae Christianissimum principem convenit esse sollicitum, et hoc indefessis precibus divinam misericordiam posco, ut cordi vestro id quod est veritatis inspiret, neque falli vos in aliquo humanarum calliditatum aemulatione patiatur. [Col. 0908C] A me autem atque ab omnibus catholicis sacerdotibus quae angelicae fidei pietas defendat, satis plene ac lucide litteris meis quas clementiam vestram jamdudum per famulum vestrum Epiphanium tribunum, qui pro hac causa missus est, arbitror accepisse. Ratum est, nec ambigi potest hoc nos purissime credere, hoc constanter asserere quod etiam venerandi patres quondam apud Nicaeam congregati secundum fidem symboli credendum et confitendum sacratissima auctoritate sanxerunt. Nos enim, venerabilis imperator, sicut Nestorii dogma perversum merito anathematizavimus, ita juste etiam horum impietatem qui veritatem carnis nostrae negant a Domino Jesu Christo susceptam esse damnamus. Unde si pietas vestra suggestioni ac supplicationi [Col. 0908D] nostrae dignetur annuere, ut intra Italiam haberi jubeatis episcopale concilium, cito (auxiliante Deo) poterunt omnia scandala quae in perturbationem totius Ecclesiae sunt commota resecari, ut per universum regnum vestrum catholicae fidei integritate servata, et pacem Christianam manere, et vestram apud Deum crescere gloriam gaudeamus. Data VIII Kalendas Junias, Asturio et Protogene consulibus.
Quae et quanta dilectio tua pro catholicae fidei defensione patiatur, qui diaconum qui ab Epheso furtim est lapsus, cognovimus. Et licet magnificemus Deum qui te gratiae suae virtute 225 confortat, [Col. 0909A] necesse est tamen nos dolere eorum ruinas, per quos veritas impugnatur, et ipsa totius Ecclesiae fundamenta quatiuntur. Quia vero providentia Dei semper suis necessarium praestat auxilium, scire debet fraternitas tua nos pro communi causa nihil eorum quae agenda sunt praeterire, ut primitus ad ea quae universitati fidelium prosint, pervenire mereamur. Sin est ut fortiter interim dilectio tua toleret, quae sibi ad aeternam gloriam non dubitat profutura. Perlator sane brevis hujus epistolae fidei sermone poterit enarrare quidquid illud est, ad quod adjuvante Domino, studio fidei et charitatis intendimus. Data III Kalendas Octobris, Astu rio et Protogene consulibus.
[Col. 0909B] Cognitis quae apud Ephesum unius hominis praesumptione sunt gesta, magno quidem dolore affecti sumus, de his quae impie furioseque commissa sunt; sed ad Dominum nostrum animos dirigentes, multam fiduciam ab ipsa quam sequimur veritate concipimus, non omittentes omnia agere, quae auxiliante Dei gratia, credimus profutura. Tenendum ergo nobis est quod tenemus, et saeviente unius turbinis procella, serenissima fidei est amplectenda tranquillitas, donec radios suos veritas per universa diffundat, et caliginem infidelitatis consumat. Quae autem disposita sunt per latoris sermonem agnosces. Data III Idus Octobris, Asturio et Protogene consulibus.
[Col. 0909C] LEO et sancta synodus quae in urbe Roma convenit, FAUSTO, MARTINO, PETRO, MAGNO, et ELIAE presbyteris, et Archimandritis Constantinopolitanis, dilectissimis filiis, in Domino, salutem.
Quamvis ea quae ad Constantinopolitanam Ecclesiam scripsimus, sollicitudinem devotionis vestrae latere non possunt, tamen etiam specialibus dilectionem vestram litteris cohortandam esse credidimus, ut memores sanctae professionis vestrae quae proprie in fide et charitate consistit, omnia scandala quae contra pacem Ecclesiae orta sunt, a vestris cordibus repellatis beati Apostoli sententiam pia mente retinentes: «Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit (Gal. I, 8) ,» custodientes unitatem cum fratre nostro Flaviano episcopo, [Col. 0909D] quem ad tempus Dominus permisit impiorum factione tentari, ut probatum sibi sacerdotem suum perseverantiae merito faceret clariorem. Hae autem perturbationes, necesse est, auxiliante Dei gratia, celeriter destruantur, et omne quod reprobum est ab Ecclesiae puritate, quae nec maculam, nec rugam recipit, respuatur, maxime cum ab insana imperitia in hoc usque praeruptum sit, ut contra sacramentum salutis humanae incarnationis Domini nostri Jesu Christi veritas denegetur, atque antiquae fidei praedicator atque defensor, quia non acquievit blasphemiis, quas olim sancti Patres nostri in multis haereticis damnavere, subjiciatur injuriis. In qua utique omnium Domini sacerdotum reverentia ceditur, et [Col. 0910A] universa corporis Christi membra pulsantur. Sed quia gloriosum nobis est, quidquid nos pati Deus voluerit, pro veritate tolerare, in consortium vos patientiae paternis exhortationibus advocamus, ut per dilectionem vestram, omnibus Deo servientibus, quae scripsimus innotescant, et inimicis Evangelii resistentes, nec pastoris vestri dilectionem, nec unitatem catholicae fidei deseratis. Quoniam ea quae in Epheso nuper contra justitiam vel canonum disciplinam per unius hominis impudentiam gesta sunt, nulla catholicae fidei ratio rata esse permittit. Data VIII Idus Octobris, Asturio et Protogene consulibus.
[Col. 0910B] Gratias agimus Deo, et multam fiduciam piae exsultationis accepimus, cum dilectionem tuam et catholicam fraternitatem, ita spiritum fidei vigere cognoscimus, ut cordibus vestris nihil infirmitatis haeretica possit inferre tentatio, ad quam divinitus destruendam, nec defuit, (ut scitis) sollicitudo nostra, nec deerit, donec Omnipotens dextera omnia diaboli arma confringat. Cui ob hoc aliquid audere permittitur, ut a fidelibus Christi gloria majore vincatur. Sed quid autem difficultatum intervenit, aut morarum, cum aequanimitate tolerandum est, quoniam ubi veritas est magistra, nunquam desunt divina solatia, fratres charissimi. Quamvis ergo magna locorum intervalla nos dividant, unitate tamen fidei vobiscum sumus, et toto corde Jesum Christum Dominum [Col. 0910C] nostrum verum Deum, et verum hominem confitentes, nulla in vobis detrimenta perpetimur, cum de vestrae professionis concordia gloriamur, tantum ut sit, (auxiliante Domino), constantia perseverans, dicente Apostolo: «Vobis enim datum est pro Christo non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro illo patiamini (Philip. I, 29) .» Ad quam fortitudinem sanctarum mentium roborandam, fratres nostros atque legatos, quos pro apostolicae fidei libertate direximus, et quos dudum apud vos esse confidimus, plurimum credimus profuturos, cum totius actionis nostrae didiceretis affectum, et curam vestram atque consilium operi junxeritis, de qua re non necesse est nunc latius scribere, cum jam per supradictos sufficientes epistolas miserimus, quibus [Col. 0910D] abundantissime omnis catholica fraternitas instruatur, divinae erit virtutis et gratiae, ut Dei Filius, qui naturam humani generis suam fecit, amplius quam videmus, aut sapimus, magnum pietatis suae asserat sacramentum, quod impia temeritas sibi quidem fraudavit, sed rectis cordibus non potuit. Data Idus Septembris, Valentiniano et Avennio consulibus.
Litteras pietatis vestrae accepisse me gaudeo, et ad significationem totius prosperitatis pertinere cognosco, cum sermones vestri vos faciant integritate securos. Quantas itaque clementiae vestrae gratias referamus, non ex verbis nostris, sed ex beneficiis [Col. 0911A] vestris, quae Ecclesiae contulistis, agnoscite, non ambigentes qualem illum retributorem in omnibus habeatis, pro cujus estis tam pia religione sollicitus, et qui vos (ut res ipsa demonstrat) ad hoc ut fides catholica ab insidiis inimicorum suorum defenderetur, elegit. Haec a me nunc breviter per fratris mei Anatolii clericos pietas vestra dignanter accipiat. Pleniora autem de omnibus quae ad curam meam pro statu ecclesiarum et concordia pertinent Domini sacerdotum, per legatos nostros scripta direximus. Data Idus Aprilis, Adelphio consule.
Litteras fraternitatis tuae per filios nostros Constantinopolitanos clericos nuntias tuae salutis accepi, quibus te magnis tribulationibus gravatum fuisse [Col. 0911B] significas, cum utique non defuerit materia sollicitudini et laboribus, quae inter procaces catholicae fidei adversarios inhaerentem veritati animum fatigarent, idque, ut scribis, fuerit animo ut per occasionem necessitatis et nobis te et patriae praesentares. Quod vero futurum speraveram, ut aptius omnium haereticorum ambages tuo ore cognoscerem. Sed gratias ago Deo, quod ita incolumitas tua et Ecclesiae causa perfecit, ut liberum tibi fuerit apud eos interim degere, quorum nobis parabolis consensus innotuit, sicut et fratris Anatholii scripta profitentur, et gesta quae apud ipsum coram nostris sunt confecta demonstrant fratribus remeantibus. Ergo praedictis salutationibus vicissitudinem reddo; et ut contra falsitatis astutias perseverantem diligentiam teneas fidenter [Col. 0911C] exhortor, cum tibi ad hoc et tuus animus et nostra auctoritas suffragetur. Quoniam licet de multis meliora indicata sunt, quod scilicet doleant se deceptos, et damnata perfidia cum auctoribus suis gratiam nostrae communionis exposcant, quod nos adeo libenter accepimus, reddituri his hanc quam desiderant communionem, cum promissa compleverint, quosdam persistere in sua obduratione cognovimus, quos oportet districtius comprimi, si nequeunt benignitate sanari. Ad quam rem nostros post diem venerabilem dirigemus, qui tecum participato consilio ea quae a nobis constituta fuerint exsequantur. Data Idus Aprilis, Adelphio, viro clarissimo, consule.
[Col. 0911D] Religiosam pietatis vestrae sollicitudinem, qua universo mundo, Deo inspirante, consulitis crebrioribus alloquiis incitare praesumo, ut operum vestrorum profectum necessaria perfectio subsequatur, ac sicut de statu Constantinopolitanae Ecclesiae gratulamur, cujus et sacerdos et populus catholicae puritatis fidem jam tenere cognoscitur, ita etiam aliorum concors nobiscum sit de verbi incarnatione confessio. Unde quod facturum me aliis litteris indicaveram Lucensem episcopum, et Basilium presbyterum fratres meos dirigere praeparavi, qui dispositiones meas fratris mei Anatolii devotione sociata secundum eas quas acceperunt regulas exsequantur. Sicut enim praedicti episcopi scriptis, et [Col. 0912A] clericorum ejus suggestiones patefactum est, multa sunt, quae indulgentius sunt curanda, multa quae justius coercenda, ut in causa tantae perturbationis, nec districtio nimis sit aspera, nec remissio parum cauta, cum aliud satisfacientibus, aliud pertinacibus debeatur. Offertur ergo pietati vestrae digna materia, quae placitam Domino curam sancti cordis exerceat, et praecedentium meritorum coronas etiam de praesentis erroris abolitione multiplicet. Sicut Nestoriana impietas ita et Eutichiana blasphemia ab omnium est catholicorum eliminanda consortio. Quia tam impium est consubstantialem et consempiternam Patri Filii deitatem etiam ex utero Virginis matris partu editam negare corporeo, quam unam in Dei Filio post incarnationis sacramentum affirmare naturam, [Col. 0912B] ut scilicet aut humanitas ejus refutetur, aut deitas, cum unione utriusque essentiae, nec altera sit in alterutram versa, nec assumpta in assumente finita. Sed et Verbi incommutabilitas, et carnis atque animae veritas maneant inseparabiliter in unitate personae, quod qui, testificante lege, credentibus patriarchis, annuentibus prophetis, praedicante Evangelio, docentibus apostolis, et toto mundo confitente, non credunt, extra sacramentum corporis Christi, extra unitatem sunt nominis Christiani. Quorum sicut ruinam dolemus, ita perfidiam detestamur. Ut autem circa talium personas sincerum servetur ubique judicium, et aliud correctis, et aliud pertinacibus rependatur, vestra pietas nostros, qui ab apostolica sede sunt missi, fovere dignetur, eorumque [Col. 0912C] omnes quas injunximus adjuvet actiones, quae citius ac facilius, auxiliante Domino, quae ad vestram gloriam, et ad totius Ecclesiae pacem proficiant, exsequantur. De Eutiche autem totius scandali et pravitatis auctore, hoc clementia vestra praecipiat, ut ab eo loco qui Constantinopolitanae urbi nimis vicinus est, longius transferatur, ne frequentioribus solatiis eorum quos ad impietatem suam traxit, utatur. Monasterio quoque ipsius cui perniciose indigneque praesedit, catholicum abbatem jubete praeponi, qui illam servorum Dei congregationem, et a pravo dogmate liberare, et institutis veritatis possit imbuere. Data Idus Junii, Adelphio, viro clarissimo, consule.
226 Ad declinandam erroris maculam, qua nonnullos [Col. 0912D] aut Nestoriana impietas, aut Eutichiana labefactavit insania, laudabilem curam filii nostri Basilius et Joannes presbyteri, suae aestimationis habuerunt, ut inter pugnantia dogmata falsitatis, vera catholicae fidei pace gauderent. Si quidem longinquo peregrinationis labore suscepto, sensum cordis sui in apostolica sede patefecere, damnantes utramque haeresim, quarum supra fecimus mentionem, et de incarnatione Domini nostri Jesu Christi non aliud recipientes quam quod instruente sancto Spiritu, et didicimus et docemus. Per hos ergo, frater charissime, cum testimonio nostro ad propria revertentes, dilectioni tuae nostra scripta direximus, fidenter orantes ut qui gratia apostolicae communionis ornantur. [Col. 0913A] etiam tuo favore per omnia se gaudeant adjuvari. Data XIII Kalendas Julii, Adelphio, viro clarissimo, consule.
Credebamus clementiam vestram id desiderio nostro posse praestare, ut, praesenti necessitate respecta differri ad opportunius tempus sacerdotalem synodum juberetis, ut vocatis de cunctis provinciis sacerdotibus vere posset esse universale concilium. Sed, quia vos amore catholicae fidei congregationem nunc fieri voluistis, ne devoto obviare viderer arbitrio, fratrem et coepiscopum meum Paschasium de eadem provincia quae videtur esse securior, evocatum, qui vicem praesentiae meae possit implere direxi, Bonifacio, fratre nostro [Col. 0913B] compresbytero sociato, et his quos antea miseramus adjunctis, consortem illis fratrem quoque meum Julianum addentes episcopum. Quos ea moderatione universa, Domino auxiliante, credimus esse gesturos, ut quaecunque in querelam perturbationemque venerunt ad unitatem pacis et fidei, compressa omni dissensione revocentur, nec ullum in aliquorum cordibus sacerdotum, vel Nestorianae, vel Eutichianae impietatis vestigium relinquatur, quoniam catholica fides quam instruente nos Spiritu Dei per sanctos Patres a beatis apostolis didicimus, et docemus, neutrum subrepere permittat errorem. Si quid ergo morborum, si quod est vulnerum, quid sincera possit correctione curari, ut ad veram sanitatem revocetur, optamus. Quae nunc utique non erant dubia, nec [Col. 0913C] cujusquam simplicitati deinceps nocitura, si nullis se excusationibus voluerit obumbrare, cum absolutionem peccati non obtineat, nisi vera confessio. Quia vero quidam de fratribus (quod sine dolore non dicimus) contra turbines falsitatis non valuere catholicam tenere constantiam, praedictum fratrem et coepiscopum meum vice mea synodo convenit praesidere, certus quod absque odio et gratia ibidem ab his, quibus hoc commisimus, laboretur, ut cum solius haereticae impietatis excidio in omnibus Ecclesiis Dei veritas regnet et charitas. Data VI Kalendas Julii, Adelphio viro clarissimo consule.
Quamvis nullas nunc litteras tuae pietatis acceperim, scribente tamen gloriosissimo principe, non [Col. 0913D] aliter dignatione ipsius sum gavisus, quam si etiam tuae serenitatis redderentur alloquia. Unde consuetudinem me debitam mei officii oportuit custodire, per quam significarem clementiae vestrae absolute me gaudere, et incessabilibus a Deo precibus postulare, ut vos et Romanae reipublicae catholicae Ecclesiae in omni prosperitate conservet. De vigore autem fidei vestrae quod indesinenter Domino sacrificium laudis offertis, quantas Deo gratias agam enarrare non valeo, quantum principibus temporis nostri non solum potentiam regiam, sed etiam sacerdotalem cognoscimus inesse doctrinam. Judicante enim fratre meo Juliano episcopo, pervenerunt ad nos in exemplaribus perceptionum vestrarum saluberrimae [Col. 0914A] sanctiones quibus insanam imperitiam monachorum dignati estis parcendo plectere, et docendo punire, ut si eos ad poenitentiam miseratio divina converterit, multis lacrymis, et a nefandis caedibus, et ab haereticorum blasphemiis diluantur. Quod vero piissimus imperator ad omnes episcopos qui Chalcedonensi synodo interfuere, voluit me scripta dirigere, quibus quae illic de fidei sunt regula definita firmarem, libenter implevi, nec fallax quisquam simulatio sententiam meam haberi vellet incertam, cum per Constantinopolitanum episcopum, cui laetitiam meam largiter indicavi, in omnium potuerit notitiam pervenire quod scripseram, nisi maluisset meum gaudium tacere quam repulsam sui ambitus publicare, fratri et coepiscopo meo Juliano cui sollicitudinem meam [Col. 0914B] in causam fidei delegavi, rogo ut eam fiduciam praebere dignemini qua pietati vestrae possit quae universali Ecclesiae sint profutura suggerere. Data XII Kalendas Aprilis, Opilione viro clarissimo consule.
Quantum dilectioni tuae placeat communis fidei sacratissima unitas, et pacis ecclesiasticae tranquilla concordia, litterarum tuarum textus ostendit, quas ad nos filii nostri Martianus presbyter, et Olympius diaconus detulere, eo nobis gratiores quid per ipsas alloquia alterna miscemus, et magis magisque innotescere gratiam Dei, qua fit ut per totum mundum de manifesto catholicae veritatis lumine gaudeatur. Quamvis (quod multum dolemus) quidam adhuc [Col. 0914C] sicut sermo indicat nuntiorum, tenebras suas diligant, et cum ubique diei splendor exortus sit, etiam nunc caecitatis suae delectentur obscuro, et perdita fide solo et vacuo remanserint nomine Christiani, non habentes intelligentiam, qua errorem ab errore discernant, et blasphemiam Nestorii ab Eutichis impietate distinguant. Nec enim ideo excusabilis videri aliqua eorum falsitas potest, quia ipsi sunt in sua perversitate contrarii. Nam cum Nestorium Eutichetis discipuli detestentur, et Eutichen anathematizent Nestorii sectatores, catholicorum judicio pars utraque damnatur, et ambae simul haereses a corpore Ecclesiae resecantur, quia neutra falsitas nobiscum potest habere concordiam. Nec interest quo sacrilegio ab incarnationis Dominicae [Col. 0914D] veritate discordent, dum id quod pravissime sentiunt, nec auctoritas Evangelii, nec ratio recipiat sacramenti. Et ideo, frater charissime, oportet dilectionem tuam toto corde perspicere, cujus Ecclesiae gubernaculis te Dominus voluerit praesidere, et ejus meminisse doctrinae, quam praecipuus apostolorum omnium beatissimus Petrus per totum mundum quidem uniformi praedicatione, sed speciali magisterio in Antiochena et Romana urbe fundavit, ut illum in suae glorificationis domicilio praeeminentem, ea intelligas reposcere instituta quae tradidit, sicut ab ipsa quam confessus est veritate suscepit. Neque ullo modo sinas in Orientalibus Ecclesiis maximeque in his quas Antiochenae sedi sacratissimorum Patrum [Col. 0915A] Nicaeni canones deputare ab improbis haereticis Evangelio resultari, et vel Nestorii, vel Eutichetis a quoquam dogma defendi. Quoniam (sicut dixi) catholicae fidei petra, cujus cognomen beatus apostolus Petrus sumpsit, a Domino nullum recipit ab utraque impietate vestigium, sed evidenter atque perspicue et Nestorium anathematizat, qui verbi carnisque naturam in beatae Virginis conjunctione sejunges, unumque Christum in duos dividens, aliam deitatis, et aliam humanitatis voluit esse personam, cum omnino unus idemque sit, qui et secundum sempiternam deitatem de Patre est natus sine tempore, et de matre natus in tempore. Et Eutichen similiter exsecratur, qui in Domino Jesu Christo veritatem humanae carnis evacuans ipsum Verbum in carnem [Col. 0915B] asserit transformatum, ut nasci, nutriri, perficere, pati, mori, atque sepeliri, et die tertio suscitari, solius fuerit deitatis, quae servilis formae non veritatem susceperit, sed figuram. Summa itaque vigilantia cautum te esse convenit, ne quid sibi haeretica pravitas audeat vindicare, cum te deceat his sacerdotali auctoritate resistere, nosque saepius de profectu Ecclesiarum tuis relationibus quid agatur instruere. Dignum est enim te apostolicae sedis in hac sollicitudine consortem, et ad augendam fiduciam privilegia tertiae sedis agnoscere, in nullo cujusquam ambitione minuantur, quia tanta apud me est Nicaenorum canonum reverentia, ut ea quae sunt a sanctis Patribus constituta, nec permiserim, nec patiar aliqua novitate violari. Et si enim diversa nonnunquam sunt merita [Col. 0915C] praesulum, tamen jura permanent sedium quibus possunt aemuli perturbationem aliquam fortassis inferre, non tamen possunt minuere dignitatem. Unde cum aliquid pro Antiochenae Ecclesiae privilegiis dilectio tua agendum esse crediderit propriis litteris studeat explicare, et ut nos consultationi tuae absolute et congrue respondere possimus. Nunc autem ad omnia generaliter pronuntiare sufficiat, quod si quid a quoquam contra Nicaenorum canonum statuta in quacunque synodo vel tentatum est, vel ad tempus videtur exortum, nihil praejudicii potest inviolabilibus inferre decretis, et facilius erit quarumlibet consensionum pactum dissolvi quam praedictorum canonum regulas ex ulla parte corrumpi. Subrependi enim occasiones non praetermittit ambitio, et quoties ob [Col. 0915D] incurrentes causas generalis congregatio facta fuerit sacerdotum, difficile est ut cupiditas improborum non aliquid supra mensuram suam moliatur appetere. Sicut etiam de Ephesina synodo, quae impium Nestorium cum dogmate suo pertulit, Juvenalis episcopus ad obtinendum Palaestinae provinciae principatum credidit se posse sufficere, et insolentes ausus per commentitia scripta firmare, quod sanctae memoriae Cyrillus Alexandrinus episcopus merito perhorrescens scriptis suis mihi quid praedicta cupiditas ausa sit, indicavit, et sollicita pace multum poposcit, ut nulla illicitis conatibus praeberetur assensio. Nam cujus epistolae ad nos exemplaria direxisti sanctae memoriae Cyrilli eam in nostro scrinio requisitam nos [Col. 0916A] authenticam noveris reperisse, hoc tamen proprium diffinitionis meae est, ut quantumlibet numerus sacerdotum amplior aliquid per quorumdam subreptionem decernat, quod illis trecentorum decem et octo constitutionibus inveniatur adversum, id justitiae consideratione cassetur, quoniam universae pacis tranquillitas non aliter poterit custodiri, nisi sua canonibus reverentia intemerata servetur. Si quid sane ab his fratribus, quod ad sanctam synodum vice mea, nisi praeter id quod ad causam fidei pertinebat gestum fuisse perhibetur, nullius erit penitus firmitatis, quia ad hoc tantum ab apostolica sede sunt directi, ut excussis haeresibus catholicae essent fidei defensores. Quidquid enim praeter speciales causas synodalium conciliorum ad examen episcopale defertur, [Col. 0916B] potest aliquam dijudicandi habere rationem, si nihil de eo est a sanctis Patribus apud Nicaeam definitum. Nam quod ab illorum regulis constitutioneque discordat, apostolicae sedis nunquam obtinebit consensum. Quanta vero hoc diligentia custodiatur a nobis exemplaribus ejus epistolae quam ad Constantinopolitanum episcopum refrenantes ipsius cupiditatem direximus instrueris, quam in omnium fratrum et sacerdotum nostrorum facias notitiam pervenire, ut noverint pacem ecclesiasticam per concordiam Deo placitam debere servari. Illud quoque dilectionem tuam convenit praecavere, ut praeter eos qui sunt Domini sacerdotes, nullus sibi jus docendi, et praedicandi audeat vindicare, sive sit ille monachus, sive sit laicus, qui alicujus scientiae nomine [Col. 0916C] glorietur. Quia et si optandum est, ut omnes Ecclesiae filii quae recta et sana sunt sapiant, non tamen permittendum est, ut quisquam extra sacerdotalem ordinem constitutus gradum praedicatoris assumat, cum in Ecclesia Dei omnia ordinata esse conveniat, ut in uno Christi corpore, et excellentiora membra suum officium impleant, et inferiora superioribus non resultent. Data III Idus Junii, Opilione viro clarissimo consule.
Officiis quae ad gratulationem imperii vestri pertinent persolutis, etiam hanc paginam necessariae supplicationis adjeci, qua catholicae fidei divinitus praeparatum favoris vestri posco praesidium. Nam talia in Alexandrina Ecclesia perpetrata fratris et coepiscopi [Col. 0916D] mei Anatolii relatione cognovi, ut omnis Christiana religio sentiat se impeti, atque violari, nisi universali fidei vestra devotione prospiciatur, et memoratae Ecclesiae quae antea catholicis fuit clara doctoribus reddatur Christiana libertas, ut cessantibus haereticorum impugnationibus, evangelica doctrina quae illic ante Dioscorum viguit, unita cum totius Ecclesiae pace reparetur. Quod opus virtutibus vestris gloriaeque conveniens, celerem et Deo placitum habebit effectum, si apud sanctam Chalcedonensem synodum de Domini Christi Incarnatione firmata nulla permiseritis retractatione pulsari. Quia in illo concilio per Spiritum sanctum congregato, plenis atque perfectis diffinitionibus cuncta firmata [Col. 0917A] sunt, ut nihil ei regulae quae ex divina inspiratione prolata est, aut addi possit, aut minui. Hoc autem etiam apud clementiae vestrae scientiam non ambigimus esse perspicuum, siquidem ut multorum ante relationem comperimus, molitiones haereticorum quae contra praedictae synodi auctoritatem conabantur assurgere, nihil ex hoc permiseritis audere. Unde quod negandum illis sponte vidistis gloriosum vobis est universali Ecclesiae me suspicante concedere, et incommutabiliter perpetueque praestare, ut quae secundum Evangelium Christi et praedicationis evangelicae veritatem omnibus retro saeculis, una fide, unaque intelligentia roborata sunt, nulla ulterius possint actione convelli. Prout ergo misericordia Dei consilio Spiritus sui mentem vestrae pietatis instruxerit, [Col. 0917B] sanctae primitus Alexandrinae Ecclesiae pacis reparationi consulite, et per catholicos sacerdotes talem provideri jubete pontificem, in quo et in actuum probitate, et in fidei perfectione nihil possit reprehensibile reperiri, ut omnibus rite compositis, eadem utique servetur praedicatio veritatis. Data quinto Idus Junii, Constante et Rufo consulibus.
Licet proxime ad clementiam vestram gemina scripta direxerim, quorum unum debitum salutationis impleret, aliud pro statu Ecclesiae supplicaret, tamen occasione quae Deo providente se praebuit iterari utrumque convenit. Secundum ergo fiduciam illam quam ex Dei inspiratione universali Ecclesiae praestitistis ante cujusquam preces constituendo quod [Col. 0917C] maxime ab omnibus fuerat expetendum, non desinimus gratias agere, et providentiam Dei in fidei vestrae fervore benedicere, qui sancto et catholico spiritu, sicut fratris et coepiscopi mei Anatolii sermone cognovi. Ita haereticorum impudentiae restitistis, ut profiteremini totius mundi pacem Chalcedonensis synodi vos esse custodem. Quod cum ex vestrae fidei sententia saluberrime definitum sit, quanto studiosius universali Ecclesiae est conferendum, ut tranquillitas fidei Christianae etiam vestro prosit imperio, nec improbitas haeretica in aliquo suo molimine glorietur. Cujus pertinax insidiosa contentio illico conquiescet si imperiali potestate frenetur. Data Kalendas Septembris, Constantio [Col. 0917D] et Rufo consulibus.
Litteras clementiae tuae plenas virtute fidei et lumine veritatis veneranter accepi, quibus cuperem etiam in eo quod praesentiam meam pietas vestra necessarium existimat obedire, ut majori fructu conspectum vestri splendoris assequerer, sed magis id vobis arbitror placiturum quod eligendum ratio demonstravit. Nam cum sancto spiritualique studio universam pacem Ecclesiae muniatis, nihilque sit convenientius fidei defendendae, quam his quae per omnia instruente Spiritu sancto irreprehensibiliter definita sunt inhaerere, ipsi bene videbimur statuta convellere, et auctoritates quas Ecclesia universalis amplexa est ad arbitrium haereticae petitionis infringere, [Col. 0918A] atque ita nullum colligendis Ecclesiis modum ponere, sed data licentia debellandi dilatare magis quam sopire certamina. Unde quia post illas Ephesinae synodi impietates, quibus Dioscori scelere fides catholica refutata perversitas Eutichiana suscepta est, nihil ad confirmationem fidei Christianae utilius potuit ordinari, quam ut praedicti facinus sancta synodus Chalcedonensis aboleret, et tanta illic haberetur coelestis cura doctrinae, ut nihil cujusquam opinione resideret quod a praedicationibus vel propheticis et apostolicis dissonaret, ea scilicet moderatione servata, ut rebellibus tantum ac pertinacibus ab Ecclesiae unitate rejectis, nulli correcto venia negaretur, quid probabilius, quid religiosius poterit pietas vestra decernere quam ut quae non tam humanis [Col. 0918B] quam divinis sunt statuta decretis, nullus ultra sinatur impetere, ne vere digni sint Dei munus amittere qui de veritate ipsius ausi fuerint dubitare. Cum ergo universalis Ecclesia per illius principalis petrae aedificationem facta sit petra, et primus apostolorum beatissimus Petrus voce Domini audierit: «Tu es Petrus et super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 16) .» Quis est nisi aut Antichristus, aut diabolus qui pulsare audeat inexpugnabilem veritatem, qui in malitia sua incorvertibilis perseverans, per vasa irae et suae apta fallaciae falso diligentiae nomine dum veritatem se mentitur inquirere, mendacia desiderat seminare, atque contemnenda et vitanda merito sibi incontinens furor et impietas caeca praescripsit, ut diabolico instructu [Col. 0918C] quod in sanctam Alexandrinam saevit Ecclesiam, quales essent qui Chalcedonensem synodum retractati cupiunt disceretur, in qua nullo modo accedere potuit, ut a vobis contra sanctam Nicaenam synodum sentiretur, quod haeretici mentiuntur, qui se fidem Nicaeni concilii tenere confingunt, in quo sancti et venerabiles Patres nostri contra Arium congregati, non carnem Domini, sed deitatem filii omousion Patri esse firmavere? In Chalcedonensi autem concilio adversum Eutichianam impietatem definitum est, de substantia Virginis matris Dominum Jesum Christum sumpsisse nostri corporis veritatem. Apud Christianissimum principem igitur et inter Christi praedicatores digno honore numerandum utor catholicae fidei [Col. 0918D] libertate, et ad consortium te apostolorum ac prophetarum securus exhortor, ut constanter despicias ac repellas eos qui se Christiano nomine privavere, nec patiaris impios parricidas sacrilega simulatione de fide agere, quos constat a fide deviare. Cum enim clementiam tuam Dominus tanta sacramenti sui illuminatione ditaverit, debes incunctanter advertere regiam potestatem tibi non solum ad mundi regimen, sed maxime ad Ecclesiae praesidium esse collatam, ut ausus nefarios conprimendo, et quae bene sunt statuta defendas, et veram pacem his quae sunt turbata restituas, depellendo scilicet pervasores juris alieni, et antiquae fidei sedem Alexandrinae Ecclesiae reformando, ut correctionibus tuis Dei iracundia mitigata, regiae antea civitati non retribuit [Col. 0919A] quae admissa sunt sed remittat. Constitue ante oculos cordis tui, venerabilis imperator, omnes qui per totum orbem sunt Domini sacerdotes pro ea tibi fide, in qua totius mundi est redemptio supplicare, in qua re specialius ambiunt, qui apostolicae fidei sectatores Alexandrinae Ecclesiae praesidere, agentes apud pietatem tuam ne haereticos homines et merito pro sua perversitate damnatos, uti sua persuasione patiamini, cum sive impietatem errorum aspicias, sive opus perpetrati furoris attendas, non solum ad sacerdotii honorem admitti nequeant, sed ab ipso Christiano nomine mereantur abscindi. Nam quod exorata pietatis vestrae venia dixerim, quodam contagio splendorem vestrae serenitatis offuscant, cum sacrilegi parricidae id audeant petere, quod nec innocentes [Col. 0919B] liceat obtinere. Oblatae sunt pietati vestrae preces, quarum exempla vestris litteris subdidistis, sed in his quae catholicorum sunt deplorantium subscriptio continetur, et quia causa probabilis est, fiducialiter nomina singulorum, et dignitas sui honoris aperitur. In illis autem quas orthodoxo principi haeretica porrigere non formidavit obreptio, sub incerto confusae unitatis vocabulo, ideo certum nomen retrahitur, ne non solum paucitas personarum, sed etiam meritum detegatur. Latere enim sibi utile aestimat eorum quantitas, quorum est qualitas judicata, nec incongrue cujus loci homines sunt, profiteri metuunt, qui meruere damnari. In una ergo catholicorum supplicatione continetur, in alia haereticorum commenta panduntur. Hic sacerdotum Domini, [Col. 0919C] et totius Christiani populi ac monasteriorum defletur eversio, ibi immanium scelerum continuatio demonstratur, ut quod non licuit audiri, liceat dilatari. Nonne perspicuum est quibus pietas vestra succurrere, et quibus debeat obviare, ne Alexandrina Ecclesia, quae semper fuit domus orationis, spelunca nunc sit latronum. Manifestum quippe est per crudelissimam insanissimamque saevitiam, omne illic coelestium sacramentorum lumen exstinctum. Intercepta est sacrificii oblatio, defecit chrismatis sanctificatio et parricidalibus manibus impiorum omnia se subtraxere mysteria. Nec ullo modo ambigi potest, quid de his decernendum sit, qui post, nefanda sacrilegia, post sanguinem probatissimi sacerdotis effusum, et concremati corporis cinerem [Col. 0919D] in contumeliam aeris coelique dispersum audent sibi jus pervasae dignitatis expetere, et apostolicae doctrinae inviolabilem fidem ad concilia provocare. Magnum ergo vobis est, ut diademati vestro de manu Domini etiam fidei addatur corona, et de hostibus Ecclesiae triumphetis, quia si laudabile vobis est adversarum gentium arma conterere, quanta erit gloria ab insanissimo tyranno Alexandrinam Ecclesiam, in cujus contritione omnium Christianorum est injuria liberare? Ut autem litterae meae pietati tuae colloquium quasi praesentis exhibeant, quidquid de communi fide fueram suggesturus, scriptis prosequentibus insinuandum esse perspexi, ac ne hujus epistolae pagina in nimiam longitudinem [Col. 0920A] tenderetur, aliis litteris quae assertioni catholicae fidei congruunt, comprehendi, ut licet ea quae a sede apostolica sunt praedicata sufficerent, insidias tamen haereticorum, etiam haec quae sunt adjecta reserarent. Sacerdotalem namque et apostolicum tuae pietatis animum, etiam hoc malum ad justitiam ultionis debet accedere, quod Constantinopolitanae Ecclesiae puritatem pestilenter obscurat, in qua inveniuntur quidam haereticorum clerici sensui consonantes, et intra ipsa catholicorum viscera, assertionibus suis haereticorum adjuvantes. In quibus deturbandis frater meus Anatholius, cum nimis benigne parcit, segnior invenitur. Dignamini pro fide vestra etiam Ecclesiae istam praestare medicinam, ut tales non solum ab ordine clericatus, sed etiam [Col. 0920B] ab urbis habitatione pellantur, ne ulterius sanctus Dei populus perversorum hominum contagio polluatur. Cultores autem pietatis tuae Julianum episcopum et Eutichium presbyterum mea petitione commendo, ut suggestiones eorum pro catholicae defensione fidei placide digneris audire, quia vere sunt ejusmodi, ut fidei vestrae possint per omnia utiles inveniri. Data Kalendas Novembris, Constantino et Rufo viris clarissimis consulibus.
228 Quantum sibi fiduciae de fide vestrae clementiae Ecclesia Dei debeat polliceri, multis probavimus saepe documentis, dum sicut Spiritu sancto docente didicistis, illi per omnia potestatem vestram subjicitis, cujus munere et protectione regnatis. Unde [Col. 0920C] quia contra integritatem fidei Christianae dissensionem quamdam in Constantinopolitana Ecclesia Eutiche auctore generatam fratris et coepiscopi mei relatione cognovi, ut totius causae speciem synodalium gestorum textus ostenderet, dignum gloriae vestrae est, ut error qui de imperitia magis quam de versutia natus est auferatur, priusquam ullas vires de consensu imprudentium pertinacia pravitatis acquirat. Nam quantum Nestorius a veritate excidit, dum Dominum Jesum Christum de matre Virgine hominem solum asserit natum tantum etiam hic a catholico tramite deviavit, qui de eadem virgine editum non nostrae credidit esse naturae, ut quod formam servi gessit, quod nostri similis fuit atque conformis, quaedam nostrae carnis fuerit [Col. 0920D] imago, non veritas. Nihil autem prodest Dominum nostrum beatae Mariae virginis filium hominem dicere, si non illius generis atque seminis homo creditur, cujus in ipso Evangelii exordio praedicatur. Unde multum doleo, multumque contristor, quod hic qui ante de humilitatis proposito laudabilis videbatur, contra unicam spem nostram, patrumque nostrorum, vana et nimis perversa audet astruere, qui cum videret insipientiae suae sensum catholicis auribus displicere, revocare se a sua opinione debuerat, ne ita Ecclesiae praesules commoveret, ut sententiam damnationis exciperet. Quam utique si in suo sensu voluerit permanere, nullus poterit relaxare. Sedis enim apostolicae moderatio hanc temperantiam [Col. 0921A] servat, ut et severius agat cum obduratis et veniam cupiat praestare correctis. Quia ergo mihi multa fiducia est de pietatis vestrae sincerissima fide, obsecro clementiam vestram, ut sicut sancto studio tuo catholica praedicatio semper adjuta est, ita nunc quoque ejusdem libertati faveas. Non enim portiuncula aliqua fidei nostrae quae minus lucide sit clara pulsatur. Sed hoc imperta resultatio audet incessere, quod Dominus in Ecclesia sua neminem voluit ignorare. Et ideo pro vestrae pietatis consuetudine elaborare dignemini, ut contra singulare sacramentum salutis humanae, quod blasphema insipientia protulit, ab omnium animis repellatur, ac si ipse qui in hac tentatione incidit, resipiscat, ita ut quod male senserat propria voce et subscriptione [Col. 0921B] condemnet, communioni illi sui ordinis reformetur. Quod etiam fratri et coepiscopo meo Faviano me clementia vestra cognoscat, et his quos misimus delegasse, ut venia concedatur, si error aboletur. Ne autem piissimi principis dispositioni quae episcopale concilium voluit congregari, nostra videretur praesentia defuisse, fratres meos Julianum episcopum, Renatum presbyterum, et filium meum Hilarium diaconum misi, qui vicem praesentiae meae implere sufficerent. Sed ei qui in errore est melius consuletur, si ibi ubi desipuit, ibidem resipiscat, et ubi damnationem meruit, illic indulgentiam consequatur. Data Idus Junii, Asturio et Protogene viris claris. cons.
LEO dilectissimis fratribus universis episcopis catholicis per Galliam et Hispaniam constitutis de Pascha.
Cum in omnibus divinorum praeceptorum regulis exsequendis, sacerdotalem observantiam oporteat esse concordem, maxime nobis et principaliter providendum est, ne in paschalis festi die vel ignorantia vel praesumptio peccatum diversitatis incurrat. Unde quia tempus sacratissimae solemnitatis ita dispositos habet limites suos, ut salutare sacramentum nunc citius, nunc tardius oporteat celebrari, non desinit apostolicae sedis sollicitudo prospicere, ne devotio ecclesiastica aliquo turbetur incerto. Cum igitur in quibusdam ascriptionibus Patrum futurum proxime Pascha Domini ab aliis in [Col. 0921D] diem quintumdecimum Kalendas Maii, ab aliis in diem octavum Kalendarum earumdem inveniretur ascriptum, tantum me diversitas ista permovit, ut clementissimo principi Marciano curam de hac re animi mei panderem, ut praecipiente ipso ab his qui [Col. 0922A] habent hujus supputationis peritiam, diligentius illi discussa ratione, quaereretur quo die posset veneranda solemnitas rectius celebrari. Quo rescribente, octavo Kalendas Maii definitus est dies. Quia ergo studio unitatis et pacis malui Orientalium definitioni acquiescere, quam in tantae festivitatis observantia dissidere, noverit fraternitas vestra die octavo Kalendarum Maiarum ab omnibus resurrectionem Dominicam celebrandam, et hoc ipsum per vos aliis esse fratribus intimandum, ut divinae pacis consortio, sicut una fide jungimur, ita una solemnitate feriemur.
Dominis fratribus merito beatissimis in Christo venerabilibus, Samartioni, Carathoni, Desiderio, [Col. 0922B] episcopis et presbyteris omnium ecclesiarum quae sunt intra provinciam Thraciam constitutae, Leo, Victorius, Eustatius episcopi.
Tanta saeculi potestates circa sacerdotalem ordinem reverentia pervaluere, etiam hi quos sub imperiali nomine terris divina potentia praeesse praecepit, ut jus distringendorum negotiorum episcopis sanctis, juxta divalia constituta permiserint. Quod cum et juris antiqui formulis et illatis frequentius sit et legibus confirmatum, praesertim tempore a plerisque invenimus fuisse calcatum. Nam praetermisso sacerdotali judicio passim ad examen saeculare transire. Quocirca nobis visum est, ut hanc et sacrae legis et nostri ordinis contumeliam et ad praesens ulcisceretur plena districtio, et observandam [Col. 0922C] formulam constitueret in futurum. Censemus itaque ut quicunque praetermisso sacerdote ecclesiae suae ad disceptationem venerit saecularium, sacris liminibus expulsus a coelesti arceatur altario. Neque ullus post hanc definitionem qui communi sedit arbitrio quidquam sibi ultra praescriptum vindicare nitatur. Ita fieri, ut hi qui ante erravere congrua emendatione se corrigant, et qui sub observatione clericali coelesti probatur servire officio, ex clero abjiciendum, si praetermisso sacerdotum judicio saecularem adierit potestatem. Quod ideo singulos universosque volumus agnoscere, ut quod pleno justitiae et juris ordine constitutum est, effectum totius firmitatis in omnibus clericorum negotiis sortiatur. Sane si clericus laicum pulset, [Col. 0922D] prius se audiri ab episcopis poscat, tum si petitioni suae laicum viderit obviare ex permissu episcopi sui in saeculi moderatores disceptatione confligat. Leo episcopus scribit; Victorius episcopus scribit; Eustatius episcopus scribit.
- [Col. 0921D] 1. Ut canones Nicaeni vel apostolicae sedis decreta custodiantur.
- 2. Ut bigami, aut viduae, aut corruptae mariti ad ecclesiasticos gradus non accedant.
- 3. Ut poenitentes aut inscii litterarum sive defectu [Col. 0922D] membrorum, aut decisione aliquid minus habentes ad superiorem ordinem non veniant.
- 4. Ut ea quae illicite episcopus vel decessor ejus ordinavit, ab eo qui superest emendentur.
- 5. Ut nullus episcopus, sibi eligat successorem.
[Col. 0923A] CAP. I. Flavio Basilico, et Hermineico viris clarissimis consulibus, sub die decimo sexto Kalendarum Decembrium. In basilica sanctae Mariae residente venerabili papa Hilario una cum episcopis, numero quinquaginta, residentibus etiam universis presbyteris, astantibus quoque diaconibus, Hilarius episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae synodo praesidens, dixit: Quoniam religiosus sancto Spiritu congregante conventus hortatur, ut quaedam quae pro disciplina ecclesiastica necessaria sunt, cura diligentiore tractemus, si placet, fratres, ea quae ad ordinationis tenorem pertinent, juxta divinae legis praecepta, et Nicaenorum canonum constituta, juvante Domino in omne aevum mansura solidemus, ut nulli fas sit sine status sui periculo, vel divinas [Col. 0923B] constitutiones, vel apostolicae sedis decreta temerare, quia nos qui potentissimi sacerdotis administramus officia, talium transgressionum culpa respiciet, si in causis Dei desides fuerimus inventi, quia meminimus quod timere debemus qualiter comminetur Dominus negligentiae sacerdotum. Siquidem reatu majore delinquit qui potiori honore fruitur, et graviora facit vitia peccatorum sublimitas dignitatum.
II. Cavendum ergo in primis ne ad sacratos gradus, sicut gestis prioribus ante scriptum est, quisquam qui uxorem virginem non duxit, aspiret. Repellendi sunt etiam quicunque in secundae uxoris nuptias contra apostolica praecepta convenerunt.
[Col. 0923C] III. Ut poenitentes vel inscii litterarum, aut aliqua membrorum defectu damna perpessi, vel hi qui ex poenitentibus sunt, ad sacros ordines aspirare non audeant. Quisque talium consecrator exstiterit factum suum ipse dissolvet.
IV. Sed quodcunque quis commisit illicite, aut a decessoribus suis invenit admissum, si proprium periculum vult vitare, damnabit; nos enim in nullo volumus severitatem ultionis exercere. Sed qui in causis Dei vel contumacia vel in aliquo decessu deliquerit, aut ipse quod proprius praedecessor ejus fecit, abolere noluerit in se quidquid in alio non resecaverit, inveniet. Quod ut deinceps possit tenacius custodiri (si placet sententias omnes, et [Col. 0923D] subscriptiones proprias commodatae) ut synodali judicio aditus claudatur illicitis. Ab universis episcopis, et presbyteris acclamatum est. Exaudi, Christe, Hilario vita, dictum est sexies. Hoc confirmamus et docemus, dictum est octies. Haec tenenda sunt, haec servanda sunt, dictum est quinquies. Doctrinae vestrae gratias agimus, dictum est quindecies. Ista in perpetuum serventur rogamus, dictum est quindecies. Ista per sanctum Petrum ut in perpetuum serventur aptamus, dictum est octies. Haec praesumptio nunquam fiat, dictum est decies. Qui haec violaverit, in se inveniet. Et facto silentio, Hilarius episcopus dixit:
V. Praeterea, fratres, nova et inaudita, sicut ad [Col. 0924A] nos missis de Hispaniis epistolis sub certa relatione pervenit, in quibusdam locis perversitatum semina subinde nascuntur. Denique nonnulli episcopatum, qui non nisi meritis praecedentibus datur, non divinum munus, sed haereditarium putant esse compendium. Et credunt sicut res caducas atque mortales, ita sacerdotum velut legatorio aut testamentario jure posse dimitti. Nam plerique sacerdotes, et in mortis confinio constituti, in locum suum feruntur alios designatis nominibus subrogare, ut, scilicet non legitima exspectatur electio, sed defuncti gratificatio, pro populi habeatur assensu. Quod quam grave sit existimate. Atque ideo, si placet, etiam hanc licentiam generaliter de Ecclesiis auferamus, ne (quod turpe dictu est) homini quisquam [Col. 0924B] putet deberi, quod Dei est. Ut autem quod ad nos perlatum est, ad vestram etiam possit pervenire notitiam, Hispanorum fratrum et coepiscoporum nostrorum scripta legantur. Paulus notarius recitavit. Et statutum est, ne quid ultra hujusmodi a sacerdotibus praesumatur.
- 1. Ut nullus sine consensu episcopi metropolitani episcopus ordinetur.
- 2. Ut nullus episcoporum relicta propria Ecclesia, ad aliam transeat.
- 3. Ut Hireneus remotus ab Artimoniensi ad propria revertatur.
- [Col. 0924C] 4. De removendis episcopis qui illicite ordinati sunt et ne in una Ecclesia duo episcopi habeantur.
- 5. De damnatione Hirenei, si ad suam Ecclesiam non revertitur.
Dilectissimis fratribus ASCANIO et universis episcopis Tarraconensis provinciae, HILARIUS episcopus.
Postquam litteras vestrae dilectionis accepimus, quibus praesumptiones Silvani episcopi Calagurensium Ecclesiae retundi petistis, et rursum Barcinonensium quaeritis nimis illicita vota firmari honoratorum et possessorum, Tyriasonensium, Castanensium, Calagurtanorum, Virigensium, Triciensium civitatis cum scriptionibus diversorum litteras nobis constat ingestas, per quas id quod de Silvano querela vestra deprompserat, excusabant. Sed reprehensione justissima [Col. 0924D] eorum pariter allegatio non carebat, quia praeter conscientiam metropolitani fratris et coepiscopi nostri Ascanii nonnullis civitatibus ordinatos claruit sacerdotes. Unde quoniam quidquid ab alterutra parte est indicatum omni videmus perversitate confusum, temporum necessitate perspecta, hac ratione decernimus ad veniam pertinere quod gestum est, ut nihil deinceps contra praecepta beati apostoli, nihil contra Nicaenorum canonum constituta tentetur.
CAP. I. Hoc autem primum juxta eorumdem Patrum regulas volumus custodiri, ut nullus praeter notitiam atque consensum fratris Ascanii metropolitani aliquatenus consecretur antistes, quia hoc vetus ordo tenuit. Hoc trecentorum decem et octo sanctorum [Col. 0925A] Patrum definivit auctoritas, cui quisquis obvias tetenderit manus, eorum se consortio fatetur indignum, quorum praeceptionibus resultat.
II. In quorum contumeliam superbo spiritu etiam pars illa contemnitur quae veretur, ne quis relicta Ecclesia sua, ad alteram transire praesumat. Quod nimis improbe conniventibus, et ut doleatur gravius vobis asserentibus, Hireneus episcopus conatur admittere. Quod nostra auctoritate roborare cupitis, quos maxime de rebus illicitis magna indignatione probatis accendi, lectis ergo in conventu fratrum, quos natalis mei festivitas congregarat litteris vestris quae de ordinandis episcopis secundum statuta canonum vel praedecessorum meorum decreta fuerit probata sententia gestorum quae pariter direximus tenore [Col. 0925B] discetis.
III. Unde remoto ab Ecclesia Barcinonensi, atque ad suam remisso Hireneo episcopo, sedatis per sacerdotalem modestiam voluntatibus, quae per ignorantiam ecclesiasticarum legum desiderant. Quod non licet obtinere talem protinus de clero proprio Barcinonensibus episcopus ordinetur, qualem te praecipue, frater Ascani, oporteat eligere, et deceat consecrare, ne si aliter forte factum fuerit, non sine objurgatione, maxime tui nominis retundat nostra praeceptio, quod in injuriam Dei, a quo specialiter sacerdotalium est gratia dignitatum didicerimus admissum. Nec episcopalis honor haereditarium jus putetur, quod nobis sola Dei nostri benignitate confertur.
[Col. 0925C] IV. Ordinatos nunc ergo episcopos, qui licet dum te ignorante provecti sunt cum suis auctoribus meruerint submoveri hac ratione firmamus, si nec viduae maritus fuerit quisquam, nec in secundae conjugio nuptias ac vota convenerit, sicut et legalia constituta praecipiunt, dicendo: Sacerdos uxorem virginem accipiat, non viduam, non repudiatam, secundum quod etiam beatus Apostolus magister gentium de his qui fieri desiderant sacerdotes propria institutione non tacuit dicens, unius uxoris virum cujus tenore sane ita informati esse debetis, fratres charissimi, ut inter caetera quae cavenda sunt haec studeatis praecipue custodiri, quae noscitis ante universa mandari. In quibus etiam perspiciendum est, ne duo simul sint unius Ecclesiae sacerdotes, aut litterarum [Col. 0925D] ignarus, aut carens aliqua parte membrorum, aut etiam ex poenitentibus aliquis ad sacrum ministerium prorsus sinatur accedere. Nec tantum putetis petitiones valere populorum, ut cum his parere cupitis voluntatem Dei nostri, quae nos peccare prohibet deseratis. Cujus indignatio ex hoc gravius commovetur, quia benignitas ejus, dum fiunt, illicita per eos qui sunt interpretes placationis offenditur.
V. Ut autem omnia secundum haec quae scripsimus corrigantur praesentes litteras Trajano subdiacono nostro veniente direximus. Quod si Hireneus episcopo ad Ecclesiam suam deposito, improbitatis ambitu redire neglexerit, quod ei non judicio, sed humanitate praestabitur removendum se ab episcopali [Col. 0926A] consortio esse cognoscat. Deus incolumes vos custodiat.
Dilectissimo fratri ASCANIO, HILARIUS episcopus.
Divinae circa nos gratiae memores esse debemus, qui nos per dignationis suae misericordiam ob hoc ad fastigium sacerdotale provexit, ut mandatis ipsius inhaerentes, et in quadam sacerdotii ejus specula constituti prohibeamus illicita, et sequenda doceamus. Unde directis per Trajanum subdiaconum nostrum litteris admonemus, ut qui male facta sunt, corrigantur. Et miramur admodum dilectionem tuam Barcinonensium petitiones non solum nulla auctoritate retulisse, verum etiam directis ad nos litteris, consummationem pravi desiderii postulasse adhibendo [Col. 0926B] in epistolarum prooemio concilii mentionem, tanquam culpae minuerentur excessus, per multitudinem imperitorum, cum etiam sub significatione unusquisque sui nominis tecum pariter retulisset, et subscriptiones proprias factas singuli commodassent, dilectionem tamen tuam rei de qua displicet summa tangebat, quia pro loco et honore tibi debito caeteri sacerdotes docendi fuerant, non sequendi. Unde sicut in generalibus litteris indicavi, Hireneus ad propriam revertatur Ecclesiam, et Barcinonensibus de suo clero protinus consecretur antistes, cui tamen statuta canonum, et apostolica praecepta concordent. Et licet hi qui propter notitiam atque consensum tuae dilectionis ordinati sunt sacerdotes, cum suis [Col. 0926C] debuerint auctoribus submoveri, ne quid tamen in tanta necessitate decernamus austerum, eos qui episcopi facti sunt ita volumus permanere, si apostolicis praeceptionibus et statutis sanctorum Patrum non reperiantur obnoxii, ac deinceps nihil quod contra disciplinam ecclesiasticam veniat, sicut hactenus factum est perpetretur, tuae sollicitudinis est, frater charissime, debitam tibi auctoritatem tueri, et illicitis non modo non praebere assensum, sed etiam cuncta quae contra regulam facta repereris coercere, atque ante omnia quae sola unitate decernimus, Hireneum ad Ecclesiam suam redire compelle. Ad quam sponte potius redire debebit, si a sacerdotali consortio meruit separari, nec unus Ecclesiae duo esse permittantur antistites, quod opportunius supradicti [Col. 0926D] subdiaconi fieri delegamus, instantia quam etiam pro conservanda Ecclesiae disciplina commeare ad Hispanias dispositionis nostrae fecit auctoritas. Deus autem incolumem te custodiat, frater charissime.
Dilectissimis fratribus VERANO, LEONTIO, VICTURIO, episcopis, HILARIUS papa.
Movemur ratione justitiae, quae licet ab omnibus qui recta sapiunt, debeat custodiri, cum praecipue Domini sacerdotibus non est temere negligenda, quorum caeteros informari convenit institutis. Frater igitur et coepiscopus noster Ingenuus Ebredunensis Alpium maritimarum provinciae [Col. 0927A] metropolitani semper honore subnixus in praejudicium suum, sicut annexa declaravit quaedam nos petente fratre et coepiscopo nostro Auxamio statuisse commemorat, quae universis in hac eadem causa defensionibus contrairent. Si quidem relationibus in nostro judicio recensitis, quas frater et coepiscopus noster Veranus ad sanctae memoriae decessorem meum cum caeteris provinciae sacerdotibus misit, et apostolicae sedis, quae tunc directa fuerat patefacta, responsione manifestatum est, nihil postea debuisse tentari, nec ad injuriam synodalium regularum quidquam per obreptionem, quae proxime facta est, oportere constitui. Nam licet ex hoc etiam quod a nobis est elicitum, censeatur infirmum, quia ex ipso insinuatum est, exsequi voluisse qui meruit, [Col. 0927B] tamen ne odio vel gratia moveamur, quae in causarum disceptationibus esse non debet, ita vestrae charitati cognitionem annexae querimoniae delegamus, ut nihil adversum venerandos canones, nihil contra sanctae memoriae decessoris mei judicium valeat quidquid obreptum nobis esse constiterit. Nolumus namque, fratres charissimi, Ecclesiarum privilegia quae semper sunt servanda confundi, nec in alterius provincia sacerdotis alterum jus habere permittimus, quia per hoc non minus in sanctarum traditionum delinquitur sanctiones, quam in injuriam ipsius Domini prosilitur, cujus exspectatio fructus nostri ministerii non in latitudine regionum, sed in acquisitione ponitur animarum. Habeat itaque pontificium frater et coepiscopus noster Ingenuus [Col. 0927C] provinciae suae, de cujus dudum ab apostolica sede est illicita cessione culpatus, et custoditis omnibus, quae super Ecclesiis Ceruelenensis civitatis, vel castelli Nicensis, sicut diximus sanctae memoriae decessoris mei definivit auctoritas, nihil Ecclesiarum juri noceat, quod in alterum memoratorum a praedicto fratre ad excludendam cupiditatem, quemadmodum prohibuit ambitionis alienae proxime est episcopus consecratus, sed statutae correctionis forma permaneat, ut ad unius antistitis praedicta loca regimen revertantur, quae in duos dividi non decuit sacerdotes. Dominus vos incolumes custodiat, dilectissimi fratres.
Beatissimo et apostolica reverentia a nobis in Christo colendo papae HILARIO, ASCANIUS et universi episcopi Tarraconensis provinciae. Quoniam curam apostolatus vester provinciarum suarum sacerdotibus gerat filio nostro illustri Vincentio duce provinciae nostrae referente cognovimus. Cujus impulsu votum nostrum in ausu scribendi prona devotione surrexit. Ergo provinciales litterario sermone debita coaonae vestrae obsequia deferentes, his quaesumus ut dignatione qua caeteros etiam humilitatem vestram in orationibus vestris, in mente habere dignemini, beatissime, et apostolica reverentia in Christo a nobis, colende Pater. Illud specialius deprecantes, ut factum nostrum quod tamen voto pene omnes provinciae [Col. 0928A] quam exemplo vetustatis in notitiam nostram defertur propensis assertionibus nostris roborare dignemini. Et cum legerent ab universis episcopis et presbyteris exclamatum 230 est. Exaudi, Christe, Hilario vita, dictum est decies. Haec praesumptio nunquam fiat, dictum est sexies. Quae Dei sunt ab homine dari non possunt, dictum est sexies. Per dominum Petrum rogamus ut in perpetuum serventur, dictum est sexies. Haec ut reserventur rogamus.
Hilarius episcopus dixit: Lege. Paulus notarius recitavit. Episcopus Varohiensium civitatis, sanctus Nundinarius sortem explevit conditionis humanae. Hic episcopo venerabili fratri nostro Hireneo quem ipse antea in dioecesi sua nobis volentibus constituerat, relinquens ei quod potuit habere paupertas [Col. 0928B] supremae voluntatis arbitrio in locum suum, ut substitueretur optavit. Sed defuncti judicium in ejus meritum non vacillat. Et cum legeret Probus episcopus e confessu surgens dixit: Illud licuit. Hoc non licuit: Successores Deus dat. Auctoritate vestra resistite huic rei per apostolatum vestrum.
Hilarius episcopus dixit: Percurre quod coeperas. Paulus notarius recitavit. Si quidem omnis clerus et plebs ejusdem civitatis et optimi et plurimi provinciales, ut idem ejus locum observaret a nobis speraverunt dato consensu. Nos cogitantes defuncti judicium et probantes ejus vitam, et eorum nobilitatem atque multitudinem qui petebant simul et utilitatem Ecclesiae memoratae optimum duximus, ut [Col. 0928C] tanto sacerdoti qui ad divina migraverat, non minoris meriti substitueretur antistes, praesertim cum ecclesia illius municipii in qua ante fuerat ordinatus semper hujus civitatis Ecclesiae fuisse dioecesis constet. Ergo suppliciter precamur apostolatum vestrum, ut humilitatis nostrae quod juste a nobis videtur factum vestra auctoritate firmetis. Jamdudum sane questi fueramus litteris vestris de praesumptione Salvini episcopi, et miramur quod nulla epistolatus vestri responsa suscepimus. Nunc haec eadem suggerentes petimus, ut quid super his rebus observandum sit apostolicis sermonibus, nos dignemini informare. Et ne forsitan per negligentiam portitoris, aut longinqui itineris difficultatem [Col. 0928D] humilitatis nostrae ad vos scripta non potuerit ex hoc negotio pervenire, etiam suggestionem nostram maluimus iterare. Et subscriptio: Ora pro nobis. Sanctum apostolatum vestrum jugi aevo divina conservet aeternitas nobis omnibus et Ecclesiae suae, domine vere noster apostolice papa.
Domino beatissimo et apostolica reverentia a nobis in Christo colendo papae HILARIO, ASCANIUS et universi episcopi Tarraconensis provinciae.
Etiamsi nulla dictaret necessitas ecclesiasticae disciplinae, expetendum revera nobis fuerat illud privilegium sedis vestrae, quo susceptis regni clavibus post [Col. 0929A] resurrectionem Salvatoris per totum orbem beatissimi Petri singularis praedicatio universorum illuminatione prospexit. Cujus vicarii principatus sicut eminet, ita metuendus est ab omnibus et amandus. Proinde nos Deum in nobis primitus adorantes, cui sine querela servitis, ad fidem recurrimus apostolico ore laudatam, inde responsa quaerentes unde nihil errore, nihil praesumptione, sed pontificali totum deliberatione praecipitur. Cum haec ita se habeant, est tamen inter nos falsus frater, cujus praesumptionem sicut diutius tacere non licuit, ita et loqui futuri judicii necessitas imperavit. Silvanus quidam episcopus Calagurre, in ultima parte vestrae provinciae constitutus, divinationes sibi indebitas usurpando, humilitatem nostram ad hoc usque perduxit, [Col. 0929B] ut contra ejus vanissimam superstitionem sedis vestrae unicum remedium flagitemus. Hic namque jam ante octo aut septem amplius annos postponens Patrum regulas, et vestra instituta despiciens, nullis petentibus populis episcopum ordinavit. Cujus praeproperum factum existimantes fraterna et pacifica posse admonitione sanari perfecit in pejus. Denique cum contra vetustatem canonum, contra synodi constituta alterius fratris nostri presbyteri spiritu tantum praesumptionis accensus, in eodem loco qui illi fuerat destinatus cui invito et repugnanti imposuerat manus, et qui nostro jam coetui fuerat aggregatus, episcopum fecit. Hinc factum est, ut de ejus miserrima temeritate ad nos Caesaraugustanae urbis frater noster universa referret, cujus diligentia [Col. 0929C] et sollicitudo admodum prospexerat, si in aliquo profuisset. Siquidem cunctis in vicinia positis episcopis ne se schismatico adjungerent frequentissime contradixit; sed obstinatione damnabili totum quod erat illicitum, et quod nobis pudor est dicere, non erubuit ille solus committere. Proinde quia his praesumptionibus quae unitatem dividunt, quae schisma faciunt, velociter debet occurri, quaesumus sedem vestram, ut quid super hanc partem observare velitis apostolicis affatibus instruamur, quatenus fraternitate collecta, prolatis in medium venerandis synodi constitutis, contra rebellionis spiritum vestra auctoritate subnixi, quod oporteat et de ordinatione et de ordinato fieri intelligere (Deo juvante) possimus. Erit profecto vester triumphus apostolatus [Col. 0929D] vestri temporibus si quod sancti Petri cathedra obtinet catholica audiat Ecclesia, si novella zizaniorum semina fuerint exstirpata. Et subscriptio. Orantem pro nobis sanctum apostolatum vestrum jugi aevo divina conservet aeternitas. Ut haec emendentur rogamus, dictum sexies. Ut haec recidantur rogamus, dictum septies. Ut disciplina servetur rogamus, dictum quinquies. Ut canones [Col. 0930A] custodiantur, rogamus, dictum septies. Ut in praesumptionibus vindicetur, rogamus, dictum septies. Ordinatio apostolica illibata servetur, dictum septies. Exaudi, Christe, Hilario vita, dictum quinquies. Dignus papa, dignus doctor, dictum est octavies. Ut antiquitas servetur, rogamus, dictum septies. Ut disciplina servetur rogamus. Hilarius episcopus dixit: Acceptis quae recitata sunt de omnibus, nunc, fratres, speciales sententias, Deo vobis inspirante, depromite. Maximius episcopus Ecclesiae Tauritanis dixit: In custodiendis omnibus quae ad sacras ordinationes pertinent disciplinis, melius sententiae meae, professione denuntio, nihil a me unquam eorum quae prohibita sunt esse facienda. De reliquis censeo, ut quisquis talia fecerit, [Col. 0930B] aut detecta in ecclesiis resecare noluerit, noverit se graves causas apostolicae in sedis judicio redditurum. In quo illi necesse erit subire sententiam. Ingenuus episcopus Ebredunensis dixit: Mihi quoque eadem de omnibus partibus sententia est, qua me ipse constringo, ne quid a me unquam de his quae sunt interdicta tentetur, quia novi statum et professionem meam; de caeteris etiam censeo, ut quisquis transgressor exstiterit, sciat se ecclesiasticae regulae laqueis innodari, et reatum apostolicae sedis incurrere. Paulus episcopus Aquae Vivae dixit: Ego quoque simili me lege constringo. Et de caeteris quae transgressores fuerint pariter censeo, nec eis sine periculo sui quidquam tale tentare liceat, quod merito debeat vindicari. Primus episcopus Ecclesiae [Col. 0930C] Atellanae dixit: Hoc et ego censeo esse observandum. Pallidius episcopus Ecclesiae Salpinae dixit: Nihil me contra disciplinam ecclesiasticam vel statuta sanctorum canonum facturum esse polliceor. Tyberius episcopus Ecclesiae Sabinensis dixit: Profiteor me statuta sedis apostolicae in omnibus custodire. Et si in Ecclesia mea clericorum aliquem contra praecepta sanctorum canonum deprehendero, aut mulierem duxisse, aut duas habere uxores, ab ecclesiastico officio separare. Ab universis dictum est episcopis: Sententias fratrum omnes sequimur, omnes confirmamus, et observandas esse decernimus. Exaudi, Christe, Hilario vita, dictum sexies. Quae male admissa sunt, per te corrigantur, dictum octavies. Quod non licet, non fiat, dictum [Col. 0930D] octavies. Hilarius episcopus Ecclesiae urbis Romae synodo praesidens dixit: Quoniam praesentis definitionis, formam quae secundum sanctorum statuta est sententiam, in omnium Ecclesiarum notitiam pervenire decrevimus, ne cuiquam pro sui possit ignoratione licere quod non licet edere, gesta notariorum sollicitudo curabit.
Dilectissimo fratri Zenoni, Simplicius. Plurimorum [Col. 0930D] relatu comperimus dilectionem tuam fervore et spiritus sanctitate Ecclesiae gubernatorem existere, ut naufragii detrimenta Deo auctore non [Col. 0931A] sentiat. Talibus idcirco gloriantes judiciis congruum duximus vicaria sedis nostrae te auctoritate fulciri, cujus vigore munitus, apostolicae institutionis decreta vel sanctorum terminos Patrum nullo modo transcendi permittas, quoniam digna honoris remuneratione cumulandus es, per quem et in his regionibus divinitus crescere innotuit cultus, Deus te incolumem custodiat, frater charissime.
Si quis esset intuitus ecclesiasticae disciplinae, vel si quid apud te sacerdotalis modestiae teneretur, nunquam plectibiles perpetrarentur excessus, a quibus si nullo te paternarum regularum poteras continere praecepto, saltem sanctae memoriae praedecessoris [Col. 0931B] tui fueras revocandus exemplo. Qui cum faciendo presbyterum minus deliquisset invitum, senserat tamen dignum pro tali usurpatione judicium. Ubi ista didicisti, quae in fratrem et coepiscopum nostrum Gregorium, non electione sed invidia perpetrasti, quem inexcusabili violentia pertrahi ad te passus es atque vexari, ut ei honorem tantum non per animi tranquillitatem, sed per amentiam sicut dicendum est irrogares? Neque enim talia potuissent fieri sanitate consilii. Nolumus exaggerare quod gestum est, ne cogamur judicare quod dignum est. Nam privilegium meretur amittere, qui permissa sibi abutitur potestate. Sed una nos ratio facit esse sententiae mollioris, quam maluimus te fratre et coepiscopo nostro Projecto referente cognoscere, [Col. 0931C] non nostris litteris propter opprobrium publicare. Nam scandala, cujus auctor agnosceris, ita moderatio nostra compescuit, ut frater et coepiscopus meus Greg. quem non provectum constat esse, sed pulsum, nullam causam, sicut petiit, tecum habiturus, Mucirensem gubernet Ecclesiam, et contubernium spiritale quod sortiri non oportebat invitum, non recuset amplecti. Cui si quid negotii forsitan emerserit, nostrum ex eo vel contra eum petatur examen. Necessitatibus etiam, quas faciente te compellitur sustinere, hac definitione consulimus, ut refuso praedio quod ante annum sibi datum esse commemorat, atque ad Ecclesiam Ravennatem reverso Possessio in Bononiensi triginta solidorum redditus liberorum sine dubitatione tradatur in diem scilicet [Col. 0931D] vitae ejus, salvo proprietatis jure Ravennatis Ecclesiae, ad quam post praedicti obitum revertetur. Quod si non fuerit nostris partium constitutis quid post transgressionem maneat, contumacem ipse perpendis. Denuntiamus autem, quod si posthac quidquam tale praesumpseris, et aliquem, seu episcopum, seu presbyterum, seu diaconum invitum facere forte credideris, ordinationes tibi Ravennatis Ecclesiae vel Emiliensis noveris auferendas. Data III Kalendas Junii, Severiano viro clarissimo consule.
Simplicius episcopus Florentio, Equitio, et Severo [Col. 0932A] episcopis. Relatio nos vestrae dilectionis instruxit, et gestorum serie intimavit, Gaudentium Aufuniensis Ecclesiae sacerdotem contra statuta canonum ac nostra praecepta ordinationes illicitas perpetrasse, quarum illi totam penitus auferri praecipimus potestatem. Scripsimus enim ad Severum fratrem et coepiscopum nostrum, ut si necesse fuerit, ipse in supradicta Ecclesia, consideratis Patrum regulis, hoc fungatur officio, quo ille abusus esse convictus est, ita ut hi qui illicite ab eo sunt provecti, ab ecclesiasticis ministeriis sint remoti. Simul etiam de redditibus Ecclesiae vel oblatione fidelium quid deceat nescienti nihil licere permittat, sed sola ei ex his quarta portio remittatur; duae ecclesiasticis fabricis, et erogationi peregrinorum et pauperum [Col. 0932B] profuturae ab Ovagio presbytero sub periculo sui ordinis ministrentur; ultima inter se clericis pro singulorum meritis dividatur. At vero ministeria Ecclesiae quae alienata comperimus reparare praesumptor praedicti fratris compellatur instantia, cui etiam in hoc specialiter praecipimus imminere, ut tres illas portiones quas per triennium dicitur sibi tantummodo vindicasse, restituat. Data XIII Kalendas Decembris, post consulatum Leonis Augusti.
Dilectissimo fratri Acacio Simplicius. Cogitationum ferias non habemus, nec enim quiescere nos causa permittit, quam si relinquamus, Christo Domino nostro cujus interest, inexcusabiles sumus. Et mirum [Col. 0932C] est dilectionem tuam tot emensis temporibus, et tot opportunitatibus inde venientibus, nihil nos de Alexandrina Ecclesia, quae tam graviter quatitur, instruere voluisse, cum monere te, nec increpatio nostra destiterit, ut participata sollicitudine litteras meas apud Christianissimum principem, praesentibus tuae dilectionis prosequeris alloquiis, et instituti veteris memor in orthodoxorum defensionem nobiscum, sicut semper incumberes, ne quisquam nostrum Christiana plebe pereunte reatum deditionis incurrat. Unde hortamur dilectionem tuam, ut opportune atque importune piis auribus insinuare non desinat, quatenus Alexandrinae Ecclesiae pax optata reddatur, et celeriter vigilantiae tuae proventus inducatur. Data VIII Idus Novemb., Severino cons., directa [Col. 0932D] per Restitutum.
Domino sancto patri archiepiscopo Simplicio Acacius. Sollicitudinem omnium Ecclesiarum secundum Apostolum circumferentes nos indesinenter hortamini, quamvis sponte vigilantes ac praecurrentes, sed vos divino zelo sollicitos demonstratis, statum Alexandrinae Ecclesiae certius requirentes, ut pro paternis canonibus suscipiatis laborem piissimo stillantes sudore pro his, sicut semper est approbatum; sed Christus Deus noster qui diligentibus se in bonum cooperatur, nostris cogitationibus insidens, et unam nobis in his mentem atque eamdem [Col. 0933A] gloriam esse cognoscens, omnem victoriam ipse perfecit, consortes nos cum tranquillissimo principe faciens. Et Timotheum quidem decessorem spirantem procellas et ecclesiasticam tranquillitatem, sicut apparuit conturbantem, vitae subtraxit humanae, dicens ei: Tace et obmutesce: Petrum quoque qui ab Alexandria more similis procellae surrexerat, dissipavit atque in aeternam fugam sancto Spiritu flante convertit, unum ex his qui olim fuerant damnati. Sicut enim in nostris archivis vel conciliis inventum est, et de nostris scriniis, si dignamini requirere, poteritis agnoscere quae de eodem subsecuta ab Alexandrino episcopo ad Romam alterutrum sint relata. Qui Petrus noctis existens filius, et operum diei lucentium alienus [Col. 0933B] apparens, omnino tenebras ad latrocinium congruas peragendum earum cooperator inveniens, media [Col. 0934A] nocte adhuc jacente cadavere illius qui paternos canones subvertertat insepulto, subripuit in sedem, sicut ipse arbitratus est uno et solo praesente et eo qui consors illius insistebat insaniae, qui nusquam penitus omnino postea comparuit. Timotheus autem qui Davidicae mansuetudinis exemplo subditur et usque in finem patiens, atque potestati propriae restitutus a Christo propriae sedis honore laetatur, et spiritualium filiorum voces accipiens, gratiam curationis exspectat, multiplicato in se honore a Christo principe sacerdotum, propter quem et tolerantiae coronam sibimet religavit. Attentius igitur oret vestra beatitudo pro Christianissimo imperatore et pro nobis ipsis. Universam fraternitatem quae vobiscum est in Christo, ego et [Col. 0934B] qui mecum sunt, salutamus. Et alia manu: In Domino ora pro nobis, justissime pater.
- 1. De his qui baptizati doluerunt, et postea poenitere noluerunt.
- 2. De presbyteris vel diaconibus qui in lapsu haereticorum se baptismati dederunt.
- 3. De his qui se rebaptizandos impie dederunt.
- 4. De his qui per ignorantiam aetatis rebaptizati sunt.
- [Col. 0933C] 5. De his qui ab haereticis baptizati, aut rebaptizati sunt, ut ad ecclesiasticam militiam non perveniant.
- 6. De poenitentibus ut ab aliis episcopis non suscipiantur.
Flavio, Boetio, viris clarissimis consulibus, sub die III Iduum Martiarum, in basilica Constantiniani, residente venerabili viro papa Felice, una cum quadraginta episcopis considentibus universis presbyteris, astantibus etiam diaconibus, Felix episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae synodo praesidens, dixit: Communis dolor et generalis est gemitus quod intra Africam rebaptizatos, etiam episcopos, presbyteros, diaconosque cognovimus. Quae res sine dubio ad nostrae quoque pervenit normam sanctitatis, [Col. 0933D] de quo quid observari debeat, ordinare nos convenit. Proinde ut manifesta sit super hoc nostra sententia, quae nobis sunt visa, recitentur. Astasius diaconus recitavit.
Dilectissimis in Christo Jesu fratribus universis episcopis per diversas provincias constitutis. Qualiter in Africanis regionibus astutia diaboli saevierit in populum Christianum atque id multiplici deceptione proruperit, ut non modo vulgus incautum, sed ipsos in mortis profunda demerserit sacerdotes, nullus orbis non gemuit, nulla terra nescivit. Unde in grandi moerore positi dissimulare non possumus pereuntium atque a nobis exigendarum discrimen animarum. Quapropter competens adhibenda talibus medicina vulneribus, ne immatura [Col. 0934B] curandi facilitas mortifera capitis peste nihil prosit: sed segnius tracta pernicies reatu non legitimae curationis involvat pariter saucios et medentes.
CAP. I. In primis itaque venientis ad vos et reme dium postulantis sollicite discutienda est professio, et persona decepti, ut medela possit congruens exhiberi. Et qui satisfacturus Deo per poenitentiam se [Col. 0934C] rebaptizatum legitime doluerit, utrum ad hoc facinus occurrerit an impulsus accesserit requiratur sciens quod se decipiat ipse qui fallit, nihilque per nostram facilitatem tribunalis excelsi judicio derogari, cui illa sunt rata, quae pia, quae vera, quae justa sunt, et aliter necessitatis, aliter tractanda est ratio voluntatis. Deterior est autem causa illius, qui forte pretio sollicitatus est, ut periret. Nihil enim intentatum reliquit inimicus, cui, ne de sua liceat gaudere captura, succurrendum est irretitis, et conterendus est venantis laqueus, ut infucatum lamentantibus lapsum tam justitiae moderatione, quam compunctione pietatis ad aulam quam reliquerant sit regressus, nec pudeat forsitan, aut pigeat indictis jejuniorum gemituumque temporibus [Col. 0934D] obedire, aut aliis observantiae salubrioris obtemperare praeceptis, quia humilibus datur gratia, non superbis. Sit ergo ruinae suae dolore prostratus quisquis in Christo fieri quaerit electus, et per dispositionis nostrae mysterium, quod vestram sequi convenit charitatem, nec alicui fas est vel velle vel posse transcendere causas ejus, qui contra apostolicam doctrinam ad iterationem se baptismatis nimis infaustam dedit, vel ejus qui aliquibus argumentis excusandum callide proprium putaverit esse consensum. Sacerdotali vigore et humanitate in eis fides, quae nisi est una jam nulla est, adjutorio Domini judicis ad salutem, sine nostrae operationis offensione reparetur, quia cum peccatoris a nobis satisfactio protrahatur, non praeter laudem nostram [Col. 0935A] atque laetitiam mens ejus ad veniam purgatior invenitur. Et ideo memineritis hanc super his nos habere sententiam, ut, servata discretione peccantium, non eadem cuncti qui lapsi sunt lance pensentur, quoniam majoris castigationis exigendus est usura, cui domus Domini commissa fuerit disciplina.
II. Ut ergo ab Ecclesiae summitatibus inchoemus, eos quos episcopos, presbyteros vel diaconos fuisse constiterit, et se optantes forsitan, seu coactos lavacri illius unici salutarisque claruerit fecisse jacturam, et Christum quem non solum dono regenerationis, verum etiam gratiam praecepti honoris induerant exuisse cum constet, neminem ad secundam tinctionem venire potuisse, nisi se palam Christianum negaverit, et professus fuerit se esse [Col. 0935B] paganum. Quod cum generaliter sit in omnibus exsecrandum, multo magis in episcopis, presbyteris, diaconibus auditum saltem dictoque probatur horrendum. Sed quia idem Dominus atque Salvator clementissimus est et neminem vult perire, usque ad exitus sui diem in poenitentia si resipiscunt jacere conveniet, nec orationi non modo fidelium, sed nec catechumenorum omnimodis interesse. Quibus communio laica in morte redhibenda est. Quam rem diligentius explorare vel facere probatissimi sacerdotis cura debebit.
III. De clericis autem et monachis, aut puellis Dei, aut saecularibus, praecipimus, hunc tenorem quem Nicaena synodus circa eos qui lapsi sunt vel fuerint servandum esse constituit, ut scilicet [Col. 0935C] qui nulla necessitate, nullius rei timore aut periculo, se ut rebaptizentur haereticis impie dederunt, si tamen eos ex corde poeniteat, tribus annis inter audientes sint. Septem autem annis subjaceant inter poenitentes manibus sacerdotum, duobus autem oblationes modis omnibus non sinantur offerre, sed tantummodo saecularibus in oratione socientur. Nec confundatur Deo colla submittere, qui non eum timuit abnegare. Quod si utpote mortales intra metas praescripti temporis coeperit vitae finis urgere, subveniendum est imploranti, et seu ab episcopo qui poenitentiam dederit, seu ab alio qui tamen datam esse probaverit, aut similiter presbytero viaticum abeunti de saeculo non negetur.
[Col. 0935D] IV. Pueris autem quibus quod adhuc imberbes sunt a pubertate vocabulum est, seu clericis sive laicis etiam similibus puellis, quibus ignorantia suffragatur aetatis, aliquandiu sub manus impositione detentis reddenda communio est, nec eorum exspectanda poenitentia, quos excipit a coercitione censura. Quod est a nobis provide constitutum, ne hi quibus in terreni labe contagii plus minusve restat ad vitam, dum adhuc in poenitentia sunt, poenitenda committant. Quod si ante praefinitum poenitentiae tempus despectus a medicis, aut evidentibus mortis pressus indiciis recepta quisquam communionis gratia convalescat, servemus in eo quod Nicaeni canones ordinaverunt, ut habeatur inter [Col. 0936A] eos qui oratione sola communicant, donec impleatur spatium temporis eidem praestitutum. Nec catechumenos nostros, qui sub tali professione baptizati sunt praetermittimus, quia non est causa dissimilis: sicut iidem sancti canones ordinaverunt ejus qui quolibet modo Christum quem semel confessus abjurarit. Tribus annis inter audientes sint, et postea cum catechumenis permittantur orare, per manus impositionem communionis catholicae gratiam percepturi, exceptis sane tantummodo episcopis, presbyteris et diaconibus quos solo mortis suae tempore reconciliandos esse jam duximus. Caeteros, id est seu clericos, sive monachos, seu laicos utriusque sexus personas, quos violentia periculis coactos iterationem baptismatis subisse constiterit, [Col. 0936B] vel qui aliquo commento hujus se facinoris piaculo dixerint non teneri, his poenitentiam per triennium durare decrevimus, et per manus impositionem ad societatem recipi eos sacramenti
V. Illo per omnia custodito, ne ex eis unquam qui in qualibet aetate alibi quam in Ecclesia catholica, aut 232 baptizati, aut rebaptizati sunt, ad ecclesiasticam militiam prorsus permittantur accedere. Quibus satis esse debet, quod in catholicorum numero sunt recepti, quoniam de suo ordine et communione videbitur ferre judicium, quisquis hoc violaverit antistitum, vel qui non removerit eum quem ex eis ad ministerium clericale obrepsisse cognoverit.
VI. Curandum vero maxime et omni cautela est [Col. 0936C] providendum, ne quis fratrum coepiscoporumque nostrorum, aut etiam presbyterorum in alterius civitate vel dioecesi poenitentem, vel sub manu positum sacerdotis, aut eum qui reconciliatum se esse dixerit, sine episcopi vel presbyteri testimonio, et litteris, aut in parochia presbyter, aut episcopus in civitate suscipiat. Quod si aliqua dissimulatione negligitur, culpa tangit etiam clerum qui in locis in quibus hoc minus curatum fuerit, commoratur. His itaque rite dispositis et Ecclesiarum vestrarum ad notitiam nostra deliberatione perlatis, parere vos convenit quibus licet ad animarum reparationem nihil deesse videatur, tamen si cui novi aliquid et quod praeterire nos potuit, fuerit revelatum, secundum beatum apostolum Paulum, tacente priore fideliter insinuet, [Col. 0936D] quia Spiritus ubi vult spirat, maxime cum sua causa tractatur, nec nos pigebit audire. Et si quae sunt omissa, non arroganter abnuere, sed rationabiliter ordinare. Deus custodiat vos, dilectissimi fratres. Data Idus Martii, Divanio et Sinidio IV cc. consulibus.
FELIX episcopus sanctae Ecclesiae catholicae urbis Romae ACACIO.
Multarum transgressionum reperiris obnoxius, et in venerabilis concilii Nicaeni contumelia saepe versatus, alienarum tibi provinciarum jura temerarie [Col. 0937A] vindicasti, haereticos et pervasores, atque ab haereticis ordinatos, et quos ipse damnaveras, atque ab apostolica sede petisti damnari, non modo communioni tuae recipiendos putasti, verum etiam aliis Ecclesiis, quod nec de catholicis fieri poterat, praesidere fecisti, atque etiam honoribus quod non merebantur, auxisti. Testatur hoc Joannes, quem a catholicis Apamiae non receptum, pulsumque de Antiochia. Tyriis praefecisti, et Humerius tunc de diacono ejectus atque Christiani nominis appellatione privatus, a te etiam in presbyterii provectus officium; et quasi haec minora tibi viderentur, in ipsam doctrinae apostolicae veritatem ausus tuos et superbiam tetendisti, ut Petrus quem damnatum a sanctae memoriae decessore meo ipse retuleras, sicut [Col. 0937B] testantur annexa, beati Evangelistae sedem te jubente rursus invaderet, et fugatis orthodoxis episcopis, et clericis suis procul dubio similes ordinaret, pulsoque eo qui illic fuerat regulariter constitutus, captivam teneret Ecclesiam. Cujus tibi adeo grata persona est, et ministerium ejus acceptum, ut episcopos et clericos plurimos orthodoxos tunc Constantinopolim venientes detegaris affligere, et apocrisiarios ejus confovere, atque anathematizantem eumdem Petrum Chalcedonensis decreta concilii, et violantem sanctae memoriae Timothei sepulturam, sicut ad nos certiores nunc quoque nuntii detulerunt, per Messenum et Vitalem crederes excusandum, nec eum laudare desineres, et multis efferre praeconiis, ita ut damnationem ipsius quam ante retuleras, [Col. 0937C] veram non fuisse jactares. Tantum autem perseveras in hominis defensione perversi, ut quondam episcopos, nunc vero honore et communione privatos, Vitalem atque Messenum, quos ad ejus expulsionem specialiter miseramus, sublatos custodiae passus fueris mancipari, et ad processionem quae tibi cum haereticis habetur, exinde productos, sicut eorum professionibus patefactum est ad haereticorum tuamque communionem contempta, quae vel gentium jure servari debuit, legatione pertraheres, praemiisque corrumperes, et in laesionem beati Petri apostoli, a cujus sede profecti fuerant, non solum inefficaces redire faceres, sed etiam impugnatores omnium quae fuerant mandata monstrares. In quorum [Col. 0937D] deceptionem tuam nequitiam prodidisti, et a libello fratris et coepiscopi mei Joannis, qui te gravissimis [Col. 0938A] objectionibus impetivit, in apostolica secundum canones respondere diffidens, abjecta firmasti; Felicem quoque defensorem fidelissimum nobis necessitate faciente servis subsecutum indignum tuis censuisti oculis. Eos quoque tecum litteris communicare testatus quos constat haereticos. Quid enim sunt aliud qui post obitum sanctae memoriae Timothei ad Ecclesiam sub Petro redeunt, vel qui se ex catholica eidem tradiderunt, nisi quod Petrus qui ab universa Ecclesia, atque a te fuerat judicatus? Habe ergo cum his quos libenter amplecteris portionem, et sententia praesenti quam per tuae tibi direximus Ecclesiae defensorem, sacerdotali honore et communione catholica, necnon etiam a fidelium numero segregatus, sublatum tibi nomen et munus ministerii [Col. 0938B] sacerdotalis agnosce sancti Spiritus judicio, et apostolica per nos auctoritate damnatus, nec jam anathematis vinculis eruendus.
Dilectissimo fratri Zenoni Felix episcopus. Filius meus, vir clarissimus Terentianus ad Italiam dudum veniens dilectionis tuae singularis exstitit praedicator talemque te esse vulgavit, qui ita Christi gratia redundares, ut inter mundi turbines gubernator Ecclesiae praecipuus appareres. Quapropter, frater charissime, cum ad provinciam commearet, seduleque deposceret nostras ad dilectionem tuam litteras destinare, gratanter annuimus, quia et dignum Deo sermone complecti cuperemus antistitem, et per eum maxime vellemus id fieri cujus nobis fuerat [Col. 0938C] laudibus intimatus. Quamvis ergo sanctis operibus ex omni parte praedictam fraternitatem tuam vir praefatus astruxerit, multumque fiduciae de tua benevolentia teneret, tamen aequum est, ut quod desiderabat magnopere consequatur, quatenus qui tuis olim gratus est animis, contemplatione nostri reddatur acceptior, simulque materna et sacerdotali consolatione foveatur, peregrinationisque praesidium pastorali pietate reperiat, ut vestrae dignitatis affectu appareat apud sinceritatem vestram, nostram quoque, non minimum salutaris valuisse colloquium, Deus te incolumen custodiat, frater charissime. Celius felix episcopus sanctae Ecclesiae catholicae urbis Romae subscripsi. Data V Kalendarum Augusti, [Col. 0938D] Venantio II consule. Simul septem et sexaginta episcopi absque papa subscripserunt.
- 1. De institutis ecclesiasticis moderate pro temporum qualitate dispositis.
- 2. Ut ubi nulla perurget necessitas, constituta Patrum inviolata serventur.
- 3. Ut cum defuerint clerici, de monachis eligantur.
- [Col. 0938D] 4. Ut si de laicis eligantur ad clerum, quantum temporis observatur
- 5. De bigamis aliisque personis quae ad ministerium clericatus nullatenus applicantur.
- 6. Ut sine praeceptione papae novae basilicae non dedicentur.
- 7. Ut nulla pretia de baptizandis consignandisque fidelibus exigantur.
- [Col. 0939A] 8. De presbyteris, ut nihil de his quae episcoporum sunt praesumant.
- 9. Ut diaconos mensuram propriam juxta Patrum decreta custodiant.
- 10. Quod diaconi in presbyterio residere non possint.
- 11. Quod apostolica sedes paternos canones pio studio devotoque custodiat.
- 12. Ut praeter paschale tempus et Pentecosten, nemo baptizare praesumat, nisi eos tamen quos aegritudo extrema compulerit.
- 13. De presbyterorum et diaconum ordinationibus certis celebrandis temporibus.
- 14. De virginibus sacris quando velentur.
- 15. Ut viduae non velentur.
- [Col. 0939B] 16. Ut servi sub obtentu religionis non suscipiantur in clerum vel in monasterium.
- 17. Ut clerici nullas negotiationes inhonestas et turpia lucra sectentur.
- 18. Ut nemo illitteratus, vel aliqua parte corporis imminutus, ad clerum promoveatur.
- 19. De his qui seipsos abscindunt.
- 20. De criminosis ut ad clerum non promoveantur.
- 21. Quod daemoniis aliisque passionibus irretitis ministeria sancta tractare non liceat.
- 22. Quod hi qui sacris virginibus se sociant, et foedera incesta commiscent communicare non possint, nisi publicam poenitentiam gesserint.
- 23. Quod viduae, ut supra dictum est, non velentur, [Col. 0939C] sed si professam continentiam proposito mutato calcaverint, ipsae pro se rationem reddant.
- 24. Quod secunda conjugia saecularibus non negentur, quibus tamen ad clerum minime venire conceditur.
- 25. Ut si quis susceperit Ecclesiae propriae desertorem, et in aliqua provexerit dignitate, utrique subjaceant sententiae quam canones praefixerunt.
- 26. De laicis vel monachis, qui per praemium ordinantur, ut dantem et accipientem Simonis Magi crimen involvat.
- 27. Ut nulla basilica sub defunctorum constituta nomine dedicetur.
- 28. De feminis ut sacris altaribus non ministrent, [Col. 0939D] vel aliquid ex his quae virorum sunt officiis deputata praesumant.
- 29. De redditibus Ecclesiae vel oblationibus fidelium quod in quatuor portiones fieri debeant.
- 30. Ut episcopus, presbyter et diaconus, qui contra haec statuta fecerit sui honoris periculum sit subiturus.
CAP. I. Dilectissimis fratribus universis episcopis per Lucaniam, Brutios et Siciliam constitutis. GELASIUS.
Necessaria rerum dispositione perstringimur, et apostolicae sedis moderamine convenimur, sic canonum paternorum decreta librare, et retro praesulum decessorumque nostrorum praecepta metiri, ut quae praesentium necessitas temporum restaurandis Ecclesiis relaxanda deposcit, adhibita consideratione [Col. 0940A] diligenti, quantum potest fieri, temperemus, quo nec in totam formam veterum videamur excedere regularum, et reparandis militiae clericalis officiis quae per diversas Italiae partes, ita belli famisque consumpsit incursio, ut in multis Ecclesiis sicut fratris et coepiscopi nostri Joannis Ravanensis Ecclesiae sacerdotis frequenti relatione comperimus, usquequaque deficiente servitio ministrorum, nisi remittendo paulisper ecclesiasticis promotionibus antiquitus intervalla praefixa remaneant, sine quibus administrari nequeunt sacris ordinibus Ecclesiae funditus destitutae; atque in plurimis locis per inopiam competentis auxilii salutare subsidium redimendarum desit animarum, nosque magno reatu si tanto coarctante periculo non aliquatenus consulamus [Col. 0940B] innecti.
II. Priscis igitur pro sua reverentia manentibus constitutis, quae ubi nulla vel rerum vel temporum perurget angustia, regulariter convenit custodiri, eatenus Ecclesiis quae vel cunctis sunt privatae ministris vel sufficientibus usque adeo despoliatae servitiis, ut plebibus ad se pertinentibus 233 divina munera supplere non valeant, tam instituendi quam providendi clericalis obsequii sic spatia dispensanda concedimus.
III. Ut si quis etiam de religioso proposito et disciplinis monasterialibus eruditus, ad clericale munus accedat, imprimis ejus vita praeteritis acta temporibus inquiratur, si nullo gravi facinore probatur infectus, si secundam non habuit fortasse uxorem, nec a marito [Col. 0940C] rejectam sortitus ostenditur, si poenitentiam publicam non gessit, nec ulla parte corporis vitiatus apparet, si servilis aut originariae non est conditionis obnoxius, si curiae etiam probatur nexibus absolutus, si assecutus est litteras sine quibus vix fortassis ostiarium possit implere. Et si is in omnibus quae sunt praedicta fulcitur, continuo lector vel notarius, aut certe defensor effectus post tres menses existat acolythus. Maxime si huic aetas etiam suffragatur, sexto mense subdiaconi nomen accipiat. Ac si modestae conversationis honestaeque voluntatis existit, nono mense diaconus, completoque anno fit presbyter. Cui tamen, quod annorum interstitia fuerant collatura, sancti propositi sponte suscepta docetur praestitisse [Col. 0940D] devotio.
IV. Si vero laicus quispiam ecclesiasticis est aggregandus officiis, tanto sollicitius in singulis quae superius comprehensa sunt, hujusmodi decet examinare personam, quantum inter mundanam religiosamque vitam constat esse discriminis, quia utique convenientia Ecclesiae ministeria reparanda sunt, non inconvenientibus meritis ingerenda, tantoque magis quod sacris aptum possit esse servitiis in eorum quaerendum est institutis, quantum de tempore quo fuerant haec assequenda decerpitur, ut morum habere doceatur hoc probitas, quod prolixior consuetudo non contulit, nec per occasionem supplendae penuriae clericalis vitia potius divinis cultibus intulisse, non legitimae familiae computemur procurasse [Col. 0941A] compendia. Quorum promotionibus super anni metas sex menses nihilominus subrogamus, quoniam, sicut dictum est, distare convenit inter personam divino cultui deditam, et de laicorum conversatione venientem. Quae tamen eatenus indulgenda credidimus, ut illis Ecclesiis quibus infestatione bellorum vel nulla penitus vel exigua remanserunt ministeria renoventur, quatenus his Deo propitio restitutis, in ecclesiasticis gradibus subrogandis canonum paternorum vetus forma servetur. Nec contra eos ulla ratione praevaleat, quod pro accidentis remedio defectus providetur, non adversus scita majorum nova lege proponitur: caeteris Ecclesiis ab hac occasione cessantibus, quas non simili clade vastatas pristinam faciendis ordinationibus convenit tenere sententiam. [Col. 0941B] Quo magis hac opportunitate commoniti observantiam venerandorum canonum propensius delegamus, singulorum graduum conscientias admonentes, ne in illicitos prorumpere moliantur excessus.
V. Nec fas esse confidat quisquis pontificum bigamos, aut conjugia sortientes ab aliis derelicta, sive quoslibet post poenitentiam vel sine litteris, vel corpore vitiatos, vel conditionarios, aut curiae publicarumque rerum nexibus implicatos, aut passim nulla temporis congruentis exspectatione discussos, divinis servituros applicare ministeriis, neque pro suo libitu jura studeant aliena pervadere, absque sedis apostolicae justa dispositione mandante.
VI. Basilicas noviter institutas non petitis ex more praeceptionibus dedicare nemo audeat, nec ambiant [Col. 0941C] sibimet episcopi vindicare clericos potestatis aliae.
VII. Baptizandis consignandisque fidelibus pretia nulla praefigantur, nec illationibus quibuslibet impositis exagitare cupiant renascentes, quoniam quae gratis accipimus, gratis dare mandamur, et ideo nihil a praedictis prorsus exigere moliantur, quo vel paupertate cogente deterriti, vel indignatione revocati, redemptionis causas suae audire despiciant; certum habentes quod qui prohibita deprehensi fuerint admisisse, vel commissa non potius sua sponte correxerint, periculum subituri proprii sint honoris.
VIII. Nec minus etiam presbyteros ultra modum suum tendere prohibemus, nec episcopali fastigio indebita sibimet audacter assumere, non conficiendi chrismatis, non consignationis pontificalis adhibendae [Col. 0941D] sibimet accipere facultatem, non praesente quolibet antistite, nisi fortasse jubeantur, vel orationis, vel actionis sacrae suppetere sibi praesumant esse licentiam, neque sub ejus aspectu, nisi jubeantur, aut sedere praesumant, aut veneranda tractare mysteria; nec sibi meminerint ulla ratione concedi, sine summo pontifice subdiaconum, aut acolythum jus habere faciendi, nec prorsus id dubitent, si quidquam ad episcopale ministerium specialiter pertinens suo motu putaverint exsequendum, continuo se presbyterii dignitate, et sacra communione privari. Quod fieri necesse est censeamus, si eorum praesule deferente hujusmodi fuerit praevaricatio comprobata, nec ipso eorum episcopo a culpa conniventiae, et ultione vacaturo [Col. 0942A] si immoderata facientes dissimulaverit vindicare.
IX. Diaconos quoque propriam constitutionis servare mensuram, nec ultra tenorem paternis canonibus deputatum quidpiam tentare, nihil eorum suo ministerio permittimus applicare quae primis ordinibus proprie decrevit antiquitas. Absque episcopo vel presbytero baptizare non praesumantur, nisi praedictis fortassis officiis longius constitutis necessitas extrema compellat. Quod et laicis Christianis facere plerumque conceditur.
X. Eos non in presbyterio insidere cum divina celebrantur, vel ecclesiasticus habetur quicunque tractatus. Sacri corporis praerogationem sub conspectu pontificis seu presbyteri, nisi his absentibus jus [Col. 0942B] non habeant exercendi. Cum enim decreta venerabilium sanctionum nos quoque magnopere custodire nitamur, ac sine eorum dispendio etiam illa quae pro alicujus utilitatis fortasse compendio videantur laxanda cedamus.
XI. Cumque nobis contra salutarium reverentiam regularum cupiamus temere nihil licere, et cum sedes apostolica superior his omnibus, favente Domino, quae paternis canonibus sunt praefixa, pio devotoque animo studeat tenere proposito, satis indignum est quemquam vel pontificum vel ordinum subsequentium hanc observantiam refutare, quam beati Petri sedem et sequi videat et docere, satisque conveniens sit, ut totum corpus Ecclesiae in hac sibimet observatione concordet, quam illic vigere conspiciat, ubi [Col. 0942C] Dominus Ecclesiae totius posuit principatum dicente Scriptura: «Ordinate in me charitatem (Cant. II, 4) .» Et iterum: «Omnia certo ordine fiant (Gen. XLI, 28) .» Atque iterum Psalmista praedicante: «Circumdate Sion et complectimini eam narrate in turribus ejus. Ponite corda vestra in virtute ejus, et distribuite domos ejus, ut enarretis in progenie altera, quoniam hic est Deus noster in aeternum, et ipse reget nos in saecula (Psal. XLVII, 13-15) .» Hic procul dubio qui in ecclesiasticarum narratur altitudine dignitatum, et in cujus virtute bonis operibus corda ponenda sunt, gradibus utique distributis, cunctis Deus noster et rector populi praedicandus est Christianis, ubi nemo sibimet aliquo jam existimet imminutum, cum et uniuscujusque gradus profectione nil deperit, et convenienter [Col. 0942D] retinendo, quod coelesti dispensatione donatum est, pariter nobis, et cognoscibilem Deum fieri tribuit esse et rectorem. Nam et si quid indulgetur de temporum quantitate moribus aggregata strenuitate pensatur: si vitae etiam proposito continetur, quod pro relata fuerit aetate curandum, dummodo illa nullatenus dissimulata subrepant, quorum quodlibet, si inesse claruerit, merito clericalibus infulis reprobabilem convincat esse personam. Etsi illa nonnunquam sinenda sunt, quae, si caeterorum constet tegritas, sola nocere non valeant; illa tamen sunt magnopere praecavenda, quae recipi nisi manifesta decoloratione non possint. Ac si ea ipsa quae nullo detrimento aliquoties indulgenda creduntur, vel rerum [Col. 0943A] temporumque cogit intuitus, vel accelerate provisionis respectus excusat: quanto magis illa nullatenus mutilanda sunt quae nec ulla necessitas, nec ecclesiastica prorsus extorquet utilitas?
XII. Baptizandi sibi quispiam passim quocunque tempore nullam credat inesse fiduciam. Praeter paschale festum et Pentecostes venerabile sacramentum, excepto duntaxat gravissimi languoris incursu, in quo verendum est ne, morbi crescente periculo, sine remedio salutari fortassis aegrotans, exitio praeventus abscedat.
XIII. Ordinationes etiam presbyterorum, et diaconorum nisi certis temporibus et diebus exercere non debeant. Id est quarti mensis jejunio septimi et decimi, sed et etiam quadragesimalis initii, ac mediana [Col. 0943B] Quadragesimae die Sabbati jejunio circa Vesperas noverint celebrandas. Nec cujuslibet utilitatis, seu presbyterum, seu diaconum, his praeferre qui ante ipsos fuerint ordinati.
XIV. Devotis quoque virginibus nisi aut in Epiphaniorum, aut in albis paschalibus, aut apostolorum natalitiis sacrum minime velamen imponant, nisi forsitan, sicut de baptismate dictum est, gravi languore correptis, ne sine hoc munere de saeculo exeant, implorantibus non negetur.
XV. Viduas autem velare pontificum nullus attentet, quod nec auctoritas divina delegat, nec canonum forma praestituit. Non est ergo penitus usurpandum eis, quia sic ecclesiastica sunt conferenda praesidia, ut nihil committatur illicitum.
[Col. 0943C] XVI. Generalis etiam querelae vitanda praesumptio est, qua propemodum causantur universi, passim servos et originarios dominorum jura, possessionumque fugientes, sub religiosae conversationis obtentu, vel ad monasteria sese conferre, vel ad ecclesiasticum famulatum, conniventibus quoque praesulibus indifferenter admitti, quae modis omnibus est amovenda pernicies, ne per Christiani nominis institutum, aut aliena pervadi, aut publica videatur disciplina subverti, praecipue cum nunc ipsam ministerii clericalis hanc obligationem suspicari conveniat dignitatem, cogaturque pro statu militantium sibi conditioneque jurgari, aut videri, quod absit, obnoxia. Quibus sollicita competenter interdictione prohibitis quisque episcopus, presbyter, aut diaconus, vel eorum [Col. 0943D] qui monasteriis praeesse noscuntur, hujusmodi personas apud se tenentes non restituendas patronis, aut deinceps vel ecclesiasticae servituti, vel religiosis congregationibus putaverint applicandas, non voluntate forsitan dominorum, sub Scripturae testimonio primitus absolutas, vel legitima transactione concessas, periculum se honoris proprii non ambigant communionisque subituros, si super hac re cujusquam verax nos querela pulsaverit. Magnis quippe studiis secundum beatum Apostolum praecavendum est, ne fides et disciplina Domini blasphemetur.
XVII. Consequens fuit, ut illa quoque quae de Piceni partibus nuper ad nos missa relatio nuntiavit nec nunc praetereunda putaremus, id est, plurimos [Col. 0944A] clericorum negotiationibus inhonestis et lucris turpibus imminere, nullo pudore cernentes evangelicam lectionem, quae ipse Dominus negotiatores e templo verberatos flagellis asseritur expulisse, nec Apostoli verba recolentes quibus ait: «Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4) .» Psalmista quoque David surda dissimulantes aure cantantem: «Quoniam non cognovi negotiationes, introibo in potentias Domini (Psal. LXX, 16) .» Proinde hujusmodi et ab indignis 234 postea quaestibus noverit abstinendum, et ab omni cujuslibet negotiationis ingenio vel cupiditate cessandum, aut in quocunque gradu sint positi mox a clericalibus officiis abstinere cogantur, quoniam domus Dei, quae domus orationis et esse debet et dici, ne officina negotiationis [Col. 0944B] et spelunca potius sit latronum.
XVIII. Illitteratos quoque et nonnulla parte corporis imminutos sine ullo respectu ad ecclesiasticum venire servitium didicimus. Quod simul antiqua traditio et apostolicae sedis vetus forma non recipit, quia nec litteris carens sacris esse potest aptus officiis et vitiosum nihil prorsus Deo offerri legalia praecepta sanxerunt. Itaque de caetero modis omnibus haec vitentur, nec quisquam talis suscipiatur in clerum. Si qui vero vel temeritatem propria vel incuria praesidentium tales ante suscepti sunt, in his in quibus constituti sunt locis eatenus perseverent, ut nihil unquam promotionis arripiant, satisque habeant, hoc ipsum sibi pro nimia miseratione permissum.
XIX. De his autem qui seipsos abscindunt, paterni [Col. 0944C] canones evidenter sequenda posuerunt, quorum tenorem sufficiat indidisse, dicunt enim talia perpetrantes, mox ut agniti fuerint, a munere clericali debere eos secludi, quod modis omnibus custodire nos convenit, quia fas esse nulli suppeditat quidquam praeter illa quae memorabilis decrevit forma censere.
XX. Comperimus etiam horrendis quibusdam criminibus implicatos tota discretione submota non solum de factis atrocibus necessariam poenitudinem non habere, sed nec aliquem correctione penitus succedente ad divinum ministerium honoremque contendere. Nonnullos autem in ipsis ordinibus constitutos gravibus delinquentes facinoribus non repelli, cum mandet Apostolus nemini cito manus imponendas neque [Col. 0944D] communicandum peccatis alienis, et majorum veneranda constituta pronuntiant. Hujusmodi etiam si forte subrepserint, tam qui ante peccaverunt detectos oportere repelli quam sacrae professionis oblitos praevaricatoresque sancti propositi procul dubio submovendos.
XXI. Usque adeo sane comperimus illicita quaeque prorumpere, ut daemoniis aliisque passionibus irretitis ministeria sacrosancta tractare tribuatur. Quibus si in hoc opere positis aliquid propriae necessitatis occurrat, quis de sua ac fidelium salute confidat. Ubi ministros ipsos curationis humanae tanta perspexerit calamitate vexari? Atque ideo necessario removendi sunt, ne quibuslibet quibus Christus est mortuus, scandalum generetur infirmis [Col. 0945A] Postremo si corpore sauciatum fortassis aut debilem nequaquam sancta contingere lex divina permittit, quanto magis doni dispensatores esse non convenit, quod est deterius mente percussos.
XXII. Virginibus autem sacris temere se quosdam sociare cognovimus, et post dedicatum Deo propositum incesta foedera sacrilegaque miscere. Quos protinus aequum est a sancta communione detrudi, et nisi per publicam probatamque poenitentiam omnino non recipi, aut his certe viaticum de saeculo transeuntibus, si tamen poenituerint, non negari.
XXIII. Nam de viduis sub nulla benedictione velandis superius late sufficienterque praediximus, quae si propria voluntate professam pristini conjugii castitatem mutabili mente calcaverint, periculi ejus [Col. 0945B] intererit, quali Deum debeant satisfactione placare, quia juxta Apostolum primam fidem irritam fecerunt: sic habita secum deliberatione promissam Deo pudicitiae fidem debent custodire. Nos autem talibus nullum laqueum debemus injicere, sed solum adhortationes praemii sempiterni, poenasque proponere divini judicii, ut et nostra sit absoluta conscientia et illarum pro se rationem Deo reddat intentio. Cavendum est quippe quae de earum moribus actibusque beatus Paulus apostolus testatur, quod plenius exponere praeterimus, ne sexus instabilis non tam deterreri quam admoneri videatur.
XXIV. Secundas nuptias sicut saecularibus inire conceditur, ita post eas nullus ad clericale sinitur venire collegium. Alia est enim humanae fragilitati [Col. 0945C] generaliter concessa licentia, alia debet esse vita divinarum rerum servitio dedicata.
XXV. Quisquis proprie desertor Ecclesiae nullis exstantibus causis ad aliam putaverit transeundum, temereque susceptus fuerit, et promotus, reverendorum canonum vel ipse, vel receptor ejus atque provector constituta non effugiet, quae de hujusmodi praesumptoribus praefixere servanda.
XXVI. De monachis laicisque in prima copiosius praeceptionis hujus parte digestum est, vel quae quatenus his pro rerum temporumque necessitate concessa sint, vel quemadmodum ubi nullius necessitatis interesse probatur, non nisi vetus institutio debeat custodiri. Quos vero constiterit indignos meritis sacram mercatos esse pretio dignitatem, convictos [Col. 0945D] oportet arceri, non nisi periculo facinus tale perpetrantes, quia dantem pariter et accipientem damnatio Simonis, quam sacra lectio testatur, involvit.
XXVII. De locorum consecratione sanctorum quamvis superius strictim fuerit comprehensum, nobis quoque patefactum est, quod absque praecepto sedis apostolicae nonnulli factas ecclesias vel oratoria sacrare praesumant; hoc sumus tamen judicio detestabiliore permoti, quod in quocunque nomine defunctorum et quantum dicitur, non omnino fidelium constructiones aedificatas sacris professionibus audacter instituere memorantur. Quae quoniam tam acerba, tam dura sunt, ut eadem vix noster ferre possit auditus, si vere Christianitatis affectus in illis regionibus [Col. 0946A] certus, et fixus est, et districtius ista quaerantur, et aquibus fuerint gesta, prodantur, quoniam sicut latentibus in hac atrocitate nominibus non exstat in quem sententia debita proferatur, ita cum manifestis fuerit documentis expositus, quem tanti sceleris poscit immanitas, non vitabit ullatenus ultionem.
XXVIII. Nihilominus impatienter audivimus tantum divinarum rerum subisse despectum, ut feminae sacris altaribus ministrare firmentur, cunctaque quae non nisi virorum famulatui deputata, sexum cui non competit exhibere, nisi quod omnium delictorum quae sigillatim perstrinximus noxa omnis et crimen eos respicit sacerdotes qui vel ista committunt, vel committentes minime publicando pravis excessibus se favere significant, si tamen sacerdotum jam sint [Col. 0946B] vocabulo nuncupandi qui delegatum sibi religionis officium sic prosternere moliuntur, ut in perversa quaeque profanaque proclives sine ullo respectu regulae Christianae praecipitia funesta sectantur. Cumque scriptum sit: «Minima qui spernit paulatim decidit (Eccli. XIX, 1) ,» quid est de talibus existimandum qui immensis ac multiplicibus pravitatum molibus ingente ruinam multimodis impulsionibus ediderint? Non ambigant qui haec ausi sunt exercere, sed etiam qui hactenus cognita siluerint sub, honoris proprii se jacere dispendio, si non quanta possint, celeritatem festinent, ut lethalia vulnera competenti medicina sanentur. Quo enim more teneant jura pontificum qui pontificalibus excubiis eatenus injuncta dissimulant, ut contraria domui Dei cui praesident, [Col. 0946C] potius operantur quantumque apud Dominum possent, si ei convenientia procurarent, tamen quid mereantur aspiciant, cum exsecrabili studio sectentur adversa. Et quasi magis haec regula sit qua Ecclesiae debeant gubernari si quidquid ecclesiasticis inimicum regulis perpetratur, cum et si cognitos habeat canones unusquisque pontificum intemerata debuerit tenere custodia.
XXIX. Quatuor autem tam de redditu quam de oblatione fidelium convenit fieri portiones. Quarum sit una pontificis, altera clericorum, pauperum tertia, quarta fabricis applicanda. De quibus, sicut sacerdotis intererit, integram ministris Ecclesiae memoratam dependere quantitatem, sic clericus ultra delegatam sibi summam nihil insolenter noverit expetendum. [Col. 0946D] Ea vero quae ecclesiasticis aedificiis attributa sunt huic operi veraciter praerogata, locorum doceat instauratio manifesta sanctorum, ipsam nihilominus ascriptam pauperibus portionem quamvis divinis rationibus se dispensasse monstraturus esse videatur, tamen juxta quod scriptum est: «Ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16) ,» opus etiam in praesenti testificatione praedicari, et bonae famae praeconiis non taceri.
XXX. Quapropter nec clericorum qui sapientia se hujus offensae futurum confidat immunem, si in his quae salubriter sequenda deprompsimus, sive episcopum, sive presbyterum, sive diaconum viderit [Col. 0947A] excedentem, non protinus ad aures nostras deferre curaverit. Sic vero modis omnibus erit unusquisque pontificum ordinis et honoris elisor, si cuiquam clericorum vel Ecclesiae totius auditui haec putaverit supprimenda. Data V Idus Martii, Asterio et Praesidio IV consulibus.
- 1. De bene regendis rebus Ecclesiae ab episcopis.
- 2. De tricenali praescriptione.
GELASIUS Romanae Ecclesiae episcopus dilectissimis et in Christo charitate unanimiter connexis fratribus episcopis qui in Sicilia sunt constituti.
CAP. I. Praesulum auctoritas nostrorum emanavit, ut facultates Ecclesiae Christi ad regendum habeant potetatem. Ita tamen ut viduarum, pupillorum, atque pauperum, [Col. 0947B] necnon et clericorum stipendia distribuere debeant. Hoc eis statuimus dari quod hactenus decretum est. Reliquum sibi vindicent, ut, sicut ante diximus, peregrinorum atque captivorum largitores esse possint.
II. Illud annecti placuit ut si, quod absit, facultatem Ecclesiae, necnon et dioeceses quae ab aliquibus possidentur episcopis jure sibi vindicent, quia tricenalis lex conclusit, quia et filiorum nostrorum principum ita emanavit auctoritas, ut ultra triginta annos nulli liceat appellare quos legum tempus exclusit. Data Idus Maii, Asterio et Praesidio IV consulibus. Incipit tomus de anathematis vinculo Gelasii papae.
Ne forte quod solent, dicant, quod si synodus Chalcedonensis admittitur, omnia constare debeant, quae illic videntur esse deprompta, aut enim ex toto [Col. 0947C] eam admitti oportere, aut ex parte si repudiabilis est, firmam ex toto constare non posse. Cognoscant igitur quoniam illud secundum Scripturas sanctas traditionemque majorum secundum canones regulasque Ecclesiae pro fide communi et veritate catholica et apostolica, pro qua hanc fieri sedes apostolica delegavit, factamque firmavit, a tota Ecclesia indubitanter admitti. Alia autem quae per incompetentem praesumptionem illic prolata sunt, vel potius ventilata, quae sedes apostolica gerenda delegavit, quae mox a vicariis sedis apostolicae contradicta manifestum; est quae sedes apostolica, etiam petente Martiano principe, nullatenus approbavit; quae praesul Ecclesiae Constantinopolitanae tunc Anatholius, nec se praesumpsisse professus est, et in apostolicae sedis [Col. 0947D] antistitis non negavit, posita potestate. Quod ideo sic (ut dictum est) sedes apostolica non recepit, quia quae privilegiis venerabilis Ecclesiae contraria probantur, nulla ratione sustinet. Quid enim? Quia in libris sanctis quos utique veneramur et sequimur, quoniam quorumdam illic et profanitates esse feruntur, et scelera gesta narrantur. Ideo nobis pariter, aut veneranda sunt, aut sequenda quia in illis sanctis libris et venerabilibus continentur. Sanctus Petrus primus apostolorum, sic existimans Novi Testamenti gratiam praedicandam, ut a legis veteris non recederet institutis, quaedam per simulationem legitur inter Judaeos gentilesque gessisse. Nunquid ideo aut illa 235 ejus sequenda sunt, quae merito et coapostolus [Col. 0948A] ejus redarguit, et postea consequenter vitavit, pariterque assumenda sunt, cum his quae utpote primus apostolus salubria praedicavit? Nunquidnam aut ejus recta doctrina cum his quae humanitus accesserant repudianda est, aut illa adhuc imbecillis inscitia, cum perfecta ejus suscipienda est doctrina? Nunquidnam in ipsorum haereticorum libris non multa quae ad veritatem pertineant posita releguntur? Nunquidnam ideo veritas refutanda est, quia libri, ubi pravitas interest, refutantur? Aut ideo pravi libri suscipiendi sunt eorum, quia veritas quae illic inserta est non negatur? Ait Apostolus: «Omnia probate, quae bona sunt tenete (I Thess. V, 21) .» Scimus Apostolum etiam de paganorum libris aliqua posuisse. Nunquid ideo et cuncta recipienda sunt, quae cum [Col. 0948B] his pariter sunt prolata? Ipse Apostolus ait: Multos praedicatores aliter atque aliter Christum praedicare, ubi tamen licet quocunque modo Christum praedicatum oportet admitti. Tamen non ideo illum morem quo non recte praedicatum est admonet evitare. Malos operarios ipse conqueritur, quorum alia refutanda, alia docet esse sectanda. Haec et hujusmodi exempla nos docent et testimonia divina confirmant, non omnia pessime a quocunque dicta vel ubicunque scripta indifferenter accipere, sed retentis bonis, quae noceant refutare. Peccatori homini mors illata est, et tamen homini Jesu Christo mors illata reum fecit esse diabolum, quia ubi causa mortis non erat, ibi peccati non debebatur et poena. Sententia praefigitur vel praefixa est semper errori. Quae sententia huic errori [Col. 0948C] praefixa nunquam omnino resolvetur, sicut enim in quantum est ipse error, nunquam error esse desistit, sic a sententia nunquam praefixa resolvetur, quia error qui agnoscitur esse damnatus, eadem quandiu manet error probatur astrictus. Itaque qui in eo errore sunt sententia erroris obstricti sunt, et quandiu in eo manent nullatenus absoluti sunt, sicut nec ipse in quo sunt error absolvitur. Error enim ipse nunquam veniam promeretur, sed qui in eo veraciter caruerit, atque ab ejus participatione discedit. Quandiu ergo in eis est error damnationem suam tenet, nunquam resolvitur, quia error semper poenam meretur. Participes vero ejus sunt semper et ejus poenae participes, si in eodem perstare non desinant, aut si ab eodem recesserint quam alieni facti sunt [Col. 0948D] ab errore, et ab ejus participatione discreti, tam et poenae ejus erunt consequenter alieni. Cum erranti poena praefigitur quandiu manet errans, eadem poena constringitur; quia errans esse non potest sine poena erratis. Haec eadem poena perpetua est nunquamque solvenda quandiu errans esse perstiterit. Qui si errans esse destiterit, poena quae erranti est praefixa perpetua, non erranti, id est alteri effecto, quam cui praefixa est, non solum non potest esse perpetua, sed nec etiam jam poena. Non est enim ipse cui praefixa est. Erranti enim praefixa est, nec non erranti. Quae enim erranti praefixa est, perpetua est, et perpetuo constringit errantem, non errantem non potest jam tenere. Sit erranti dicta fore perpetua, sit [Col. 0949A] erranti dicta nunquam esse solvenda. Manet omnino et vere, certumque est quod in ea praefixum est, nec potest prorsus absolvi, quandiu manenti praefixa, debetur erranti. Non erranti autem nec poena potest esse, quae non erranti non debet inferri. Nec mutatur illa omnino nec solvitur quae debetur erranti. In suo ergo tenore illa praefixa est, in suo jure non potest omnino resolvi; in non suo tenore quae esse non potest jam docetur esse vacuata, et jus illic penitus non habere, ubi causam non habet existendi. Plenae sunt sanctae Scripturae tali forma justitiae. Dicitur: «Pereant peccatores a terra, ita ut non sint (Psal. LXVII, 3) ,» ut non sint peccatores, ut desistant esse peccatores: secundum Prophetae sententiam usquequaque deperirent, ut substantialiter non [Col. 0949B] subessent, qui salvari potuissent a Redemptore nostro qui venit non justos vocare sed peccatores, vel de quibus dicit Apostolus: «Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum, et cum peccatores essemus misit Deus Filium suum (I Tim. I, 15; Gal. IV, 4) ,» et caetera hujusmodi. Hic revera plurimi etiam substantialiter perierunt peccatores, in peccatis suis utique permanentes, veraque in eis sententia dicta permansit, nunquamque resoluta est, et tamen eadem in talibus, quibus praefixa est, permanente perpetua, quodam genere factum est, ut in talibus non usquequaque manentibus et in peccatis suis, non usquequaque durantibus sententia tamen praefixa talibus permaneret. Nam ipsi pereunt, sed esse peccatores, ut [Col. 0949C] dictum est, non poenaliter, sed remedialiter quodam et ipsi genere perierunt. Quodam genere et in ipsis mansit praefixa sententia, donec permanens eos efficeret non esse peccatores, vel peccatores non esse perficeret. Completa est in eis sententia, nec quo tenore peracto permanens illa sententia pereuntibus peccatoribus, ita ut non essent utique peccatores. Ea jam in non peccatoribus manere non potuit, quia in eis in quibus inflicta non fuerat, jus manendi penitus non habebat. Ita nunc in suo jure vel tramite ullatenus sententia resoluta est, et eadem in his in quibus inflicta est permanente, ab his qui ab ejus jure discreti sunt, aliena prorsus effecta est, ne in his salva sui conditione fas haberet manendi quibus inflicta non erat. Dixit Dominus quod in Spiritum [Col. 0949D] sanctum peccantibus nec hic esset nec in futuro saeculo remittendum. Quantos autem cognoscimus in Spiritum sanctum delinquentes sicut haereticos diversos, Arianos, Macedonianos, ad fidem catholicam revertentes, et hic remissionnem suae percepisse blasphemiae et in futurum spem sumpsisse indulgentiae consequendae? Nec ideo non vera est Domini sententia, aut putabitur esse ullatenus resoluta, cum circa tales, si hoc esse permaneant, nunquam omnino solvenda persistat, effectis autem non talibus non irrogata. Sicut etiam consequenter et illud beati Joannis apostoli: Est peccatum ad mortem, non dico ut oretur pro eo. Est peccatum non ad mortem, dico ut oretur pro eo. Est peccatum ad mortem in eodem [Col. 0950A] peccato manentibus. Nullum est quippe peccatum pro quo aut non oret Ecclesia remittendum, aut quod, data sibi divinitus potestate, desistentibus ab eodem non possit absolvere, vel poenitentibus relaxare, cui dicitur: «Quaecunque dimiseritis super terram dimissa erunt et in coelis, et quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelis (Matth. XVI, 18) .» In quibuscunque omnia sunt quantacunque sint et qualiacunque sint: veraci nihilominus manente sententia, quae nunquam solvenda esse denuntiatur; in eorum tenore consistens in Acacii sententia rationabiliter intuendum est, in qua non etiam ab eodem post recedens. Quod etiam si ei dictum est nunquamque solvendus, non est adjectum tamen etiamsi resipueris, etiamsi ab errore discesseris, etiamsi praevaricator [Col. 0950B] esse destiteris. Quapropter in aperto est ita dictum, nunquam solvendus si talis scilicet, qualis est et ligatus, non autem talis effectus sicut ligandus non erat, sic absolutus esse docebatur. Sicut carebat obligatione cum obligationis causa caruisset, sic utique absolutus existeret, quatenus et ipse non necessitate dictae sententiae videretur non posse quodammodo jam solvi, nisi talis effectus et obligatione carens fieret absolutus, et circa tales praefixa sententia nullomodo solubilis redderetur. Nunquid enim misit, quaesivit, expetiit et abjectus est, itaque ipse in se insolubilem fecit esse sententiam qui talis permanere delegit, qualis veraciter non possit absolvi, et voluit talis effici, circa qualem, permanente sententia circa talem, effectum non talem insolubilis sententia [Col. 0950C] non permaneret, quae circa effectum non talem non haberet licentiam permanendi. Quo magis ut dictum est exemplo atque periculo moniti qui eodem tenore sunt constricti festinare debent, ut non tales esse permaneant, quibus sententia illa non solvenda praefixa est, et esse tales incipiant, qualibus non insolubilis praefixa sententia possit esse solubilis. Quoniam autem effecto non tali quali non solvenda praefixa sententia est, effecto, inquam, non tali, potest solubilis esse sententia; quia jam Acacio non volenti non talem esse sicut tali usque in finem permanenti permansit in absoluta sententia, ita jam non tali effici non volenti solubilis non potest esse sententia. Nonne tantos habebat Acacius, quorum exemplum sequi potuisset antistites qui in Ephesino prolapsi [Col. 0950D] latrocinio, quolibet modo in consensione reciderent pravitatis? Utique tamen et si dictum non erat, et perpetuam damnationem ferre potuissent, nisi resipiscentes non tales effici quales illic facti fuerant, damnationemque perpetuam merebantur, resolvi circa se damnationem recedentes a perpetuae damnationis causa meruerunt, quam qui perstitere circa se insolubilem reddiderunt. Nihil interest igitur, nihil differt, utrum dicatur quia ecclesiastica sententia reos et praevaricatores obligat. Quia sicut ei non potest quod non est suffragari, quod non est dictus nunquam solvendus, sed si in errore permanserit insolubilis modis omnibus perseverat, nec potest inde nisi non talis effectus absolvi: sic cuiquam praejudicare [Col. 0951A] non potest: tametsi dictum est nunquam esse solvendum manifesta ratione monstrante quia nun quam sit omnino solvendus, si talis qualis ligatus esse persistat, vel talis utique nunquam solvendus qualis est obligatus. Non abjecto autem etiam si resipiscat et corrigat, patere prorsus et liberum non dubium sit, ut non talis effectus qualis nunquam dictus, nunquam esse solvendus, sed talis qualis non est dictus nunquam esse solvendus, id est correctus et emendatus consequenter correctus et possit solvi. Notandum quod quolibet genere blasphemantibus in Spiritum sanctum si resipiscant et corrigant, et hic eis et in futuro saeculo remittatur, nec inde possit Domini mutari sententia, quae circa tales utique permanentes permanere dicta est, non circa non tales effectos [Col. 0951B] Quandiu autem in hoc manent, tales sunt, qualibus non remittendum esse praefixum est. Cum autem ab hoc recesserint, non tales efficiuntur, qualibus non remittendum esse praedictum est. Et ideo non talibus effectis potest et hic et in futuro saeculo jam dimitti. Alioquin, quod absit, frustra videtur Ecclesia hujusmodi sua reconciliatione suscipere. Quia autem frustrari non potest, hoc intellectum modis omnibus. salva Domini sententia, praedicandum est quantum ad nos pertinet, omnino non posse. Talis igitur dictus est Acacius qualis ligatus est nunquam esse solvendus. Talis usque in finem permansit, talis esse non destitit, ita talis est hodie qualis est dictus. Non talis esse jam non potest, nunquam igitur talis permanendo solvendus est, quia si talis esse desisteret [Col. 0951C] non in non tali permansisset, et nunquam esse solvendum, quia non talis qualis dictus est, nunquam esse possit absolvi, et non tali nunquam solvi recederet, et ideo ut solvi posset accederet. Quod sedes apostolica non consensit, nunc imperator imposuit, nec Anatolius usurpavit. Totumque, ut dictum est, in sedis apostolicae potestate. Ita quod firmavit in synodo sedes apostolica, hoc robur obtinuit, quod refutavit habere non potuit firmitatem, et sola rescindit, quod praeter ordinem congregatio synodica putaverat usurpandum. Non promulgatrix iteratae sententiae, sed cum apostolica sede veteris exsecutrix. Hoc tamen quod de uno eodemque homine dictum est, sive tali persistente qualis sententiam competenter accepit, sive non tali effecto et ab illa sententia [Col. 0951D] quae non tali non dicta est absoluto, et in unaquaque civitate legitur, similiter esse praefixum, et in populo ac simul gente-depromptum potius, quae in toto orbe portio est. Idem enim mundus est qui et periturus est dictus, et sermo Dei non potest excidere, et in ipso mundo nihilominus a pravis intentionibus recedente non promitur. Sic Tyrus et Beriton gaza, et Aegyptus pronuntiatae sunt periturae quas postea per Evangelium novimus esse salvatas. Perierunt itaque duplici modo: aut permanentes in eo quod talem sententiam susceperunt, aut deficientes ab eo quo tales fuerant; quibus est illa sententia ut consequenter ad non tales non pertineret illa sententia quae non talibus praefixa non fuerat. Sic etiam de [Col. 0952A] gente Judaeorum adeo etiam per Isaiam prophetam peremptorie veluti pronuntiatum est: 236 «Claude oculos eorum, et obtura aures eorum, et videntes non videant, et audientes non audiant (Isai. VI, 10) ,» ne quando intelligant, et obdura cor populi hujus, ne unquam convertantur, et sanem illos. Hic etiam correctio et emendatio interdicta monstratur, et resipiscendi quoque spes prorsus abscinditur. De quo inde populo apostolos et Ecclesiam primitivam novimus processisse, et tot millia hominem una die de baptismate fuisse salvata. Ecce et in persistentibus qualis est illa sententia promulgata permansit, nec ad correctionem prorsus venire sanitatis admissi sunt, sed adjudicati sunt in sua nequitia deperire, et, manente divina sententia, non per ipsorum propriam [Col. 0952B] emendationem suoque intellectu vel motu, suaque virtute vel possibilitate conversi sunt, ut sanarentur, sed per gratiam sanati sunt, ut converterentur: Ne convertantur, inquit, et sanem eos, ne sua sponte, ne suis operibus quibus utique confidebant, ne suam justitiam sectantes, justitiae Dei non debeant esse subjecti, de suis viribus confidentes, non divinae se misericordia illuminationique subdentes. Et ideo inhibetur eis superbae praesumptionis effectus, ne convertantur suis intentionibus, suis nisibus, ut putarant, et sanem eos, ne eorum quasi ex meritis, ex propria facultate venientibus salvatrix gratia daretur, atque ita gratia jam non esset gratia, si non gratis dare esset immeritis, sed merces tanquam meritis restituta. Non ergo ipsi convertantur, et sanem eos, sed [Col. 0952C] sanati per gratiam qualiter ad humilitatem Christi convertantur, agnoscant. Ita in utrisque, hoc est, et in eo permanentibus in quo talem sententiam perceperunt, et in salvatis exinde sententia Dominica fixa permansit, et tamen cum permanente sic eis miro genere sanitas introducta est, ut illa sententia non mutata videretur, sed eadem perdurante sanitas non eorum confidentia, sed divino munere proveniret. Quod si haec tentare formidant, nec ad suae pertinere cognoscunt modulum potestatis, cui tantum de humanis rebus permissum est, non etiam eam praeesse divinis, quomodo de his per quos divina ministrantur judicare praesumunt? Fuerint haec ante adventum Christi, ut quidem figuraliter, adhuc tamen in carnalibus actibus constituti, pariter reges [Col. 0952D] existerent, et pariter sacerdotes. Quod sanctum Melchisedech fuisse sacra prodit historia. Quod in suis quoque diabolus imitatus est, utpote qui semper quae divino cultui convenirent sibimet tyrannico spiritui vindicare contendit, ut pagani imperatores iidem et maximi pontifices dicerentur.
Sed cum ad verum ventum est, eumdem regem atque pontificem ultra sibi nec imperator pontificis nomen imposuit, nec pontifex regale fastigium vendicavit. Quamvis enim membra ipsius, id est, veri regis atque pontificis secundum participationem magnifice utrumque in sacra generositate sumpsisse dicantur, ut simul regale genus et sacerdotale subsistant, quoniam Christus memor fragilitatis humanae, [Col. 0953A] quod suorum saluti congrueret dispensatione magnifica temperavit, sic actionibus propriis dignitatibusque distinctis officia potestatis utriusque discrevit, suos volens medicinali humilitate salvari, non humana superbia rursus intercipi, ita ut et Christiani imperatores pro aeterna vita pontificibus indigerent, et pontifices pro temporalium cursu rerum imperialibus dispositionibus uterentur, quatenus spiritalis actio a carnalibus distaret incursibus; et ideo militans Deo minime se negotiis saecularibus implicaret, ac vicissim non ille rebus divinis praesidere videretur, qui esset negotiis saecularibus implicatus, ut et modestia utriusque ordinis curaretur, ne extolleretur utroque suffultus; et competens qualitatibus actionum specialiter professio aptaretur. [Col. 0953B] Quibus omnibus rite collectis satis evidenter ostenditur a saeculari potestate, nec ligari prorsus, nec solvi posse pontificem. Quo manifestius approbatur Alexandrinum Petrum per imperialem tantummodo sententiam nullo modo potuisse prorsus absolvi; ubi si pontificum quoque sociatur assensus, quaerimus utrum processerit, an fuerit subsecutus. Si subsecutus est nihilominus ad id redditur, ut absolutio saeculari potestate praecepta et principaliter inchoata valere non possit, pontificumque secutus assensus adulationis potius fuerit, quam legitimae sanctionis. Si praecessit, doceatur a quibus et ubi ille sit gestus, si secundum Ecclesiae regulam celebratus, si paterna traditione profectus, si majorum more prolatus, si competenti examinatione [Col. 0953C] depromptus. Ubi procul dubio requirendum est, si synodali congregatione celebratus, quod in receptione damnari, et depulsione catholici, quia nova est causa, fieri certissimum est; si ad primam sedem, cujus intererat sententiae, qua Petrus tenebatur, obstrictus, et secundum regulas est relatum; si eadem quae ligavit, absolvit; si illa quae non ligaverat resolvente, imo etiam nesciente potuisset dissolvi. Si haec gesta non sunt, quo more, quo ritu Alexandrinus Petrus praetenditur absolutus, cum nec a pontificibus legitime, et ecclesiasticis legibus fuerit expeditus, nec a saeculari potestate potuerit praeter Ecclesiae tramitem prorsus absolvi? Tanto magis poscenti imperatori a pontificibus fuerat suggerendum, ut si eum legitime vellet absolvi legitima [Col. 0953D] ecclesiastici tenoris absolutio proveniret, et haec omnia quae superius dicta sunt secundum Ecclesiae tramitem servarentur: praecipue cum de secundae sedis ageretur antistite, nec ab inferiore qualibet, sed a prima sede jure possit absolvi. Inferior quippe potiorem absolvere non potest, sola ergo potior inferiorem convenienter absolvit. Proinde inferioris loci pontifices qui nullatenus se noverant potiorem sibi sine prima sede posse resolvere, praecipue quem ejus sententia noverant obligatum, praevaricatoria absolutione potius non illum penitus exuerunt, sed praevaricatione potius nexuerunt. Ita Petri absolutio ex utroque non constat, quia nec praevaricatoria absolutione rei reum absolvere potuerunt, et depulsis undique pontificibus catholicis [Col. 0954A] haereticisque suppositis, vel his qui haereticorum tenebantur communione polluti, etiam sacrae religionis in sinceritate polluti, participem suum, tam absolvere nequiverunt, quam ipsi non erant absoluti. Ac proinde tam ecclesiasticae regulae praevaricatores quam sacrosanctae communionis integritatem maculantes consortio perfidorum, quod de reo simillimo potuerunt ferre judicium. De catholicis enim pontificibus per totum Orientem, aut quicunque perstitit, est ejectus, aut ille restitit qui consensit errori, et se ab errantium contagione retraxit. Quod igitur eorum potuit de cujusquam errore esse judicium, qui nunquam non errasse monstrantur, sed haereticorum similiter catholicorumque confessione permista cunctas religionis verae et sincerae [Col. 0954B] sedes turbasse, catholicam apostolicamque confudisse puritatem. Ecce qui reum absolvere, qui rei prae omnibus docebantur effecti. Ecce cum quibus de absolvendo reo synodus fuerat ineunda. Si fides et communio catholica retinebatur, cur catholici pellebantur antistites, quomodo tantummodo haeretici servabantur?
Ego quoque mente percepi Graecos in sua obstinatione mansuros, ne cui velut insperatum videri potest, quod est in ante praecognitum. Quapropter non tam propter legationis causas student dispositionibus publicis obviare, sed potius per occasionem legationis regiae catholicam fidem moliuntur evertere, [Col. 0954C] et tali commento nituntur sperata praestare. Quid sibi vult autem quod dixerit imperator, a nobis se in religione damnatum, cum super hac parte et praedecessor meus non solum minime nomen ejus attigerit, sed insuper quando principia adeptus regiae potestatis exercuit, in ejus se rescripsit imperii promotione gaudere, et ego nulla ipsius unquam scripta percipiens honorificis nostris eum litteris salutare curaverim? Praedecessores mei sacerdotes qui praevaricatoribus se communicasse propria voce confessi sunt, a communione eos apostolica submoverunt. Si ita placet se miscere damnatis, nobis non potest imputari si ab eis velit abscedere, tanto magis a nobis non potest esse damnatus, sed potius ad gratiam sincerae communionis admissus. Ad senatum [Col. 0954D] pertinet Romanum, ut memor fidei quam a parentibus se suscepisse meminit, contagia vitet communionis externae, neque ob hoc communionis sedis apostolicae (quod absit) reddatur externus, et veniam sibi dari debere praeponat. Legatur, ex quo est religio Christiana, vel certe detur exemplum in Ecclesia Dei a quibuslibet pontificibus, aut ab ipsis apostolis, ab ipso denique Salvatore veniam non corrigentibus fuisse concessam. Auditum autem sub ipso coelo, nec legitur omnino nec dicitur, quod eorum voce depromitur, Date nobis veniam, ut tantum nos in errore duremus. Id quoque parum est. Ostendant qui nobis canones nituntur opponere, quibus hoc canonibus, quibus regulis, qua lectione, quove documento, sive a majoribus [Col. 0955A] nostris, sive ab ipsis apostolis quos potiores merito fuisse non dubium est, seu ab ipso Domino Salvatore qui judicaturus creditur vivos et mortuos, sive factum est unquam vel faciendum esse mandatur. Mortuos suscitasse legimus Christum. In errore mortuos absolvisse non legimus. Et qui hoc certam faciendi solus habuit potestatem, beato Petro principaliter mandat apostolo: «Quae ligaveris super terram, ligata erunt et in coelo, et quae solveris super terram erunt soluta et in coelo (Matth. XVI, 18) .» Super terram, inquit, nam in hac ligatione defunctum nunquam dicit absolvi. Quod ergo nunquam factum est vel mente conspicere formidamus, scientes in divino judicio non posse penitus excusari. Si autem, quod nunc praetendunt, a Romana Ecclesia se [Col. 0955B] divisuri sunt, id jamdudum fecisse monstrantur, eo minus vere miror si ignorantiam suam ipse non perspicit qui dicit Acacium ab uno non potuisse damnari. Itane non perspicit secundum formam synodi Chalcedonensis Acacium fuisse damnatum, nec novit aut se nosse dissimulat, quantos utique per numerosam sententiam sacerdotes erroris hujus auctores constat fuisse damnatos, sicut in unaquaque haeresi a principio Christianae religionis et factum fuisse et fieri manifesta rerum ratione monstratur, praedecessoremque meum exsecutorem fuisse veteris constituti, non novae constitutionis auctorem. Quod non solum praesuli apostolico facere licet, scilicet cuicunque pontifici, ut quoslibet et quemlibet locum, secundum regulam haereseos ipsius ante [Col. 0955C] damnatae a catholica communione discernant.
Acacius quippe non fuit novi vel proprii inventor erroris, ut in eum nova scita procederent, sed aliorum facinori suam communionem miscuit. Itaque necesse est ut in illam recideret justa lanice sententiam quam cum suis successoribus per conniventiam synodalem susceperat auctor erroris. Nobis opponunt canones, dum nesciunt quid loquantur. Contra quos hoc ipsi venire se produnt quod primae sedi sana rectaque suadenti parere fugiunt; ipsi sunt canones, qui appellationes totius Ecclesiae ad hujus sedis examen voluere deferri. Ab ipsa vero nusquam prorsus appellari debere sanxerunt, ac per hoc illam de tota Ecclesia judicare, ipsam ad nullius commeare judicium, nec de ejus unquam [Col. 0955D] praeceperunt judicio judicari, sententiamque illius constituerunt non oportere dissolvi, cujus potius decreta sequenda mandarunt. In hac ipsa causa Timotheus Alexandrinus, et Petrus Antiochaenus, Petrus, Paulus, Joannes, et caeteri non solum unus, sed plures nomen sacerdotii praeferentes, sola sedis apostolicae sunt auctoritate dejecti, cujus rei testis etiam docetur ipse Acacius qui praeceptionis hujus exstitit exsecutor. Quod utique sicut apostolicam sedem juxta formam synodicam fecisse manifestum est, sic neminem resultare potuisse certissimum. Hoc igitur modo recidens in consortium damnatorum est damnatus Acacius, qui eorum damnationem antequam praevaricator existeret, fuerat [Col. 0956A] exsecutus. Nobis ausi sunt facere canonum mentionem, contra quos vos semper ambitionibus illicitis tenendi esse monstrantur. Qua in synodo vel secundum cujus synodi formam Alexandrinum Joannem de Ecclesia cui ordinatus fuerat expulerunt? Qui nullis causis evidentibus, nec ante conventus. nec postea provocatus, etiam in judicio competenti potuit accusari. Quod si dicunt: Imperator hoc fecit, hoc ipsum quibus canonibus, quibus regulis est praeceptum? Cur huic tam pravo facto consensit Acacius cum auctoritas divina dicat: 237 Non solum qui faciunt prava reos esse, sed etiam qui consentiunt facientibus. Quibus canonibus, quibusve regulis Calendion exclusus est, vel primi urbium diversarum catholici sacerdotes? qua traditione majorum apostolicam [Col. 0956B] sedem in judicio vocant? An secundae sedis antistites, et tertiae caeterique bene sibi conscii sacerdotes debuerunt, et qui religionis existit inimicus, depelli non debuit? Viderint ergo si alios habent canones, quibus suas ineptias exsequantur. Caeterum isti qui sacri, qui ecclesiastici, qui legitimi celebrantur, non solum sedem apostolicam ad judicium vocare non possunt; et Constantinopolitanae civitatis episcopus, quae utique per canones inter sedes nullum nomen accepit, in communionem recidens perfidorum non debuit submoveri? An qui homini mentitus dicitur imperatori, et imperatorem laesisse perhibentur depelli debuerunt, et in Deum qui summus est imperator Acacium delinquentem sinceramque communionem divini [Col. 0956C] sacramenti studentem miscere cum infidis, secundum synodum qua est damnata perfidia non oportebat excludi? Sed velint nolint ipsius judicio antiqua canonum constitutione firmabuntur. Sed religiosi viri atque perfecti secundum canones concessam sedi apostolicae potestatem nimirum conantur eripere, et sibimet eam contra canones usurpare contendunt? O canonum magistros atque custodes, nobis nullum fas est inire certamen cum hominibus communionis alienae, divina Scriptura praedicante, hominem haereticum post primam et secundam correptionem devita. Sciens quod hujusmodi delinquat proprio judicio condemnatus. Ecce cognoscant, quia non solum ab alio, sed a se proprie quoque damnetur haereticus, illud autem nimis est impudens, quod Acacium veniam [Col. 0956D] postulasse confingunt, et nos exstitisse difficiles.
Testis est frater vester vir illustris filius meus Andromachus, qui et a nobis abundanter instructus est, ut cohortaretur Acacium deposita obstinatione resipiscere, et ad sedis apostolicae remeare consortium, quique se sub jurejurando magnis cum eodem molitionibus egisse testatur, nec ad ea quae recta sunt potuisse deflecti, sicut rerum probatur effectu. Certe proferatur judicium quando miserit, quando veniam postularit correptionemque suam nobis promiserit exhibendam, nisi forte hunc animum gessit quem successores ejus habere perspicimus. Ut tamen si veniam postularet impendi, sic sibi vellet, ut nihilominus [Col. 0957A] in errore persisteret; ubi utique non tam a nobis recipi videretur, quam nos potius in suam traducere pravitatem. Quem reatum se confessurum asseruit ante certamen? Si reatus est, utique corripiendus est. Si corrigendum non putant, fallaciter se reatum perhibent profiteri; nisi quod est infelicius, cum et fatentur reatum, et non aestimant corrigendum. Illud quoque me ridere libuit, quod ait: Si necesse fuerit veniam postulare, et existimans nimirum tunc se peccati veniam necessario postulare, si ei concedamus ne peccare desistat, imo etiam (quod absit) certe cum eodem consentiamus nos quoque peccare. Nescio inter quae mundi prodigia haec vox possit admitti. Remitti culpa de praeterito potest correctione sine dubio subsequente. Nam si [Col. 0957B] deinceps sinitur mansura perversitas, non est benignitas remittentis, sed consentientis assensio. Non mirum si isti sedem beati Petri apostoli blasphemare praesumunt, qui talia portenta vel corde gerunt, vel ore diffundunt, et nos insuper superbos esse pronuntiant, cum eis prima sedes, quidquid est pietatis, non desistat offerre, illi eam ipso protervo spiritu subjugare posse confidant. Sed captos mente facere ista non mirum est. Si phrenetici solent medicantes quoque velut hostes putare vel caedere. Quaero tamen judicium ab his quod praetendunt, ubi nam possit agitari: an apud ipsos ut iidem sint inimici et testes et judices? Sed tali judicio nec humana debent committi negotia, nedum divinae legis integritas. Si quantum ad religionem pertinet, non nisi [Col. 0957C] apostolicae sedi juxta canones debetur summa judicii totius. Si quantum ad saeculi potestatem ille a pontificibus, et praecipue a beati Petri vicario debet cognoscere quae divina sunt, non potest ipse eadem judicare, nec sibi hoc quisquam potentissimus saeculi, qui tamen Christianus est, vindicare praesumat, nisi religionem forsitan persequentes. Quid tamen dicerent, si non chartis suis in omnibus vincerentur? Ineptias utique suas sibi servent, nisi resipiscant, potius cogitantes Christi vocem non esse superfluam quae confessione beati Petri apostoli inferni portas nunquid praevalituras asseruit. Quapropter non veremur, ne apostolica sententia resolvatur, quam et vox Christi, et majorum traditio, et canonum fulcit auctoritas, ut totam potius Ecclesiam semper ipsa dijudicet. [Col. 0957D] Sed cogitent magis, si quis in ejus religionis est sensus, ne pravitatem suam nullatenus deponentes apud Deum hominesque sedis apostolicae perpetua constitutione damnentur. Sic autem dicitur fuisse definitum, ut deinceps de negotio nihil dicatur quasi vel nunc eos (quemadmodum nostis) meo duxerim nomine specialiter alloquendos. Neque plane cum istis non corrigentibus ineunda congressio, quemadmodum cum aliarum quoque haeresium sectatoribus dimicatio renuenda. Vos autem salvos et sospites quantocitius huc reverti, continuis divinitatem votis expetimus.
Famuli vestrae pietatis, filii mei, Faustinus magister [Col. 0958A] et Hirenaeus viri consulares atque eorum comites publica legatione, fungentes ad Urbem reversi, clementiam vestram quaesisse dicuntur, cur ad vos meae salutationis scripta non miserim. Non meo fateor instituto. Sed cum directi dudum de partibus Orientis vel videndi me licentiam sibi vestris praeceptionibus abnegatam, tota Urbe disperserint a litteris credidi temperandum ne onerosus potius quam officiosus existerem. Videtis igitur non mea dissimulatione provenisse, sed competentis fuisse cautelae, ne respuentibus animis molestiam irrogarem. Sed ubi serenitatis tuae benevolentia comperi, praefatis indicantibus, humilitatis meae clementer expetisse sermonem jam revera perpendi imputandum non immerito mihi si tacerem, quia, gloriose fili, te [Col. 0958B] sicut Romae natus Romanum principem, amo, colo, suscipio, et sicut Christianus cum eo qui zelum Dei habet, secundum scientiam veritatis habere desidero, et qualiscunque apostolicae sedis vicarius, quodcunque plenae fidei catholicae deesse comperero, pro meo modulo suggestionibus opportunis supplere contendo. Dispensatio etenim mihi divini sermonis injuncta: Vae mihi est, si non evangelizavero. Quod cum vas electionis beatus Paulus apostolus formidet, clamet, multo magis mihi exiguo metuendum est si divinitus inspiratum, et paterna devotione transmissum subtraxero ministerium praedicandi. Pietatem tuam precor, ne arrogantiam judices divinae rationis officium. Absit, quaeso, a Romano principe, ut intimatam suis sedibus veritatem arbitretur injuriam.
[Col. 0958C] Duo quippe sunt, imperator Auguste, quibus principaliter mundus hic regitur, auctoritas sacra pontificum, et regalis potestas. In quibus tanto gravius est pondus sacerdotum, quanto etiam pro ipsis regibus hominem in divino reddituri sunt examine rationem. Nosti etenim, fili clementissime, quod licet praesideas humano generi dignitate, rerum tamen praesulibus divinarum devotus colla submittis, atque ab eis causas tuae salutis exspectas, inque sumendis coelestibus sacramentis, eisque, ut competit, disponendis, subdi te debere cognoscis religionis ordine potius quam praeesse. Itaque inter haec illorum te pendere judicio. Non illos ad tuam velle redigi voluntatem. Si enim quantum ad ordinem pertinet [Col. 0958D] publicae disciplinae, cognoscentes imperium tibi superna dispositione collatum legibus tuis, ipsi quoque parent religionis antistites, ne vel in rebus humanis exclusae videantur obviare sententiae, quo rogo te decet affectu eis obedire, qui prorogandis venerabilibus sunt attributi mysteriis? Proinde sicut non leve discrimen incumbit pontificibus siluisse pro divinitatis cultu quae congruit, ita his (quod absit) non mediocre periculum qui cum parere debeant, despiciunt. Et si cunctis generaliter sacerdotibus recte divina tractantibus fidelium convenit corda submitti, quanto potius sedis illius praesuli consensus est adhibendus, quem cunctis sacerdotibus et divinitas summa voluit pervenire, et subsequens Ecclesiae generalis jugiter [Col. 0959A] pietas celebravit? Ubi pietas tua evidenter advertit nunquam quolibet et penitus humano consilio elevare se quemquam posse illius privilegio vel confessioni quem Christi vox praetulit universis. Quae Ecclesia veneranda confessa superest, et habet devota primatum. Impeti non possunt humanis praesumptionibus quae divino sunt judicio constituta. Vinci aut quorumlibet potestate non possunt. Atque utinam sic contra nitentibus perniciosa non sit audacia, quemadmodum quod ab ipso sacrae religionis auctore praefixum est, non potest ulla virtute convelli. Firmamentum enim Dei stat. Nunquidnam cum aliquibus infesta religio est, quantacunque potuit novitate superari, et non magis haec invicta permansit, quo aestimata est posse succumbere? Desinant [Col. 0959B] ergo, quaeso te, temporibus tuis quidam per occasionem perturbationum ecclesiastica praecipitanter ambire quae non licet, ne et illa quae male appetunt nullatenus apprehendant, et modum suum apud Deum et homines non teneant. Quapropter sub conspectu Dei sincere pietatem tuam deprecor, obtestor, et exhortor, ut petitionem meam non indignanter accipias; rogoin quam ut me in hac vita potius audias deprecantem, quam (quod absit) in divino judicio sentias accusantem. Nec me latet, imperator Auguste, quod pietatis tuae studium fuerit in privata vita. Optasti semper fieri particeps promissionis aeternae.
Quapropter noli irasci, si te tamen diligo, ut regnum. quod temporaliter assecutus es, velim te habere perpetuum, et qui imperas saeculo. possis regnare [Col. 0959C] cum Christo. Tuis certe legibus, imperator, pateris nihil perire; Romano nomini nulli admittis ingerere detrimentum, itane verum est, princeps egregie, quod non solum praesentia Christi beneficia, sed desideras et futura, ut religioni, ut veritati, ut sinceritati catholicae communionis et fidei temporibus tuis non patiaris quemquam inferre dispendium? Qua fiducia, rogo te, illic ejus praemia petiturus es, cujus hic damna non prohibes? Non sint gravia, quaeso te, quae pro tuae salutis aeternitate dicuntur. Scriptum legisti: Meliora sunt vulnera amici quam oscula inimici. Quaeso pietatem tuam, ut quo affectu dicuntur a me, eo tuis sensibus intimentur. Nemo pietatem tuam fallat, verum est quod singulariter per prophetam Scriptura testatur: «Una est [Col. 0959D] columba mea, una est perfecta mea (Cam. VI, 8) ,» una est Christiana fides, quam veneratur universa Ecclesia catholica; catholica autem veraciter illa est, quae ab omnium perfidorum atque ab eorum successoribus atque consortibus, sincera, pura, immaculata communione divisa est. Alioquin non erit divinitus mandata discretio, sed miseranda confusio. Nec ulla causa jam superest, si hoc in quolibet contagio voluerimus admittere, ne cunctis haeresibus aditum januamque pandamus. «Qui enim in uno offenderit, omnium reus est, et qui minima spernit, paulatim decidit (Jac. II, 10; Eccli. XIX, 1) ,» hoc est, quod sedes apostolica magno praetaxavit, ut quia mundo radix est Apostoli gloriosa confessio, [Col. 0960A] nulla rima pravitatis, nulla prorsus contagione maculetur. Nam si, quod Deus avertat, quod fieri non posse confidimus, tale aliquid proveniret, vel unde cuiquam resistere auderemus errori, vel unde correptionem errantibus posceremus? Proinde si pietas tua unius civitatis populum negat posse pace componi, quod nos de totius orbis terrarum sumus universitate facturi, si (quod absit) nostra fuerit praevaricatione deceptus? Si totus correctus est mundus, profana primum suorum traditione despecta, quomodo non corrigatur unius civitatis populus, si praedicatio fidei succedat? Ergo, gloriose imperator, nolo ego Ecclesiarum pacem, quam etiamsi cum mei sanguinis impendio provenisse posset, amplector. Sed precor cujusmodi debeat esse pax ipsa, non utcunque [Col. 0960B] scilicet veraciter Christiana mente libremus. Quod enim potest esse pax vera, cui charitas intemerata defuerit? Charitas autem qualiter esse debeat nobis evidenter Apostolus praedicat, qui ait: «Charitas de corde puro et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I, 5) .» Quomodo, quaeso te, de corde 238 erit puro, si contagio inficiatur externo? Quomodo de conscientia bona si pravis fuerit malisque commista? Quemadmodum fide non ficta si maneat sociata cum perfidis? Quae cum a nobis saepe jam dicta sint, necesse est tamen incessabiliter iterari, et tandiu non tacere quandiu nomen pacis obtenditur, ut nostrum non sit, ut, invidiose jactatur, facere pacem. Sed talem velle doceamus qualis et sola pax esse, et praeterquam pax nulla esse monstratur. [Col. 0960C] Euthycianum dogma contra apostolicae sedes cautelam pervigilat, si creditur salva fidei catholicae posse veritate constare, promatur, asseratur, et quantislibet viribus astruatur, ut non solum per seipsum quam inimicum sit fidei Christianae possit ostendi, sed quantae et quam lethales haereses in sua contineat colluvione monstrari. Si autem, ut magis confidimus, a catholicis judicatis mentibus excludendum, quaeso te, cur non contagia simul eorum qui hac probantur esse polluti, decernitis refutanda, cum dicat Apostolus: Qui non solum non facienda faciunt reos videri, sed etiam qui consentiunt facientibus. Proinde sicut non potest perversitatis communicatore suscepto non pariter perversitas approbari, sic non potest refutari perversitas, complice perversitatis admisso. Legibus certe, fratres, criminum conscii [Col. 0960D] susceptoresque latrocinantium pari judiciorum poena constringuntur, nec expers facinoris aestimatur, qui, licet ipse non fecerit, facientes tamen familiaritatem foedusque receperit.
Proinde cum Chalcedonense concilium pro fidei catholicae atque apostolicae veritate communioneque celebratum damnaverat Eutychem detestandi furoris auctorem, non satis habuit, nisi ut pariter ejus quoque consortem Dioscorum caeterosque propelleret. Hoc igitur modo sicut in unaquaque haeresi vel factum semper vel fieri non habetur ambiguum, successores eorum Timotheum, Petrum, atque alterum Antiochenum Petrum non viritim propter singulos quosquis rursus facto concilio, sed synodi semel [Col. 0961A] jacta regula consequenter elisit. Quemadmodum ergo non evidenter apparet etiam cunctos simili tenore constringi, et qui eorum communicatores et complices exstiterunt, atque omnes omnino a catholica atque apostolica merito communione discerni. Hinc Acacium quoque jure dicimus a nostro consortio submovendum qui maluit in sortem transire perfidiae quam in catholicae atque apostolicae communionis sinceritate constare, cum fere triennium ne id veniret apostolicae sedis epistolis doceatur competenter instructus. Postquam vero communionis est factus alienae, non potuit non catholicae et apostolicae mox societate praecidi, ne per eum si vel paululum cessaremus, nos quoque videremur subisse contagia perfidorum. Sed revera vel tali percussus poena [Col. 0961B] resipuit, correctionem promisit, emendavit errorem. Aut ille tractatus lenius valeat coerceri, qui etiam verbera dura non sensit? Quo in sua perfidia et damnatione manente, tam ejus in ecclesiastica recitatione non potest nomen ascribi, quam externae contagium communionis admitti. Quapropter aut doceatur ab haeretica participatione sincerus, quorum si ille communioni permiscuit, aut cum iisdem non potest non repelli. Si aut susurrant Orientis episcopi ad eos sedes apostolica non ista conscripserit, quasi vel ipsi de recipiendo legitime Petro sedem apostolicam suis litteris fecerint certiorem, vel hujus receptionis inconditae non jam pariter complices exstitissent, quem sicut vere non possunt docere ab haeretica pravitate fuisse purgatum, ita se haereticorum [Col. 0961C] nullatenus poterunt excusare consortes. Quod si fortassis astruxerint quod ad apostolicam sedem de susceptione Petri per Acacium cuncta consona voce retulerint per eumdem sibimet omnes pari vice sentiunt fuisse rescriptum, apostolicae vero sedis auctoritas, quod cunctis secundis Christianis et Ecclesiae praelata sit universae et canonum series paternorum et multiplici traditione firmatur. Sed licet hinc vel utrum sibi quisque contra Nicaenae synodi constituta quippiam valeat usurpare, collegio potest unus communionis ostendi non mentibus externae societatis aperiri. Apud illos si quis confidit egrediatur in medio, et apostolicam sedem de utraque parte revincat et instruat. Tollatur ergo nomen e medio quod Ecclesiarum discretione procul a catholica [Col. 0961D] communione operatur, ut sincera pax fidei communionisque repararetur, et unitas. Et tunc quisquis nostrum contra venerandam vel insurrexit, vel nitatur insurgere vetustatem, competenter et legitime perquiratur. Et illic apparebit quis modesto proposito custodiat formam traditionemque majorum, quis supra haec irreverenter insiliens, quis rapinam aequalem posse fieri arbitretur. Quod si mihi populi Constantinopolitani persona proponitur, per quam dicatur nomen scandali, id est, Acacii non posse removeri, id est, taceo quia et haeretico quodam Macedonio pulso, et Nestorio nuper ejecto plebs Constantinopolitana catholica permanere delegerit, quam majorum praesulum damnatorum affectione retineri. [Col. 0962A] Taceo quos ab eisdem ipsis damnatis praesulibus, quibus baptizati fuerant in fide catholica manentes nulla sint exagitatione turbati. Taceo quod rebus ludicris populares tumultus, nunc est vestrae pietatis auctoritas refrenarit, atque ideo multo magis pro salute animarum suarum necessario nobis Constantinopolitanae civitatis obtemperare multitudo, si eam ad catholicam et apostolicam communionem vos principes reducatis. Etenim, imperator Auguste, si contra leges publicas aliquid (quod absit) quispiam fortasse tentaret, nulla pati ratione potuisses ad unitatis puram sinceramque devotionem. Ut tibi plebs subdita redigatur conscientiae tuae non putas interesse. Postremo, si unus populi civitatis animus non putatur offendi, ne divina, ut res postulat, corrigantur, quanto magis [Col. 0962B] ne divina offendantur catholici nominis universi piam fidem, nec laedere debemus omnino, nec possumus? Et tamen idem nostra se poscunt voluntate sanari. Competentibus ergo sinant curari se posse remediis. Alioquin (quod absit) in eorum transeundo perniciem cum illis perire possumus; ipsos vero salvare non possumus. Jam hic quid sit magis sequendum sub divino judicio vestrae conscientiae derelinquo utrum sicut nos optamus similiter omnes certam redeamus ad vitam, an sicut illi poscunt, manifestam redeamus ad mortem. Sed adhuc apostolicam fidem sibi medicinalia suggerentem, superbam vocare arrogantemque contendunt. Habet hoc qualitas saepe languentium, ut accusent medicos congruis observationibus ad salubria revocantes, [Col. 0962C] quam ut ipsi suos noxios appetitus depromere vel reprobare consentiant. Si nos superbi sumus qui animarum remedia convenientia ministramus, quid vocandi sunt qui resultant? Si nos superbi sumus qui obediendum paternis dicimus institutis, qui refragantur quo appellandi sunt nomine? Si nos elati sumus, qui divinum cultum puro atque illibato cupimus tenore servare, qui contra divinitatem quoque sentiunt, dicant qualiter nuncupentur? Sic et nos caeterique qui in errore sunt, aestimant quod eorum non consentiamus insaniae, ubi tamen Spiritus superbiae veraciter consistat et pugnet, veritas ipsa dicat.
[Col. 0962D] Dilectissimis fratribus universis episcopis per Dardaniam constitutis GELASIUS.
Valde mirati sumus, quod vestra dilectio quasi novam et veluti difficilem quaestionem, et adhuc tanquam inauditum quidpiam nosse desideratis, quod Eutichianae pestilentiae communicatores, non habentes quod pro suae perditionis observatione respondeant frequenti jam ratione convicti sola contentione submurmurant, non quia sit alicujus momenti quod garriunt, nec inveniant penitus quid loquantur, ubi magis eos qui catholicis sensibus instituti sunt, adhuc haerere miramur, quam illos qui a veritate exciderunt, et ab antiqua Ecclesiae traditione sunt devii, profanas vocum novitates et ineptas caducae perversitatis obtendere quibus [Col. 0963A] eos retulit vestra dilectio jactare. Ideo Acacium non putare jure damnatum, quod non speciali synodo videatur fuisse dejectus, et insuper dementiam suae vanitatis accumulatur pueriliter dicentes, praecipue pontificem regiae civitatis. Quapropter stultitiam respuentes inanium querelarum, percurrere vos oportet, ab ipsis beatis apostolis et considerare prudenter, quoniam Patres nostri catholici, videlicet docti pontifices in unaquaque haeresi quolibet tempore suscitata, quidquid pro fide, pro veritate, pro communione catholica atque apostolica secundum Scripturarum tramitem praedicationemque majorum facta semel congregatione sanxerunt, inconvulsum voluerunt deinceps firmum constare; nec in eadem hac causa denuo quae praefixa fuerant, retractari [Col. 0963B] qualibet recenti praesumptione permiserint, sapientissime providentes, quoniam si decreta salubriter cuiquam liceret iterare nullum contra singulos quosque prorsus errores stabile persisteret Ecclesiae constitutum, ac super iisdem furoribus recidivis omnis integra definitio turbaretur. Nam si limitibus etiam praefixis positarum semel synodalium regularum non essent elisae pestes resumptis certaminibus contra fundamentum sese veritatis attollere, et simplicia quaeque corda percutere. Quid fieret, si subinde fas esset perfidis inire concilium? Cum quaelibet illi manifesta sit veritas, nunquam desit quod perniciosa depromat falsitas tametsi ratione vel auctoritate deficiens, sola tamen intentione non caedens. Quae majores nostri divina inspiratione [Col. 0963C] cernentes, necessarie praecaverunt, ne contra unamquamque haeresim quod acta semel synodus pro fide, communione, et veritate catholica atque apostolica promulgasset, non sinerent novis post haec recitationibus mutari, ne pravis occasio praeberetur, quae medicinaliter fuerant statuta pulsandi, sed auctore cujuslibet insaniae ac pariter errore damnato sufficere judicarunt, ut quisquis aliquando hujus erroris communicator existeret, principali sententia damnationis ejus esset obstrictus, quoniam manifeste quilibet vel professione sua vel communione possit cognosci. Et ut brevitatis causa priora taceamus, quae diligens inquisitor facile poterit investigare Sabellium damnavit synodus, nunc fuit necesse, ut ejus sectatores postea damnarentur, singulas viritim synodos [Col. 0963D] celebrari, sed pro tenore constitutionis antiquae, cunctos qui vel pravitatis illius vel communionis exstitere participes, universalis Ecclesia dixit esse refutandos. Sic propter blasphemias Arii forma fidei communionisque catholicae Nicaeno prolata conventu, Arianos omnes, vel quisquis in hanc pestem sive consensu, sive communione deciderit sine retractatione conclusit. Sic Eunomium, Macedonium, Nestorium synodus semel gesta condemnans ulterius ad nova concilia veniri non sinat, sed universos quocunque modo in has blasphemias recidentes tradito sibi limite synodali, refutavit Ecclesia nec unquam recte cessisse manifestum est, qualibet necessitate cogente novis ausibus quae fuerant salubriter constituta [Col. 0964A] temerasse. Non autem nos latet in tempestate persecutionis Arianae plurimos pontifices de exsiliis, pace reddita, respirantes per certas provincias congregatis secum fratribus Ecclesias composuisse turbatas. Non tamen utilius synodi Nicaenae quidquid de fide et communione catholica definierant, immutarent, nec nova quemquam prolapsum damnatione percellerent. Sed illius terrore decreti, nisi resipuissent, judicarent damnatos esse, quibus convenienter, ut dictum est, ex paterna traditione perpensis, confidimus quod nullus jam veraciter Christianus ignoret uniuscujusque synodi constitutum, quid universalis Ecclesiae probavit assensus, nullam magis assequi sedem prae caeteris oportere quam primam, quae et unamquamque synodum sua auctoritate confirmat, et [Col. 0964B] continuata moderatione custodit, pro suo scilicet principatu, quem beatus Petrus apostolus Domini voce praeceptum. Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper, et retinet. Haec dum Acacius certis comperisset indiciis a veritate apostolica deviasse diutius ista non credens, quippe quem noverat exsecutorem saepe necessariae dispositionis se contra haereticos exstitisse, per triennium fere litteris destinatis eumdem monere non destitit, sicut per diversos missa familiariter scripta testantur. Quibus ille dum primum tanquam debito silentio, nihil respondere proponeret, tandem aliquando missis litteris profitetur, sed Alexandrino Petro quem expetita apostolicae Sedis auctoritate exsecutor ipse quoque damnaverat, absque Sedis apostolicae notitia communione [Col. 0964C] permistum, beati autem Petri sedes quae Alexandrinum Petrum se tantummodo damnasse non etiam solvisse noverat, non recepit, atque ideo ne per 239 Acacium in Petri consortium duceretur, ipsum quoque a sua communione submovit et multis modis transgressionem a sua societate fecit alienum. Hic si examinatio quaeritur, jam judicio non erit opus, postquam litteris suis ipse confessus est. Si auctoritatis pondus inquiritur Chalcedonensis synodi tenore illius definitionis exsecutio reperitur, quo damnati illic erroris communicator effectus, praefixe nihilominus particeps damnationis existeret, quoniam idem ipse error qui semel est cum suo auctore damnatus in participe quolibet pravae communionis effectum, et exsecrationem sui gestat et poenam. [Col. 0964D] Quo tenore Timotheus etiam atque ipse Alexandrinus Petrus, qui secundam certe sedem tenuisse videbant, non repetit a synodo, sed auctoritate tantummodo sedis apostolicae, ipso quoque Acacio postulante vel exsequente probantur esse damnati. Quod si utrum errori vel praevaricationi communicarent, Acacius forsitan dicatur oportuisse constare, breviter praebemus ad ista responsum. Aut enim ipsi doceant Petrum legitime veraciterque purgatum, et ab omni contagione haereticorum rite discretum, cum ei communicavit Acacius, si ejus communicatorem putant Acacium aliquatenus excusandum, aut si ut magis est verum convenienter atque legitime Petrum non probaverint expiatum.
[Col. 0965A] Restat ut ejus inexpiatione fuerit, et qui ei communicavit infectus. Nec plane tacemus, quod cuncta per mundum novit Ecclesia, quoniam non quorumlibet sententia ligata pontificum sede beati Petri apostoli vis habeat resolvi, utpote quae de omni Ecclesia fas habeat judicandi, neque cuiquam de ejus liceat judicare judicio. Siquidem ad illam de qualibet mundi parte canones appellare voluerunt, ab illa autem nemo sit appellare permissus. Quapropter satis constet Acacium nullum pontificium habuisse sententias sedis apostolicae sine ulla ejus notione solvendi. Qua certe synodo hoc ille praesumpsit, quod nec sit ab apostolica sede fas quidem haberet efficere, cujus sedis episcopus, cujus metropolitanae civitatis antistes. Nonne parochiae Erraclensis [Col. 0965B] Ecclesiae? Si illi certe licuit sine synodo sententiam apostolicae Sedis abrumpere, nulla citius consultatione quaesita, ita ne vero non licuit primae sedi Chalcedonensi synodi constituta, sicut decuit exsequendi hujusmodi praevaricatorem se auctoritatem detrudere? Sed nec illa praeterimus quod apostolicae Sedi frequenter datum est more majorum, etiam sine ulla synodo praecidente exsolvendi quod synodus iniqua damnaverat, et damnandi nulla existenti synodo, quos oportuit, habuerit facultatem, sanctae memoriae quippe Athanasium synodus Orientalis addixerat. Quem tamen exceptum sedes apostolica, quia damnationi Graecorum non consensit, absolvit. Sanctae memoriae nihilominus Joannem Constantinopolitanum synodus etiam catholicorum [Col. 0965C] praesulum certe damnaverat, quem simili modo sedes apostolica etiam sola, quia non consensit, absolvit. Item sanctum Flavianum, pontificem Graecorum, congregatione damnatum pari tenore, quoniam sola sedes apostolica non consensit, absolvit potius quam illic receptus fuerat. Dioscorum secundae sedis praesulem sua auctoritate damnavit, et impiam synodum non consentiendo submovit sola et auctoritate ut synodus Chalcedonensis fieret sola decrevit. In qua ergo ut sola vis habuit absolvendi eos quos synodica decreta protulerant, sic etiam sine synodo in hac eadem causa plurimos etiam metropolitanos damnasse cognoscitur. Quod si quis haec ab apostolica sede, ut sancta synodo acta reprehendit, praeter quod prisca rerum probatione convincitur. Iterum [Col. 0965D] multo magis Acacium non licuisse fatebitur. Dicat ergo qua ipse synodo secundae sedis antistitem, qualemcunque certe catholicum et a catholicis ordinatum, nec de catholica fide et communione aliquatenus impetitum duxerit excludendum, et haereticum manifestum Petrum sua quoque exsecutione damnatum, pontifici catholico permisit subrogandum. Qua synodo tertiae sedis apostolicae episcopum sanctum Calendionem fecit expelli, ac nihilominus eidem Petrum tam haereticum manifestum, ut eidem palam nec se communione praetenderet sua passis dispositione substitui. Qua denique per totum Orientem synodo ejectis orthodoxis, nullo crimine maculatis, pravos quosque et criminibus involutos sua provisione [Col. 0966A] supposuit? Qua synodo tot aliena privilegia nefandus populator invaserit? Sed libri non sufficerent, si tragoedias ejus quas per Ecclesias totius Orientis exercuit sigillatim describere moliamur. An illud ipsius argumentum nobis aestimavit opponendum, quo facinora sua in imperialem visus est jactare personam. Cur igitur, quando voluit, obsistit Basilisco tyranno certe et haeretico vehementer infesto? Cur ipsi imperatori Zenoni, quia palam Antiocheno Petro communicare noluit, suam nimirum subdidit voluntatem. Ecce potuit in aliis resultare, sed noluit. Annon Apostolus dixit: «Non solum qui faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus (Rom. I, 32) » reatu pariter sunt irretiti. Sed ut ea quae latius explicanda sunt omittamus, quidquid ipse [Col. 0966B] Zeno imperator suis litteris profitetur cuncta se ex Acacii gessisse concilio, nec hoc enim litteris suis fallere ipse quoque testatur Acacius. Qui et eum nihilominus universa recta gessisse conscripsit, et suo concilio haec eadem gesta non tacuit. Quasi vero tantum in Alexandrini Petri communione Acacius praevaricator exstiterit, et non in omnibus quos fecit, vel depulsis catholicis pontificibus, unquam tyrannos Ecclesiis praeponi ut taliter praepositis perversa communione permistus est. Qui hoc ipso secundum canones fuerant ab ecclesiastica communione pellendi quod se passi sunt successores vivis sacerdotibus adhiberi. Quis autem non perspiciat Christianos qui, catholicis pontificibus propria sede dejectis, nonnisi haeretici potuerunt introduci? Quibus tamen [Col. 0966C] cunctis vel auctor fuit Acacius, subrogandis vel subrogatis communicator accessit; his itaque, quia communione haereticorum nullatenus discrepabant. Cur igitur vel cum haec fieri viderit, non sicut sub Basilisco jam fecerat, ad apostolicam Sedem referre curavit, ut si solus ipse non poterat conjunctis cum eodem consiliis atque tractatibus apud imperatorem, quae regioni competerent, allegaret. Nam si Basiliscus (ut dictum est) tyrannus haereticus, scriptis apostolicae Sedis vehementer infestus, a pluribus revocatus ad eum accessibus, quanto magis legitimus imperator qui se catholicum videri volebat, potuit cum apostolica sede cunctorum quoque pontificum moderata suggestione mitigeri, praecipue cum ejusdem Acacii esset specialis fautor et amator, et qui [Col. 0966D] litteris suis, tam ipsum Acacium quam sanctum papam Simplicium magnis laudibus extulisset, quod haereticis constantissime restitissent. Cur tanto tempore Acacius inter ista conticuit, nisi quia prohibere nolebat ullatenus quae desiderabat expleri. Paremus tamen etiam, si nulla synodus praecessisset, cujus apostolica sedes recte fieret exsecutrix. Cum quibus erat de Acacio synodus ineunda? Nunquid cum his qui jam participes tenebantur Acacio, et per Orientem totum catholicos sacerdotes violenter exclusissent. Per exsilia diversa relegatis sociis evidenter existebant communionis aeternae, nec prius se ac haec consortia transferentes, quam sedis apostolicae scita consulerent. Cum quibus ergo erat synodus ineunda? [Col. 0967A] Catholici pontifices fuerant undique jam depulsi, solique remanserant socii perfidorum, cum quibus nec licebat habere conventum, dicente Psalmista: «Non sedi in concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo (Psal. XXV, 4) ,» nec ecclesiastici moris est cum his qui pollutam habent communionem permistamque, cum perfidis miscere concilium. Recte igitur per Chalcedonensis synodi formam hujusmodi praevaricatio repulsa est potius quam ad concilium, quod nec opus erat post primam synodum, nec cum talibus habere licebat. Nam et quid ageretur de fide catholica intelligere, si vellent ignorare, non poterant, cum viderent catholicos pontifices nulla synodi discussione, nullo concilio, praecipue cum novas causas esse perpenderent, toto [Col. 0967B] Oriente depelli, et caeteri quid caverent ex illorum discere qualitate potuissent. Restat igitur ut illius partis illos fuisse haereseos sit clarum, cui se post tot experimenta dederunt, meritoque apostolica sede caeterisque catholicis non jam consulendi erunt, sed potius notandi. Risimus autem quod praerogativam volunt Acacio comparari, quod episcopus fuerit regiae civitatis. Nunquid apud Mediolanum, apud Ravennam, apud Firmium, apud Treveros multis temporibus non constitit imperator. Nunquid harum urbium sacerdotes ultra mensuram sibimet antiquitus deputatam quidpiam suis dignitatibus usurparunt. Nunquid Acacius ut Joannem quantumlibet hominem catholicum, tamen a catholicis ordinatum de Alexandria excuteret Petrumque in haeresim jam dejectum [Col. 0967C] atque damnatum absque sedis apostolicae consultatione reciperet. Aliqua synodo saltem illic habita hoc audacter arripuit. Ut Calendionem de Antiochia depelleret, haereticumque Petrum ipse damnaverat, absque notitia sedis apostolicae rursus admitteret aliqua synodo id fecisse monstratur.
Si certe de dignitate agitur civitatum, secundae sedis et tertiae major est dignitas sacerdotum, quam ejus civitas quae non solum inter sedes minime numeratur, sed nec inter metropolitanorum jura censetur. Nam quod dicitis regiae civitatis, alia potestas est regni saecularis, alia ecclesiasticarum distributio dignitatum. Sicut enim, quamvis parva civitas, praerogativam praesentis regni non minuit, sic imperialis praesentia mensuram dispensationis religiosae non [Col. 0967D] mutat. Sic clara urbs illa potestate praesentis imperii religiosa sub eodem tunc firma, tunc libera, tunc provecta consistit, si potius hoc praesente propriam teneat sine ulla perturbatione mensuram. Sed dicatur forsitan de Alexandrino et Antiocheno, certis ex causis principem magis illa quae gesta sunt non Acacium praecepisse. Sed principi Christiano decuerat suggerere sacerdotem, maxime cujus familiaritate et favore fruebatur, salvam fore de ejus injuria contumeliaque vindictam, tantum ut Ecclesiae sineret Christianus princeps regulas custodiri, quia et nova in utroque pontifice causa esset exorta, et novam discussionem consequenter inquireret, et sicut semper esset effectum sacerdotali concilio de sacerdotibus [Col. 0968A] judicia provenirent, non a saeculari viderentur qualescunque pontifices, etsi errore humanitatis accidente, non tamen contra religionem ullatenus excedentes potestate procelli. Aut et haec juxta rationem principis suggerenda non erant. Regiae civitatis honore sublimis, si factus erat regia civitate sublimior, tanto magis in his suggerendis debuit esse constantior. Si autem in his quae pro religione fuerant exerenda exstitit contemptibilis, aut despectus, aut segnis, aut fiduciam non habens intimandi, in quo per regiam civitatem major effectus est. Nathan prophetam palam publiceque in faciem regi David et commissum pronuntiavit errorem, et ipsum commisisse non tacuit, et confessione correctum consequenter absolvit (II Reg. XII) . Hic autem vir bonus [Col. 0968B] et sacerdos egregius in tantum se et suggerere potuisse monstravit et noluisse deprompsit, imo fuisse patefecit, ut et imperator cuncta se ex ejus concilio gessisse taceret, et ipse imperatorem magnis praeconiis elevaret ista facientem, seseque proderet his agendis rebus fuisse participem. Sed esto Calendion nomen imperatoris abstulerit Joannis principi mentitus fuisse jactetur. Quae tamen cum novae essent causae, nova debuerit ecclesiastica pervenire discussio, qui in hominem imperatorem peccasse dicebantur, nullatenus venientes synodo dejici debuerunt, et in Deum, qui summus et verus est imperator, Acacium delinquentem sinceramque communionem divini sacramenti studentem miscere cum perfidis sancta synodo qua haec est damnata perfidia; non [Col. 0968C] oportebat excludi? Quid per totum Orientem de innumeris urbibus pulsi catholici sacerdotes et haeretici subrogati? Nonne certe erant causae, et his consequenter una synodus debebatur. Cur tamen non venit in mentem, ut in talibus causis peteret a principe saltem qualemcunque synodum celebrandam, ut quocunque colorato judicio traditionis ecclesiasticae passim pontifices viderentur exclusi, non solum quarumcunque urbium sacerdotes, sed metropolitani incunctanter antistites. His omnibus cum non restitit suggestione qua potuit consensit Acacius communicando cunctis qui catholicorum in locum haeretici fuerunt subrogati. Apostolus autem dicit, non solum «qui faciunt, 240 sed qui consentiunt facientibus (Rom. I, 32) ,» reos indubitanter ascribi. An haec licuit [Col. 0968D] saeculari potestati et actis talibus Acacio consentiente absque ulla synodo, quam ipsa rerum novitas exigebat absque sedis apostolicae consultatione perficere, et sedi apostolicae non licuit, secundum tenorem synodi Chalcedonensis, in veteri utique causa et veteri constituto justa utique definitione damnatum inimicis synodi Chalcedonensis Acacium communicantem a sua communione depellere. Sed, inquiunt, Acacius principibus obviare non potuit, cur Basilisco, quia voluit obviavit. Cur ipsi Zenoni, ne palam Petro Antiocheno, quamvis latenter hoc fecerit, communicare videretur, non communicavit assensum. Ecce resultanti non restitit imperator. Ecce vim nolenti non intulit. Ecce fugienti contagia manifesta concessit. [Col. 0969A] Postremo cur tanto tempore cum ista gererentur, lex gerenda cognosceret, et non ad sedem apostolicam, a qua sibi curam illarum regionum noverat delegatam referre curaverit. Sed prius laudator factus est ipse gestorum, quia lex praemoneret talia non esse tentanda vel ne tentarentur obsisteret, sicut sub Basilisco jam fecerat. Cur illis caeteris communicare consensit, qui depulsis catholicis sacerdotibus indubitanter haeretici singulis urbibus fuerant substituti. Postremo, si ille defuit suis partibus, et quae sacerdoti catholico competerent, agere non curavit, ideo sedes apostolica quod ad eam pertinebat non potuit, nec debuit praeterire. Quolibet modo haereticorum complicem refutavit et consortem communionis externae a sua communione dimovit.
[Col. 0969B] Nec opus fuit nova synodo cum veteris constituti sufficienter haec forma praescriberet, nec opus fuit haec facienda episcopis Orientis intimare, quos et expulsione catholicorum, quae agebantur in causa fidei non ignorasse manifestum sit, et communicando haereticis subrogatis facto tali consensisse non dubium est, etiam externae communionis effectos, atque ideo cum eis nec jam potuisse, nec debuisse sedis apostolicae scita tractari. Ecce agnoverunt in eorum professione, qui constantissime perdurarunt, quid fidei communionique catholicae deberetur. Ecce agnoverunt, quemadmodum a talibus recedendo, imo talibus contraria moliendo, a fide et communione catholica atque apostolica deviarit Acacius, seque cum eodem pariter errori subdiderunt. Ecce agnoverunt [Col. 0969C] quam justis ex causis pro fide et communione catholica atque apostolica, cui et illi qui in ea perstiterant, congruebant, et illi qui perstantibus obviabant ab eadem docebantur alieni sedis apostolicae auctoritate sit remotus Acacius, ejusque pariter quicunque complices exstiterint, atque ab illorum merito cum his communione discretus, a qua se ipse primum cum suis consortibus catholicis pontificibus discrepando cognoscitur separasse, jureque sententiam ille damnationis excepit caeteris consortibus promulgandam qui solus pro omnibus suis consortibus in communione se recidisse perfidiae ad apostolicam sedem missis est professus. Cui si communicaverant Orientales episcopi antequam referretur huc, pari utique reatu sine dubio probabantur involvi, jureque per illum transgressionis [Col. 0969D] sententiam susceperunt, tanquam facti cum eodem communionis externae. Qui utique non consuli tanquam nostrae communionis homines jam deberent. Sed tanquam in contrario positi consortio refutari. Si vero non communicaverant antequam Acacius huc referretur, et communicantem notare debuerant, ipse de eodem potius huc referre, atque apostolicae sedis vigore perculsum merito comprobare. Cumque sede apostolica tantisque illis pontificibus magis tenere concordiam. Sed quia ab eorum societate desciverant, et eorum successoribus communicare delegarant, ideo cum sede apostolica minime congruebant, quia in sectam reciderant praevaricatoris Acacii illius sine dubio providebant sententia consequenter [Col. 0970A] constringi, et ob hoc videri eum nolebant damnatum, quia se cognoscebant in eadem praevaricatione damnatos, in qua hodie manere persistunt. Sed sicut hi simili conditione constricti complicem suum non possunt judicare, non jure damnatum, neque rei reum possunt competenter absolvere sic ille jure praevaricatore damnato, isti quoque pari jacent damnatione prostrati, neque nisi resipiscentes inde poterunt prorsus absolvi, quia sicut per unum scribentem eorum omnium vulgata transgressio est qui in eamdem perfidiae reciderant actionem, sic in unum eumdemque qui pro omnibus scripserat vel scribendo prodiderat voluntates transgressione punita cunctorum quae ad instructionem vestrae dilectionis fassatis abundeque sufficere judicamus, quamvis eadem [Col. 0970B] latius, si Dominus concesserit facultatem studeamus exponere, quatenus et fidelium quisque cognoscat, nihil apostolicam sedem, quod absit, propere censuisse. Quae tamen sententia in Acacio destinata, et si nomine tantummodo praesulis apostolici cujus erat utroque potestatis legitime probatus esse deprompta praecipue cum secretim dirigenda videretur, ne ostensa ubique praesentis dispositio salutaris quibuslibet difficultatibus impedita necessarium habere non posset effectum, tamen quia orthodoxis ubique disjectis et haereticis tantummodo, eorumque consortibus jam relictis in Oriente catholici pontifices aut residui omnino non essent, aut nullam gererent libertatem plurimorum in Italia catholicorum congregatio sacerdotum rationabiliter cognovit in Acacium fuisse [Col. 0970C] prolatam. Quae congregatio facta pontificum non contra Chalcedonensem, non tanquam nova synodus contra veterem primamque convenit, sed potius secundum tenorem veteris constituti particeps apostolicae exsecutionis effecta est, ut satis appareat Ecclesiam sedemque apostolicam, quia alibi jam omnino non posset ubi potuit, et cum quibus potuit nihil penitus omisisse quod ad fraternum pertineret pro intemerata fide et sincera communione tractatum. Quid ergo isti prudentes viri et argutis mentibus totius regionis interna rimantes in Orientis partibus constituti, si cognoverunt hujusmodi personam in Antiochena Ecclesia constitutam. Cur communicandum talibus praebuere consensum. Cur non illico reclamaverunt? Cur non se tali contagio submoverunt, [Col. 0970D] cum evidenter adverterent ideo Calendionem depulsum, ut haereticis panderetur introitus. Quare hic nihil de synodo, nihil de re, nihil de fide Christiana, nihil de personarum examinatione tractarunt. Si vero ille se communioni voluntarie subdiderunt, ab apostolica sede certe separati sunt cum talibus, et apud tales si esset necessarie fieri nulla posset omnino synodus provenire. Quod si ignorasse se dixerint, qualis in Antiochia post Calendionem successit antistes, quid mirum, si qui in Oriente positi, quae in regione sua contigerint scire nequiverunt ea quae apud apostolicam sedem gesta fuerant scire ignorarent. Cur tamen postquam ad eorum notitiam pervenit, qualis esset sacerdos apud Antiochiam constitutus, [Col. 0971A] non ejus consortia respuerunt continuo. Cur excusationem de ignorantiae colore praetendunt, cum hodie et manifesta contagio perfidorum, et a nobis saepius exprobrata sectantur. Quo satis apparet, quia nec tunc quidem, etiam si cognoscerent, refutarent, quando nunc etiam publicata non renuunt, prorsus in quamlibet se partem excusationemque convertant, manifeste veritati, si talia quae eis suffocantur, ut suis ipsi verbis possint actibusque concludi, nec nisi solam perniciem obstinatae perfidiae residuum ventilare.
Haec autem quae de Calendione venerabili dicta sunt, et in Joannis Alexandrini conveniunt certa ratione personam, imo si causa eadem latius inquiratur, tantae illic tragoediae, tanti reperiuntur errores, ut si ipsi sunt judices qui haec perpetrarunt, cum [Col. 0971B] evidenter fuerint confutati, a sua damnatione non enim temperent. Talem enim illic antequam monstratur nihil aliud quam quaesitam causam quemadmodum catholico qualicunque deposito pontifice, haeretico Petro reseraretur accessus. Nunc istud nemo discutiebat synodum nemo poscebat, passim omnia licito fieri a quibuscunque videbantur, nullum discrimen rerum, nulla examinatio postulabatur Ecclesiae, sed prout unicuique venisset in mentem, de filiis urbibus catholicis pellebatur episcopus, non solum metropolitanus, sed etiam tertiae et secundae sedis antistes. In his nulla rerum investigatio quaerebatur, nulla facienda consilia tractabantur, subrogabantur haeretici, nemo resultabat, sed velut muta pecora in captionem ducta, subditis voluntatibus perfidiam sectabantur, [Col. 0971C] non mirum quidem, si nunc eos defendere moliantur, quorum indiscussam a sanctis mentibus secuti sunt vilitatem. Sed miramur cur eos non pudeat in istorum damnatione de synodo non facta causari, cum sciant tot tantosque pontifices nulla synodo fuisse depulsos, in istorum rejectionem si de non inito concilio conqueruntur cognoscant se, cur non et hoc in aliorum rejectione quaesiverunt accusari. Si vero in caeterorum rejectione concilia necessaria non fuerunt, nec in istis necessaria fuisse cognoscant. An in catholicorum dejectione non fuit opus, et fuit magnopere congregandi in praevaricatoris damnatione confessi. Quid igitur restat, nisi ut dicant haereticos non fuisse. Non ergo de synodo conquerantur, qui se palam communionis externae perhibent sectatores. Cur ergo eis synodus [Col. 0971D] necessaria fuisse videatur, qui se contra Chalcedonensem synodum venire cognoscunt. Quid Eutichianus error cum suis auctoribus generalis Ecclesiae voce damnatus est. Nec dubium quod sicut in unaquaque haeresi, quod incessabiliter repetendum est, quia firmum esse nullus ambigit Christianus, omnes complices sectatores communicatores damnatae semel pravitatis pari sorte censentur. Ideoque sit consequens, ut sicut Timotheus atque Petrus talium sectatores secundum illius synodi tenorem nulla recenti facta pontificum congregatione damnati sunt, sic et Petro quia communicavit Acacius, ut criminis particeps, ita consors sit factus et poenae. Quid igitur ambagibus et nebulis ista praetexunt, ut impudentiam [Col. 0972A] suam mentemque vesanam inanibus potius fabulis celare letaliter quam perdendo medicinaliter sanare contendant? Nihil enim vobis commune cum hominibus communionis externae. Ideo vocatur ad judicium certum quaecunque persona, ut aut fateatur objecta, aut convincatur objectis. Post confessionem porro litterarum tenore deprompto, cur ad judicium vocaretur Acacius qui se confessus est Petro, quem petiit a sedis apostolicae praeceptione damnari communione sociasse, nec ei jam credi externae communionis effecto, vel pro sua, vel pro illorum, vel pro Petri defensione jam posset, cujus se superius miscuerat nefando consortio. Feceratque se cum ejus causa sine dubitatione communem, cui examinatione praemissa et legitima esset, si ita purgatione [Col. 0972B] suscepta regulariter misceretur. Sed cum eodem non legitime discusso atque purgato communione sociatus, quam adhuc reo se miscuit, tam pro eodem non habuit loquendi fiduciam. Nam Acacius cum nullo privilegio fulciretur, ut de secunda sede posset ferre judicium, potuit jure damnari simili modo, nisi primae sedis auctoritate percepta, nec examinandi Petri jus habuit, nec recipiendi penitus potestatem. Quia regulariter constitit, nec apud nos Petro ullatenus absoluto quem damnasse nos novimus examinasse vel absolvisse nescimus. Restat ut illud demonstremus eumdem Petrum quem se purgatum communione recepisse praetendit Acacius, nunquam ab haereticae communionis contagione cessasse, nec non solum ipso tempore quo communicavit ei Acacius semper [Col. 0972C] Alexandrinum Petrum, et in haereticorum collegio perdurasse atque ita et per hunc Acacium perfidae communionis suscepisse contagium, et per eamdem illis haereticis, quibus Petrus communicabat eadem peste convictum. Qui praesumpsit non servato ordine Petrum suscipere nec examinatum eum, nec agnoscitur recepisse purgatum, et ideo praeter sedis apostolicae licentiam, non legitimam sibi ejus receptionem usurpare voluisse, ut examinationem ejus et purgationem posset pro sua voluntate mentiri, atque eum nec examinatum, nec reciperet omnino purgatum. Quem si revera vellet examinatum purgatumque recipere, ordinem in ejus examinatione ac receptione potius custodisset, sed ut videretur magis quam veraciter esset jure prorogari. Sicut ergo ante non prius [Col. 0972D] damnavit, quam et referret et posceret ab apostolica potestate damnandnm, sic et recipiendo modum servare debuisset, ut priusquam se ei communioni misceret per sedem apostolicam posceret examinari eum, et legitima ratione purgari, cum nec examinandi aut recipiendi eum haberet ipse pontificium, et nonnisi per illius sedis auctoritatem 241 consensumque hoc posset implere, sine cujus auctoritate eum non poterat ipse damnare, et cum principali diligentia, et discuti potuit, et purgari, et ad communionem convenientem admitti. Cum enim constet super auctoritate sedis apostolicae hujusmodi personas, aut discussas vel esse purgatas, aut sic ab aliis quibus competebat episcopis absolutas, ut [Col. 0973A] tamen absolutio earum ex sedis apostolicae consensione penderet, ubi utrumque defuit, nec discussionem legitimam, nec purgationem firmam, ac per hanc receptionem fuisse constat indebitam. Si tu absque mea communione Petrum judicasti esse catholicum, meque despecto tuo eum jure recepisti, quod causaris, si illum ego a communione mea quam tu voluisti contemptam, tanquam absque tua notitia vel consultatione repellerem. Vis acquiescere, meus es: non vis acquiescere, meus non es. «Qui enim mecum non est, contra me est, et qui mecum non colligit, spargit (Matth. XII, 30) .» Quaero abs te, Petrum haereticum fuisse putes, an catholicum, an ab haeresi postea esse correctum? Si haereticum, nullatenus ei communicare debuisti, et eidem [Col. 0973B] communicando, haeretici te manifestum est factum fuisse participem, et ejus consequenter ex synodi tenore venientem damnatione constringi. Si catholicum, palam totius dogmatis es defensor, quod catholicum, pronuntias ac nihilominus illius erroris censeris, si haereticum fuisse definias, ac postea correxisse praetendas, eique te purgato communicasse pronuntias. Interim cujus persona me negligendum esse credidisti? Causari non potes quod in hac eadem neglexerim, deinde quod sine me jus non habueris vel absolvendi vel recipiendi hujusmodi rite personam. Hanc enim personam nec purgatam legaliter, nec regulariter constat esse receptam, quam regulariter non receptam tam legaliter non constat esse purgatam. Et ideo non jure purgatam, quia legaliter non receptam. [Col. 0973C] Mea enim in illum mea manente sententia, tu sine pontificio meo, ut meam sententiam resolveres jus non habens, qua potestate vel discussus est vel qua auctoritate receptus asseritur. Ecce interim in his causis vestra nutat et labitur auctoritas, et si haec sola sit prorsus tota subruetur. Sed adducite adhuc aliud quod ad cumulum vestrae commotionis accedat. Quid enim si doceatur non solum priusquam in ejus communionem veniretis, neque tantummodo cum ad ejus communionem venistis, postea in haereticorum nihilominus communione durasse, nonne aut per illum apud vos communio perveniebat haeretica, aut in haereticorum communionem vos ejus commercio transibatis. Docete igitur Petrum Alexandrinum ab Antiocheni Petri unquam communione descisse, et [Col. 0973D] non usque ad diem cum Antiochenus Petrus in hac luce versatus est individuum utriusque fuisse consortium. An dicturi estis, et Antiochenum Petrum fuisse correctum. Cur isti usque in finem non communicasse gloriabatur Acacius. Sed quid profuit quod per seipsum communicare non voluit, cum eidem per Alexandrinum Petrum sine ulla se communicare putaret invidia. Quid facimus de tot tantisque civitatibus ex quibus catholici pontifices sunt expulsi. Si catholici subrogati sunt, cur catholici sunt rejecti? Si evidenter apparet, quia cum catholici sunt rejecti, non catholici fuerunt subrogati, restat ut catholici non sunt, sed haeretici quicunque successerunt. Cur eis temere communicastis? [Col. 0974A] Cur non ut ista nova facies rerum, et tanta tragoedia de pontificum successione viventium synodo discuteretur, egistis? An de uno dolent Acacio, quod speciali synodo non fuerit confutatus, cum proprium crimen litteris suis ipse detexerit, nec audiri debuerit, jam sponte confessus, et de tantis pontificibus catholicis non dolent, sine ulla discussione seclusis. Si catholicos nossent eos, quorum communionem vitaverant, his potius communicare maluissent quam non communicantes eis dura persecutione depelli. Ecce catholici tanti sacerdotes hoc ipso se judicant, quid apostolica sedes censuerit cognovisse, constanterque probasse retinendum, qui communionem catholicam resonantes, et eos qui apostolicae sedi communicarent, usque ad persecutionis [Col. 0974B] incursus tenuere consortes. Certe quae sedes apostolica decreverat orientalibus episcopis non innotuisse jactatur. Unde ergo tot tantique pontifices unum idemque cum sede apostolica sentientes, eamque probantes aperte religione sacrosanctam, veraque sanxisse quae non solum sequenda sibi judicaverunt, sed etiam usque ad persecutionem viriliter exercenda. Ecce habuistis qui apostolicae constitutionis et notitiam vobis ingererent et retinendi constantiam ministrarent. Si apostolica sedes misisse, vix duos aut tres dirigere potuisset. Ecce tot pontifices apostolicae sedis scita sectantes, ingerunt nobis notitiam, et praebent servandae veritatis exempla qui contra tantos clausistis oculos ibidem constitutos, quomodo duos vel tres audire possetis. Hoc ipso sine dubio [Col. 0974C] cognovistis, illos apostolicae sedi placere, quo vobis displicere videbatis. Aut illos ergo sectamini per quos intelligebatis sedis apostolicae voluntatem, aut ad nihilum quidem de ignorantia velitis obtendere, cum judiciis tantis et talibus abutentes sedis apostolicae constituta testimoniis praedicantibus respuere potius quam recipere maluistis. Nunquid omnes isti quos memoravimus episcopi imperatori mentiti sunt? Nunquid omnes imperatoris nomen ex dipticis abstulerunt? Cumque pellerentur et vivis pontificibus catholicis, successores haeretici, et non de inferioribus quibusque civitatibus, sed etiam metropolitani pontifices in catholica communione jugiter durantes, cur igitur compassi non estis tantis fratribus vestris, cur non adiistis imperatorem? Cur non Ecclesiae [Col. 0974D] causam et sacerdotii miserabilem decolorationem continuatis vocibus deflevistis, allegantes nunquam de pontificibus, nisi Ecclesiam judicasse non esse humanarum legum de talibus ferre sententiam absque Ecclesiae principaliter constitutis, obsequi solere principes Christianos decretis Ecclesiae non suam proponere potestatem, episcopis caput subdere principem solitum, non de eorum capitibus judicare, quibus Ecclesiae consiliis, qua synodo pellerentur, quid denique commisissent, ut sine ulla discussione rerum tot ecclesiarum praesules pro humano libitu et saecularis potestatis arbitrio pellerentur, inauditos, indiscussos, inconvocatos non debere percelli, maxime cum novae causae et nova rerum facies appareret, [Col. 0975A] ut rectores ipsi plebium repentinis incursionibus pro mundanae potentiae voluntate sacris dignitatibus privarentur ex nulla veteri causa, ex nullo collegio reatus nec participatione cujuslibet erroris jam ante damnatos teneri eos convincique consortes, ut tanquam ex praeterita definitione judicarentur obstricti. Et ideo quia nullus ante praecedentibus causis recentes essent, cur ejicerentur incursus qui illi essent debent monstrari, et ecclesiasticis legibus ut semper oportere constare saltem vel pro vestro loco illorum duceretis miseriis consulendum, formidantes in vobis quod in aliis cernitis, praeter illum morem violenter admitti, si crimine respersi erant. Aliquid de ecclesiastica debuit examinatione cognosci, taceo, et ad sedem apostolicam ex more referri, [Col. 0975B] ne nostra privilegia curare videamur. Satis sit ostendere quid secundum regulas Patrum et canones facere deberetis, praecipue cum etiam ipsae leges publice ecclesiasticam regulam sequentes, tales personas non nisi ab episcopis sanxerunt judicari. Si vero de qualibet haeresi fuerint impetiti, tanto magis eos decuit ista cognoscere, qui et secundum religionis tenorem possent ista discutere, et haberent pristinum, ex quo est christiana religio, pontificium judicandi, aut catholici enim erant, aut haeretici, de quibus passim illa ludibria gerebantur et latrocinia detestanda saeviebant; si haeretici prodi, discuti, et legitime convinci modis omnibus debuerant, vel suis confessionibus, vel aliorum vocibus confutari, taceo quia ad nos paterna fuerat [Col. 0975C] consuetudine referendum, tantumque commoneo quid fieri ecclesiastico jure convenerat, si vero catholici probantur vos qui non solum in eorum depulsione cessatis, sed etiam subrogatis communicare delegistis indubitanter haereticis, quibus depulsis catholicis succedentibus non ignorastis causam fidei, communionisque catholicae per tantos antistites toto orbe patefactos. Sed plane scientes volentesque sine ulla discussione rerum, sine ulla synodali examinatione, sine ulla sedis apostolicae reverentia et assensistis haereticis libenter habentes, patienterque sinentes catholicos antistites inaudita prius et miserabili sorte detrudi. Quos si a fide integra communioneque catholica putaretis errare ad apostolicam [Col. 0975D] sedem secundum scita majorum, et sicut semper est factum referre debuistis, sicut de Petro Alexandrino vel Antiocheno Petro de Joanne Pauloque fecisse monstratur Acacius. Sed quia noveratis eos cum apostolica sede sentire, et quid sedes apostolica sua definitione censeret, per illos tantos ac tales episcopos constat Orientales antistites nullatenus ignorasse, et per illos catholicae atque apostolicae communioni prodiisse contrarios, et ab eadem defecisse cum non illis estis passione conjuncti, sed potius persecutoribus eorum societate connexi. Hic vobis synodus nunquam venit in mentem, et certe de personis (ut dictum est) nulla veteri lege constrictis. Hic nullo concilio, non unius urbis vel unius episcopi, sed totius orientis Ecclesiam subiit animum vestrum [Col. 0976A] facto sacerdotali concilio, debere curari. Sed homines qui in contrariam partem toto proposito et toto recideratis affectu, concilia potius necessaria etiam studio declinastis, ne per eadem tale aliquid censeretur, quo vobis rebus evidenter offensis et legitime confutatis, in haereticorum non licere venire consortium. Quid ergo de ignorantia praetenditis, cum per totum Orientem catholicam fidem communionemque sinceram sedi apostolicae congruentem non solum cognovisse tot pontifices videbatis, etiam usque ad extremum constantissime defendisse. Si vos non audieratis quid de fide et communione catholica atque apostolica censeremus, illos aspicere debuistis et aut sequi si credebatis esse catholicos, aut apud apostolicam sedem potius accusare, si credebatis errasse [Col. 0976B] quid illos aut suo proposito illam tenuisse sententiam, aut cognoscendo quid sedes apostolica definiret, et aut igitur collegas et fratres de proximo in conspectu vestro vel catholicos sequi debuistis, vel impetere si credebatis errare; nec illos a quibus nullo discrimine vexabantur praebere consensum, donec veritas ex omnibus patefacta constaret, et regulariter de eis ecclesiastici judicii forma procederet. Sin vero sedis apostolicae regulam subsequendo perspiciebatis illos hanc tenere constantiam, consequenter per illos, et quid nostra definitio contineret, non habuistis incertum, et illorum persecutoribus annuendo a sedis apostolicae non ignorantes ejus sententiam consortio retraxistis, et adhuc dicitis ignorare vos quid sedes apostolica censuisset. [Col. 0976C] Cum illis sacerdotibus catholica fide et communione nolentibus non verbis aut litteris, sed personis praesentibus didiceritis universa, et ab eadem vos proprio judicio separasse videamini, et adhuc dicitis synodum in unius hominis personam debuisse tractari, quam in damnandis totis pontificibus catholicis non quaesistis. Quibus autem vultis ut de talium causarum relatione credamus catholicis an haereticis ab omni contagione haereticorum discretis, an haereticorum communione pollutis? Quis autem non videat illos Ecclesiae catholicos, et ab omni haeretica peste, prorsus alienos, qui propriis urbibus detrusi, et in exsilium sunt redacti, et eos qui superstitibus catholicis successores fieri ausi sunt, catholicos omnino [Col. 0976D] non esse, sed aut Eutichiani manifesti, aut eorum sectatoribus communicantes haec pestis apud eos hodieque perdurat. Siquidem et cum Petro Alexandrino et cum Antiocheno Petro indifferenter hi qui catholicis successerant, communione permisti sunt, et successoribus utriusque Petri hodieque miscentur. His adde etiam illos qui catholicis, licet non successerunt, sed cum catholici pontifices haberentur talium se communioni junxerunt, haec illa mistura. Haec est illa confusio quae per Orientem totum inter catholicam, haereticamque, communionemque nulla discretio est. Imo qui discerni tentaverit potius haereticus habetur, persecutione percellitur, exsiliis et afflictione multatur.
Restat ergo ut in hac colluvione cunctorum, sicut [Col. 0977A] quisquis ab eadem separatus comprobatur, ita quisquis sincerae est communionis, et ideo catholicus, ita quisquis illius detestandi, commercii particeps invenietur, quantum a sincera communione, tantum a catholica atque apostolica sit remotus. Nec praetendat quisquis quod alicui forsitan evidentiori non communicasset 242 vel non communicare videatur haeretico. Quid enim juvat, si illi non communicet, et his tamen communione jungantur qui ab illius non sunt communione diversi? Quid si eorum nulli communicavit vel omnino non communicat? Hic erit ille sincerae, catholicaeque, apostolicaeque communionis et fidei, alioquin nullo modo poterit indiscretae illius mistionis insincerum vitare contagium. Hoc modo etiam ille vir bonus Acacius Antiocheno [Col. 0977B] Petro, cui se palam non communicare jactabat per alios sine ambiguo communicasse detegitur. Neque enim ab omnium qui Antiocheno Petro communicabant, semet Acacius communione suspendit, ac per hoc quid profuit quod videri volebat. Illi palam non communicare, cui per suos complices sub signo communionis nectebatur, Alexandrino Petro communicavit Acacius. Sed donec advixit Antiochenus Petrus, qui utique post Acacianum cum Petro Alexandrino foedus initum defunctus ostenditur nunquam Antiocheno Petro Alexandrinus Petrus communicare desinit. Quod catholicorum continet relatio sacerdotum sanctorumque in catholica fide durantium. Nec conscientiam latere potest totius Orientis. Et ut taceam quod per ipsum Zenonem imperatorem, [Col. 0977C] qui utique Antiocheno Petro quem introduxerat, et cujus sacerdotium comprobaverat, sine dubio communione permistus communicabat Acacius. Plurimos diversarum urbium praesules possumus demonstrare, quibus cum Antiocheno Petro communicantibus, nihilominus communicabat Acacius, et per illos Antiochenos communicabat consequenter et Petro. Sed haec apud Graecos facilis et inculpabilis putatur esse permistio, apud quos nulla est veri falsique discretio. Et cum omnibus reprobis volunt esse communes, in nulla monstrantur probitate constare. Hic autem ille est Petrus Antiochenus, quem nec per poenitentiam, aut communionem catholicam recipi, etiam a sede apostolica poposcit [Col. 0977D] Acacius, ac per hoc quod queruntur a nobis Acacium fuisse damnatum cum hac professione praemissa, et per anfractus Antiocheni petitur recepta communione se doceatur ipse damnasse. Ubi tamen non solum reus tenetur Acacius, sed omnes pontifices Orientis, qui pari modo in haec recidere contagia, meritoque simili damnatione tenentur obstricti. Nec inde possunt ullatenus expediri, nisi, dum supersunt, a talibus abstinendo. Nec nos oportet in talibus causis, nisi illis credere qui aut omnino se sciant ab hujus perfidiae nexibus divino beneficio servare discretos, aut ab his qui a perfidorum consortio recesserunt. Nam in perfidorum contagio constitutis, quam fidem pro sincerae communionis testificatione possumus adhibere, qui in sincera [Col. 0978A] communione sunt positi, nec eorum testimoniis inniti pro veritate poterimus qui impugnare nituntur falsitatibus veritatem. Restat, ut non nisi illis credere debeamus qui ab omni contagione sunt liberi.
Dilectissimo fratri EUNIFIMIO, GELASIUS.
Quod plane cupimus atque sincera fidei communionisque catholicae reintegratione firmari, asserit tua dilectio. Quod alteri solus non sufficiat auditus, nisi per litteras spectaverit significant provocantem, de his quae circa nos dispensatio divina perfecit, ut si in secundis vicem salutationis impenderem. Non arbitramur vel dilectionem tuam vel aliquam se hoc sperare potuisse, ut putaret nos vel aliquempiam [Col. 0978B] potiorem quae sunt gesta referentes debuisse responsa promereri, qua nimis judicaretur arrogans, si de prima sede taliter existimasset. Quod si magis opinamur, quasi sociis, quibus praeesse Christi munere delegata est, apostolicam sedem institutum sibi noviter sacerdotem praeeuntibus oportuisse, dixisti litteris indicare. Fuit quondam ecclesiastica vetus haec regula apud Patres nostros quibus una catholica, apostolicaque communio ab omni praevaricatorum libera pollutione constabat. Nunc autem cum societatem praeferre malitis extraneam quam ad beati Petri purum redire illibatumque consortium. «Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena (Psal. CXXXVI, 4) . Quomodo dispositionis apostolicae antiqua foedera praebeamus hominibus communionis [Col. 0978C] extraneae? Quemadmodum nobis ordinationem renuntiatura est, cui vestro etiam testimonio haereticos damnationemque praeponitis. Dicat forsitan tua dilectio haereticos damnatos dici Acacium et Petrum. Cur, si fas non est, praesentibus saltem litteris colloquamur? Quia aliter appellamus Dominicae mensae participes, aliter qui in ejus nobiscum societate dissentiunt, quia ipse Dominus alio modo verba faciebat a sua praedicatione discretis, alio discipulis regni coelestis secreta pandebat. Consequenter quoque Apostoli non ita a suo collegio separatis, quemadmodum fidei domesticis consortibusque loquebantur. Sed ait dilectio tua tantum circa me sese charitatis habuisse, ut non [Col. 0978D] solum ad scribendum fueris contentus affectu audire, lege sententiam: «Fides ex auditu, auditus autem per verbum Dei (Rom. X, 17) ,» illud scilicet Verbum quod confessioni beati apostoli Petri «portas inferni nunquam praevalituras esse promisit (Matth. XVI, 18) .» Atque ideo rationabiliter existimasti, quia fidelis Deus in verbis suis non nisi aliquid tale promisisset, institueret, unam sponsionis suae promissionem impleret. Ait denique nos divinae providentiae gratia tua dilectio quod ille monstraverit sanctarum Ecclesiarum se non descrere charitatem, quia me in pontificali sede locaverit non indigentem, sicut ait doceri, sed intendentem omnia necessaria ad ecclesiastici corporis unitatem. Ego quidem sunt omnium hominum minimus satis immeritus tantae [Col. 0979A] sedis officium, nisi quod superna gratia semper operatur magna de parvis. «Quid enim de me sentiam cum hoc ipse id de se magistro gentium ille testetur, qui se ultimum, et non vocari dignum apostolum profitetur?» (I Cor. XV, 9.) Verumtamen ut ad dilectionis tuae verba redeamus, si veraciter exsecutus es haec divinitus mihi fuisse collata, quae et profecto quaecunque sunt bona dona sunt Dei, sequere ergo hortamenta non indigentis doceri, et secundum supernam dispositionem universa cuncta inspicientis quae ad Ecclesiarum pertinent unitatem. Et adversus diabolum conturbatorem vere pacis atque compagis, ut asseris, fortiter resistentem. Si ergo de me ista pronuntias, aut sectanda tibi sunt quae a Christo, ut prohibes, constituta sunt, aut [Col. 0979B] palam te quod Christi dispositionibus obviare depromis, aut ad veniam luxuriae de me cognosceris ista jactare. Sed consequenter adnectis condescendibilem me, et optima dispositione revocare posse concordiam. Proinde quoniam isto verbo frequenter utimini, quid sibi velit explorem. Optima enim illa est Ecclesiae catholicae atque apostolicae dispositio quae ad meliora proficiendo conscendere non ad inferiora descendendo deficere. Cum autem dicis conscendere nos debere vobiscum. Interim jam vos, aut descendere aut descendisse monstratis. Unde, quaeso, vel quo ista descensio est? Utique ex superiori quodam loco ad inferiora quaeque deponitis a catholica apostolicaque communione ad haereticam damnatamque prolapsos videtis, cognoscitis, non [Col. 0979C] negatis, et non solum vos in infirmis jacere delectat, sed etiam in superiore manentes sede vultis impelli. Condescendere nos vobiscum invitatis, ad ima de summis nos coascendere vos nobiscum rogamus ad summa de imis. Nunc igitur conspectu illius excelsae justitiae judicet genus humanum, quis nostrum debeat alteri obedire. An dicis ut caetera nunc omittam, descendit Dominus ipse de coelo? Descendit plane, sed ut hominem ab errore liberaret, non ut ejus misceretur errori. Nonne ipse praemonuit, ut qui in tecto consisterent non descenderent, nec ad ea quae in domo videntur esse tollenda? Nonne pro omnibus Apostolus «clamat unus, qui, plus omnibus laboravit (I Cor. XV, 10) ,» cum de custodia veritatis ageretur, quibus nec ad horam cessimus [Col. 0979D] subjectionis gratia et veritas Evangelii permaneret apud vos? Videtis coelestem Magistrum condescendere noxiis recusantem? Postremo faciamus aliquem corruisse ad quem benignissimae sublevandum paululum quispiam velit inflecti. Ergo ut erigatur jacens miserantem convenit inclinari non ut cum eodem praecipitetur in foveam. Igitur per litteras, quos per Sinelicium diaconem destinastis de his quos baptizavit, quos ordinavit Acacius majorum traditione confectam, et vera praecipue religionum sollicitudini vestrae congruam praebemus sine difficultate medicinam. Quo nos vultis ultra descendere? Quid tacetis? Quid verecundamini verbis exprimere quod corde gestatis? Ipsa vos [Col. 0980A] saltem verecundia quod nonnunquam sit debuit commonere. An forsitan ut haereticorum damnatorumque, et his vel eorum successoribus communicantium nomina consentiamus admitti? Hoc non est condescendere ad subveniendum, sed evidenter in inferna demergi. Parcite, quaeso, et nobis et vobis. Quod si curam vestri adeo non habetis, date veniam nobis. Dolere et flere possumus et debemus, in haec abrupta deduci nec possumus, nec debemus, qui, praestante Deo nostro, sinceram puramque paternae traditionis fidem communionemque retinere, et ab omni praevaricatorum contagione discretam etiam intentato periculo mortis optamus eligentes (si velit Deus) quaelibet illa perpeti, quam causas incidere damnationis aeternae. Date, inquam, veniam, si cum [Col. 0980B] vos propter amorem cujuslibet hominis, vel timorem haec libenter incurritis. Nos propter amorem Dei, et timorem gehenna talia refutamus. Nec vos credatis dissimulando causas atque personas cujuslibet amicitiis posse subripere, quia neque vos ita subtiles estis, qui non possitis intelligi, et nos praestante Deo nostro non reperitis incautos.
Nonne missis huc saepe litteris indicastis cum caeteris haereticis vos Eutichen quoque respuere. Hoc si verum, aut eos qui communicaverunt Eutichetis successoribus pariter abdicatae, aut aliorum quoque haereticorum successoribus communicantes admittite. Sed Acacius, inquis, nihil contra fidem sicut Eutiches et successor ejus legitur ubicunque dixisse, quasi non sit deterius, et non ignorasse veritatem, [Col. 0980C] et tamen communicasse veritatis inimicis. Si enim cum aliquis recte sapiens de fide catholica communicet illis haereticis inter quos Euticheten posuistis, vel successoribus eorum, non est fas eos inter catholicorum altaria nominare. Ita ne ergo illius Eutichetis successoribus communicando simili sorte tenetur obnoxius. De talibus quippe convenienter dicitur: «Descendant in infernum viventes (Psal. LIV, 16) ,» qui dum illa vita, qua justus vivit, vera atque catholica putantur vivere, repente aut in prona pravitatis, aut in haereticae communionis inferna vergunt. Ecce quales Christo dicitis esse praeponendos. Cum ille nec animas nostras sibimet praecipit anteponi. Imo et adhuc quaeritis quando fuerit damnatus Acacius, quasi revera etiamsi eum nullus [Col. 0980D] ante damnasset non fuerit orthodoxae et apostolicae communionis, cujus praevaricator exstitit et desertor participatione secludi. Sicut etiam quilibet qui fuerit ante catholicus, cuicunque haeresi communicans merito judicatur a nostra societate removendus, aut in tali sorte defunctus inter catholicorum nomina nullatenus computari. Miramur tamen quomodo ista profertis, hoc est ut et synodum Chalcedonensem vos suscipere pro fide catholica profiteamini, et eos quos damnavit sectantium communicatores non pariter generaliterque putetis fuisse damnatos. Ostendite ergo quae synodus in unaquaque haeresi cum erroribus successores eorum his communicantes simulque omnes non damnet, [Col. 0981A] et complices. Itaque ille vester Acacius qui Eutichianis haeresibus detestabili communione factus est particeps ab eadem synodo sine dubitatione damnatus est. Quae Eutichen Dioscorumque cum successoribus corum hisque communicantes synodico tenore prostavit. Sic vos sequaces quoque eorum Timotheum Petrumque simili definitione 243 dejecit. Proinde si ea quae in synodo Chalcedonensi pro fide et communione catholica lege apostolica definita sunt, vere certeque sectamini, sicut vestra professione multiplici continetur, aut successores ab illa synodo damnatorum hisque communicantes abjicite, aut si istos admittitis ea quae nulla synodo pro fide, et communione catholica et apostolica sunt perplexa, non solum falso vos retinere [Col. 0981B] perpenditis, sed insuper labefactare conamini, et in Eutichianam haeresim sine retractatione reciditis meritoque a catholicis probamini esse vitandi, quia, ut talem pestilentiam perpetuo possemus evadere, ea quae contra ipsam ab illa congregatione sanctorum Patrum salubriter decreta leguntur nullatenus mutilanda, non solum sedis apostolicae praesules, sed etiam Orientalium regionum catholice censuere pontifices. An Petrum dicitis fuisse purgatum, cui communicavit Acacius, verum assertionibus edocete. Hoc ostendite, hoc probate. Quibus ille modis. Quibus ille regulis ab Eutichiana fuerit professione vel communione mundatus, ut cum id nihilominus evidenti rerum claruerit demonstratione convictum, palam aperteque possitis advertere, aut vos debere [Col. 0981C] cedere veritati, aut adversus hanc manifesta dimicatione confligere, nec vobis blandiamini, quia fidem catholicam profitemini vos tenere qui Euthicis nomen adjuvistis, quia ea veluti praedicare videamini quae orthodoxa praedicavit antiquitas. Clamat enim vobis illa evangelica sententia: «Aut facite arborem bonam et fructus ejus bonos, aut facite arborem malam, et fructus ejus malos (Matth. XII, 33) .» A fructibus enim arbor cognoscitur, id est, si voce, si fide, si professione catholica et apostolica fideliter veraciterque gloriamini hujus et communionem recipite. Si vero haereticorum scilicet damnatorumque vel his aut successoribus eorum communicantium communio vobis placet. Quid statis? Quid circumspicitis simul et eorum aperte manifesteque [Col. 0981D] remotis obstaculis dogma defendite. Quid enim juvat? Imo et satis gravat dictis polliceri, quod factis negatur ut non solum ipsa per se haeresis Eutichiana, quam sit funesta Christiano sacramento possitis agnoscere, sed quanta et quam gravia haeresis in sui definitione contineat. Ecce ad quae nos praecipitia condescendere provocatis, atque nos vitae aeternae pericula cupitis inclinare, hoc descensu salvare est aegrotantem, an cum languente consumi? Haec erit optima dispositio illa quam memoras reparandae concordiae. An illa potius, ut rejectis contagiis perfidorum integra fide sincera sui communione potiatur communio catholica atque apostolica haereticorum tabe depulsa, intemeratam suae fidei confessionem [Col. 0982A] nitatur astruere, atque invicem sibimet congruentis orthodoxae professionis communionisque sit unitas? Hanc sicut dilectionis tuae litterae cohortantur, meis quoque temporibus custodiri, qua valeo, prece deposco quae per tot annos ab illis Patribus gloriosis illibata intactaque servata est. Haec enim est, sicut ipse dicis, quam Deus noster de omnibus bene futuram, et secundum suam veritatem, et regulam gubernandam, et praescius ante constituit, et singulis quibusque temporibus sua dispositione convenienter aptavit. Haec est voluntas Dei, cujus tu ingeris mentionem quam ego quoque pro meo modulo, quem Dominus donare dignetur, cupio prorsus implere, ut non reus de hujus talenti coelestis diminutione reperiar, in hoc talento, sicut [Col. 0982B] ipse quoque nos admones, incrementum Christi postulo consequi, et nullum prorsus incidere detrimentum. Hinc est quod prioribus dilectionis tuae litteris, sicut tua quoque pagina designavit, pro vestra sumpsi salute tristitiam, ubi comperi quod erat vobis noxium, et verae pacis contrarium reperi. Contristatur enim Apostolus de errore deviantium, et laetitiam recipit de eisdem sua praedicatione correctis, si autem tua charitas, ut dixit, nescio quorum necessitate constringitur, quod pace tua dixerim, sacerdos pro veritate promenda, nec facere deberet omnino non dicere, ignoscite nobis hominibus timidissimis, si cohortante nos terribili, et divini judicii grandi necessitate constringimur, sicut qualescunque ministros Christi decet, nos animas nostras ponere [Col. 0982C] pro veritate salvandas, quam eas lucrari velle veritatis diminutione perdendas, ut non dicam cujuslibet contra fidem libitis abdicandas. Istae mihi sunt quas dilectio tua commendat certae fidei perpetuae cum eo quicunque voluit in Christi visceribus amicitiae. Hic non tam optamus praeponi aliis, sicut praedicis, quam cum fidelibus cunctis sanctum et Deo placitum habere consortium.
Haec mihi, quam mandat dilectio tua, pax solida. Inconvulsa et perennis hoc unum vinculum, sicut etiam ipse desideras salutare, quo cuncta uniri possit Ecclesia. Hoc quibus est creditum, sicut et ipse deprecaris, protectio divina perficiat. Haec est quae «Deus est charitas (I Joan. IV, 8) ,» qua poscis «de corde puro et conscientia bona, et fide non ficta [Col. 0982D] (I Tim. I, 5) .» Quomodo ergo de corde puro, si haereticorum fuerit participatio polluta? Quomodo conscientia bona, si malorum fuerit confusione permista? Quomodo fide non ficta, si fuerit mista cum perfidis? Quae si prudentia tua, sicut Deum praedicamus, diligenter advertat, perspicit apostolicam sedem non vitare pacem, sed haereticorum damnatorumque vitare vestigia. Quae etiam vos rationabiliter intuentes creditis componendum populum Constantinopolitanum, non permittere submoveri nomine perfidorum. Quisnam hoc in Ecclesia Dei, quaeso te, possit audire, cum utique pastorem sequi grex debeat ad pascua salutaria revocantem, non per devia gregem pastor errantem. Dic mihi, rogo te, grex, [Col. 0983A] pro te, an te pro grege redditurus es rationem? Certe, si vobis hoc placet, multo magis causa nobis est justior, qui populum Romanum a fide illa sua laudabili, majorum traditione percepta declinare nos penitus non sinentem libenter audivimus, si vos Constantinopolitanam plebem ab haeretica communione discedere, recusantem non vultis offendere, sed nos dicitis debere dirigere qui eam valeant mitigare. Quomodo me auditura est quem videtur habere suspectum, si praesules suos despicit admonentes, nonne ipsis apostolis est praeceptum in aliquibus regionibus verbi praedicatione non uti? Hi quippe, inquis, non fuerant audiendi, veniemus, frater Eunifimi, sine dubitatione veniemus ad illud pavendum tribunal Christi, ut taceam quia ex hoc sit metuenda [Col. 0983B] vindicta, et circumstantibus illis a quibus fides ipsa defensa est. Non illic inficiationibus, non dilationibus, non inclusionibus est agendum, sed manifestissime comprobandum, utrum beati Petri gloriosa confessio cuiquam eorum quos regendos accepit, quidquam subtraxerit ad salutem. An eam occultare nollet, etiam cum suo periculo rebellis exstiterit obstinata pernicies. Ibi certe dilucidabitur utrum ego, sicut putatis, acerbus, asper, et nimis durus difficilisque sim vobis qui cum ratione vestram salutem parturio, qui clamo etiam, si austerum videtur antidotum, accipite, quaeso, bibite, vivite, nolo moriamini. An vos qui a noxiis prohibiti medicos ducitis exsecrandos, imo qui vultis vobiscum medicos aegrotare quam vos recipere sanitatem. Et alia [Col. 0983C] manu. Dominus te incolumem custodiat.
Genesis liber unus. Exodi liber unus. Levitici liber unus. Numeri liber unus. Deuteronomii liber unus. Jesu Nave liber unus. Judicum liber unus. Ruth liber unus. Regnorum liber unus. Paralipomenon libri duo. Psalmorum CL liber unus. Salomonis libri III. Proverbiorum, Ecclesiastes et Cantica canticorum. Item, Sapientiae liber unus. Ecclesiasticus liber unus. Item, ordo prophetarum. Isaiae liber unus. Jeremiae liber unus. Emoch, id est, de lamentationibus suis. Ezechielis liber unus. Danielis liber unus. Osee liber unus. Amos liber unus. Michaeae [Col. 0983D] liber unus. Joel liber unus. Abdiae liber unus. Jonae liber unus. Nahum liber unus. Habacuc liber unus. Sophoniae liber unus. Aggaei liber unus. Zachariae liber unus. Malachiae liber unus. Item, ordo historiarum. Job liber unus. Tobiae liber unus. Esdra liber unus. Esther liber nnus. Judith liber unus. Machabaeorum liber unus. Item, ordo Scripturarum Novi et aeterni Testamenti. Evangeliorum libri IV. Secundum Matthaeum liber unus, secundum Marcum liber unus, secundum Lucam liber unus, secundum Joannem liber unus. Actuum apostolorum liber unus. Epistolae Pauli apostoli, numero XIV. Ad Romanos epistola una. Ad Corinthios epistolae duae. Ad Ephesios epistola una. Ad Thessalonicenses epistolae [Col. 0984A] duae. Ad Galathas epistola una. Ad Philippenses epistola una. Ad Timotheum epistolae duae. Ad Titum epistola una. Ad Philemonem epistola una. Ad Hebraeos epistola una. Item, Apocalypsis Joannis liber unus. Item, canonicae epistolae, numero VII; Petri apostoli epistolae duae. Jacobi apostoli epistola una. Joannis apostoli epistolae tres. Judae Zelotis apostoli epistola una.
Post propheticas, evangelicas atque apostolicas Scripturas, quibus Ecclesia catholica per gratiam Dei fundata est, illud etiam intimandum putamus, quod quamvis universae per orbem catholicae Ecclesiae unus thalamus Christi sit. Sancta tamen Romana, [Col. 0984B] catholica et apostolica Ecclesia nullis synodicis constitutis caeteris Ecclesiis praelata est. Sed evangelica voce Domini et Salvatoris nostri primatum obtinuit: «Tu es Petrus, inquiens, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum, et quaecunque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelo; et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVI, 18, 19) .» Cui data est etiam societas beatissimi Pauli apostoli vasis electionis, qui non diverso, sicut haeretici garriunt, sed uno tempore, uno eodemque die gloriosa morte cum Petro in urbe Roma, sub Caesare Nerone agonizans, coronatus est, et pariter supradictam sanctam Romanam Ecclesiam Christo [Col. 0984C] Domino consecraverunt, talesque omnibus urbibus in universo mundo sua praesentia atque venerando triumpho praetulerunt. Est ergo prima Petri apostoli sedes Romana Ecclesia non habens maculam neque rugam, nec aliquid hujusmodi. Secunda autem sedes apud Alexandriam beati Petri nomine a Marco ejus discipulo, et evangelista consecrata est. Ipseque a Petro apostolo in Aegypto directus, verbum veritatis praedicavit, et gloriosum consummavit martyrium. Tertia vero sedes apud Antiochiam ejusdem beatissimi Petri apostoli habetur honorabilis, eo quod illic, priusquam Romam venisset, habitavit. Et illic primum nomen Christianorum novellae gentis exortum est. Et quamvis «aliud fundamentum nullus possit ponere praeter id quod positum est, qui est Christus [Col. 0984D] Jesus (I Cor. III, 11) ,» tamen ad aedificationem nostram eadem sancta Romana Ecclesia post illas Veteris et Novi Testamenti quas regulariter suscepimus, etiam suscipi non prohibet Scripturas, id est, sanctam synodum Nicaenam trecentorum decem et octo Patrum, mediante Maximo Constantino Augusto. Sanctam synodum Ephesinam, in qua Nestorius condemnatus est, consensu beatissimi Coelestini papae, mediante Cyrillo Alexandriae sedis antistite, et Arcadio ab Italia destinato. Sanctam synodum Chalcedonensem, mediante Martiano Augusto et Anatolio Constantinopolitano episcopo, in qua Nestoriana et Euthiciana similiter cum Dioscoro ejusque complicibus damnatae sunt, et si quae sunt concilia a sanctis. [Col. 0985A] Patribus instituta. Post horum auctoritatem, et custodienda, et recipienda mandamus. Item opuscula beati Cyrilli, Cypriani martyris, et Carthaginensis episcopi. 244 Item, opuscula beati Gregorii Nazanzeni episcopi. Item, opuscula beati Basilii Cappadociae episcopi. Item, opuscula beati Athanasii Alexandrini episcopi. Item, opuscula beati Cyrilli Alexandrini episcopi. Item, opuscula beati Joannis Constantinopolitani episcopi. Item, opuscula beati Theophili Alexandrini episcopi. Item, opuscula beati Hilarii Pictavensis episcopi. Item, opuscula beati Ambrosii Mediolanensis episcopi. Item, opuscula beati Augustini Hipponensis episcopi. Item, opuscula beati Hieronymi presbyteri. Item, opuscula Prosperi vir religiosissimi. Item, epistola Leonis papae ad Flavianum [Col. 0985B] Constantinopolitanum episcopum destinata. Cujus textum quispiam, si usque ad unum Iota disputaverit, et non eam in omnibus venerabiliter receperit, anathema sit. Item, opuscula atque tractatus omnium orthodoxorum Patrum qui in nullo a sanctae Ecclesiae Romanae consortio deviarunt, nec ab ejus fide vel praedicatione sejuncti sunt, sed ipsius communionis per gratiam Dei usque in ultimum diem vitae suae fuere participes legendos decernimus. Item, decretales epistolas quas beatissimi papae diversis temporibus ab urbe Romana pro diversorum Patrum consolatione dederunt venerabiliter recipiendas. Item, gesta sanctorum martyrum qui multiplicibus tormentorum cruciatibus, et mirabilibus confessionum triumphis irradiant. Quis ista catholicorum dubitet, [Col. 0985C] et majora eos in agonibus fuisse perpessos, nec suis viribus sed gratia Dei et adjutorio universa tolerasse? Sed ideo secundum antiquam consuetudinem singulari cautela in sancta Romana Ecclesia non leguntur, quia et eorum qui conscripsere nomina penitus ignorantur, et ab infidelibus idiotis superflua, aut minus apta quam rei ordo fuerit esse putantur, sicut cujusdem Cyrici et Julitae, sicut Georgii aliorumque hujusmodi passiones quae ab haereticis perhibentur compositae, propter quod, ut dictum est, ne vel levis subsannandi oriretur occasio in sancta Romana Ecclesia non leguntur. Nos tamen cum praedicta Ecclesia omnes martyres, et eorum gloriosos agones qui eis magis quam hominibus noti sunt omni devotione veneramur. Item, vitas Patrum, Pauli, Antonii, Hilarionis, [Col. 0985D] et omnium eremitarum eas tamen, quas vir beatissimus descripsit Hieronymus cum omni honore suscipimus. Item actus beati Silvestri apostolicae sedis praesulis. Licet ejus qui conscripsit nomen ignoretur, a multis tamen in urbe Roma catholicis legi cognovimus, et pro antiquo usu multa haec mutantur Ecclesiae. Item, scripturam de inventione crucis Dominicae, et aliam scripturam de inventione capitis Joannis Baptistae novellae quaedam relationes sunt et nonnulli eas catholici legunt. Sed cum haec ad catholicorum manus adveniunt beati Pauli apostoli praecedat sententia. Omnia probate, quod bonum est tenete. Item, Rufinus vir religiosus plurimos ecclesiastici operis edidit libros nonnullas etiam scripturas [Col. 0986A] interpretatus est. Sed quoniam beatus Hieronymus eum in aliquibus de arbitrii libertate notavit. Illa sentimus quae praedictum beatum Hieronymum sentire cognoscimus, et non solum de Rufino, sed etiam de diversis quos vir saepius memoratus zelo Dei, et fidei religione reprehendit. Item, Origenis nonnulla opuscula quae vir beatissimus Hieronymus non repudiat legenda suscepimus, Reliqua autem omnia cum auctore suo dicimus esse renuenda, Chronica Eusebii Caesariensis et ejusdem ecclesiasticae Historiae liber quamvis in primo narrationis suae libro tepuerit. Et postea in laudibus atque excusatione Origenis schismatici unum conscripserit librum, propter rerum tamen notitiam singularem, quae ad instructionem pertinent usquequaque non [Col. 0986B] dicimus renuendos. Item, Orosium virum eruditissimum collaudamus, quia valde nobis necessariam adversus paganorum calumnias dignam ordinavit historiam, miraque brevitate contexuit. Item, veneramur sedulii Paschale opus, quod heroicis descripsit versibus, et insigni laude praeferimus. Item, Juvenci nihilominus laboriosum opus non spernimus, sed miramur.
Caetera quae ab haereticis sive schismaticis conscripta vel praedicata sunt nullatenus recipit catholica et apostolica Romana Ecclesia, e quibus pauca quae ad memoriam veniunt, et a catholicis vitanda sunt credimus esse subdenda. Item, notitia librorum apocryphorum qui non recipiuntur. Armunensem synodum a Constantio Caesare Constantini filio congregatam, mediante Tauro praefecto, ex tunc et nunc, [Col. 0986C] et usque in aeternum confitetur esse damnatam. Itinerarium nomine Petri apostoli quod appellatur sancti Clementis libri numero decem apocryphi. Actus nomine Andreae apostoli apoc. Actus nomine Thomae apostoli apoc. Actus nomine Philippi apoc. Evangelium nomine Matthiae apoc. Evangelium nomine Petri apostoli apoc. Evangelium nomine Jacobi apoc. Evangelium nomine Barnabae apoc. Evangelium nomine Thomae, quo utuntur Manicheae apoc. Evangelium nomine Bartholomaei apostoli apoc. Evangelia quae falsavit Lucianus apoc. Liber de infantia Salvatoris apoc. Evangelia quae falsavit Esitius apoc. Liber de nativitate Salvatoris et de Maria et obstetricae apoc. Liber qui appellatur Pastoris apoc. Libri omnes quos fecit Lucius discipulus diaboli apoc. [Col. 0986D] Liber qui appellatur Fundamentum apoc. Liber qui appellatur Thesaurus apoc. Liber de filiabus Adae Geneseos apoc. Liber qui appellatur actus Teclae et Pauli apostoli apoc. Liber qui appellatur Nepotis apoc. Liber Proverbiorum qui ab haereticis conscriptus et sancti Syrti nomine praenotatus est apoc. Revelatio quae appellatur Thomae apostoli apoc. Revelatio quae appellatur Stephani apoc. Revelatio quae appellatur Pauli apoc. Liber qui appellatur Transitus, id est, assumptio sanctae Mariae apoc. Liber qui appellatur Poenitentia Adae apoc. Liber Ogiae nomine gigantis qui cum dracone post diluvium pugnasse perhibetur apoc. Liber qui appellatur Testamentum Job, apoc. Liber qui appellatur poenitentia S. Cypriani, [Col. 0987A] apoc. Liber qui appellatur poenitentia Januae et Mambrae, apoc. Liber qui appellatur Sortes apostolorum, apoc. Liber qui appellatur Laus apostolorum, apoc. Liber Phisiologus, qui ab haereticis conscriptus est, et beati Ambrosii nomine signatus, apoc. Historia Eusebii Pamphili apoc. Opuscula Tertulliani apoc. Opuscula Lactantii apoc. Opuscula Africani apoc. Opuscula Postumani et Galli apoc. Opuscula Montani, Priscillae, et Maximillae apoc. Opuscula omnia Fausti Manichaei apoc. Opuscula Commod ni apoc. Opuscula alterius Clementis Alexandrini apoc. Opuscula Tascii Cypriani apoc. Opuscula Arnobii apoc. Opuscula Tyconii apoc. Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum apoc. Opuscula Victorini Pitabionensis apoc. Opuscula Fausti Regensis Galliarum [Col. 0987B] apoc. Opuscula Frumenti ceci Centon de Christo Virgilianis compactum versibus, apoc. Epistola Jesu ad Abagarum regem apoc. Epistola Abagari ad Jesum apoc. Passio Cyrici et Julitae apoc. Passio Georgii apoc. Scriptura quae appellatur Contradictio Salomonis apoc. Philacteria omnia quae non angelorum, ut illi confingunt, sed daemonum magis arte conscripta [Col. 0988A] sunt, apoc. Haec et omnia similia Simon Magus, Nicolaus Cerintus, Marcion, Basilides, Ebion, Paulus etiam Samosathaenus, Photinus, et Bonosus, et qui simili errore defecerunt. Montanus quoque cum suis obscenissimis sequacibus, Apollinaris, Valentinus, Faustus, Africanus, Sabellius, Arius, Macedonius, Eunomius, Novatus, Sabbatius, Coelestius, Donatus, Eustathius, Jovinianus, Pelagius, Julianus Celanensis, Coelestius, Maximinus, Priscillianus ab Hispania, Nestorius Constantinopolitanus, Maximus unicus, Lampetius, Dioscorus, Eutichius, Petrus et alius Petrus, e quibus unus Alexandriam, alius Antiochiam maculavit, Acacius Constantinopolitanus cum consortibus suis, necnon et omnes haeresei haereseorumque discipuli sive schismatici docuerunt, [Col. 0988B] quorum nomina minime retinentur, non solum repudiata, sed ab omni Romana, catholica et apostolica Ecclesia eliminata, atque cum suis auctoribus, auctorumque sequacibus sub anathemate insolubili vinculo in aeternum confitemur esse damnata.
- [Col. 0987C] 1. Quod pro Christo fungatur legatione, dum pro pace precatur Ecclesiae.
- 2. Quod non sit temere judicandum de his qui ad Dominum migraverunt.
- 3. Ut specialiter in ecclesia nomen taceatur Acacii.
- 4. Quod magnopere contentio sit cavenda.
- 5. Ut Alexandrinus imperator admoneat ad fidem sinceram, et ad pacem redire catholicam.
- 6. Admonet imperatorem ut constitutis apostolicae sedis obtemperet.
- 7. Quod eos quos post damnationem suam vel baptizavit vel ordinavit Acacius, nulla portio laesionis attingat.
- 8. Quod mali bona ministrando sibi tantummodo [Col. 0987D] noceant, nec Ecclesiae sacramenta commaculent.
Gloriosissimo et clementissimo filio ANASTASIO Augusto, ANASTASIUS episcopus.
Exordium pontificatus mei primitus oblata populis pace pronuntio, confidenter pro fide catholicae humilis pietati vestrae peccator occurro, in quo primum mihi divinum favorem propinquasse confido, quod nunc consonantia in me augustissimi nominis tui non dubium praestat auxilium, ut sicut praecelsum vocabulum pietatis tuae per universas gentes toto orbe praefulget, ita per ministerium humilitatis meae, sicut semper est, sedes beatissimi Petri in universa Ecclesia assignatum sibi a Domino Deo teneat principatum. Nec propter unum mortuum diutius tunica illa Salvatoris desuper [Col. 0988C] contexta per totum malae sortis patiatur incertum, quae sola in discussionem pro firmitate sui venire non potuit, serenitate tua praecipue rempub, gubernante. Cui etiam in privata vita tamen circa sincerae religionis studium fuit, ut sicut fama certissime celebravit, nemo magis vel inter praecipuos sacerdotes praefixas a sanctis Patribus regulas Ecclesiae custodisse dicatur. Quod sanctum studium cum majestate imperii crevisse confidimus.
CAP. I. Legatione itaque fungimur pro Christo nec eos propter offensionem vel scandalum patiamini publice nominari, quorum merita vel actus illum judicem latere non possunt, in cujus jam sunt judicio constituti. Nec illic se praeest interserere in corpore mortali adhuc temeraria praesumptio, in [Col. 0988D] quo non solum confessio facit aperta merita singulorum, sed etiam silentii ipsius non potest latere secretum. Namque et praedecessor noster papa Felix et etiam Acacius illic procul dubio sunt ubi unusquisque sub tanto judice non potest perdere sui meriti qualitatem.
II. Itaque monente nos beatissimo Apostolo, neque sit in hoc offendiculum in Ecclesia, dum quod facere non possumus de his qui jam transierunt judicare conemur, observandum esse tranquillitas tua cognoscat. Ait enim de his qui de rebus ad Deum solum pertinentibus judicare praesumunt: «Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo nostrum sibi moritur. Sive enim vivimus sive morimur, Domini sumus, in hoc enim Christus resurrexit a mortuis, ut et vivorum [Col. 0989A] et mortuorum dominetur. Tu autem quid judicas fratrem tuum, aut quare spernis fratrem tuum? Omnes 245 stabimus ante tribunal Christi. Scriptum est enim: «Vivo ego dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu et omnis lingua confitebitur Deo. Itaque unusquisque pro se ratione reddet Deo. Non ergo amplius invicem judicemus, sed hoc judicate magis ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum (Rom. XIV, 7-14) .» Monet igitur beatus Apostolus ne de his nobis praesumamus judicium de quibus nemo potest melius vel verius judicare quam Deus, sibi in hoc quispiam temerarios ausus usurpet, et propter hoc pax atque unitas Ecclesiae dissipetur. Nam et in Regnorum libro dicitur: «Non quomodo videt homo, videt et Deus, quia homo videt [Col. 0989B] in facie, Deus autem videt in corde (I Reg. XVI, 7) .» Item in Paralipomenon libro primo: «Et nunc, o Salomon scito Deum Patrum tuorum, et servi illi in corde perfecto et in animo perfecto, et in animo volente, quoniam omnia corda scrutatur Deus et omnem cogitationem novit (I Par. XXVIII, 9) .» Item in Ezechiele haec dicit Dominus Deus: «Si dixistis, domus Israel, et cogitationes spiritus vestri, ego novi (Ezech. XI, 5) .» Unde et de Domino judice dicitur in Evangelio: «Sciens autem Jesus cogitationes eorum dixit: Quid cogitatis mala in cordibus vestris (Matth. IX, 4) .»
III. Precamur itaque dilectionem vestram, ut specialiter nomen taceatur Acacii, ut quod multis ex causis scandalum vel offendiculum Ecclesiae concitavit, [Col. 0989C] speciali appellatione taceatur, cum, sicut diximus, in generalitate sacerdotum uniuscujusque meritum illum latere non possit, qui novit quid cuique tribuendum sit, pro aestimata dispensatione meritorum, cui soli cogitationes quoque manifestae sunt. Quantos vero excessus atque praesumptiones habuerit Acacius ne clementiae tuae suggerere per singula fortasse videatur onerosum, Cresconio vel etiam Germano fratribus et coepiscopis meis, quos misimus ad serenitatem tuam de causis singulis Acacii qualis fuerit instructionem plenissimam dedimus clementiae vestrae, specialius recensendam, si hoc pietati tuae placuerit curiosius indagare, ne in aliquo suggestionis nostrae veritas, defuisse videatur, ut pro divina sapientia vestra perspicue videre possitis non [Col. 0989D] superbia vel elatione sedis apostolicae in Acacium talem processisse sententiam, sed facinoribus certis quantum nos illud judicium quod solum falli non potest aestimamus zelo magis divinitatis extortam.
IV. Nos vero humiliter supplicantes controversiam in Ecclesia remanere nolumus, cum magis vitanda contentio sit sicut dicitur in proverbiis: «Odium suscitat contentio (Prov. X, 12) .» Omnes autem qui non contendunt, protegit anima mea amicitia. Nam et Apostolus ad Corinthios: «Cum enim sint inter vos aemulationes et contentiones, nonne carnales estis et secundum hominem ambulatis (II Cor. XII, 20) .» Item ad Philippenses: «Si qua ergo consolatio in Christo, si qua allocutio charitatis. Si qua societas spiritus, [Col. 0990A] si qua viscera miserationes implete gaudium meum, ut idipsum dicatis omnes eamdem charitatem habentes nihil per contentionem neque per inanem gloriam, sed in humilitate mentis invicem aestimantes semetipsis superiores non sua singuli respicientes, sed aliorum (Phil. II, 1-5) .»
V. Hoc tamen praecipue insinuo serenitati tuae gloriosissimae et clementissimae, fili Auguste, ut cum causae Alexandrinorum patuerint piissimis auribus vestris, ad catholicam et sinceram fidem eos auctoritate, sapientia, divinisque vestris monitis redire faciatis: nam quid tenendum sit in religione catholica secundum definita Patrum et praedicationem omnium sacerdotum qui in Ecclesia floruerunt, si hoc quoque praeceperitis scientibus in memoriam transmittendo [Col. 0990B] renovabimus ignorantibus ad discendum pro officio nostrae instructionis offeremus, ut nulla extra haec ingeniorum jactantia vel pravitas audiatur.
VI. Illud vero peculiarius pro amore imperii vestri et beatitudine quae consequi potuerit regimen pro apostolico beneficio praedicamus, ut sicut decet et Spiritus sanctus dictat monitis nostris obedientia praebeatur, ut bona omnia vestram rempublicam consequantur, sicut in Exodo promittitur: «Si audieris vocem Domini Dei tui, et quae placent ei feceris coram ipso, et obedieris praeceptis ejus et custodieris omnem justitiam ejus, omnem infirmitatem quam importavi Aegyptiis non importabo in te. Ego enim Dominus sum, qui salvum facio te (Exod. XV, 27) .» Et illic iterum tuba potentissima canitur. «Nunc, [Col. 0990C] Israel, quid Dominus Deus tuus postulat a te aliud, quam ut timeas Dominum tuum, et ambules in omnibus viis ejus, et diligas cum, et servias Domino Deo tuo ex toto corde et ex tota anima tua custodire praecepta Domini Dei tui et justitias, quas ego mando tibi (Deut. X, 12, 13) .» Haec suggerentem frequentius non spernat pietas tua. Ante oculos tuos habens Domini in Evangelio verbum: «Qui audit vos, me audit. Et qui vos spernit, me spernit; et qui me spernit, spernit eum qui me misit (Luc. X, 16) .» Nam et Apostolus concinens Salvatori nostro ita loquitur: «Quapropter qui haec spernit, non hominem spernit, sed Dominum qui dedit Spiritum sanctum suum in vobis (I Thess. IV, 8) .» Pectus clementiae vestrae sacrarium est publicae felicitatis, ut praestantia [Col. 0990D] vestra, qua velut vicarium praesidere jussit in terris, evangeliis apostolicisque praeceptis non dura superbia resistat, sed per obedientiam quae sunt salutifera, compleantur.
VII. Jam secundum Ecclesiae catholicae consuetudinem sacratissimum serenitatis tuae pectus agnoscat, quod nullum de his vel quos baptizavit Acacius, vel quos sacerdotes, seu levitas secundum canones ordinavit ulla eos ex nomine Acacii portio laesionis attingat, quo forsitan per iniquum tradita sacramenti gratia minus firma videatur. Nam et baptismum quod procul fit ab Ecclesia sive ab adultero vel a fure fuerit datum ad percipientem munus pervenit illibatum, quia vox illa quae per columbam sonuit, [Col. 0991A] omnem maculam humanae pollutionis exclusit, qua declaratur ac dicitur: «Hic est qui baptizat in Spiritu et igne (Joan. I, 33) .» Nam si visibilis solis istius radii cum per loca foetidissima transeunt nulla contactus inquinatione maculantur, multo magis illius qui istum visibilem fecit virtus nulla ministri indignitate constringitur. Nam et Judas cum fuerit sacrilegus atque fur, quidquid egit inter apostolos pro dignitate commissa beneficia per indignum data nulla ex hoc detrimenta senserunt, declarante hoc ipsum Domino manifestissima voce: «Scribae, inquit, et Pharisaei super cathedram Moysi sedent; quae dicunt facite, quae autem faciunt nolite facere, dicunt enim et non faciunt (Matth. XXIII, 3) .» Quidquid ergo ad hominem perfectum quilibet in ecclesia minister [Col. 0991B] officio suo videtur operari, hoc totum contineri implendo divinitatis affectum. Ita ille per quem Christus loquitur Paulus affirmat: «Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit, itaque neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, Deus (I Cor. 6, 7) .» A Deo autem non quaeritur, quis vel qualia praedicet, sed quem praedicet et ut invidos esse bene praedicare Christum confirmet quo malo diabolus ipse dejectus et hoc ipso praedicare non desinit.
VIII. Ideo ergo et hic cujus nomen dicimus retinendum male bona ministrando sibi quantum nocuit. Nam inviolabile sacramentum quod per illum datum est aliis perfectionem suae virtutis obtinuit. Quod cum ita sit aliquorum in tantum se extendit curiosa suspicio, [Col. 0991C] ut imaginetur prolato a papa Felice judicio postea inefficaciter in sacramentis quae Acacius usurpavit [Col. 0992A] egisse, ac proinde eos metuere qui vel in consecrationibus vel in baptismate mysteria tradita susceperunt, ne irrita beneficia divina videantur. Meminerint in hac quoque parte similiter tractatum praevalere superiorem, quia non sine usupatione nominis sacerdotii adjudicatus hoc egit, in quo virtutem suam obtinentibus mysteriis. In hoc quoque rea sibi persona non nocuit. Nam ad illum pertinuit, quod tuba Davitica canitur: «Verumtamen Deus conquassabit capita inimicorum suorum, verticem capilli perambulantium in delictis suis (Psal. LXVII, 24) .» Nam superbia semper sibi non aliis facit ruinam, quod universa Scripturarum coelestium testatur auctoritas, sicut etiam per Spiritum sanctum dicitur in prophetico: «Non habitabit in medio domus meae [Col. 0992B] qui facit superbiam (Psal. C, 7) .» Unde cum sibi sacerdotis nomen vindicaverit damnatus in ipsius verticem superbiae tumor inflictus est, quia non populus qui in ministeriis domus ipsius sitiebat exclusus est, sed anima sola illa quae peccaverat, justo judicio propriae culpae erat obnoxia. Quid ubique numerosa Scripturarum testatur instructio, unde remotis hominem studiis sive versutiis, in hac adhuc praesenti fragilitate positorum secundum preces nostras annisu et auctoritate imperiali offerte Deo nostro unam catholicam Ecclesiam et apostolicam, quia hoc solum est in quo non solum in terris, sed etiam in coelo triumphare sine fine possitis. Subscripto, omnipotens Deus regnum et salutem tuam perpetua protectione custodiat, gloriosissime et clementissime, [Col. 0992C] semper Auguste.
- [Col. 0991C] 1. Ut res ecclesiae non alienentur, sed clericis vel monachis aut peregrinis in usum tantummodo largiantur
- 2. Ut nullus honorem praemiis accipiat.
- 3. Ut raptores viduarum vel virginum ab ecclesiae [Col. 0991D] communione pellantur.
- 4. Ut viduae vel virgines professae continentiam, ultra non nubant.
- 5. Ut nullus per ambitum ad episcopatum accedat.
Dilectissimo fratri CAESARIO SYMMACHUS.
Hortatur nos aequitas postulationis desiderio tuae fraternitatis gratanter annuere, quia de singulis quae ab apostolica sede concedere supplicas quod a Patrum cautela et provisione non discrepat. Et quamvis ecclesiasticae poenae regulae omnia comprehendant, taen superfluum esse non credimus, nunc quae sunt saepius interdicta repetere.
CAP. I. Possessiones igitur, quas unusquisque ecclesiae propriae dedit aut reliquit arbitrio, alienare quibuslibet titulis atque distractionibus vel sub quocunque [Col. 0992C] argumento non patimur, nisi forsitan aut clericis honorum meritis, aut monasteriis religionis intuitu, aut certe peregrinis si necessitas largiri suaserit, sic tamen ut haec ipsa non perpetuo sed temporaliter perfruantur.
[Col. 0992D] II. Illud magnopere commonens ut hi qui non Dei gratia, sed promissione rerum ecclesiasticarum praemissa ad sacerdotium conantur accedere desideriorum talium reprimantur effectus. Qui autem ab hujusmodi se intentione non cohibent vindictis canonum sciant se sine dubitatione subjiciendos, ne facile ad sacerdotium permittantur accedere, quibus et gradus et tempora constituta sunt, per quae ad hanc dignitatem debeant aspirare, quia quicunque sine statuto promovetur non facile caret offensa, et sine experimento non potest quis electionis obtinere sententiam.
III. Raptores igitur vel viduarum vel virginum ob immanitatem tanti facinoris detestamur, illos vehementius persequendo qui sacras virgines vel volentes vel invitas matrimonio sociare tentaverunt Quos [Col. 0993A] pro ea nefandissimi criminis atrocitate a communione suspendi praecipimus.
IV. Neque viduas ad nuptias transire patimur, quae in religioso proposito diurna observatione permanserunt. Similiter virgines nubere prohibemus, quas annis plurimis in monasteriis aetatem peregisse contigerit.
246 V. Nullus itaque per ambitum ad episcopalem honorem permittatur accedere. Nam cum hic excessus in laica conversatione culpetur, quis dubitat quod religiosis et Deo servientibus incurrat opprobrium? Siquis episcopatum desiderans, data pecunia potentes personas minime suffragatrices adhibeat, nec ad decretum sibi faciendum clericos vel cives subscribere, adhibito cujuslibet generis timore, compellat, [Col. 0993B] vel praemiis aliquibus hortetur. Decretum sine visitatoris praesentia nemo conficiat, cujus testimonio clericorum ac civium possit unanimitas declarari. Hortamur itaque ut pro catholicae religionis intuitu Ecclesiarum pace haec universa fideles devota mente custodiant, quia non est dubium praevaricatores interdictorum talium juxta venerandos canones propriae communionis subire jacturam, hoc tamen ad omnium episcoporum volumus efferri notitiam. Deus te incolumem custodiat, frater charissime. Data VIII Idus Januarii, Probo C. consule.
- 1. Suggestio Fulgentii archidiaconi Ecclesiae Romanae [Col. 0993C] de congregata synodo ex praecepto papae Symmachi.
- 2. Interlocutio Symmachi ut episcopalis ambitus radicitus amputetur.
- 3. Sententia synodi ut si quis papa superstite pro Romano pontificatu cuiquam quolibet modo favorem praestare convincitur, loci sui ordine vel communione privetur.
- 4. Ut papa praeventus morte non potuerit ante de sui successoris electione decernere, is ordinetur antistes quem cunctus clerus, aut certe pars major elegerit.
- 5. Ut si quis ambientes, vel fautores ambientium conjuratoresque prodiderit, non solum purgatus videatur esse, si fuerit particeps, verum etiam remuneratione [Col. 0993D] dignissimus aestimetur.
Post consulatum Paulini, viri clarissimi, Kalendas Martii in basilica beati Petri apostoli, synodo praesidente beatissimo papa Symmacho, Fulgentius archidiaconus dixit:
CAP. I. Beatitudo vestra directis antehac per provincias auctoritatibus frequenter Italiae sacerdotum synodum convocavit, quorum praesentia in vestris videtur oculis constituta. Nunc beatitudo vestra quae ad ecclesiasticas indemnitates vel ad pacem totius Ecclesiae pertinent, sive concordiam dignetur tractabiliter ordinare. Acclamatum est ab omnibus episcopis et presbyteris: Exaudi, Christe, Symmacho vita. Dictum decies. Cujus sedem et annos, dictum [Col. 0994A] est nonies. Ut facias rogamus, dictum est decies.
II. Symmachus, episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae, dixit: Concilium dilectionis vestrae neglecta hiemis asperitate, sollicitudo vestra pro ecclesiastica indemitate specialiter congregavit, ut episcopalem ambitum et confusionis incertum, vel popularem tumultum quem per subreptionem diaboli usurpatione aliquorum tempore ordinationis meae constat exortum, communicato pariter tractatu in futurum possimus robuste ac vivaciter amputare. Atque ideo caveamus in posterum, ne subversio disciplinae, aut audacia praesumentium gestiat tentare similia, et pari adjuvatione tractemus expressis, scilicet sententiis sancientes quid circa Romani episcopi ordinationem [Col. 0994B] debeat custodiri. Universi episcopi vel presbyteri dixerunt, ut fiat rogamus, dictum est decies; ut scandala amputentur rogamus, dictum est nonies; ut ambitus exstinguatur rogamus, dictum est decies; exaudi, Christe, Symmacho vita, dictum est septies. Cujus sedem et annos, dictum est quinquies; ut de praesenti fiat, dictum est decies. Symmachus episcopus dixit: Quoniam fraternitas vestra curam provisionis nostrae suis exhortationibus incitavit, et parilem circa Ecclesiae tranquillitatem Dei nostri contemplatio animum praestat, sicut praefati sumus, de liberatione in praesenti habita quid placeat ex omnibus vestris informate in sententiis quae in hoc venerabili concilio per ecclesiastica recitentur officia. Cumque surrexissent, et paulo post iterum [Col. 0994C] consedissent, Emilianus notarius synodi decreta vulgavit.
III. Propter frequentes ambitus quorumdam et Ecclesiae nuditatem, vel populi collisionem quae moleste et incompetenter episcopatum desiderantium generavit aviditas, ut exstinguatur futuris praesumptio, tam perniciosa temporibus constituit sancta synodus, ut si quis presbyter, aut diaconus, aut clericus papa incolumi, et eo inconsulto, aut subscriptionem pro Romano pontificatu commodare, aut pretia promittere, aut sacramentum praebere tentaverit, aut aliquod certe suffragium polliceri, vel de hac causa privatis conventiculis factis deliberare, aut decernere, loci sui dignitate atque communione privetur, universa synodus surgens, acclamavit: Exaudi, [Col. 0994D] Christe, Symmacho vita, dictum est decies; hic pax cum Symmacho, dictum est quindecies; cujus sedem et annos, dictum est octies. Pari severitate feriendo eo qui hoc vivo sicut dictum est pontifice quolibet modo fuerit convictus, aut certe tentasse omnibus pariter hujus culpae reis anathematis poena plectendis. Symmachus episcopus dixit. Ergo universitati placet, et omnibus recognoscitur vel probatur ista sententia. Universa synodus dixit: Placet, et quod omnibus placet, fiat.
IV. Si, quod absit, transitus papae inopinatus evenerit, ut de sui electione successoris (ut supra placuit) non possit ante decernere, siquidem in unum totius inclinaverit ecclesiastici ordinis electio consecretur [Col. 0995A] electus episcopus. Si enim, ut fieri solet, studia coeperint esse diversa eorum de quibus certamen emerserit, vincat sententia plurimorum. Synodus dixit, placeat, dictum est decies.
V. Propter occultas autem fraudes quas hujus sententia districtionis consequitur. Si quis ad ecclesiasticam pertulerit notitiam consilia eorum qui contra hanc synodum de pontificatus egerint ambitu, et rationabili probatione convicerit particeps actionis hujusmodi, non solum purgatus ab omni culpa sit, sed etiam remuneratione quae non indigna sit, sublevetur, universa synodus dixit: Placent omnia. Et adjecit: Exaudi, Christe, Symmacho vita dictum est tredecies; ut ista serventur rogamus, dictum est decies. Symmachus episcopus catholicae Ecclesiae urbis [Col. 0995B] Romae dixit, acclamationes vestras synodique indicium praesentia gesta suscipient. Et adjecit: Ea quae ad sopiendos veternosae praesumptionis errores vel infensae rebus ecclesiasticis aegritudinis morbos quibus universalis inficiebatur Ecclesia, deliberatio religioni congrua pacique restituit firmitatem perpetim sortiantur, ut praestante Deo quem custodem rerum constat esse bonarum synodalis ordinatio vigeat, atque omnis qui sine personae alicujus distinctione venire praesumpserit, indicta superius districtione plectetur. Et subscripserunt Celius Symmachus, episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae, his synodalibus constitutis a me probatis atque firmatis consentiens subscripsi. Celius rusticus episcopus civitatis Minturnensis subscripsi et consensi synodalibus [Col. 0995C] constitutis, atque in hac profiteor me manere sententia. Celius Bonifacius episcopus Ecclesiae Beliternensis subscripsi et consensi synodalibus constitutis, atque in hac me profiteor manere sententia. Mesenus, Humanus, Rufinus Camisinus, Cresconius Tudertinus, Clarus Allifanis, Basilius Toletanus, Vitalis Fundanus, Decius Trincabernus, Innocentius Nubanatis, Vitalianus Rosellanus, Maximus Bresanus, Constantius Capuanus, Benignus Aquieninensis, Fortunatus Suesanus, Palladius Sulmontinus, Vindemius Anteatinus, Constantius Utriculanus, Joannes Ariminensis, Germanus Pisaurensis, Martinus Terracinensis, Candidus Tiburtinus, Laurentius Tribensis, Titalianus Narmiensis, Pachasius Vultinuensis, Fortunatus episcopus Ecclesiae Anagninae [Col. 0995D] pro sanctulo episcopo civitatis Signinae, quia subscribere non potuit pro eodem subscripsi; Valerius Calenotanus, Felicissimus Forosumpromensis, Valentinus Amiterninuas pro Romano episcopo Ecclesiae Pitanitium subscripsi; Colonius Foroliviensis, Epiphanius Beneventanus, Joannes Spoletinus, Constantius Benefranus, Maximianus Perusinus, Salustius Camenus, Lucianus Tarquinensis, Molensis Centumcellensis, Florentius Plestanus, Maximianus Subaugustanus, Fortunatus Fulgentanus, Joannes Vinonensis, Gaudentius Tadinatis, Mercurius Surtinus, Serenus Murnentanus, Justus Acerontinus, Adeodatus Ceronsis, Stephanus Mirsinensi, Dulcitius Sabinensis, Fortunatus Anagninus, Felix Nepesinus, [Col. 0996A] Serenus Nolanus, Ancilpius Puteolanus, Timotheus Abellinaris, Rosarius Surrentinus, Stephanus Neapolitanus, Rosarius episcopus pro fratre meo Urso episcopo subscripsi Bellator Ostiensis, Gaudentius Vulcinensis, Marius Tisernitius. Item Gaudentius episcopus Vulcinensis, Lampadius pro Projecto episcopo Forononano, Adeodatus Formensis, Quintus Theanensis, Ursus Stabianus Gaudentius Salernitanus, Saturninus Herdonitanus. Subscripserunt episcopi numero septuaginta tres, Celius, Laurentius archipresbyter tituli Lixidae, hic subscripsi et consensi synodalibus constitutis, atque in hac me profiteor manere sententia. Januarius presbyter tit. Vestinae, Sebastianus pr. tit. Equitii, Martianus pr. tit. sanctae Ceciliae, Valentinus pr. tit. Eusebii, Gordianus [Col. 0996B] pr. tit. Pammachi, Anastasius pr. tit. Anastasiae, Petrus, pr. tit. sancti Clementis, Genasius pr. tit. Nichomedis, Urbicus, pr. tit. sancti Clementis, Dionisius pr. tit. Emilianae, Paulirius pr. tit. sancti Julii, Epiphanius pr. tit. apostolorum, Valens pr. tit. sanctae Sabinae, Aceritus pr. tit. Faciolae, Agapitus pr. tit. apostolorum, Adeodatus pr. tit. Equitii, Petrus pr. tit. Grisogonii, Benedictus pr. tit. Gaii, Sopanus pr. tit. Vestinae, Dominicus pr. tit. Priscae, Isterius pr. tit. Pudentis, Redemptus pr. tit. Trigidae, Felix pr. tit. Equitii, Severus pr. tit. Gaii, Redemptus pr. tit. Grisogoni, Stephanus pr. tit. Marcelli, Prorecticius pr. tit. Damasci, Crescentius pr. tit. apostolorum, Jovinus pr. tit. Emilianae. Julianus pr. tit. Anastasiae, Bonus pr. tit. Crescentianae, [Col. 0996C] Septimus pr. tit. Julii, Paschasius pr. tit. Eusebii, Ciprianus pr. tit. Marci, Joannes pr. tit. Pammachii, Epiphanius pr. tit. Faciolae, Sebastianus pr. tit. Nichomedis, Bonefacius pr. tit. Ceciliae, Martinus pr. tit. Ciriaci, Petrus pr. tit. Praxedis, Andreas pr. tit. sancti Timothei, Timotheus pr. tit. Marcelli, Epiphanius pr. tit. Ciriaci, Hilarius pr. tit. Lucinae, Servusdei pr. tit. sancti Clementis, Victorius pr. tit. Sabinae, Opilio pr. tit. Vestinae, Laurentius pr. tit. sancti Laurentii. Petrus pr. tit. Grisogoni, Eutices pr. tit. Emilianae, Romanus pr. tit. Trigildiae, Julianus pr. tit. Anastasiae, Marcellinus pr. tit. Julii. Marcus pr. tit. Lucinae, Dominicus pr. tit. Crescentianae, Vicemalus pr. tit. Crescentii, Abundantius pr. tit. Sabinae, Abundius pr. tit. [Col. 0996D] Marci, Marcellus pr. tit. Romalii. Venantius pr. tit. Marcelli, Asellus pr. tit. Vitantii, Stephanus pr. tit. Eusebii, Agatho pr. tit. Vizantis. Paulinus pr. tit. sancti Laurentii. Subscripserunt episcopi [forte presbyteri] numerosexaginta tres.
Cyprianus diaconus sanctae Ecclesiae Romanae regionis septimae his subscripsi et consensi synodalibus constitutis, atque in hac me profiteor manere sententia. Anastasius diaconus regionis primae subscripsi, Citonatus diaconus quintae regionis, subscripsi, Joannes diaconus regionis secundae subscripsi, Tarensis diaconus regionis primae subscripsi. Tertullus diaconus regionis quartae subscripsi.
Flavio, viro clarissimo juniore consule, sub die octavo Iduum Novembrium in basilica beati Petri apostoli, residente venerabili viro papa Symmacho, una cum venerabilibus viris Laurentio, Maximo residentibus episcopis, etiam Petro, Laurentio, Emiliano, Trigidio, Felice Bassiano, Cresconio, Pacatiano, Benigno, Rusentio, Innocentio, Joanne, Maximo, Stephano, Joanne, Sereno, Eulalio, Proculeio, Fortunato, Laurentio, Eustachio, Martiano, Jocundo, Candido, Fortunato, Felice, Euticio, Helpidio, Aprile, Innocentio, Mercurio, Hilario, Fortunato, Concordio, Asello, Innocentio, Stephano, Gerontio, Paschasio, Vitale, Memore, Severino, [Col. 0997B] Hilario, Venerioso, Innocentio, Casto, Colonico, Silvino, Maximiliano, Arestone, Severio, Propinquo, Martino, Valentino, Sebastiano, Romano, Vindemio, Dulcitio Victore, Urso, Mercurio, Asello, Servodei, Adeodato, Asterio, Martiniano, Felice, Eusebio, Augusto, Projecticio, Crisogono, Venantio, Rustico, Salustio, Probo, Amando, Basilio et Florentio episcopis; residentibus etiam. Projecto, Martino, Epiphanio, Sebastiano, Servodei, Octaviano, Epiphanio, Anastasio, Abundantio, Vicomalo, Paulino, Juliano, Marcello, Agathone, Benedicto, Crescentiano, Paschasio, Juliano, Severo, Paulino, Adeodato, Joanne, Timotheo, Laurentio, Hilario, Marco, Stephano, Binantio, Petro, Petro Crisogono, Littorio et Crisogono, Timulo vel Maximino, Fortunato [Col. 0997C] presbyteris, astantibus quoque diaconibus, Anastasio, Hormisda, Joanne et Agapito, Symmachus, episcopus Ecclesiae urbis Romae dixit:
Bene quidem fraternitas vestra ecclesiasticis legibus obsecuta. Sub divini timore judicii, quae erant instituenda diffinivit, et ad justitiae cumulum perduxit sufficienter dum universa complectitur, nec adjectione indiget plenitudo, maxime de clericis quos amor damnationis invasit, et jugum disciplinae ecclesiasticae fecit respuere, quos propterea schisma fecisse apud vos constitit, quibus misericordiam tamen quam Deus mandat universis impendi, ut oportuit non negastis, si duritia cordis eorum non sibi acquirat poenam dum contemnit oblata remedia. Quorum excessus ad enarrandum difficile est, unum [Col. 0997D] tamen quod occurrit venerando ordini vestro intimare non differo. Dixerunt inter alia scripturam quamdam illustris memoriae Basilium quasi per ecclesiasticae amore substantiae conscripsisse, in qua nullus Romanae Ecclesiae nec interfuit, nec subscripsit antistes per quem potuisset sortiri legitimam firmitatem. Ne ego inde disputem, unde potest vestrum judicare concilium requiratur et deferatur in medium, ut lectione agnoscatis cujusmodi possit habere constantiam. Sancta synodus respondit: Deferatur in medium, utcu jusmodi sit possit agnosci. Et dum diceret Hormisda diaconus recitavit.
Cum in unum apud beatum Petrum apostolum resedisset, sublimis et eminentissimus vir praefectus [Col. 0998A] praetorio atque patricius agens etiam vices praecellentissimi regis Odoacris Basilius dixit: Quanquam studii nostri et religionis intersit, ut in episcopatus electione concordia principaliter servetur Ecclesiae, nec per occasionem seditionis status civilitatis vocetur in dubium, tamen admonitione beatissimi viri papae nostri Simplicii quem ante oculos semper habere debemus, hoc nobis meministis sub obtestatione fuisse mandatum, ut praeter ullum strepitum et venerabilis Ecclesiae detrimentum, si eum de hac luce transire contigerit, non sine nostra consultatione cujuslibet celebretur electio. Et cum legeret, Cresconius episcopus civitatis Tudertinae Ecclesiae surgens e consessu dixit: Hic perpendat sancta synodus, ut praetermissis religiosis personis, quibus [Col. 0998B] maxime cura est, de tanto pontifice in suam redigeret potestatem, quod contra canones esse manifestum est. Item Hormisda diaconus legit, ne quid confusionis atque dispendii venerabilis Ecclesia sustineret, miramur praetermissis nobis quidquam fuisse tentatum cum sacerdote nostro superstite nihil debuisset assumere. Quare si amplitudini vestrae vel sanctitati placet incolumia omnia quae ad futuri antistitis electionem respiciunt, religiosa honoratione servemus. Hanc legem specialiter praeferentes, quam nobis haeredibus pro nostris Christianae mentis devotione sancimus, ne unquam praedium, seu rusticum sive urbanum, vel ornamenta, aut ministeria ecclesiarum, quae nunc sunt vel ex quibuslibet titulis ad ecclesiarum jura pervenerunt, ab eo [Col. 0998C] qui nunc antistes sub electione communi fuerit ordinandus et illis qui futuris saeculis sequentur, quocunque titulo atque commento alienare voluerit, inefficax atque irritum judicetur, sitque facienti, consentienti, accipientique anathema. Maximus episcopus. Pledanae Ecclesiae dixit: Modo sancta synodus dignetur edicere, licuit laico homini anathema in ordine ecclesiastico dictare, aut si potuit laicus sacerdoti anathema dicere, et contra canones quod ei non competebat constituere. Dicite nobis quid videtur de me licuit laico legem dare. Sancta synodus dixit, non licuit. Et adjecit, lege sequentia. Hormisda diaconus legit. Et his qui praedium rusticum vel urbanum juris ecclesiastici fuerit consecutus, [Col. 0998D] noverit se nulla lege vel praescriptione munitum, sed sive is qui alienaverit, sive eum qui frequenter et voluntate contraria praedium hujusmodi alienatum revocare tentaverit, id cum fructibus restituat, qui illud fuerit consecutus. Et cum legeret Stephanus episcopus Venusinus Ecclesiae surgens, e consessu, dixit, perlegatur. Hormisda diaconus legit: Quam etiam poenam placuit accipientis haeredes prohaeredesque respicere, in qua re cuilibet clericorum contradicendi libera sit facultas; iniquum est enim et sacrilegii instar, ut quae vel pro salute, vel pro requie animarum suarum unusquisque venerabili Ecclesiae pauperum causa contulerit, aut certe reliquerit, ab his quos maxime servare convenerat in alienitatem transferantur. Plane quaecunque in [Col. 0999A] gemmis auro vel argento, necnon et vestibus minus apta usibus vel ornatui ecclesiae videbuntur, quae servari ac diu manere non possunt, sub justa aestimatione vendantur, et erogationi religiosae proficiant. Cumque lecta fuissent Laurentius, Mediolanensis Ecclesiae episcopus, dixit. Ista scriptura nullum Romanae civitatis potuit obligare pontificem, quia non licuit laico statuenti in Ecclesia praeter papam Romanum habere aliquam potestatem, cui obsequendi manet necessitas, non auctoritas imperandi, maxime cum nec papa Romanus subscripserit, nec alicujus secundum canones metropolitani assensus legatur. Petrus episcopus Ravennatis Ecclesiae dixit. Scripturam quae in nostra congregatione vulgata est, nullis etiam viribus sustineri manifestum [Col. 0999B] est, quia nec canonibus convenit et a laicali concepta persona videtur, maxime quia in ea nullus praesul sedis apostolicae interfuisse, vel propria subscriptione firmasse monstratur. Eulalius episcopus Siracusanae Ecclesiae dixit: Scriptura quae in sacerdotali concilio recitata est evidentissimis documentis constat invalida. Primum quod contra Patrum regulas a laicis quamvis religiosis quibus nulla de ecclesiasticis facultatibus aliquid disponendi legitur unquam attributa facultas factam videtur. Deinde quod nullius praesulis apostolicae sedis subscriptione firmata docetur. Quod si cujuslibet provinciae sacerdos intra suos terminos concilio habito, quidquid sine metropolitani suive antistitis auctoritate testatus fuerit irritum esse debere Patres [Col. 0999C] sancti sanxerunt, quanto magis quod in apostolica sede non existente praesule qui per praerogativam meriti beati Petri apostoli per universum orbem primatum obtinens sacerdotii statutis synodalibus consuevit tribuere firmitatem a laicis illis consentientibus aliquantis episcopis, qui tamen pontificio quo consecrari probantur praejudicium inferre non potuerunt praesumptum fuisse cognoscitur, viribus carere non dubium est, nec posse inter ecclesiastica ullo modo statuta censeri?
Sancta synodus dixit, licet secundum prosecutiones venerabilium fratrum nostrorum Laurentii, Petri, Eulalii, Cresconii, Maximi, vel Stephani, nec apud nos incertum habetur hanc ipsam scripturam nullius esse momenti, quam etiam, si aliqua possit [Col. 0999D] subsistere ratione, modis omnibus in synodali conventu provida beatitudinis vestrae sententia enervari conveniebat, et in irritum deduci, nec in exemplum remaneret praesumendi quibuslibet laicis, quamvis religiosis vel potentibus, in quacunque civitate quolibet modo aliquid decernere de ecclesiasticis facultatibus, quarum solis sacerdotibus disponendi indiscusse a Deo cura commissa docetur. Symmachus episcopus dixit: Modo quia Deus praesentiam vestram votivam mihi sub qualibet occasione concessit, volo, si placet, rem fieri firmam quam credo ecclesiasticis facultatibus convenire, ut noscant omnes quos in me vanus furor excitavit nihil me magis studere quam ut salvum esse possit [Col. 1000A] quod mihi est a Deo sub dispensatione commissum, sed etiam quibuslibet Dominum timentibus gratum esse debeat, et ad ecclesiastici custodiam patrimonii pertinere. Sancta synodus dixit: Scimus provisionem tuam necessariis studere, et ideo in vestra est potestate sequenda disponere. Symmachus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae dixit: Magna quidem veneranda et sacerdotali debetur cura proposito cui imminet de studio quae recta sunt non de necessitate disponere. Sed quoniam in aliquibus, in aliena postulantibus vitiorum mater avaritia repudiatis honestatis repagulis, totum putat expedire quodlibet, et ita dum praeda inhiat patientia supernae pietatis abutitur exspectantibus correctionem coelo moderante judiciis se existimant non teneri, cum clarum [Col. 1000B] sit quod apud certos in occasionem rapiendi procedat divinae mora sententiae. Sed nobis quos pastoralis cura et ecclesiasticae astringit pro dispensatione credita ratio reddenda substantiae opus est, ut sollicitudinem nostram non solum ad praesentia, sed etiam ad secutura saecula porrigamus, ne ad animae nostrae detrimenta contingat; sed hi qui possunt statutis debere innocentiam praesumentes de libertate deliquerant, cum religiosa possint et nostra et successoris nostri potestate fulciri, legibus ecclesiasticis servientes.
His ergo perpensis mansuro cum Dei nostri divina consideratione decreto, sanximus ut nulli apostolicae sedis praesuli a praesenti die donec disponente Domino catholicae fidei manserit doctrina Salvatoris [Col. 1000C] liceat praedium rusticum quantaecunque fuerit vel magnitudinis vel exiguitatis, sub alienatione perpetua vel commutatione ad cujuslibet jura transferre. Nec cujusquam excusentur necessitatis obtentu, quippe cum non sit personale quod loquimur, nec aliquis clericorum vel laicorum sub hac occasione accepta tueatur, sed nec in usu fructuario aliquibus dare liceat, nec data retinere praeter clericos et captivos et peregrinos, nec male tractationis ministretur occasio cum liberalitate illi alia itinera reserventur.
Sane tantum domus cujuslibet et urbibus constitutae quarum statum necesse est expensa non modica sustentari acceptis offerri si contigerit sub justa aestimatione [Col. 1000D] redditibus et divini timore judicii commutentur.
Pari etiam Ecclesiarum per omnes Romanae civitatis titulos qui sunt presbyteri vel quicunque fuerint astringi volumus lege custodes, quia nefas dictum est obligationem quam se per charitatem Christi connectit summus pontifex, ea hominem secundi in ecclesia ordinis non teneri. Quicunque tamen oblitus Dei et decreti hujus immemor cujus Romanae civitatis sacerdotes volumus religionis nexibus devinciri, in constitutum praesens committens quidquam de jure titulorum vel Ecclesias superius praefatas quolibet modo praeter aurum, argentum vel gemmas vestes quoque si sunt vel si accesserint aliqua mobilia ad ornamenta divina minime pertinentia perpetuo [Col. 1001A] jure exceptis duntaxat sub praefata conditione domibus alienare tentaverit donator, alienator, ac venditor honoris sui amissione multetur.
Praeterea qui petierit aut acceperit, aut qui presbyterorum, aut diaconorum seu defensorum danti subscripserit, 248 quo iratus Deus animas percutit anathemate feriatur, sitque accipienti vel subscribenti de personis superius comprehensis, id est, quis anathemate feriri censuimus, instituta poena contubernalium servata, quam praemisimus in alienatore vindicta, nisi forte et alienator sibi dum repetit, et qui acceperit celeri restitutione prospexerit.
Quod si minore animae suae cura quisquam remedium oblatum forte neglexerit, supra ea poenarum [Col. 1001B] genera quae superius tenentur ascripta contra fas, si quod conceptum fuerit documentum universis viribus quamvis ab initio nullas habuerint, efferetur, sed etiam liceat quibuscunque ecclesiasticis personis vocem contradictionis offerre, et ecclesiastica auctoritate fulciri, ita ut cum fructibus possit alienata reposcere, ne aliquo se ante tribunal Christi obstaculo muniat, quia religiosis animabus vel substantiam pauperum derelicta contra fas sine aliqua pietatis consideratione dispergit. Hujus autem constituti legem in apostolica tantum sede volumus servari, universis ecclesiis per provincias secundum animarum considerationem quem proposito religionis convenire rectores earum viderint more servato. Et subscripserunt. Celius Symmachus episcopus [Col. 1001C] Ecclesiae Romanae huic constituto a nobis facto conscripsi. Celius Laurentius episcopus sanctae Mediolanensis Ecclesiae huic constituto a venerabili papa Symmacho sancto subscripsi. Petrus episcopus Ecclesiae catholicae Ravennatis, huic constituto a venerabili papa Symmacho sancto subscripsi. Eulalius episcopus Ecclesiae Syracusanae huic constituto a venerabili papa Symmacho sancto subscripsi. Felix Terraconensis, Chrysogonus Tudertinus, Emilianus Vercellensis, Jocundus Augustanus, Tigridus Taurinatis, Vitalis Fundanus, Bassus Mutinensis, Pacatianus Colaminensis, Maximus Bleranus, Martyrius Traconensis, Rufentius Signinus, Vindemius Anteatinus, Candidus Tiburtinus, Fortunatus Fuligenatis, Proculeianus Sepinatis, Fortunatus Anagninus, [Col. 1001D] Paschasius Vulturnensis, Martianus Ecamensis, Maximianus Perusinus, Chrysogonus Albanensis Euticius Tranensis, Laurentius Vobianensis, Marcus Samninus, Aprilis Micernius, Memor Canusinus, Innocentius Forosimpromensis, Florentinus Plestinensis, Felix Nepesinus, Concordius Mesenatis, Amandus Potenninus, Ansellus Plommensis, Basilius Tullentinus, Martianus Ostensis, Benignus Aquiminensis, Fortunatus Vessaniensis, Severinus Lundarniensis, Eucarpius Messanensis, Joannes Spoletinus, Stephanus Venusinus, Valentinus Amiterninus, Romulus Praenestinus, Probus Carmeniensis, Colonius Foroclodiensis, Helpidus Voliterninus, Projectus Formovi, Veneriosus Pellensis, Bonefacius [Col. 1002A] Foroflaminensis, Sebastianus Siranus, Rusticus Buxantinus, Venantius Sinogalliensis, Victor Dunensis, Innocentius Tifernantius Tybernorum, Sylvinus Veliterninus Justus Simensis, Arestonius Ostensis, Augustus Liparitanus, Felix Nepessinus pro Urso, Asterius Quinatis, Propinquus Trebiatis, Eusebius Favestris, Romanus Numentanus.
Rufo magno, Fausto, Ameno, viris clarissimis consulibus sub die Kalendarum Novembrium sancta synodus apud urbem Romam ex praecepto gloriosissimi regis Theodorici ex diversis regionibus congregata in Christi nomine dixit: Cum ex diversis provinciis ad urbem Romam convenire sacerdotes [Col. 1002B] regia praecepisset auctoritas, ut de his quae venerabili papae Symmacho apostolicae sedis praesuli ab adversariis ipsius dicebantur impingi sanctum concilium judicaret, Liguriae, Emiliae, vel Venetiarum episcopos quos ad praesentiam principis spe itineris ductos attraxit consulimus regem incubuit necessitas consulendi, qua nos voluisset aetate fractos, debilitate et impotentia corporis invalidos congregari, respondit praefatus rex piissimus bonae conversationis affectu plura ad se de papae Symmachi actibus, horrenda fuisse perlata, et in synodi oportet, si vera esset inimicorum ejus objectio, indicatione constare. Memorati pontifices quibus allegandi imminebat occasio, suggesserunt ipsum qui judicabatur impetitus debuisse synodum convocare, [Col. 1002C] scientes, quia ejus sedes primum Petri apostoli meritum vel principatus. Deinde secuta jussione Domini, conciliorum venerandorum auctoritas singularem in Ecclesiis tradidit potestatem, nec antedictae sedis antistitem inimicorum subjacuisse judicio in propositione facile simili forma aliqua testaretur, sed piissimus princeps ipsum quoque papam in colligenda synodo voluntate sua litteris demonstrasse significavit. Unde a mansuetudine ejus paginae postulatae sunt, quas ab eo directas constabat. Has dari sacerdotibus sine tarditate constituit, vel quidquid in eodem negotio actum scriptis Romam ex diversis terrarum vel regionum partibus Dei prosecutione perventum est. Et dum venerabili collectione, de incipiendo haberetur negotio, [Col. 1002D] prout poscebat causa tractatus. Sanctus papa Symmachus basilicam Julii in qua pontificum erat congregatio, prout habuit cura coelestis ingressus est, et de evocatione synodali clementissimo regi gratias tulit, et rem desiderii sui evenisse testatus est. Causa ergo de sacerdotum animis quae de concilio nondum firmato tristitiam ministrabat abscissa est. Auctoritatem ordini colligendo sicut poscebant ecclesiastica statuta in omnium qui ibidem convenerant episcopi, praesentia se dare professus est, sperans, ut visitator qui contra religionem, contra statuta veterum, vel contra regulas majorum a parte cleri vel ab aliquibus laicis fuerat postulatus, ex ordinatione antistitum sicut dicebat sanctum [Col. 1003A] propositum firma fronte caederet, et omnia quae per suggestiones inimicorum suorum amiserat potestati ejus ab honorabili concilio redderentur, et tanti loci praesul legaliter prius statui pristino redderetur, et tunc non ante veniret ad causam, et si ita recte videretur, accusantium propositionibus responderet. Digna res visa est maximo sacerdotum numero, atque mereretur; effectum decernere tamen aliquid synodus sine regia notitia non praesumpsit, sed suggestio justa per legatorum negligentiam non meruit, secundum vota responsum jussus est regis praeceptionibus papa Symmachus ante patrimonii vel Ecclesiarum quas amiserat receptionem cum impugnatoribus suis in disceptatione confligere. Qui potestatis suae privilegia, et quae pro conscientiae quantum [Col. 1003B] juste aestimamus emundatione submiserat, ne hac voluit vice resumere.
Sed dum esset synodus in Hierusalem basilica Sessoria palatii constituta, aliquibus sacerdotibus visum est, ut libellus quem accusatores paraverant qui quotidie seditionibus appellabant, susciperetur a synodo; in quo suscepto, duo erant quae vel veritati inimica essent, vel ipsi quantum ostenditur ecclesiastico proposito repugnarent. Unum, quia dicebant crimina memorati superius Symmachi papae apud regiam constitisse notitiam: quod falsum esse declaravit. Non enim quasi novam causam audientiae commisisset, si ejus conscientia convicta de errore solam se sciret exspectare sententiam. Aliud quod per servos de his quae objiciebant se [Col. 1003C] eum loquebantur posse convincere, addentes quod ipse mancipia traderet, quibus quantum ille asserebant, possit in indicatione superari. Quae res canonibus et ipsis publicis erat legibus inimica, cum Patrum statuta sanxissent, ut quos ad accusationem leges saeculi non admittunt, his dicendi in cognitione vel assequendi aliquid denegandam esse licentiam. Et dum inter ista quae essent facienda tractabatur, praefatus papa, ut causam diceret, occurrebat. Qui veniens ab irruentibus turbis aemulorum suorum ita tractatus est, ut multis presbyteris qui cum ipso erant per caedem ipsam mortis fuisset occasio, et recentium adhuc vestigia vulnerum illustris vir comes Aligenius, et sublimes viri Gudila, et Vedeulfus majores domus regiae perspexissent, quos [Col. 1003D] secum unde egressus fuerat, ad beati Petri apostoli septa convexerit. His ita actis, et rebus varia confusione turbatis, iterum nos ad justitiam contulimus principalem, scientes divinitate propria regere Dominum, quem ad Italiae gubernacula provideret ipse. Cujus mansuetudini omnia per relationis seriem, sicut res poscebat, ingessimus, intimantes etiam saepe nominatum papam per sedem, cui subjacuerat cum suis, si voluntatem rursus haberet exeundi, ad judicium fuisse commonitum, sed allegasse eum per directos episcopos mandatis canonibus sibi concessisse affectu purgationis suae culmen humiliat quantis periculis pene oppressus dominum regem habere quod vellet faciendi se interim justitiae [Col. 1004A] renitentem statutis canonicis non posse compelli. Ad haec serenissimus rex taliter Deo aspirante, respondit in synodali esse arbitrio in tanto negotio sequenda perscribere, ne aliquid ad se praeter reverentiam de ecclesiasticis negotiis pertinere, committens etiam potestati pontificum ut sive praepositum vellent audire negotium, sive nollent, quod magis putarent utile, deliberarent, dummodo venerandi provisione concilii pax in civitate Romana Christianis omnibus redderetur. Quae cum juste offertur mandata Dei complentur Italiae suae dare rectorem. Agnoscentes nullum nobis laborem remansisse, nisi ut dissidentes cum humilitate propositi nostri ad concordiam hortaremur, quia unum tantae rei restabat, unde Deo pareremus, ut sanctae [Col. 1004B] principis voluntati invitemus senatum amplissimum, quali oportuit legatione destinata monentes, et instruentes causas Dei ipsius judicio esse committendas, qui valet corpus occidere, et animam mittere in gehennam, qui dixit mihi vindictam, et ego retribuam, apud quem conscientia nuda est, cui non absconduntur occulta. Cogitare prudentes viros oportere, quanta inconvenienter, et praejudicialiter in hujus negotiis principis contigissent, et nos viam per hanc quam ipsi vocabant remissionem peccatis non aperire sed claudere, qui quod dicebatur majoris judicii servamus instruentes eos, quia per nos illius Christus innotuit, non esse ovium lupi insidias praevidere sed pastoris. Maxime quia in causa praefata multos qui se dedignabantur cognoscere, [Col. 1004C] et Deo satisfacere error involverat, et quia non poterant plura sub hac occasione Ecclesiae membra dispergi, sed magis per mansuetudinem sustineri. Sicut boni nos operis Paulus magister instruxerat, dicens: Sanandos esse plurimos per patientiam et doctrinam; et quicunque putantur rei, et gravibus peccatis involuti, quamvis nullus sit qui delicto careat, sicut Joannes testatur apostolus: Si dicam quoniam peccatum non habeo; mendax sum, eos tamen magis pressuris hominem sustentari et praeterreri, hasque passiones judicio divino suspendi. Maxime cum illa quae praemisimus inter alia de auctoritate sedis obstarent, quia quod possessor ejus quondam beatus Petrus meruit in nobilitate possessionis accessit, et claritatem veterem vobis [Col. 1004D] dat, det Christi rectoribus devote clamantibus; scriptum esse per prophetam ex persona Dei: Nunquid non valet manus mea ad consumendum eos qui erraverunt? Haec eadem saepissime ut oportuit commonentes ut habita intentione discederent, et factum nostrum quod Deus inspiraverat juxta mandatum principis non discuterent, sed sequerentur, sicut decebat filios Ecclesiae, nec sub hac intermissione contenderent, et crescerent Ecclesiae detrimenta quae res poscebat cum festinatione succurri, et nobis hujus celeritatis, et illius obedientiae necessitas imminebat. Maxime cum omnem pene plebem cernimus ejus communioni indissociabiliter adhaesisse, cujus nos non modica quidem cura stimulabat, ne in aliquo [Col. 1005A] laberetur errore. Quibus allegatis Dei nostri obtestatione decernimus, harum necessitatum vel religionum consideratione astricti, et coelesti perpensis omnibus quae in causa erant inspiratione secretis Symmachus papa sedis apostolicae praesul ab hujusmodi propositionibus impetitus quantum ad homines respicit, quia totum causis obsistentibus superius designatis, constat 249 arbitrio divino fuisse dimissum, sit immunis, et liber, et Christianae plebi sine aliqua de objectis oblationem in omnibus ecclesiis suis ad jus sedis suae pertinentibus tradat divina mysteria, quia eum ab impugnatorum suorum petitione, et propter superius designatas causas obligari non potuisse cognovimus unde secundum principalia praecepta quae [Col. 1005B] nostrae huic tribuunt potestati, ei quidquid ecclesiastici intra sacram urbem Romam, vel foris est juris reformamus totam causam Dei judicio reservantes universos hortamur, ut sacram communionem sicut res postulat ab eo percipiant, et Dei animarum suarum meminerint, quia et ipse amator pacis est, et ipse pax est qui monet: «Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV, 27) .» Et in quacunque civitate pacem esse confirmandam affirmant beatos esse pacificos. Haec quicunque ex instructione nostra quod non aestimamus, vel non admitti, vel detrectari posse, crediderit, videat, quia in divino judicio contemptus sui rationem est (sicut de Deo confidimus) redditurus. De clericis memorati papae qui ab episcopo suo ante tempus alicujus, [Col. 1005C] contra regulas discesserint, et schisma fecerint, hoc fieri decernimus, ut eos satisfacientes episcopo, sua misericordia subsequatur, et officiis ecclesiasticis se gaudeant restitui, quia Dominus et redemptor noster oves perditas ab errore laetatur inventas, et super profugum filium paternam liberalitatem coelestis mediator accommodat. Quisquis vero clericorum post hanc formam a nobis probatam, quocunque sacrato Deo loco in Ecclesiam Romanam missam celebrare praesumpserit praeter conscientiam papae Symmachi, dum vivit statutis canonicis, velut schismaticus percellatur. Ista sufficiant, nunc cum Dei notitia sincere protulisse. Laurentius episcopus Ecclesiae Mediolanensis, huic statuto nostro in quo totam causam Dei judicio commisimus, subscripsi. [Col. 1005D] Petrus episcopus Ravennanus huic statuto nostro in quo totam Dei judicio commisimus, sub. Felix Terracinensis, Bonifacius Aquemuensis, Maximus Bleramus, Emilianus Furanus, Maximus Ticinensis, Cassianus Mutinensis, Gerontius Fidudensis, Stephanus Venusinus, Laurentius Boensis, Fortunatus Fulginensis, Mercurius Sutrinus, Stephanus Neapolitanus, Hilarius Tensanus, Maximilianus Perusinus, Innocentius Fortunatus, Concordius Mesinatis, Vitalis Fundanus, Castus Portuensis, Aristus Ostensis, Martyrius Terracinensis, Victor Lunensis, Asterius Aquinatis, Chrysogonus Albanensis, Amandus Potentinus, Romanus Numentanus, Ursus Reatinus, Paschasius Vulternensis, Innocentius Forsimpromensis, [Col. 1006A] Felix Nepesinus, Hilarius Tempranensis, Innocentius Tarentinus, Tyberniorum, Severinus Tundaritanus, Sylvanus Veliternus, Sebastianus Suranus, Mercurius Gavinati, Felix Atellanus, Rusticus Bruxantinus, Propinquus Tribensis, Adeodatus Fornitanus, Bonefacius Cameritanus, Justus Signatinus, Vindemius Anteatinus, Augustus Liparitanus, Valentinus Amiterninus, Fortunatus Suestanus, Jocundus Augustanus, Tigidius Taurigranus, Viticanus Celunensis, Joannes Ariminensis, Porculeianus Sepniatis, Candidus Triportinus, Cresconius Tudertinus, Innocentius Binatis, Joannes Spoletinus, Eustasius Cremonensis, Laurentius Verginatis, Eucarpius Meresapae, Rufentius Agnatinus, Serenus Nolanus, Martianus Acanus, Euticius Tranensis, [Col. 1006B] Fortunatus Anagninus, Aprilis Laterianensis, Asellus Populoniensis, Memor Canusinus, Adrudatus Silvae Candidae, Venerius Pallensis, Rogatus Taurominitanus, Servusdei Ferensis, Probus Carmeianensis, Dulcitius Sancti Antimi.
Solet dicendi affectum multarum rerum ardor exigere. Si autem avarus laudis avidus est, et favorem desiderat sudore mercari, aut per blandimenta gloriae crucem narrantis ignorat, aut lucri astrictus compedibus linguae vendit obsequium, ut dum animus habendi cupidine subjugatus praesumptum aestimat jam tenere compendium, sic ingruentia per styli exercitium nescit timere discrimina, aut necessitate [Col. 1006C] conclusus profert eloquium sine quacunque lima captivum, et nesciam pudoris frontem monstrat in medium, ut dum intentioni famulatur, diligentiam decoris aburat, quia dicendi ornamenta non sunt intentionis negotii, sed quietis, nec militiae sunt picta verba, sed otii. Campus fortem postulat, pax profunda redimit ornatum, qui profutura asserit, loquelam quae periculo artis est colorata contemnit. His ergo ita se habentibus causam narrationis insinuo, et coactam vocem pravorum latratu religiosis mentibus commendo, scriptum esse reminiscens «tempus tacendi, et tempus loquendi (Eccle. III, 7) ,» vel post fidem prophetici oraculi cujusdam oratoris exemplum qui refert, nisi cum necessariam dicendi nimis ineptam esse conditionem. Oris ergo ministerium pro valitudine ingenii sacerdotibus dedi, adversus quos sibilantium effusa sunt venena linguarum, licet scuto munita fidei spiculorum imbrem patientia religiosa non timeat, et ad auctorem redeant tela, quae sine bellandi arte diriguntur. Quibus [Col. 1006D] enim pro lorica Christus est, vim non metuunt, et inimicos longa exspectatione prosternunt. Quisquam ne tamen in hac acie praelium putet esse formidini, in qua Deo et pontificibus infertur sine virium aestimatione certamen. Quisquam ne fluxum et lacessentem hostem videat, et praeliorum causis adversarium debilem expavescat? Invidet ipse sibi victoriam qui conscientia vulneratum aggredi cessat inimicum. Ad lucrum hostis sui procedit, qui in conflictibus non prius causas quam aliud expedit. Dat vires jaculis innocentia, et mucronem acuunt ex aequo venientia vota bellandi. Percutiendi impetum plus justum dolorem scimus dedisse quam brachia, inde paucorum telis multitudo non subsistit. Dicente ergo mecum propheta plures nobiscum sunt quam cum illius, placiturum bonis, quantum aestimo opus, incipiam.
Sufficeret quidem schismaticam imperitiam propositione cecidisse, maxime cum secum habeant objecta responsum, et mereatur titulus sine lectionis discussione cum auctoritate damnari, cum in praenotatione ipsa significantia operis innotescat immundi dicentium adversus synodum absolutionis incongruae. Ego tamen nunc agam quasi opus sit alieno ense perire mala proponentem. Istud proloquium potest clementissimo homini tantum inscitie ascribi. Et ne aliquis praeter vos sicut inter oves ulcerosas deputandus et erraticas, qui magnum gregem potuisset lacessere, pastorum dicente propheta: «Filios nutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me (Isa. I, 2) .» Et Domino de apostolis. «Qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) .» Quos episcopos fuisse propheta testatur de Juda dicendo, «et episcopatum [Col. 1007B] ejus accipiat alter (Psal. CVIII, 8) ,» et apostolo aeque Paulo proclamante, «obedite praepositis vestris, quoniam ipsi exorabunt pro vobis (Hebr. XVI, 17) .» Nec hic immoremur, sed redeamus ad gravem et venerabilem non solum ex alia productam, sed mysticam propositionem. Non omnes (inquiunt) sacerdotes regis ad concilium ascivit auctoritas, nec omnes in judicatione senserunt. Mancipia tartari, et liquido Satanae ministri, quoscunque non evocavit scriptum principis novis nexibus et actuum vestrorum in volutionibus serpentis spiris cauda pertraxit. Nolo dicere in quo fuerint voto, in qua deliberatione discedentes, quibus taedium illa peperit exspectatio. Cum viderent venerabilem papam longas in vita contra fas suum inducias accepisse. Videbant aethera tantum directis a se jaculis verberari. His ne liceret infelicibus in malorum actibus consolatione secreto delitescere? Libris vestris nudantur absconditi, et per vos in turpi facto habere [Col. 1007C] solitudinem non sinuntur, dicente Domino in Evangelio: «Omnis malus odit lucem (Joan. III, 20) .» Post haec absentis adversarios papae Romani dici non debuisse qui praedictis prolatis petitionibus accusabant dolose videlicet hoc agentes eo quod adversarios suspectosque canonica synodalibus clamante in decretis auctoritate, in suam recipi accusationem episcopos minime oportuisse, vos non latuisset, ad assertiones fidem jungentes quod eos isto nomine praecepta regia non vocassent. O homines omni artis lima compositos, et caminis fabrilibus excoctos, qui ad stipulationem doctorum desudata invenire testimonia! Amamus reverendi viri sententiam veram, et (ut aiunt) in ipsam pedibus imus. Cognoscimus errata quae dicitis; inimicum vocet aliquis accusantem, et tragico nomine appellet contumeliam non merentem. Dehinc subjunctam quaestionem rhetorica argumentatione fibula momordistis, addendo, allegando: Testis est Romana civitas. Si omnes episcopi senes et debiles convenerunt, ecce [Col. 1007D] orationem veri nervis nitentem, et ipsi Cepasio praeferendum nitore sermonum. Ergo qui se aetate valentes, et corpore imbecilles esse dixerunt, ipsi se ineptos judicio esse testantur, quoniam membrorum se dixerunt jam sustinere dispendia, maxime si hoc ingerere clementissimi Domini auribus praesumpserunt. Vos putatis ab universis Dei conspectibus pulsi illorum virorum more congressuum ubique narranda confundi, et apud principem de collectione pontificum alios praetulisse sermonem, nisi quos aetatis maturitas crudiendae loquelae fecit auctores, quibus anni veteres reverentiam contulerunt, qui putabantur bonorum meritorum suffragio in longum fuisse servati. Ipsos ergo de gravidae aetatis fatigationibus queri decuit, quos aetas jusserat allegare. Viri optimi, subditis ex praeceptis regiis evocationis causam fuisse jam cognitam, et Italiae summa moderantem non fuisse, quasi de novo negotio consulendum, plus [Col. 1008A] chartae et scriptioni religionis debitum quam praesentiae principali. Nullus ergo in praedicto negotio titulus remanserat, ad cujus inquisitionem pergentes illud jure praeloquerentur exordium. Ex hinc digressi bonarum rerum in rege laudatis affectum, et colitis verbis innocentiam quam actibus ignoratis. Si tamen cultus est in loquela vestra, quam scabroso vomere velut agentes per devium arata proscinditis macenti solo zizania et lolia commendantes, recepturi pro tali impendio paleas quibus gehennae in perniciem vestram animetur ignis. Sed nunc ut quidam fertur dixisse, quae quibus anteferam? Contra Apostolum dicitis impugnatores summi pontificis non auditos, qui coelestis mandati memores partem suam a consortio adulteri subduxerunt. Hic non incesso ignorantiam rimosam memoriam non accuso. Nolo dicere quod prophetae verba Apostolo contulistis, quia novi et ipsos apostolos recte vocari, quos missos esse non nescio. David enim dicit: «Furem videbas, et currebas cum eo, et cum adulteris portionem [Col. 1008B] tuam ponebas (Psal. XLIX, 18) .» Deinde quis se de illa vestra enodem faciat quaestionem qua dicitis in criminibus objectis quod non excluditur, approbatur? Et vocem Romanae Ecclesiae militibus congruentem, in qua nescias, utrum prius nitorem praedices, an saporem. Putasne audistis legi, quod justum est juste exsequeris? Audistis de malefactis hominum, si tamen aliquando conversatio humana vos tenuit, quidquid non suis ordinibus approbatur excludi? Ubi est illud prophetae? «Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui (Isa. III, 14) ,» et de vobis dictum: peccatum suum quasi Sodoma 250 praedicaverunt: vae animabus eorum? Sed quid facto opus est, quoties desperatis nulla medela succurrit, nisi implorandus est Dominus qui promisit per Prophetam futurum se super omnem superbum et excelsum, et super arrogantem, ut humilietur? Sed fetidum opus vestigiis insequar et ferrata si possum, calce contundam. Ut vere dicam res cum re, [Col. 1008C] causa cum causa, ratio cum ea quam putant ratione pugnabit. Oblocutos sacerdotes praeceptionibus regiis allegatis, et quoddam sacrilegium creditis, mali aliquid cum coelestem nesciatis de terreni Domini jussione sentiri, opponendo quis regi debuit dicere, papam synodum oportuisse convocare? Certe quod in hac parte constat exemplum illum praecipue qui criminosis multorum propositionibus jam jacebat, quem hoc fuerat damnare, quod argui, cui praerogativam coelitus ascriptam hostium suorum jam oblocutio tulisset. Ad hanc vos clementiam malorum actuum per gradus suos incrementa traxerunt, ut hoc credatis esse lacessere quod convincere, nec apud vos habeant a veritate doctrinam, odia quae plerunque contra meritum impediti studiis, non rationi obsequentia vota concinnant. Ubi est illud: «Priusquam agnoscas ne adjudices quemquam (Eccli. XI, 7) .» Olim vos accepit grex positus in sinistra collegas, apud quos ex praejudicio excepisse sententiam creditur, qui meruit ad [Col. 1008D] examen adduci et hoc est reum existere quod libram disceptationis intrare. Praelocutioni tamen optime divinum subdidistis exemplum, quod ita quadratis constat alloquiis, ut ipsum in eo Chrysippum tenere lineam putes. Peccatori dicit Deus: «Quare tu en arras justitias meas?» (Psal. XLIX, 16.) Huic dicto conserentes quasi ad sacerdotis apostrophen, qui beati Petri apostoli vicarius aestimatur: prohibetis archiatrum ejus corpori afferre medicinam. Quomodo vos animae ejus curationem exhibere renuitis? Magnum per divina ridiculum, an maxima lamenta sint nescio. Vos alienae febri curam quaeritis, vos fatiscenti animae medelam adhibere cupitis, et in lethi proximitate positi, vestri immemores, de alterius salute tractatis; quid si illud vere vobis a propheta dictum sit: «Nunquid parum vobis est quod molesti estis hominibus: quia molesti estis et Deo meo (Isa. VII, 13) .» Et iterum: «Medice, cura teipsum (Luc. IV, 23) .» Sed hinc alias novimus, quia sanari non [Col. 1009A] potest, conclamatus et improbus in profundum deveniens mira temeritate contemnit. Sed credo vivit in istis, et in malae conversationis suae morte concilium, et potest optare quis alteri, quod ipse jam perdidit. Nunc recte vobis cum propheta dicimus: Omnia quae loquitur populus iste juratio est, et timorem ejus ne timeatis, neque formidetis. Procul sit a nobis, facessat a nobis qui in nobis est pruritus iste linguarum quos vere idem propheta arguit: Scribentes injustitiam scripserunt. Non nos beatum Petrum sicut dicitis a Domino cum sedis privilegiis, vel successores ejus peccandi judicamus licentiam suscepisse, ille perennem meritorum dotem cum haereditate innocentiae misit ad posteros. Quod illi concessam est pro actuum luce, ad illos pertinet quos par conversationis splendor illuminat. Quis enim sanctum esse dubitet, quem apex tantae dignitatis attollit? In quo si desunt bona acquisita per meritum sufficiunt quae a loci decessore praestantur. Aut enim claros ad haec fastigia erigit, aut qui eriguntur, illustrat. Praenoscit enim quid ecclesiarum [Col. 1009B] fundamento sit habile, super quod ipsa moles innititur. Sed hinc actibus nostris coelestem potentiam putatis esse suffragio, quod ad praesidium beati Petri apostoli adjutricem, ut dicitis, dexteram commodatis. Nescitis solem facibus non adjuvari, nec ad praesidium diurnae lucis lychnos accendi. Scriptum est enim: «Scrutatur renes et corda Deus (Psal. VII, 10) .» Sed in illa potestate quis argumentis audeat vestris respondere, nisi quia sine arte dicitur verum et fides mendacio sermonumt echnis assuitur? Cur (inquiunt) ad principem convenistis, si audiri non licebat impetitum? Sic vos in stuporem pecualem peccati nebula, aut divinus horror oblimat, ut verecundam excusationem, aut fraude mens vestra transeat, aut belluarum pressa hebetudine non agnoscat. An forte aliud putatis fuisse quod dictum est ipsum debuisse synodum convocare, cujus opus erat officio ut vos videlicet per pontificale examen divina sententia praecelleret, et quos a capitis sui compage in salutis detrimento insanus furor absciderat. Post [Col. 1009C] Esau mentionem operi vestro nescio verbis an latratibus indidistis, comparantes ei antistitem vestrum qui senioris naturae beneficium unius cibi commutatione perdiderit, et primogeniti canam dignitatem amiserit faucibus obsequendo. Ad ista quid referam, qui ex omni objectorum parte concludor? Quis, rogo, vestrum Symmacho benedictionem, dum patri plus deservit, eripuit? Cui tantorum munerum Jacob vice est collata nobilitas? Quis ex vobis caeci parentis desideriis pariturus occurit? Quis vestrum devotione sua genitorem venerabilem captum oculis nulla fecit lucis damna sentire? Nonne collatione tenebrarum vestrarum nox putatur per sudum rutilans jubar ostendere? Et omnis obscuritas actibus vestris collata decorem solis assumit. Praeterea tunc Jacob quamvis congruentem moribus filii benedictionem tamen contulit jam promissam. Nunc quid his longius immoramur, cum docendi non sint, qui calces stimulis intulerunt? Credite mihi, pacis inimica sunt, [Col. 1009D] impugnationi non sunt idonea quae profertis. Sed sequitur vinculum cum aenigmate quod nescio, qua replicationis arte solvamus. Tullianae enim profunditatis pelagus ingressi cymbulam nostrae sterilitatis quaestionem flatibus per littorum incerta transmittunt. In qua tamen Christo clavum tenente portum ingrediar, et sigillatim de turbinibus vestris universa discutiam, habiturus in ductu illorum facultatem, non meam. Aiunt enim: Si vera episcoporum assertio est, sedis apostolicae praesulem minorum nunquam subjacuisse sententiae, cur ad judicium districta conventione perductus est. Multum quidem annosa hic in vobis laborat infantia. Cui ille advocandus est, qui ineluctatae nobiscum semper pondus propositionis exsuperat, cum manifeste pro sacerdotibus cum propheta clamitem: «Nunquid gladiabitur securis contra eum qui secat in ea, aut exaltabitur serra contra eum qui trahit eam (Isa. X, 15) ,» ut [Col. 1010A] sit mihi illud suffragio divinum oraculum. Quomodo si cessavit exactor, tributum quiescit, ita contrivit Dominus baculum impiorum. Tribue, Domine, quod praedixisti in illum, ut sicut errat ebrius et vomens, ita pereat incredulus, qui infideliter agit. Propter hoc propheta vobis insultans vociferatur: «Audite verbum Domini, viri illusores (Isa. XXVIII, 14) ,» quisquam ne causarum ex praecognitione sancit eventum, et rabidis terminum positura conflictibus sic metitur, ut pernix decisio dum inquisitione esse senior innotescit, anticipet, favorem censentis accuset. Nunc paulisper ore actibus annis indignus, pontificali voce vos arguam. Nos qui statuta nostra non una apud vos volumus lance constare, quibus de impugnatorum qualitate lati sunt canones, apud quos nefas est cana Patrum definita transcendere, quibus scriptum est in Carthaginensi concilio. Quod apostolicae sedis per Faustum episcopum qui tunc ab ea missus interfuit, probavit auctoritas; accusatoribus de inimici domo prodeuntibus non credendum, [Col. 1010B] in quibus odio succensa vicinitas, per nutrimenta arida flammam persecutionum exsuscitat, et universam doli fabricam sumptu, et machinis cohaerentibus secreta dispositione componit. Istos quae domus evomeret, qui scire potuisset nostra collectio, nisi praesentes? et impugnationis qualitatem, unde nisi ex scripta propositione didicisset? in quibus sentinam criminum, dum simulato fuerunt persecutionem se debere criminibus agnovisset.
Post illa quae de accusatoribus prolata sunt, addidistis: Cur personae jussae sunt praesentari quas saepe imperialis flagitasset auctoritas. Ad defraudationem ingenii pertinere ejus qui nunc in sede apostolica quasi in quadam arce consistit. Vere vobis dicit Sapientia: «Homo infirmus et exigui temporis ad intellectum non perveniet, sed laboret ut sciat quod acceptum sit apud Dominum (Sap. IX, 5) .» Et iterum dicunt Proverbia: Odit se qui negligit studia. Imperitis enim obviat mors. Quid enim illam quae in pervia scientia descendit, ignorantiam fingitis? [Col. 1010C] Quid adhibetis mira latrocinandi arte falsitatem, vel dolositatum praestigia, simplicitatem fronte monstrando? De vobis nunc dictum est: Qui loquitur mendacium, ex propriis loquitur. Istam laetitiae faciem, ex judiciorum censura venientem callida provisione sacerdotis vestri oculis abstulistis, ut eum talibus adversus acies vestras instructum munitionibus et innocentiae in testimonio orbis tela deferentem ab ipsis judiciorum adytis pelleretis, providentes ut nec sine impugnatione insons viveret, nec haberet solatium de incorrupta judicum inquisitione pulsatus. Vos praefato et dedistis et invidistis examen, cum uno eodemque itinere a vobis disceptationum dubia subire, et prohibetur, et cogitur, et per singularem callem, ad causam arcendus evocatur, non manifestam salutem, aut non lacessitus obtineret, aut subriperet absolutus. Adolescentiae meae memini me legisse temporibus de quodam dictum: Exsuli exsilium imperas, nec das. Vos prophetae impetit sententia: «isti sunt [Col. 1010D] viri qui conturbaverunt terram, et qui concusserunt regna (Isa. XIV, 16) .» Et iterum: «Excidentur ramusculi eorum falcibus, et quae derelicta fuerint, abscindentur (Isa. XVIII, 5) .» Et rursus: «Dum non speratis veniet contritio vestra, et comminuetur sicut lagena figuli multitudo vestra (Isa. XXX, 13, 14) .» Nec non propheta ad hanc causam specialiter locutus intonuit: «Dominus inclinavit manum suam, et corruet qui fert malis auxilium, et cadet, cui praestat auxilium, simulque omnes consumentur (Isa. XXXI, 3) .» Redeo tamen post multa exemplorum suffragia ad novellas cononum definitiones. Clamat in alio loco Carthaginense concilium, quascunque ad accusationem personas leges publicae non admittunt his impugnandi alterum, et nos licentiam submovemus, et nullae accusationes a judicibus audiantur ecclesiasticis quae legibus saeculi prohibentur. Quaero a vobis viri quibus indita est ad unguem [Col. 1011A] posita polita perfectio, cujus conditionis fuerint ista mancipia quae postulata scriptis principalibus intimastis, si ea servilis adhuc in potestate alterius catena retinebat, et nulla obscenae obligationis compedibus vestigia in libertatem missa laxabant vel vobis disceptantibus fidem aliquam praedictorum verba portassent? Sed, credo, replicabitis veritatem quae sponte prolata in illis vox habere non poterat, hanc diversis cruciatibus est latebris suis religiosus tortor exegerat, ut dum poenis corpora solverentur, quae gesta fuisse noverat, anima non celaret. Sed, quaeso, primum ad leges publicas deinde ad judices ora convertite, qui possunt in defensione sua sic eloqui, nos quos Dei servitium pro istarum rerum abjectione fecit ingenuos, qui servulorum insultantium contumelias aut despicimus, aut ridemus; quibus scriptum est de famulis per Apostolum: «Mementote quia vester et illorum Dominus in coelis est (Ephes. VI, 9) .» Ad haec saeculi mala revocabimur, faciendum a nobis est, quod facientem alterum [Col. 1011B] profanum esse contendimus, quod per ministerium jussionis, et manus alienae incestaret aspectum vestrum nostro peragetur imperio. Nolite hanc ad universas Ecclesias mentem rapacium luporum more et natura servare, quia postquam nos maculasset forte pro desideriis vestris cruenta discussio effectum in his quo tenditis non haberet. Sed dicente vobis Propheta: «Ponamus circulum in naribus vestris, et frenum in labiis, et reducamus vos in viam qua venistis (IV Reg. XIX, 28) .» Qui eodem propheta asserente impugnamini qui dicit: «Erunt quasi non sint, et peribunt viri qui contradicunt vobis (Isa. XLI, 11) .»
Hoc etiam novo adversum nos subdidistis invento ipsum Dominum, et redemptorem nostrum servorum subisse judicia, et coeli operatorem particulae cuidam sponte subjacuisse terrenae, dum testatur, et loquitur: «O Juda et Hierusalem, judicate inter me, et inter vineam meam (Isa. V, 3) ,» hoc etiam beatum Petrum, hoc Paulum apostolum non horruisse narratis, [Col. 1011C] et illam vestram elegantiam ad jus pertrahitis exemplorum 251 nexibus praecedentem quasi vobis in hac parte remanserit, cum renitente contentio, et validis facundiae vestrae digitis exigantur oblata. Samuelem etiam prophetam mifiricum de conscientiae suae serenitate vulgi dicitis implorasse testimonium. Quid enim Samuel dixit? Scire Dominum quod nullius unquam substantiam, nullius pecus abegisset, adversatum se muneribus et quod est supra hominem sponte venientia dona vitasse, providens scilicet ne pro suspicionum praejudicio [Col. 1011D] Sic ed. Merlini; alias, opinionis. Homirius damna pateretur. Postremum sub divina attestatione patefecit innocentiam, ne humanum subiret examen. Redemptoris nostri judicium quod inter se et vineam suam optat evenire, dum vestra in praesenti negotio mala respicit, magis implorat S. Athanasius Alexandrinae urbis episcopus, dum participum vestrorum argueret invidia agnoscens sibi per contumeliarum multitudinem exercitium contingere non timorem, [Col. 1011D] vere ad coronae pretium junxit, quod de dignitate submisit, et ante coelestem de absolutione sententiam personam rei innocentiae bonus aestimator implevit, sic enim milites Christi sudore suo honorum sibi incrementa parturiunt, dum concessa fastigia celsiore humilitate castigant, inde laudum cumulos mercaturi, unde indepta culmina sublimi parcitate moderantur. Sed quamvis beatum Athanasium Romano antistiti quantum nosse datur imparem, locus ostendat? Facto tamen in negotiis comparantur; ille praesto fuit judicibus, iste quantum et vos dicitis advocavit, ille intentatam discussionem ut Dei famulus non refugit, iste triumphum suum in discussorum collectione constituit. Sed quid his longis collationibus immoramur? judicia et iste voluit, amavit, attraxit, ingressus est, et quod posset fidelium corda doloris justi aculeis excitare venerando concilio, auctoritatem etiam contra se, si mereretur, [Col. 1012A] indulsit. Quis in hac allegationis ipsius fronte nesciret, fultum ad coepiscopos puritatis testimoniis convenisse, qui hoc quod districtionem eorum minus licebat, exhorruit, aestimans illud magis quolibet modo labefactandum quod statuisset censor invalidus. Quid praefatum incessistis canina loquacitate? Quid laeditis non moerentem? Votum ejus est, quod vestrum putatis esse terrorem. Sed astutior in vobis quam in Athanasii adversariis novelli virus serpentis insibilat. Illi nescierunt quod optime calletis qualiter triumphus tolleretur impetito; illi provocatum: Ne audiendus occurreret formidabant. Vos morem quem habebant examinari non ferentes, venientes jaculis repulistis, et taedium vobis de sententia praeparatum, ultricium armorum assumptione commutastis. O malorum commemoratio, quae vocem et praestat et subruit, dum illos quos in clamorem coegerit, eorum etiam gravitate facti verba confundit! Quis patiatur vos aequo animo garrientes? Ergo nos secundum assertionem vestram novellae utilitatis commoda non [Col. 1012B] amamus, dum definitis senioribus praestare obsequium. Hic tota ingenii vela suspenditis, hic resupinae cervicis ex secessu pectoris quidquid habuit spiritus flaminis ructus evomuit. Aiunt enim: Moysi a vobis jejunia et Elisaei miracula, quae egit dum mortuum suscitavit, si annosa tantum sectamini, confundantur. Quid hic rationis invenit scrutator idoneus? Non si auri pallidus inquisitor occurrat in sensibus vestris latentium venarum motus inveniet, et insuetis lucem latebris sermonum fossor admittet. Idcirco ergo cana miracula non probamus, si juvenilibus consensum non praebemus excessibus. Si servum Domino discipulum magistro evangelii memores subjungamus, quidquid potuit prodesse negligimus. Alia sunt improbissimis hominum quae ad usum recentem sine injuria vetustatis adhibemus. Novam deinde culpam, et quam investigatio nostra transierat, reclusistis: quare papa sine exempli instituto praecedentis synodum convocavit, ut de criminum [Col. 1012C] ejus objectione cognosceret.
Post haec nos falsitatis arguitis coram principe, Quae in praefato negotio scripta sunt, didicimus postulata. Praesta, Domine, ut labyrinthi hujus sine errore sinuosos superemus anfractus; dirige semitam quam flexibilis coluber juxta fabricam proprii corporis aut mentis operatur, ut vere dicamus: Dominus virtutum nobiscum, adjutor noster Deus Jacob (Psal. XLV, 8) . Et cum Salomone exsultemus dicente: «Equus paratur ad diem belli, apud Dominum autem est omne praesidium (Prov. XXI, 31) .» Supervacuum quidem est absurdis respondere propositionibus, dicente propheta; «Ne respondeas imprudenti ad imprudentiam ejus (Prov. XXVI, 4) .» Sed si quod contemptus transierit, vereor ne quasi validus putetur; non tetigisse formido. Melius nobis est cum beato Paulo insultationis causas incidere, et plena voce testari: «Factus sum insipiens, vos me coegistis (II Cor. XII, 11) .» Hoccine ergo nullo constabat [Col. 1012D] exemplo, ut sacerdotum papa concilium convocaret, cujus arbitrium est collectio synodalis, aut parva erant quae de vestris cum hac multitudine facinoribus damnarentur? Nonne directa sunt verba canonum? Quicunque clericorum ab episcopo suo ante sententiae tempus pro dubia suspicione discesserit, manifestam in eum manere censuram. Hujus rei ad ministerium devotum Deo oportuit agmen occurrere, ut perditi et profligati gregis ulceribus medicorum exercitus subveniret, quia quoties morborum violentia celeri gressu ad animae secreta festinat, obvias manus affere non potest salutare consilium, nisi ex collatione multorum. Nam et hoc a rege vestra poposcit allegatio, ut abscissis clericorum praejudiciis de accusatorum papa merito per humanum os supernum judicaret imperium.
Videamus tamen, si placet, et illas disputatoris didascalici libelli vestri relegamus argutias. Habentibus [Col. 1013A] etiam nobis ante oculos Patrum sanctiones, quibus excessuum vestrorum sentina ponderetur, lex ecclesiastica pontificem ab aliis accusatum priusquam sub luce objecta constiterint, exigit non relinqui. Vos divini vero utputa juris memores, quia levia errata despicitis qui peccati nobilitate gaudetis ne una vos ex desertione sacerdotis culpa respiceret, accusatis cum incrementis delictorum. Ad hanc vos valetudinem, ille qui est praevius vester adduxit, ut post desolatum, post impetitum pontificem, sine ullius rigore sententiae totius pene Italiae improbandam antistitum crederetis esse censuram. Quomodo quidam dixit de cohorte vestra: festinantem animam morti credidit vestri. Potestne mens indocilis criminum jam ditata successibus et detestabili proposito velut effeta feriari? Ille vos his locupletes malis effecit cui elationum copiae opes angelicas sustulerunt, et divinum censum nocendi quod exuberat thesaurus invidit. Sed promissionis memores universa quae operi ipsorum recolimus, inserta tangamus. Arguitur [Col. 1013B] stylo splendidissimo papa Symmachus, quare conventionem praeveniens, cum populorum coetibus examen intravit, et post judicia cum evocatus quater fuisset, spreverit. Sic a vobis veri discessit affectio, ut mendaciorum nebulis urbis testimonium putetis involvi, et fallaciae periculo depicta verba, plus virium credatis habere quam veritatem Roma, quam retinet. Ergone ille disceptationem vel importunus adiit, vel exspectatus aufugit? Ergone illam multitudinem devotae plebis non pro fidei diligentia Christiana magis exspectatio, quam furor evocavit? Quisquam ne ad inferendam violentiam currens lacrymas comites habet, et qui studet esse formidini vultum timentis ostendit? Multitudo illa vincta sacerdotis officiis attulit ad nos lamenta, non jacula, nec venit telorum minax, sed fletibus miserabilis, una tantum intentionem vestram ostentatione gravatura, quia uberibus oculorum fluminibus demonstrabat quam esset per acerbitatem vestram conditione dolenda pulsati et in sobrietate venerandi examinis, afflictione [Col. 1013C] propria commendabat, quem voce non poterat. Sed habetis manifestum ex hac re qui bilem furor accendat, qui pene absolutus ad judicia venit, pro quo orbis illacrymat, et dum rebus extraneam in praedictum invidiam sermone colligitis, paulisper reverentiae vestrae diu cervix superba submittitur. Sacram enim congregationem tunc vocatis, quando exstinctorem nostrum Symmachum vultis asserere, et crudeli pietate honori nostro putatis accrescere, quod residens in ecclesiarum arce perdiderit. Nos ila non solum non sensimus, sed diversa sentimus. Ad alios magis tutelae vestrae venena convertite. Non habet testimonium defensoris, qui repugnanti impendit oris obsequium. Perdit quam esse putat beneficii gratiam, qui aliquid praestat invito, quia non est munus, nisi quod velis accipere. Nunc longa non opus est admonitione jam perditis; odium debemus operi de cujus jam non superest quod damnetur auctoribus. Mulierum turbas asseritis urbanis coloribus [Col. 1013D] cum praefato ad judicia convenisse et illa vestra subtilitate ostenditur sexus qui majorem antistiti debuisset affectum; profanissimi hominum scriptum retineo: Aliud est dicere male, aliud accusare. Et prophetam dixisse: Reprobantes verbum sperastis in calumnia, et in tumultu, et estis in eo. Propterea erit vobis iniquitas haec sicut interruptio, quia pro nobis dicit Deus (Isa. XXX, 12, 13) . Eos qui judicant vos judicabo. Et iterum ad servos suos dicit: Nolite timere opprobrium hominum, et blasphemiam eorum ne metuatis (Math. X, 26) . Rursum etiam vobis clamat: Accedite huc semen adulterii et fornicarii, super quem lusistis, super quem dilatastis os, et ejecistis linguam? Nunquid non vos filii scelesti estis semen mendax? (Isa. LVII, 3-4.) Quae quibus copulatis advertite. Dicatis in dicta causa defensoribus papa discessit; fori vobis in praesenti negotio et platearum quarum estis hypocritae exempla proponentes: Nobis [Col. 1014A] scriptum est, per Paulum apostolum: «Quibus crucifixus est mundus (Gal. VI, 14) .» Quid illis cum foro? Sed ista nescitis, aut quod est gravius nota contemnitis. Peregrinum credo aliquid, et a ratione separatum postulans papa discessit. Nonne hoc speraverit pro statu labentis Ecclesiae pastorali cura constrictus, quod et religiosa providentia, et causae ipsius ordo flagitabat? Quae enim judiciorum forma praecesserat ut vobis hostiliter disruptis etiam per suggestionem vestram, sublatis Ecclesiae opibus, qui diu fuerat cibus esurientium, famis mancipium videretur affectus, dum alimentis distributor egebat, ut fieret in dominatu servitus, et in servitute dominatus; usque hoc qualitas praecedentis aevi per memoriam in medium transacta redibat, qualiter habuit effici ex censura convictus indicatio in quo causam adjudicatur, praecedebat. Non fuit privilegium, quo spoliari potuit jam nudatus; unum vobis putatis residere in sacra collectione subsidium, ut ad tuendorum immanitatem criminum sacerdotes vobis comites jungeritis, [Col. 1014B] et fieret impunitum facinus pollutione multorum; nusquam convenienti tempore censor asciscitur, quia ad decisum pene negotium convocantur criminosi. Et si est meritum, tollit accusator, qui in eo plus furori suo vult licere quam judici. Dicit enim vobis impetens propheta: «Haec est pars eorum qui vastaverunt nos, et sors diripientium nos (Isa. XVII, 14) .»—«item angeli veloces ad gregem convulsum et dilaceratum ad populum terribilem (Isa. XVIII, 2) .» Ad vos angelus missus est, scilicet per sacerdotes, quorum voce ac merito proferenda Christo dona suscipiunt, et placato dominante impetrata a mortalibus vota concedunt, per quos vobis oblata sunt munera repudiata concordiae, qui poenam moerentibus delectationis praemia detulerunt, qui dum se considerant in nullo quod merebamini respexerunt. Quis enim (inquit) vidit cum accusatoribus suis aperta (ut aiunt) pugna confligere? Imprudentissimi omnium qui cum quibus vultis decertare, respicite, et utriusque [Col. 1014C] partis si quid salutis in vobis resedit, loca, tempora, et personas attendite, et si vos nefarie congesta cordis adhuc pravi non subegit opulentia, oculos ad Dominum paulisper attollite, et vel brevi tempore sinistri monitoris jussa contemnite. Agnoscite 252 summi regis praeceptionibus vos in his quae merito plectenda sunt non muniri, quia quamvis responsi qualitatem dictent dogmata postulata et petitio, dum existit, praevia quae sunt secutura describat. Nunquam tamen casibus vestris libera regnantis verba cepistis, nunquam desideriis per aucupiam calliditatis imperialia vobis scripta militarunt. Quoties vanis hiatibus nocendi inefficax morsus increpuit, toties de accusato quidquid spe tenuistis effugit, et vacuos imago praesumptione occupata deseruit. Deo gratias quae hanc, providentiam indidit ei cui rerum humanarum summam commisit. Spes certa quietis est, et salutis, perfecta in gubernatore sapientia. Puppis, cujus magister ad clavi regimen intellectus dote praeparatur, [Col. 1014D] ubique stationem ubique portum habet in fluctibus. Certa generalitatis securitas quando rempublicam nobilibus regit artibus institutus. Sit imperatoris nostri coelo infusa dispensatio obviam manum famosis in fallendo ingeniis exhibere. Labore apud eum non opus est, quem sortita est olim nuda veritas defensorem. Cessent impia commentitia apud illum simplicitatem fraude mentiri, quidquid sit, dum justitiam noverit, mox tenetur. Nihil apud praedictum tutius innocentia est; lectione valida utitur quia aequitati res congruenter insinuat. Quae gravis est plerumque principibus impugnatio minus fidelium blanditiis non ligatur. Sed haec Deo narrantur melius a quo frugis hujus planta descendit.
Ad vos me reducit propositi operis non amica conditio, quam melioribus hactenus operam volui pervagari sermonibus, dum captivam orationem exigit imperiosa necessitas. Dixistis enim: Quomodo de ea vel qualitate ejus primitus tractabitis, etiam [Col. 1015A] nunc dum haberet synodus firmitatem. O frontem dictionis immundae, et faciem libelli, quam non sola maculavit imperitia. Tractatus nostri provinciam et narratis et quaeritis. Hinc eramus nempe dubii, quia quemadmodum loquimini, non habebat synodus firmitatem. Transibat negotii qualitas audituros et plus adhuc remanserat in reverentia pulsati, quam esset in integritate collegii. Deinde post quaestionum tormenti venerabilem Laurentium, et Petrum episcopos a communione papae se suspendisse replicatis, et quidquid providit cautio convocatorum ducitis ad crimen impetiti. Ullone ergo tempore dum celebrarentur ab his sacra missarum a nominis ejus commemoratione cessatum est? Unquam pro desideriis vestris sine ritu catholico et cano more semiplenas nominati antistites hostias obtulerunt. Aliquando quod capiti vestro ascribatur, facta est apud Dominum offensa per gratiam, et exstitit nutrix peccati veniae mater oblatio; fuerunt quaedam corporis tantum [Col. 1015B] conventione separati, quos loqueris, animarum tamen praesentiam non vitarunt. Si eo putas a consortio motu dissociatos quos fibula religionis pia mordente conjungit procul te ab aestimatione catholica culparum duxit affectus. Mandati coelestis obauditio nos aut miscet, aut separat. Non interest quae intervalla nos congregent, si uno in superna mansione conclavi retinemur. Vere hinc convincimus esse servos vos ventris et corporis, et per hanc sententiae vestrae vilitatem declaratis mancipia vos esse terrena. Scriptum est enim: «Animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus (I Cor. II, 14) .» Post haec versis in fugam ordinibus lymphatici more sermones addidistis: Ergo concilia sacerdotum ecclesiasticis legibus quotannis decreta per provincias, quia praesentiam papae non habent valitudinem, perdiderunt. Legite, insanissimi, aliquando in illis praeter apostolici apicis sanctionem aliquid constitutum, et non de majoribus negotiis ad collationem, si quid [Col. 1015C] occurrerit, praefatae sedis arbitrio fuisse servatum. Sic enim habes: Si quis episcoporum judicio provinciali depositus fuerit, Romanum papam, si placet, rursus appellet, et ipse, si videtur, reparet judicia in opitulatione damnati. Ecce enode est quod ad laqueum praeparastis, nisi forte arctissimis in illa parte nexibus astringamur, et replicationum nobis itinera non patescant, dum callis ante praevius idem et his novella interclusione vestitur, his enim nos eloquii vepribus dum gradimur, per plana retinetis, cum dicitis Jesum principem, quare attributum visitatorem contra ecclesiasticas regulas prima voluimus fronte discedere, et nihil amplius liceret hunc vitiis ne duresceret lolium, ne profana messis nulla disciplinae ante maturitatem succisa falce decumberet, et putaretur non licere quod judices non vetabant. Unde ex aperto constat nulla vos extra praestantiam piissimi regis quam frustra desideratis noxae copulari, exemplorum auctoritate fulciri.
Superest ut et ipsum doceam in his excessibus [Col. 1015D] quod bono universitatis contigit non teneri, quia directum non occasionem litis, nec fomitem jurgii, sed causam voluit esse concordiae, praevidens scilicet quod nisi simplicem jussionum suarum tutelam vallaret, cito in escam dissidii toxica vestra subriperent. Scriptum est enim: Vir simplex credit omni verbo, idcirco mandati limitem fixit, quem nulla liceret transgressione violari, praefatum ad beati Petri basilicam mox Romam fuisset perductus, mandavit occurrere faciens de sacerdotis voto regis imperium. Quis enim non putaret pontificem sponte pariturum, in ea parte quam licere sibi princeps non credidit, etiam si vetaret, ibique papam ab eo salutatum ore jussit affari, ut traderet coepiscopus mancipia nullis subdenda tormentis; servanda profecto ad disceptationem synodalis examinis. O castitatem praecepti quae dum faciem praesentibus praeferret temporibus, in umbram cogit antiquam quae rapit lumen veteribus in auspicato splendore novitatis. [Col. 1016A] Quis hoc lingua dives, quanquam merito pauper vel opinionis fabricator adjunxit quis taliter commendatitiis laudibus locupletavit fama Dominum actuum suorum veritate mendicum? Non derogo vobis descriptoribus, quorum beneficio contigit ornata ad nos majorum gesta perduci, sed Dei beneficia non tacebo, quia princeps noster rebus superat decora sermonum obnoxiam linguis gloriam munerabilis causarum trutinator inspexerit, ut cum petitioni vestrae effectus artifex praestaretur, in omnibus tamen jura ecclesiastica custodiret. Quae ad hanc aestimationem, quamvis acutiora caeteris corda sufficiunt uno tempore, una scriptione, sine aequitatis detrimento desideria vestra supplentur, et eadem charta ad ministerium religionis, et vestrum destinatur ad gaudium, boni enim praevidit principis inquisitio servilem assertionem innocenti examine non probandam. In electione enim venerandorum judicum ipse accusantes extra ordinem repulit, ipse ad spem retulit accusatum. [Col. 1016B] Videamus tamen ista si facta sunt, si Dei inimici, etiam terreni Domini non fuistis, dum Christum et regem parili temeritate despicitis, et unus vobis ad utramque contumeliam ductus est criminum. Destinatus antistes ab ipso complendae jussionis confinio oris vestri spiritus abripitur, et ad incentivam confusionis aptatur. Qui paci militaturus advenerat, invisis beati apostoli liminibus, ad usum furoris vestri jam nescius sui advocatur, et illud quod ex omnibus orbis cardinibus devotos attrahit positum in vicinitate transitur, ecclesiarum fundamentum adire non permittitur, structuram mediocris tunc spem bonorum fructuum perdidit a radice separatus. Dicatis forsitan apostoli genio decerpi, si putatur coeli civis terrarum locis includi. Tamen quamvis benedictio poscentibus ubique praestetur, et exigat praesentiam martyris fides, et devotio supplicantis, negari non potest diligentiae natali solo suo plus tribui, et majorem affectum loca impetrare, de quibus ad [Col. 1016C] superna transitur. Quam fidem allegationi curationum multitudo jam praestitit, et utitur post obsidionem diabolicam, testibus jam sanatis. Haec licet per redemptorem nostrum in toto orbe celebrentur, est tamen non modica monumenti illius per frequentiam comparata nobilitas, quia per eum qui hominem mutavit in angelum, illustrari potuit natura telluris. Hanc visitatori vestro invidistis gratiam, aestimantes quia errorum vestrorum sectator esse desisteret, si reverendae passionis penetralia contigisset. Ecce non habetis in regia auctoritate subsidium. Ecce post coelestem commotionem juste vos et principalis, quam sperni fecistis, censura percellit.
Videamus si superest aliqua de regulari propositione defensio. Visitatores inquiunt, et aliis episcopis dedit ipse, et justum est, ut facti sui lege teneatur, non vos in hoc titulo falsitatis incesso, et diu mendaciis adhaerentia verba non arguo. Dico tamen latorem juris diffinitionis suae, nisi velit terminis non includi, et nisi princeps fastigii summa moderetur, [Col. 1016D] frustra ad illud de clericis quod dederit, jus vocatur. Lex probitatis et mentis est quae hominem viventem sine lege castigat, proprie moribus impendit, quia necessitati non debet disciplinam. Aliorum forte hominum causas Deus voluerit per homines terminare, sed istius praesulis suo sine quaestione reservavit arbitrio, voluit beati Petri apostoli successores coelo tantum debere innocentiam, et subtilissimam discussoris indagini inviolatam exhibere conscientiam. Nolite aestimare eas animas de inquisitoribus non habere formidinem quas Deus prae caeteris suo reservavit examini. Non habet apud illum reus de allegationis nitore subsidium, quando ipso factorum utitur teste; quo judice, dicas forsitan, omnium animarum talis erat in illa disceptatione conditio. Replicabo uni dictum: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVI, 18, 19) . Et rursus sanctorum voce pontificum dignitatem [Col. 1017A] sedis ejus factam toto orbe venerabilem, dum illi quidquid fidelium est, ubique submittitur, dum totius corporis caput esse designatur, de qua mihi videtur dictum per prophetam: Si hic humiliatur, ad cujus confugietis auxilium, et ubi relinquetis gloriam vestram? Quid si immunda mihi labia habenti, et nullis succensa carbonibus, ut Isaiae concessum est, ut his ablutis ipsum ad possessionis suae tuenda privilegia Petrum apostolum liceret evocare, quod ait precibus humana voce loqueretur? Quem si audiretis, haec diceret: «Filii hominum usquequo graves corde, ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium. Scitote quoniam mirificavit Dominus Sanctum suum (Psal. IV, 3-4) .» Quid stabilita Christi manibus cupitis fundamenta subruere? Dehonestat venerandi reverentiam nominis, qui adjutorem se in his quae Deum jactat commissa pollicetur. Contumeliae genus est quasi in solatio adesse sublimi, juxta Apostolum: «Tu quis es, qui judicas alienum servum (Rom. XIV, 4) .» Quid auribus imperitis illuditis, et [Col. 1017B] graviorem vindictae speciem facitis esse quam culpae? Si odium debetis excessibus vos mundate. Cur liberius condemnatis scelera quam vitetis? Sui impugnator est, qui fornicationis officiis urget adulteria, et per animarum stupra carnis accusat. Scriptum nempe retinetis: «Maledicti omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27) .» Foedera ergo a nitore Domini sui obligatione dissolvitur, qui statutis coelestibus minus mera fidei dependit officia; possessionis vestrae, vobis ut video claritas movit invidiam quam simulata in mali possessoris indignatione transfertis, dum desudatis impendiis. Arcem qua fuistis conspicui, crebris labefactatam ictibus, nisi obsisterem, proposuistis subruere et coelo stabilitam machinam quanta sit obtendere per ruinam. Nolite praestolari de clade vestram victoriam; nolite triumphum superando perdere meis laboribus, meo sudore quaesitum; quidquid ad triumphum ducit, obtinui, quidquid vos illustres faceret in sede congessi. Vobis tribuit claritatem fax [Col. 1017C] ista quam viperino liquore putatis exstingui. In perniciem propriam accenditur, qui sic saevit in gratiae suae germina ut plantas abscidat, liberior justo iracundia plus quam alios lacessit auctorem. Symmachi quos vocatis excessus si sunt illa qua et vos exspectatione sustineo nefas est peccantem patientiam judicis non amare. Quid nisi ultionem flagitat qui dum reus et ipse sit, vindictae in alterum moras accusat? 253 Haec illis a me vox debetur studiis, quoniam Deum dixisse teneo pronum hominem esse in malitiam, et omnem carnem amicam esse peccatis. Nolo occasione personae innumeris datura dignitatem, fiat in abjectione possessio, ne dum homo incessitur lex divina frangatur; mihi credite, si sunt ista quae dicitis. Respicio quia et in illis quibus nil tale dicebatur quid fuisset, inspexi. Errat qui falli Deo proximum credit: «Mihi vindicta, ego retribuam, dicit Dominus (Hebr. XII, 19) ,» vos potius olim filii, de quibus spiritalis ventrem partus onerabat ad abjuratam [Col. 1017D] concordiam redite. Pio vos sinu, sicut habuerit hactenus Ecclesia mater accipiat, nunquam est sera correctio. Scit diu exspectare immodico labore quaesitos, nescit pro viribus despicere magno pretio comparatos; multis gradibus recursus est ad salutem. Praeter desperantem nullus excluditur, fructus veniae proximus est coronae. Nolite Symmachum papam pressuris vestris juvare. Si reus est, mihi credite, cum cessaverit humanae impugnationis ministerium, divinum mox succedet arbitrium. Nonne splendidissimi cognitoris lance praedicto aut poena debetur, aut praemium. Syllogismos a me sermonum et schemata non quaeratis. Antiquo adhuc utor reti post hominem, et irrisam a sapientibus saeculi cymbulam non reliqui. Illa me per mundi freta sustentat, ditat probatum in captionem hominum recte quod cernitis; redite ergo quia fuga vos nec dum essetis agrestes eripuit; currite ad ovile, nec luporum vos exponatis insidiis, ne per moram amittatis gratiam [Col. 1018A] sponte venientium, quia contemptam invitationem gehenna subsequitur. Ergo si quid dulcedinis, ut patet, debui, si quid districtionis ut attributus adeo magister implevi, providete ne diutius qualemcunque crucis meae angulum rara levitarum corona circumdet, ne dolenda etiam extraneis in longum solitudo dominetur, ne labor uteri mei sterilitatis in te hostilem peperisset familiam, et numerosa proles per sinistros actus infecunditatem parentis ostendat.
Pauca sunt quae asserui, sed quanta ex eis pendeant aestimate: «Venite, filii, audite me, timorem Domini docui vos (Psal. XXXIII, 12) ;» Romam respicite quam ab idolorum servitute sine auri, sine argenti pretio liberam sanguinis Christi fecit effusio, cui etiam meam servuli sui mortem jussit impendi, quae per multa tempora famosis cultum delubris exhibuit, quae diu venerata est in imaginibus daemonum, quae in laborante censu indiderat manus magistra terrorem, quae suspexit potestatem numinum emptam pretio metallorum, cui sublimiores deos peperit [Col. 1018B] exercitatior manus artificis, et divinitatem quam homo per fabricam contulit apud homines Dei habuerit formam majorem. Ecce jam Christo propitio ad novas fornaces simulacra redierunt. Ecce jam de obsoleta superstitione usus vester accepit quod laetetur. Dum de veteri Tonante nova merito vascula praeparantur. Quid hanc adnitimini interrumpere quietem? Quid ludere vanis intentionibus felicitatem? Excusationem non habet furor iste si creditis. Non interest quibus itineribus ad mundi principem tendat, qui a sancta unitate discordat. Pingues hostias litat diabolo qui contristat Ecclesiam. Vanas ergo repudiate tendiculas, simplicem habet defensionem pacis affectus. Nimis armatus est qui illa quae adversarius concordiae ministrat tela contemnit. Sufficit contra omnia jacula jurgiorum fidei nuda oppositio. Quid Eulalii et Bonifacii tempora, dum malorum solatia quaeritis revocatis in medium? Quid incrementis excessuum praesentatis vetusta contagia, [Col. 1018C] et per iniquam voluntatem senectuti in operiendis delictis facitis nil licere? Alia tunc fuit causa discordiae, et ubi narrando cogeret sustinere transacta, ostendere vobis nullum evenire solatium de comparatione factorum, quia illos quos ad pontificale fastigium intentioni obsequens fervor evexerat, utrosque repuli. Hunc elegi, quia ex illis teste exitu nemo mihi placuit de istis contra regulas nitentem profugum feci; provectum legitime mundo impugnante servavi. Scitis ista, nec nova sunt, quia dum ille truditur, iste firmatur, vester mihi militavit assensus. Deinde cur in perniciem vestram laeditis sacerdotale concilium? Cur laceratis sententiam, in qua inspirante Christo oracula superna patuerunt, et inter Deum atque homines interpres exstitit lingua pontificum? Quid generalis Ecclesiae dolorem facitis, quamvis in principali, tamen in una commissum? Illa enim coeli curia variorum dotibus aucta curalium, et multo Redemptoris nostri auro, ostroque [Col. 1018D] decorata, nihil in illa discussione auctore se protulit, sed per humanae linguae ministerium divino militavit imperio, intellexit non esse suum quidquid impulsa constituit, nihil habet in illa sententia, nisi unde solata devotione gratuletur, peregrinum stylus sensit eloquium, inde sumens gloriam solam, quod infusa sibi et servavit et coluit. Quod his de exemplis evangelicis praeparasti calumniam, sicut de vobis scriptum est: «erraverunt in ebrietate, nescierunt videntem, ignoraverunt judicium (Isai. XXVIII, 7) .» Nam profanis memoratos verbis caeditis, et insciliam proditis et livorem. Isti ergo resurrectionem corporis quam praedicant non credentes, haereticis miscuere contagiis; isti quidquid abjurant linguis corde sectantur. Ergo quia dixerunt eum timendum esse qui potest occidere, et animam mittere in gehennam, ideo a fide aliena texuerunt. Ecce profundam imperitiam. En beatum Lucam cujus potestis assertione convinci, quid clamat: Timete eum qui postquam [Col. 1019A] occiderit corpus, habet potestatem animam mittere in gehennam. Quis locus hic erroris, nisi congruentia pari dictu exempli et historiae verba concurrunt, nec diversum est ab intellectu catholico et lectionibus quod profertur? Nunquam bene nodus in scirpo quaeritur, non involvit nebula praedicatae lucis auctores. Resurrectionem ergo carnis non credunt, quia posse confitentur corpus occidi, quia peccatricem animam gehenna mancipari, densis cor vestrum vepribus suffocatur, interna vitia aliis certat ascribere, Joannis etiam apostoli jactatis scripta violari, quia ejus verbis dictum est: «Si dicamus quia peccatum non habuerimus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) .» De codicum diversitate nihil quaeror, ideo ergo corrupta sunt apostoli monita, quia non junxerunt mendaces sumus, et quia non junxerunt, nos ipsos decipimus, non solum divinae, sed etiam humanae rationis ignari. Qui veritatem non habet, timendus recte censetur, nec alia re, nisi falsitate [Col. 1019B] plenus est, qui integritate vacuus innotescit. Sed haec in vobis non curanda sunt linguae oratione, sed gemituum, nec magis sunt vobis exhibenda verba quam lacrymae, quia liquido nocens est qui insontibus, aut meritum culpabilis, aut nomen opponit.
Reliqua objectionum vestrarum capita non revolvam, praestat silentio damnanda sepeliri; nobilitatem dat facinoribus qui ventilationem ipsorum multiplici ad aures posteras relatione transmittit, beati Pauli est sequendam sententia qui monet per discipulum cunctos, et clamat: inanes quaestiones evita multa enim sunt in vestris propositionibus quae ita feculentis ulnis peccandi amor amplectitur, ut fiant indigna memoratu. Plura levitas dehonestat dum subductis eviscerantur verba vestra ponderibus, et de religionis causis elocutio ventosa componitur. Auris congruenter sortita gravitatem quae in palearum abundantia nihil est horreis illatura de tritico, dum infecundam frugibus culmorum parturit [Col. 1019C] ubertatem, et spem de herbae luxuria mentitur agricolis. De quibus nihil lucri ventilabra reperiunt igni debita incendioque peritura. De his scriptum est: «dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt (Psal. LXXV, 6) .» Nihil est, charissimi, pace dulcius, si tamen saporem ejus non plenum amaritudine pectus excludat, breviorem quidem admonitionem debueram quam prolixam non parva vestri consideratio, et divini vobis jurgiis excitata fons protulit, usus est multa peccantium stricta allocutione non corrigi, et effusionem plurimi quam in delictis habuerunt, in monitoriis sermonibus hanc requirunt. Me satis est, et diligentiae vestrae, et jussis coelestibus obsecutum in his quae secuta sunt locum sermonibus non relinquam, quia haec refero mundi caput Romam per vestras intentiones esse prostratam, et nutricem pontificis cathedram quasi ultimum videre sedile despectam. Cujus vocem beatus Paulus excepit, et illa qua semper usus est [Col. 1019D] eloquii intonuit libertate. Apostolorum principem lenitatis incessitis quod fluxis et profligatis mentibus parentis adhuc servaret affectum, ne in profundum ductis ulceribus ferro medicante succurreret, rescindenda docens lacrymis secreta morborum, et manifeste desperationi salutiferum esse vulnus adhibendum, ne dum manus medici per impietatem a sectione corruptae carnis suspenditur, de abstinentia teli invitetur exitium, quia dum parcit aegris dextera curandos interficit. Nec grandis est differentia utrum lethum inferas, an admittas, mortem languentibus qui cum possit non excludit, inflixit. His ergo adversus eos oris januam patefecit aliquis. Omnis qui judicas in quo alium judicas teipsum condemnas. Eadem enim quae judicas agis. Scimus quia judicium Dei est secundum veritatem in his qui talia agunt. Et iterum: «Beatus qui non judicat in quo probat seipsum (Rom. XIV, 22) .» Quaenam est ratio, ut praedicet non furandum qui furatur, et prodigam [Col. 1020A] verecundiae frontem nube vestiat impugnationis alienae. Nemo recte monitoris personam accipit, nisi qui actibus suis errata condemnat. Et amorem innocentiae conversatione demonstrat. Nam adjacet etiam publicanis amica moribus vitia damnare sermone, et sceleratoribus linguae officiis punire quod diligunt, quasi non quoddam genus sit majorum excessuum dare rei affectum labiis quam mente despicias et ingenii virus colloquii melle vestire. Haec si ago quasi vobis pudor, pudicitia, venustas aspectui liceret accusare doctorem, et adversus electum oris lividi morsus aptare, cum ante futura praescius per epistolam ad vos datam plena voce monuissem. «Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat. Quis est qui condemnetur?» (Rom. VIII, 33.) Et iterum: «O homo qui judicas eos qui talia agunt, et facis illa, putas quoniam effugies judicium Dei? (Rom. II, 3.) » An divitias bonitatis ejus, et patientiae et longanimitatis contemnis? Accusatis malitiam repleti iniquitate, fornicatione, [Col. 1020B] immunditia, avaritia, nequitia, invidia, homicidiis, contentione, dolo, malignitate, superbi, elati, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositi, sine affectione, sine misericordia, docetis fornicatoribus neminem esse miscendum adulterii Laurentii, aut sequaces, aut praevii per quos ille aut exercuit quae habebat toxica, aut effundens monstravit quae accepit. Post illam illecebrosae communionis maculam, et pestem toto orbe exsecrabilem sacerdotes Dei quasi obsoleta comparatos communione culpatis, reos putatis esse qui subiere consortium nullo teste convicti, et sectamini hominem toto ecclesiasticae inscriptionis, non dicam stylo, sed ense perfossum. Quod licet, non licet; et quod non licet, licet. «Quemamodum Jamnes et Mambres restiterunt veritati (II Tim. III, 8) ,» sic et vos mentem reprobi circa fidem proditores protervi, inflati, amantes voluptatem magis quam Deum habentes, speciem [Col. 1020C] quidem pietatis, virtutem autem ipsius abnegantes. O vim doloris interni qui nequit expedire quod concepit, qui profundis ingestum visceribus loquendi affectum quem imperat vi irrumpit.
Nihil vobis ultra plus eloquar quod de oratione remanet, lamenta supplebunt. Post haec si inter manus medicorum curatione aegrescitis, nunc aliqua coepto salutis consideratio vos reducit saltem orbis parentem urbem vestram respicite. Ipsa vos post defensores suos apostolos moerens aggreditur. Ipsa compellat, et si quid est pietatis, in reliquum orditur impetratura sermonem. Me quam Dei summi templa repudiatis favorum cultibus et novae lucis nitore gaudente fecerunt esse conspicuam, quam post sacella sordentia, et multo pecudum tabo polluta ab hostiarum cruore Dominici et apostolici sanguinis effusione purgavit, quam reducta post longum sanitas febrium fecit delubra contemnere, quam a victimis 254 [Col. 1020D] liberavit oblatio, quae pacem Christi post idolorum inimicitias acquisivi, cui non fuerunt pene numerosiora dona quam numina, quam religio sua reddebat varia devotione mendicam, quam egestas oppresserat frequentia a diis suis beneficia postulantem, quae Curios, Torquatos, Camillos quos Ecclesia irregeneravit et reliquos misi plurimae prolis infecunda mater ad tartarum dum exhaustis emarcui male feta visceribus; quia Fabios servata patria non redemit decus multo sudore gloria parta nihil restitit, profugata est operum sine fide innocentia criminosis junctus est equi observantissimus, quia Christum ignoravit Scipio. Per totam vellem stylum ducere non orbate pectus sustinere pateretur infantiam. Sed quisquis lamentationis transacta relegit, lacrymarum tempora videtur optare, nemo creditur non odisse quorum relatione non laeditur, quia siccam faciem de filiorum funeribus referens servat certo teste crudelitatis arguitur. Illa posteritas plus [Col. 1021A] moeroris attulit perdita, quam jucunditatis acquisita, relegamus, tamen quibus mutata sunt ista successibus. Ecce jam in illo sacrario libertatis nihil servile de idolorum cultibus invenitur. Ecce bonorum corona, orbis genius, flos Romanus qui diu veneratus est plenus sanctitate calcat altaria. Ecce jam curia mea ad coelum vocatur, laudatur, accipitur. Nec possum dicere perdidisse me sobolem post gratiam baptismi quam repentina mors abstulit. Multos trabearum, et curulium possessores supremus regnator sine dispendio cultus, aut dignitatis amplectitur. Pene jam terreni munificentia triumphi divinum mereamur affectum, et ad Christi gloriam proficit quod mundo studetis esse venerabiles, mentior nisi egena agmina consulatus nostri in subsidio miseriarum praestolantur adventum, et enim purpura vestra quo anni vocabulum nobilitatis subripientem miseris vestimentorum largitate pellit algorem, prope jam iterum necessitatibus fuerunt auxilium decora fastorum, et in veteri infidelitate [Col. 1021B] deposita in tali praeparatione census dispendia efficiuntur lucra animarum. Ecce nunc ad gestatoriam sellam apostolicae confessionis uda mittunt lumina candidatos, et uberibus gaudio exactore fletibus collata Dei beneficio dona geminantur. Quis tempore quo pretiosis verba partibus quo prolem nostram aeterna genitrix rursus paritura nunc suscipit, cujus post primam nativitatem grandaevis fletibus alvus impletur, quae mihi prolem regenerando dulcem fecit esse quam peperi, quae ad se venientes senium facit exuere et ad vitae principia redire confractos? Quis hanc felicitatem, rogo, interpellatione committat? Quis per discordiam viperina mente compositam aure mihi saeculi jubet perire beneficia? Quis in renovatione mea occasum clandestinus inspirat, et per blandae frontis speciem inimicitiis vires acquirit, generosam in tali negotio prosapiam non agnosco? Si qui sunt tamen summorum quos vilibus tempestatis hujus procella sociavit aliis auctoribus [Col. 1021C] facinorum participatione maculantur. Splendor sanguinis, et si communionem criminum incurrit, nescit tamen ducem se praebere peccantibus. Habet forsitan reatum de neglecta cautione, non habet dignum supplicium de scelerum principatu. Sub quadam verecundia jungitur delinquentibus qui ad adulta jurgia convocatur. Non meretur desperationem perditi, in quo facilis tantum crudelitas improbatur. Vos potius video triviorum germina. Vos agnosco in quibus naturae vilitas convenientes sibi mores peperit, quos degenerasse claritas fuerat, qui per mentitae titulum religionis gaudetis impunitate vitiorum, quorum labia nunquam aut honorum sapor tetigit, aut quietis, qui fas omne origini parendo violatis, quos de latebris et specubus productos praesens causa monstravit. Quis ante concinnationem mali hujus qui caeteris agnovit diu favistis secreta quibus vos nox generationis abdiderat. Redite potius ad amicam caecitatem, nobis serenam et diurnam lucem relinquite. Concordiam Ecclesiae, aut [Col. 1021D] absentia, aut correctione praestate. Si tamen vultis vos numerari inter splendidas prosapias actuum emendatione cognoscant.
Post consulatum Ameni cum in unum annuente Domino ante confessionem beati Petri apostolorum principis resedissemus, sancta synodus dixit, libellus qui synodali auctoritate contra eos qui adversus quartam nostram synodum quae habita est Romae palmari mutire praesumpserunt ab Ennodio conscriptus est coram omnibus deferatur, et in praesentia omnium legatur atque roboretur. Quo recitato, et ab omnibus consona voce roborato sancta synodus [Col. 1022A] dixit: haec futuris temporibus conserventur atque ab omnibus teneantur et in omnibus serventur. Hic libellus integerrime synodaliter ab omnibus teneatur atque inter quartae et quintae synodorum nostrorum actiones interponatur, et ita sicut harum synodorum decreta habeatur, quia synodali auctoritate conscriptus est, et roboratus. Ad quae beatissimus papa respondit juxta vestram omnium fiat voluntatem, et ut judicatus apostolica habeatur auctoritas et inter apostolica quod dicitis interponatur decreta, et sicut caetera apostolica ab omnibus teneatur decreta. Ad quae omnes ter una voce responderunt dicentes, ut fiat rogamus. Post quae acclamatum est ab omnibus episcopis et presbyteris. Illi qui papam Symmachum accusaverunt, et damnationem [Col. 1022B] ei inferre tentaverunt, et illi qui eum judicaverunt, aut contra nostram synodum garrire, aut scribere praesumpserunt, ut damnentur rogamus. Et paulo post omnes episcopi et presbyteri voce magna clamantes dixerunt: Exaudi, Christe, Symmacho papae vita; dictum est octies. Cujus sedem et annos, dictum est decies; ut fiat rogamus, dictum est duodecies. Quibus cessatis, Symmachus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae dixit: Quoniam fraternitas vestra singulari charitatis studio, pio ac vigilanti affectu, indefessis laboribus ac spiritu vivaci studuistis, venerandi patres, tutelam rerum ecclesiasticarum fovere, sedem apostolicam (quae solida Petri confessione stabilita est) tueri viriliter, cui licet indigni Domino sic disponente praesumus, [Col. 1022C] ac pravitatem nostram jamdudum multis afflictionibus impulsam virili protectione defendistis oblocutoribus et susurrantibus resistendo, qui novis semper insidiis, semper aliquid adversum nos et famam nostram moliuntur, quos spiritus ille divisionis continuis exagitat aculeis, quibus est pax inimica, et discordia placens. Et quia vestra bonitas curam provisionis nostrae suis exhortationibus incitavit, et parilem circa Ecclesiae tranquillitatem, Domini nostri contemplationem animi praestet flagitamus, ut circa insidiatores, et persecutores nostros mitius agatis, et licet juste damnentur propter misericordiam tamen conserventur ut in nobis illa Domini declaretur sententia, qua praecipitur, ita fratribus dimitti, sicut sibi a Domino cupiunt dimitti. De caetero vero ne unquam [Col. 1022D] talia, non solummodo in apostolicae sedis praesule a quoquam praesumantur, sed nec in ullo Christianorum episcopo usurpentur. Non ergo necesse est super his nova cudere, sed vetera recitare atque firmare. Est enim a multis antecessoribus nostris synodaliter decretum atque firmatum ut oves quae pastori suo commissae fuerunt eum nec reprehendere, nisi a recta fide exorbitaverit, praesumant, nec ullatenus pro quacunque re alia, nisi pro sua injustitia accusare audeant, quoniam pastoris actus gladio oris non sunt feriendi, quanquam rite reprehendendi aestimentur, nec ullos episcopos suis rebus exspoliatos, vel a sedibus vi aut dolo, aut quocunque ingenio pulsos, sicut et vos de nobis judicastis, aut ad synodum [Col. 1023A] tam provincialem quam generalem posse convocare, aut in aliquo judicare antequam cuncta quae eis ablata sunt legibus potestati eorum pacifice per omnia reintegrentur, decernimus. Prius ergo oportet omnia illis legibus redintegrari, et Ecclesias quae sublatae sibi sunt cum omni privilegio suo restitui, et postmodum non sub angusto temporis spatio, sed tantum temporis spatium eis indulgeatur, quantum exspoliati vel expulsi esse videntur, antequam ad synodum convocentur, et ab omnibus quisque provinciae suae episcopis audiatur. Nam nec convocari ad causam, nec dijudicari potest, exspoliatus vel expulsus, quia non est privilegium quo exspoliari possit jam nudatus. Unde et antiquitus decretum est omnes possessiones et omnia sibi sublata atque fructus [Col. 1023B] cunctos ante contestatam litem praeceptor, aut primas, possessori restituat. Et alibi scriptum habetur: ille qui violentiam pertulit, universa in statu quo fuerant recipiat, et quae possedit securus teneat. Et alibi in synodalibus Patrum decretis, et regum edictis legitur statutum, redintegranda sunt omnia exspoliatis, vel ejectis episcopis praesentialiter ordinatione pontificum, et in eorum unde abscesserunt potestate funditus revocanda quaecunque conditione temporis, aut dolo, aut captivitate, aut virtute majorum, aut per quascunque injustas causas res ecclesiae vel proprias aut substantias perdidisse suas noscuntur, ante accusationem, aut regularem ad synodum vocationem eorum, et reliqua. Est etiam in antiquis Ecclesiae statutis decretum, ut qui aliena [Col. 1023C] invadit, non exeat impunitus, sed cum multiplicatione omnia restituat. Unde et in Evangelio scriptum est: «Quod si aliquid defraudavi, reddo quadruplum (Luc. XIX, 8) .» Et in legibus saeculi cautum habetur: Qui rem subripit alienam, illi cujus res direpta et in undecuplum quae sublata sunt, restituat. Et in lege divina legitur: «Maledictus omnis qui transfert terminos proximi sui; et dicit omnis populus; Amen (Deut. XXVII, 17) .» Talia ergo non praesumantur absque ulla ultione, nec exerceantur absque sua damnatione. Accusatoribus vero inimicis vel de inimici domo prodeuntibus, vel qui cum inimicis immorantur aut suspecti sunt ne credatur, ne irati nocere cupiant, ne laesi ulcisci se velint.
[Col. 1023D] Quid ad haec vobis, charissimi fratres, videntur prudentia vestra pro ecclesiastica quiete vel indemnitate universi edicite. Universa synodus dixit: Episcopalem persecutionem et ecclesiarum vel vastationem atque servorum Dei insectationem fulti praedicta auctoritate et omnium sanctorum Patrum prohibitione, vestraque consolatione communi tractatu pariter in futurum robuste ac veraciter amputantes sanctorumque Patrum statuta firmantes expressis sententiis sancimus, ne unquam talia a quoquam nostris, aut futuris temporibus praesumantur. Et silentio facto, Symmachus episcopus Ecclesiae urbis Romae dixit: Quod si aliqui haec transgressi fuerint, et talia praesumpserint, quid super his vobis videtur [Col. 1024A] pari adunatione manifestate. Cumque surrexissent, et paulo post iterum consedissent una voce dixerunt: Si quis haec quae hodie in hac sancta synodo prohibita sunt infringere praesumpserit, aut voluntarie transgredi tentaverit, si clericus est, gradu proprio penitus careat, si vero monachus aut laicus fuerit, communione privetur, et si non emendaverit, vicino anathemate feriatur. Secretas vero insidias vel manifestas pontificibus a quibuscunque illatas, vel ea quae hujus sanctae synodi sententia complectitur, si quis ad Ecclesiae pertulerit notitiam, potiatur honore, et hi qui adversa eis moliuntur, sicut a sanctis Patribus dudum statutum est, et hodie synodali et apostolica auctoritate firmatur, penitus abjicientur, et exsilio suis omnibus sublatis perpetuo tradantur, [Col. 1024B] haec vero quae in hac sancta synodo statuta sunt, et ea quae in libello quem Ennodius nostra auctoritate conscripsit, sicut in praesentia nostra relecta sunt, ut propriis manibus roborentur, rogamus atque in perpetuum conserventur, sicut praedictum est, vestra apostolica auctoritate firmentur. Sed Symmachus Ecclesiae urbis Romae catholicae episcopus dixit: Acclamationes vestras synodique judicium praesentia suscipient gesta. Adjecitque et dixit: Ea quae ad suscipiendos veternosae praesumptionis errores vel infensae 255 pontificibus praesumptionis morbos quibus status affligi solet Ecclesiae servorumque ejus deliberatio religioni congrua pacique constituit, perpetua sortientur firmitate, ut annuente Domino quem custodem rerum constat esse bonarum synodalis [Col. 1024C] ordinatio vigeat, atque omnis qui sine personae alicujus distinctione venire praesumpserit, imposita superius districtione plectetur, universa synodus dixit: Ut fiat rogamus, dictum est decies; ut scandala amputentur et insidiae atque detractiones erga episcopos vitentur rogamus, dictum est duodecies. Et facto silentio universi in sancta synodo congregati clamantes dixerunt: Exaudi, Christe, Symmacho vita, dictum est octies; hic est pax cum Symmacho, dictum est novies. Cujus sedem et annos, dictum est decies; ut de praesenti fiat, dictum est duodecies. Et paulo post cum resedissent, facto silentio universa synodus dixit: Quisquis clericorum aut monachorum, aut laicorum tam majoris ordinis quam etiam inferioris, post hanc formam nobis prolatam his [Col. 1024D] decretis contraire praesumpserit, statutis canonicis velut schismaticus percellatur. Et subscripserunt: Celius Symmachus, episcopus sanctae Ecclesiae catholicae urbis Romae huic statuto a nobis inspirante Domino pacto subscripsi; Laurentius episcopus Ecclesiae Mediolanensis huic statuto a nobis inspirante Domino peracto subscripsi. Petrus Ecclesiae Ravennatis huic statuto a nobis inspirante Domino peracto subscripsi. Eulalius episcopus Ecclesiae Syracusanae huic statuto a nobis inspirante Domino peracto subscripsi. Felix episcopus Terracinensis subscripsi. Stephanus episcopus Ecclesiae Cordubensis subscripsi. Fortunatus episcopus Ecclesiae Valensis subscripsi. Benignus Equivensis, Joannes Spolitanus, [Col. 1025A] Romulus Praenestinus, Stephanus Venusinus, Candidus Tudertinus, Valentinus Amiterninus, Fortunatus Fulgenatus, Grisogonus Albanensis, Euticius Tranensis, Amandus Poturanus, Laurentius Bobianensis, Clorensis Calestinensis, Eusebius Fanestis, Romanus Numentanus, Propinquus Trebiatis, Asterius Equinatis, Sylvanus Voliterninus, Epafroditus Cameasenus, Cintus Gerohensis, Helias Benedicanus, Paulus Tripolitanus, Polycarpus Gabalensis, Patricius Crassensis Menecratis Carosensis, Florentius Sardonensis, Julianus Ipepotanus, Paulinus Perperentinus, Noenius Insenius, Petronius Martineus, Hesperos Epitanensis, Isaias Cleas, Olimpius Evacitonacius, Rufinus Brionolitanus, Philippus Neasletanus, Basilicus Peleasicanus, Didimus Lampidensis, [Col. 1025B] Justus Firmiensis, Areton Ostiensis, Augustus Liparitinus, Rusticus Bersentinus, Venantius Sinagoliensis, Victor Dunensis, Innocentius Tifernatius, Bonefacius Foroflammiensis, Sebastianus Siraninus, Asellus Populonitanus, Emplius Voliterninus, Projectus Forinovi, Venerius Pellensis, Colonius Foroclodiensis, Probus Carmamelensis, Vindemius Aventinus, Proculeianus Sepniatios, Fortunatus Abenignus, Vascasius Vulternensis, Martianus Ecamensis, Bassus Mutinensis, Pacatianus Coraliensis, Meras Corlonensis, Macedam Maidonensis, Marcellinus Illidonensis, Paulus Progloriensis, Diodorus Listiniensis, Necinus Musii, Theodorus Adria, Epiphanius Pergensis, Levansa Amphorensis, Alcimedeseides Contraconicensis, Dionysius Ananensis, Andreas Satalenus, [Col. 1025C] Amaxius Salconensis, Croton Parsidonensis, Philippus Barbarensis, Theodorus Antipolleus, Leontius Araxenus, Antipatros Canimenos, Gratinus Panormitanus, Andreas Tholantanus, Nichilo Sacrafuranus, Romanus Bobonensis, Oniforus Iconiensis, Neoptolensis Chronensis, Paulus Dernensis, Patharchos Listronensis, Eugenius Careufossides, Tyrannus Imadianensis, Ascolias Lalandenus, Steros Profiadensis, Predialis Gizonus, Quintinus Focensis, Irentinus Magnisias, Manias Amitii, Quiriacus Eleae, Valerianus Bossionensis, Fominus Zitrenus, Fericius Archodonensis, Didimus Lapitensis, Steros Prodofianensis, Fnodorus Ametimos, Epafroditus Camesenus, Olimpius Canensis, Didimus Lapicensis, Barachos Laxs, Efrontius Bui, Florentius Motilensis, [Col. 1025D] Joannes Rodensis, Genadius Mosonensis, Evandros Diupoleos, Joannes Trapotutanus, Philippus Ageresitanus, Thomas Tilensis, Genadius Amonensis, Caris Diapolitanus, Paulus Aristensis, Mathias Themessianensis, Eulalius Fibriensis, Amphilotius Fidecensis, Gaius Suetranensis, Eudoxius Eletensis, Martianus Corallensis, Eusebius Coctinensis, Obremus Coracesiensis, Romanus Mirrensis, Aristoditos Olimponensis, Eudoxius Cotuatensis, Palladius Capalenensis, Cirinus Patarensis, Stephanus Limirensis, Zenodotius Telmisu, Maximus Zetilonensis, Musenius Lunensis, Florentinus Adrianopolitanus, Bassones Neaspilitanius, Mesalimus Laudicensis, Fotianus Salagessunensis, Olimpius Sozopolites [Col. 1026A] Alexander Seleucensis, Valerianus Aphrus, Epafrodius Camesensis, Barrachos Nazensis, Charis Dionysiopolitanus, Eusebius Clazomenus, et Baventia Mipolitanus, Thomas Arliocomenus, Eliodorus Ametimos, Pergamius Atticenus, Eutropius Adadomensis, Paulus Philodemensis, Longinus Apapermenus, Theocustus Tyreu, Forticius Metropolitanus, Ciros Simondensis, Libanus Palatonensis, Dolestos Sebastensis, Danielus Cadolensis, Municheus Lardicias, Trunitanus . . . . . . , Strategius Pilobatensis, Aquila Antodenus, Basilius Nacoriensis, Eustochius Docunius, Quiriacus Eucarpensis, Abircitius Hieropolitanus, Epiphanius Mardagensis, Philippus Liciados, Mocinius Ephesinus, Mauros Baladensis, Eusebius Dorileu, Martianus Sinalidensis, Calandion Alacarnensis, [Col. 1026B] Joannes Enidensis, Theodoretus Alabaudensis, Tigamus Appollonensis, Joannes Amizonensis, Empitius Staconensis, Menandros Eracleos, Dinisius Latomenus, Panias Eristodensis, Placalus Lassu, Joannes Alinsdonensis, Dioffisius Antiochenus, Cretomanus Afrondisius, Etherius Sinirnensis, Stephanus Ephesinus, Patricius Aidonopolites, Daniel Lampsacenus, Firmas Abidensis, Theusebius Hui, Stephanus Pinameni, Pionius Trodensis, Eulalius Pianensis, David Ardimensis, Thalasius Panus, Petrus Dardanensis, Diogenis Geticonos, Olimpius Prudisiadensis, Theophilusadeo Adriopolites, Apramonus Titanos, Theodorus Eradensis, Caligonus Cladipotus, Theodorus Serunensis, Polichonus Dipodinensis, Renos Juliolpoltus, Etherius Papiu, Petrus [Col. 1026C] Gagrotanus, Antiochus Sinoponus, Atticus Lanensis, Uranius Iborensis Paralius Adriponensis, Lucadius Minzitanius, Eustasius Galatinensis, Ministerus Amorrui, Aquilas Eudoxiados, Quiriacus Troanodensis, Pios Prothenissensis.
Explicit quinta synodus Romana sub Symmacho papa, indictione nona.
Cum in unum apud beatum Petrum apostolum sancta sexta synodus canonice a beato Symmacho Romae congregata resedisset, Symmachus praedictus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae eidem synodo praesidens dixit. Quoniam religiosus sancto [Col. 1026D] Spiritu congregante conventus hortatur, ut quaecunque pro disciplina ecclesiastica necessaria sunt cura diligentiore tractemus? Nos enim et apostolicae sedis moderamine compellimur, et ecclesiasticarum dispositione constringimur, sic canonum paternorum decreta liberare et retro praesulum antecessorumque nostrorum decreta metiri, ut quae praesentium necessitas temporum restauranda sunt Ecclesiae relaxanda exposcit, adhibita diligenti consideratione quantum fieri potest auxiliante Domino temperemus, quia nos qui potissimi sacerdotis administramus officia transgressionum culpa respiciet, si in causis Dei desides fuerimus inventi, quia meminimus quod timere debemus et qualiter comminetur Dominus [Col. 1027A] negligentiae sacerdotum. Sane reatu majore delinquit qui potiore honore perfruitur et graviora facit vitia peccaminum sublimitas dignitatum. Ideo tacere non debemus sed ea quae necessaria fore agnoverimus, viriliter corrigere et emendare satagamus, et ea quae nociva sunt exstirpare, prout Dominus dederit, non negligamus. Ab universis episcopis et presbyteris acclamatum est: Exaudi, Christe, Symmacho papae vita; dictum est septies. Haec, confirmamus, et haec docemus; dictum est octies. Doctrinae vestrae gratias agimus ingentes; dictum est decies. Ista teneantur et ista observentur rogamus; dictum est duodecies. Dignus papa, dignus doctor. Et facto silentio, Symmachus episcopus dixit: Communis dolor et generalis est gemitus, [Col. 1027B] quod intra Ecclesiam nostris et retroactis temporibus de invasione rerum ecclesiasticarum et vexatione sacerdotum cognovimus, quae res non nos solos, sed omnes Domini tangit sacerdotes. Et, licet haec a praedecessoribus nostris jam prohibita sunt, et tales praesumptores damnati, et a sanctis canonibus anathematizati, ne tamen denuo praesumantur, est etiam super his promenda sententia, ut qui eorum casum non timent, timeant saltem eorum perpetuam damnationem, et quod saepe praesumitur, saepius ut inhibeatur necesse est. Sancta synodus dixit: Haec ne fiant denuo synodali conventu provida beatudini vestrae sententia enervari convenit, et ne in exemplum remaneat praesumendi funditus exstirpari. Symmachus episcopus dixit: Modo quia Deus praesentiam [Col. 1027C] vestram votivam mihi concessit, necesse est rem fieri firmam, quam credo ecclesiasticis facultatibus convenire, ut agnoscant omnes quos vanus furor et avaritia excitavit, talia absque ultione non posse praesumi. Sancta synodus dixit: Scimus provisionem vestram necessariis studere. Et ideo in vestra est potestate sequenda disponere. Symmachus episcopus catholicae Ecclesiae urbis Romae dixit: Magna quidem venerando et sacerdotali debetur cultura proposito cum imminet de studio quae recta sunt non de necessitate disponere. Sed quoniam in aliquibus aliena postulantibus, vitiorum mater avaritia, repudiatis honestatis repagulis, totum putat expedire quodlibet; et ita dum praedae inhiat, patientia supernae civitatis abutitur exspectantibus [Col. 1027D] correctionem coelo moderante judiciis se existimant non teneri, cum clarum sit quod apud certos in occasione rapiendi procedat divinae mora sententiae. Sed nobis quos pastoralis cura et ecclesiastica astringit, pro dispensatione certa ratio reddenda substantiae opus est, ut sollicitudinem nostram non solum ad praesentia, sed etiam ad futura saecula porrigamus, ne ad animae nostrae detrimenta contingat, si hi qui possunt statutis debere innocentiam praesumentes de libertate deliquerunt, cum religiosa possunt et nostra successores nostri potestate fulciri, legibus ecclesiasticis servientes. Sancta synodus dixit: Scimus spiritum Dei cor vestrum esse succensum, et instinctu Dei vos ita loqui. Quapropter [Col. 1028A] omnibus summopere convenit observare ut oblationes fidelium a nemine praesumantur, et absque consensu et voluntate episcopi in cujus dignoscuntur esse parochia et potestate possidere vel dominari tententur; quoniam nonnulli memores sui pro remissione peccaminum suorum et paternae, vitae in creatione de facultatibus suis tam rerum immobilium quaedam vero per scripturas Ecclesiis tradiderunt et Deo creatori suo perpetualiter habenda dederunt; quo contra adversis Deum minus timentibus, eatenus mortifera calliditate tenentur, ut aliorum oblatio illis pertineat ad ruinam. Nec intueri corde possunt diem judicii, dum nimiae cupiditatis delectantur ardore. Unde precamur ut antiquorum Patrum regulas quae modo propter injuriam quorumdam [Col. 1028B] quasi oblitae habentur, renovetis, ut tale judicium super eis fiat, ut 256 aut manifeste haeretici qui Ecclesiam Dei scindunt, et anathematizati atque ab Ecclesia Dei extorres habeantur, aut per satisfactionem Ecclesiae ad poenitentiam, et demum juxta regulas ecclesiasticas ad reconciliationem recipiantur.
Symmachus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae dixit: His ergo rite perpensis, ne illi in ruinam incidant et perpetuo damnentur exitio, et sancta Ecclesia pretioso Christi sanguine redempta restauretur, eique pie famulantes non opprimantur. Sed releventur mensura cum Dei nostri consideratione una cum nostro judicio sancimus, ut quicunque immemor aut memor interitus sui res ecclesiae [Col. 1028C] delegatas et Domino oblatas, absque proprii episcopi jussu possidens praesumpserit deinceps tenere, quocunque in loco et veritate comperta res Dei servis suis dissimulaverit, aut renuerit reformare, liminibus ecclesiae ab episcopo ejusdem loci prius arceatur; indigne enim ad altare Dei properare permittitur qui res ecclesiasticas audet invadere, aut injuste, id est, sine licentia episcopi possidere, aut iniqua vel injusta defensione in eis perduret. Necatores enim pauperum judicandi sunt praefixo tenore, et si non emendaverint vitium exstirpandi. Debet tamen esse provisio ut vindictam admonitio manifeste praecedat et res usurpatas injuste qui abstulit aut injuste ablatas retinet, aequitate patrocinante legibus restituat. Quod si neglexerit, et necessitas compulerit demum [Col. 1028D] praedonem sacerdotalis districtio maturata percellat, neque quisquam per internas res Deum defensare nitatur, quia Dei potentia cunctorum regnorum terminos singulari dominatione concludit. Quod si praesumperit et ipsius offensam et praedictae damnationis periculum sustinebit. Competitoribus etiam hujuscemodi frena districtionis imponimus qui facultates ecclesiae sub specie largitatis regiae vel cujuscunque potestatis improba subreptione pervaserint. Sera namque de his rebus poenitudine commovemur, cum jam transactis temporibus contra hujusmodi personas canonum suffulti praesidio se sacerdotes Domini erigere debuissent, ut non mansuetudo indulgentiae ad similia perpetranda improborum audacia adhuc [Col. 1029A] quotidie provocaret. Nunc corde injuriarum mole depressi damnis quoque compellentibus excitamur. Quod si is qui res Domini competit in aliis quam nisi res agitur maxime solet territoriis commorari sacerdotem loci ipsius ubi habebat episcopus hujusmodi pravitate contentus, neglectu personae litteris instructum reddat. Tunc antistes; ipsius fratris anxietate comperta, aut pervasorem rerum Dominicarum admonitione corrigat, aut praetaxata canonica districtione condemnetur. Unde et in canonibus in Gangrensi Ecclesia apostolica auctoritate conditis, de fructuum oblationibus quae ministris ecclesiae debentur, et de his quae in usus pauperum conferuntur, scriptum habetur.
Si quis oblationes ecclesiae accipere vel dare voluerit [Col. 1029B] praeter episcopi conscientiam vel ejus cui hujusmodi sunt officia commissa, nec cum ejus voluerit agere consilio, anathema sit. Et iterum in eodem consilio: Si quis oblata Deo dederit vel acceperit praeter episcopum, vel eum qui constitutus est ab eo dispensandam misericordiam pauperibus, et qui dat et qui accipit, anathema sit. Valde iniquum ergo et ingens sacrilegium ut quicunque vel pro remedio peccatorum, vel salute, vel requie animarum suarum unusquisque venerabili ecclesiae contulerit, aut certe reliquerit ab his quibus haec maxime servari convenit, id est, Christianis et Deum timentibus hominibus, et super omnia a principibu est primis regionum in aliud transferri vel converti. Propterea qui haec non praeviderit et aliter quam scriptum est praedia [Col. 1029C] ecclesiis tradita petierit, vel acceperit aut possederit, vel injuste defenderit aut retinuerit, nisi cito se correxerit, quo iratus Deus animas percutit, anathemate feriatur, sitque accipienti et danti et possidenti anathema, et institutae poenae contubernium assiduum. Nec aliquo se ante tribunal Christi obstaculo muniat, qui a religiosis animabus ad substantiam pauperum derelicta contra fas sine aliqua pietatis consideratione dispergit. Ab universis episcopis et presbyteris acclamatum est: Ut haec penitus abscindantur, rogamus. Dictum est quinquies: Ut haec amputentur precamur. Dictum est septies: Ut res ecclesiae quibus traditae sunt, intemerato jure serventur, rogamus. Dictum est septies: Ut se dum hoc quod persecutus est synodali conventu per omnia [Col. 1029D] fiant unanimiter deprecantes rogamus. Dictum est octies: Ut in praesumptoribus vindicetur rogamus. Dictum est decies: Ut disciplina servetur rogamus. Dictum est undecies: Quae male admissa sunt, per vos corrigantur. Dictum est duodecies: Ut illicita facta amputentur, ita ut deinceps non fiant rogamus. Dictum est tredecies: Ut apostolica ordinatio illibata servetur. Dictum est quatuordecies: Dignus papa quod non licet non fiat. Dictum est quindecies: Exaudi, Christe, Symmacho vita. Dictum est sexdecies: Ut canones custodiantur rogamus. Dictum quindecies: Ut ordinatio apostolica servetur. Dignus papa, dignus doctor, dictum est novemdecies. Haec omnes unanimiter confirmamus, et ut unanimiter [Col. 1030A] serventur rogamus, dictum vigesies. Per dominum Petrum ut perpetuo serventur rogamus, dictum vigesies. Qui haec violarit, in se juxta in praetaxatum modum inveniat, dictum est vigesies.
Et facto silentio, Symmachus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae dixit: Praesentis diffinitionis formam quae juxta sanctorum Patrum est statuta sententias in omnium Ecclesiarum notitiam pervenire decernimus, ne cuiquam possit pro sua ignoratione licere quod non licet, et qui talia praesumpserint, sciant se praetaxato condemnatos esse modo. Similiter et hoc ad Ecclesiarum notitiam vestra cunctorum exhortatione et judicio censemus pervenire, et ab omnibus firmiter teneri, quia episcoporum res ecclesiae non dubitantur esse, si in eorum facultatibus [Col. 1030B] simili fuerit crudelitate pervasores rerum memoratarum praedictae canonum districtionis feriantur vindicta, ut qui majoribus propriis ac nulla conscientiae castigatione corriguntur, saltem ecclesiasticae et canonicae vindictae perfodiantur aculeis; generaliter vero quicunque res ecclesiae confiscare aut impetere, aut pervadere periculosa aut sua infestatione praesumpserit, nisi se citissime per ecclesiae, de qua agitur, satisfactionem correxerit, perpetuo anathemate feriatur. Similiter et hi qui res ecclesiae jussu vel largitione principum, vel quorumdam potentum, aut quadam invasione aut tyrannica potestate retinuerint, et filiis vel haeredibus suis, ut a quibusdam jam factum audivimus, quasi haereditarias reliquerint, nisi cito res Dei admoniti a pontifice, [Col. 1030C] agnita veritate reddiderint, perpetuo anathemate feriantur. Iniquum enim esse censemus, ut potius custodes chartarum quam defensores rerum creditarum, ut praeceptum est, judicemur. Sanandum est ergo celerius, ne longius exsecrandus animi morbus inserpat, ut si medicus, cum viderit hujus terreni corporis aliquem esse languorem, magnum suae artis aestimat documentum, si cito quis illius interventu desperatus evadat, vel cum posse vulnus aspexeris adhibet fomenta, vel caetera quibus illud posset quod natum fuerat vulnus obduci, ac si id manens sanari non poterit ne corpus reliquum sua tabe corrumpat, ferro amputet quod nocebat, quo reliquum integrum et servet intactum. Praecidendum id ergo est quod velut puro sanoque nimium corporis vulnus obrepsit: [Col. 1030D] ne cum tardius abstergitur, in ipsis poenae visceribus hujus mali non haurienda sentina confidat. Ferro enim abscidenda sunt vulnera quae fomenta non sentiunt. Similiter et illi extorres debent fieri ab Ecclesia qui sacerdotali admonitione non corriguntur, dicente Domino: «Auferte malum a vobis (Deut. XIX, 19) .» Universa synodus acclamavit: Ut ista fiant rogamus; dictum est octies. Ista serventur precamur, dictum est decies. Ut in perpetuum maneant et vestra auctoritate firmentur, dictum est duodecies. Exaudi, Christe, Symmacho papae vita, dictum est duodecies. Et facto silentio, Symmachus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae, synodo praesidens dixit: In hoc cognoscimus omnes quia Deum diligamandata [Col. 1031A] ejus faciamus minus. Haec enim charitas Dei, ut mandata ejus custodiamus, et mandata ejus gravia non sunt. Justus est enim Dominus, et omnia judicia ejus justa sunt, atque omnes viae ejus misericordia et veritas et judicium, in manu Dei potestas terrae, cui exsecrabilis est omnis iniquitas, in manu Dei potestas hominis, et super faciem scribae imponet honorem suum. Perdit Deus memoriam superborum et iniqua gerentium, et relinquit memoriam humilium et bonorum hominum; hoc autem pro certo habet omnis qui recte colit Deum, quia vita ejus si in probatione fuerit, coronabitur, et si in tribulatione, liberabitur. Si vero in correctione fuerit, ad misericordiam perveniet. Omne quod irreprehensibile est catholica defendit Ecclesia. Non licet ergo [Col. 1031B] imperatori vel cuiquam pietatem custodienti aliquid contra mandata divina praesumere, nec quidquam quod evangelicis propheticisque et apostolicis regulis obviat agere, injustum enim judicium et definitio injusta regio metu vel jussu a judicibus ordinata non valeat, nec quidquam quod contra evangelicae vel propheticae aut apostolicae doctrinae constitutionem eorum, sive sanctorum Patrum actum fuerit, stabit, et quod ab infidelibus aut haereticis factum fuerit omnino cassabitur.
Nociva ergo sancti praedecessores mei damnare confidenter studuerunt, quorum et pusillitas mea, licet impar et minima, pro suscepto tamen divina dignatione ministerio pedissequi cupit existere; vae enim erit nobis qui hujus ministerii onus susceptum [Col. 1031C] habemus veritatem Salvatoris nostri Jesu Christi quam apostoli praedicaverunt, praedicare neglexerimus; vae enim erit nobis si silentio veritatem oppresserimus qui erogare nummulariis jubemur, id est, Christianos populos imbuere et docere. Quid in ipsius Christi futuro dicturi sumus examine, si sermonum ejus veritatem confundimur, praedicare? Quid erit de nobis cum commissis nobis animabus et de officio suscepto rationem justus judex Deus noster districtim exegerit? Ideo nos oportet semper nociva resecare, et, auxiliante Domino, profutura erigere. Unde objurgando, hortando, suadendo, blandiendo, consulendo, prodesse quibus possumus festinemus; lingua nostra bonis fomentum sit, pravis aculeus, timidos retundat, iratos mitiget, pigros [Col. 1031D] exacuat, desides hortando succendat, refugientibus suadeat; asperis blandiatur, desperatos consoletur, ut quia doctores dicimur viam salutis gradientibus ostendamus. Simus in custodia vigilantes, aditus contra hostis insidias solliciti muniamus, et si quando ovem perditam de commissis gregibus error abduxerit, toto illam adnisu ad caulas revocare Dominicas contendamus, ut de pastoris nomine, quod habemus, non supplicium, sed praemium consequamur. Quia ergo in his omnibus divinae gratiae adjutorio opus est omnipotentis Dei assiduis precibus clementiam exoremus, quatenus ad haec nobis operanda, et velle tribuat, et posse concedat, atque in ea nos via cum fructu boni operis, quam se pastor pastorum [Col. 1032A] esse testatus est dirigat, ut sine quo nihil possumus per ipsum omnia implere valcamus. Universa synodus surgens acclamavit Placent omnia; ut perpetua stabilitate firmentur rogamus; dictum est octies. Et adjecit: Exaudi, Christe, Symmacho vita, dictum est octies. Ut haec intemerata serventur, dictum est decies. Ut ista intemerato jure custodiantur precamur, dictum est duodecies. Qui haec sponte violaverit, perpetuo anathemate feriatur rogamus, dictum est quindecies. Ut decreta nostra confirmes precamur, dictum est decies et octies. Et facto silentio, Symmachus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae dixit: Acclamationes vestras synodique judicium praesentia gesta suscipiunt. Et adjecit: Ea quae ad sopiendos 257 veternosae praesumptionis errores vel infensae [Col. 1032B] rebus ecclesiasticis aegritudinis morbos, quibus universalis afficiebatur Ecclesia deliberatio religioni congrua pacique constituit firmitate perpete socientur, ut praestante Deo quem custodem rerum constat esse bonarum synodalis ordinatio vigeat, atque omnis qui sine personae alicujus districtione venire praesumpserit, indita superius districtione plectatur. Et subscripserunt: Celius Symmachus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae his constitutis synodalibus a me probatis atque firmatis annuens sub.; Petrus episcopus Ravennatis Ecclesiae his constitutis synodalibus a nobis probatis atque firmatis annuens sub.; Innocentius Direntium Tiberinorum, Felix Trarvensis, Severinus Tundaritanus, Bonefacius Aquileianensis; Silianus Veliternius, Maximus [Col. 1032C] Bleranus, Sebastianus Furanus, Emilianus Furanus, Mercurius Ganinati, Maximus Ticinensis, Felix Atellanus, Cassianus Mutinensis, Rusticus Fuxentinus, Cerentius Siculensis, Propinquus Tabensis, Stephanus Venusinus, Adeodatus Formianus, Laurentius Benensis, Bonifacius Cameritanus, Fortunatus Fulginensis, Justus Signatinus, Mercurius Siviternus, Vindemius Anteatinus, Stephanus Neapolitanus, Augustus Liparitanus, Hilarius Teusanus, Valentinus Amiternus, Maximilianus Perusinus, Fortunatus Suestanus, Innocentius Ferentinatis, Jocundus Augustanus, Concordius Mesitanus, Trigidius Taurigaganus, Vitalis Fundanus, Viticanus Celemensis, Castus Portuensis, Joannes Ariminensis, Aristus Ostiensis, Proculeianus Sepinatis, Martirius Traconensis, [Col. 1032D] Candidus Tiburtinus, Victor Lunensis, Aprilis Laterianensis, Asterius Aquinatis, Asellus Populoniensis, Grisogonus Albanensis, Memor Cassinuus, Amadus Potentinus, Colonius Foroclodiensis, Romanus Numentanus, Helpidius Voliternus, Ursus Reatinus, Joannes Turritanus, Cresconius Tudertinus, Adeo datus Silvae candidae, Innocentius Navenatis, Vene rius Pallensis, Joannes Spolitanus, Rogatus Tauromenitanus, Eustasius Cremonensis, Servusdei Forevensis, Laurus Vergomatis, Probus Carcimeianensis, Euscarpius Meresarpae, Dulcius sancti Autimi, Rufertius Agnatinus, Leucadius Injuricanus, Serenus Nolanus, Eufradius Galatinensis, Martianus Acanus, Theotistos Pessimitos, Euticius Tranensis, Helpidius [Col. 1033A] Mencenenterius, Fortunatus Anagninus; Misterius Amorrius, Paschasius Vulternensis, Aquilas Eudoxiados, Innocentius Forosimproniensis, Quiriacus Troodanensis, Felix Nepesinus, Pios Petenissensis, Hilarius Tempranensis, Longinus Ortissu, Joannes Neapolitanus, Talasius Caesariensis, Constantinus Militinensis, Musonius Hissenus, Acasius Arimatheus, Firminus Termus, Adonius Gravissu, Patricius Tianensis, Joannes Artis, Theodotius Naciazensis, Dorocheus Neocesariensis, Aristomachus Colenensis, Ciros Cibistrinensis, Joannes Sebastensis, Ceccupius Sebastranopolis, Joannes Polemnacus, Grandus Cerassitenus, Atarbius Talebuntis, Seleuco Amassenus, Anthonius Amissenus.
Explicit sexta synodus Romana sub Symmacho papa.
Dilectissimo atque charissimo fratri Laurentio Mediolanensis Ecclesiae archiepiscopo Symmachus episcopus in Domino salutem. Prodit religiosae votum conscientiae mens laudibus devota pontificum assertio ingenii est Deo obsequentibus mancipare quod loquimur, in quorum praeconiis forte angustus sermo praefulget imperitiam manifestat, tamen si abstineatur infantia quis mendicam narrationem aestimet quam vota locupletant? Saepe in facundiae dotibus pauper invenitur vena praedicantis, et e diverso thesaurus cordis irradiat in egestate verborum. Qui vice Dei judicat non desiderat picta alloquia, sed quae infucatus commendat nitor ingenii, quia in his [Col. 1033C] etiam sine amore blanditur eloquentia in illis splendorem suum veritas nuda commendat. Sive falleris, est omne quod dictat affectio ad unguem fabricatur illa quae volumus non tam speciem recti habere quam similitudinem. Ad te, venerabilis mihi antistes, maxime sermo est cui immeritorum testimonio virtus cepit vocabulo in quo actus eloquitur vel quod qui nomen appellat. Provida parentum diligentia tuorum, prius te eligi voluit quam probari. Te olim saecularibus inhaerentem titulis castrensis sudor excoluit. Et ad Ecclesiae gubernacula pars adversa solidavit, sicut Dominus loquitur per prophetam: «Qui in minimo fidelis, et in magno fidelis est (Luc. XVI, 10) .» Te sacrum judex et consilii comitem meruit et laboris. Bene initiandus altaribus et in laica [Col. 1033D] conversatione quod sacrum esset elegisti. Tu pudicitiae in illa aetate custos inventus es. In qua et lex obsequitur desideriis. Satis est enim pueritiae ambitum, quam licentia fulcit horreri, Christus milites suos quos in personam dulcis attollat inter acies, quaerit hostiles. Ascitus Ecclesiae pontificem actibus implesti ante tempora dignitatis. Non advena benignitas fuit quae naturae innixa radicibus de cano flore germen ostendit. Temporale enim est omne quod fingitur, perpetuum quod cum aetate maturescit. Non tibi sacerdotium rem doni credimus evenisse sed praemii. Alii vulgari gratia lenocinante commendantur, tibi rigida circa culpabiles districtio dedit affectum. Manet te singularis sapientia, quae licet [Col. 1034A] generaliter optanda est, tamen existit in magistro necessari frustra monitoris personam suscipit, qui impacti non praevalet aestimare pondus officii vilissimus comparandus est, nisi praecellat scientia, qui est honore praestantior. Dedit tibi apicem res judicii non favoris dignus pontifice est amor, quem censura conciliat. Devenustat institutoris genium, qui per solam gratiam vult placere. Tu his eruditus et formatus coeli beneficiis plus agendo populum instituis quam docendo. Illa monita discipulorum conscientiam erudiunt quae probantur exemplo. Sine pudore invitat ad innocentiam, qui illam fuerit ipse sectatus. Te inter secreta penetralium quo si testem metuunt qui peccare disponunt. Nascentibus culpis metus, et reverentia tua negat effectum. Qui inter exordia occurrit [Col. 1034B] vitiis, et occasionem lapsuum adimit, et concupiscentiae purgat auctorem, haec beatitudini tuae quasi strictim pro linguae meae commendatione dedicavi, si precibus vitae successus arriserit gestorum tuorum plena me relatione consecrabo, ut quae universis nota sunt mansuris in posterum litteris quatenus gaudeat acta secutura serventur.
Symmachus episcopus Ecclesiae catholicae urbis Romae Liberio patricio salutem. Cum pro veneranda religione conscientiae verba dirigitis in Aquileiensis electione pontificis et divinis initiata lingua cultibus militat consecrando in ignoti nos diligentia sermonum vincula tenuerunt, quia nihil superat divitiis, quoties aliquid probatus extulerit. Quid enim sententiae [Col. 1034C] sequacium derelinquat quando justitiae obsequitur, cujus in examen definitio non vocatur. Agitis bono conscientiae quod vestro vix negatur imperio. Exivit inter arbitros Marcellini venerabilis collega, maximus hominum humilitate sublimior, et ne potestati favor pro aliquos ascriberetur interpretes, quod de proprio decerpsit ingenio, laudati junxit ad pretium. Egistis mediocrem, ne praecelsi esset suscepta praedicatio, clarissimorum testimonia ut vires accipiant culmina castigantur, felix sacerdotium cui faciem praetulit plena mens luminis. Beata conversatio, quae idcirco in discussionem deducta est, ut tanto viro affabulante superaret. Quae non didicisset saporem victoriae, nisi subjacuisset incertis. Semper innocentibus gloriam adversa pepererunt, providet [Col. 1034D] defensores fortissimos mediocris impugnatio. Sed quid epistolae terminos loquacitate produxi, coactas lege paginas in humana concinnatione transgressus. Jungo et ego amplissimis partibus pro modulo exiguitatis proprie vobis coelo obsequente consensum, et quod mirabile inter homines habetur consideratione vestri attrahor ad amorem, inspirata mihi per alterum placere affectio, dum manet charitas imis inserta visceribus, peregrinante persona comitem se tamen coelestis gratia desideriis jungat, et dum cupitis datur affectus, aut veniat bonum pontificatus aut faciat. Data XVIII Kalend. die, indictione VIII.
- [Col. 1035A] 1. Adversus Nestorii et Eutichetis blasphemias.
- 2. De mysterio Trinitatis, quid personae, quid designent substantiae.
- 3. De divinitate et humanitate Domini Jesu Christi.
Gloriosissimo atque clementissimo filio JUSTINO, AUGUSTO, HORMISDA episcopus.
Inter ea quae ad unitatem Ecclesiae pertinent, propter quam Deus clementiae vestrae elegit imperium, in litteris contulistis, hoc quoque venerabilis imperator cura fidei cui multipliciter vos studere declarastis, adjecit, ut aliquorum preces perferendae ad humilitatis meae notitiam jungerentur; quibus vel quid quaestionis oriretur agnoscerem, vel ad submovendum propositae consultationis ambiguum responsum a me religiosae [Col. 1035B] sententiae conveniens redderetur, legi omnia sollicitudine quam decebat; et licet ad responsi plenitudinem sufficere potuisset, si illa tantum quae ab auctoribus sunt definita subscriberem, tamen, ut religiosi propositi vestri remunerarem affectum, non subtrahendum credidi mihi quoque sermonis obsequium.
CAP. I. Quid enim est quod emergentibus Nestorii et Eutichetis venenis paterna omisit instructio? Pene omnes impietates cum inventoribus tam nefandorum dogmatum convenientia in unum synodica decreta presserunt, nec ulterius remansit locus ullus tam diris perfidiae seminibus amputatis, aut Christum Dominum credere sine carnis fuisse veritate, aut [Col. 1035C] eumdem non et Deum et hominem de materni uteri intemerata fecunditate prodiisse, cum alter eorum dispensationem, qua salvati sumus negando quantum in ipso est irritam faceret, alter opinione contraria sed impietate consimili in eodem Domino nostro Jesu Christo potestatem divinam a vera humanitate secluderet; neque ille recordatus, quia palpandam carnem suam Christus ostenderit, neque ille Evangelii memor verbum carnem factum esse dicentis, cui vox Domini indeficienter insonare debuerat, quia dixit et docuit: «Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, filius hominis qui est in coelo (Joan. III, 13) .» Saepe haec et multis precedentium sunt comprehensa sententiis. Sed nec clementia vestra, licet jam dicta sint, fastidiose poterit repetita [Col. 1035D] cognoscere, nec nobis pudor ea quae sunt a praedecessoribus nostris praedicata revolvere. Neque enim possibile est, ut sit diversitas praedicationis ubi est una forma veritatis; nec ab re judicabitur alienum, si cum his cum quibus convenimus fide congruamus et dogmate. Revolvantur piis mansuetudinis vestrae auribus decreta synodica. Et beatae papae Leonis convenientia sacrae fidei constituta. Eadem invenietis in illis quae recensueritis in nostris. Quid ergo est post illum fontem fidelium statuendum? Quid amplius si [Col. 1036A] tamen fidei terminos servat, quilibet curiosus scrutator inquirat. 258 Non opus adjectione plebis, aut instructione perfectis, nisi forte mavult quisquam dubitare quam credere, certare quam nosse, sequi dubia quam servare decreta.
II. Nam si Trinitas Deus, hoc est, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Deus autem unus specialiter legislatore dicente: «Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus est (Deut. VI, 3) ,» qui aliter habet, necesse est, aut divinitatem in multa dividat, aut specialiter passionem ipsi essentiae Trinitatis impingat, et quod absit a fidelium mentibus, hoc est, aut plures deos more profanae gentilitatis inducere, aut sensibilem poenam ad eam naturam quae aliena est ab omni passione transferre. Unum est sancta Trinitas, non [Col. 1036B] multiplicatur numero, nec crescit augmento, nec potest aut intelligentia comprehendi, aut hoc quod Deus est discretione sejungi. Quis ergo illi secreto aeternae impenetrabilisque substantiae, quod neque ulla visibilium vel invisibilium creaturarum potuit investigare natura profanam divisionem tentet ingerere, et divini arcani mysterium revocare ad calculum moris humani? Adoremus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, indistinctam distincte, incomprehensibilem et inenarrabilem substantiam Trinitatis, ubi et si admittit numerum ratio personarum, unitas tamen non admittit essentiae separationem. Ita tamen ut servemus divinae propria naturae, servemus propria unicuique personae: ut nec personis divinitatis singularitas denegetur, nec ad essentiam [Col. 1036C] hoc quod est proprium nominum transferatur. Magnum est sanctae et incomprehensibile mysterium Trinitatis. Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus, Trinitas indivisa. Et tamen notum est, quia proprium est Patris ut generaret Filium, proprium Filii Dei, ut ex Patre Patri nasceretur aequalis proprium Spiritus sancti, ut de Patre et Filio procederet sub una substantia deitatis.
III. Proprium quoque Filii Dei, ut juxta id quod scriptum est, in novissimis temporibus Verbum caro fieret, et habitaret in nobis, ita intra viscera sanctae Mariae virginis genitricis Dei unitis utrisque sine aliqua confusione naturis, ut qui ante tempora erat Filius Dei, fieret filius hominis, et nasceretur in tempore, hominis matris vulvam non aperiens, et virginitatem [Col. 1036D] matris deitatis virtute non solvens. Dignum plane Deo nascente mysterium, ut servaret partum sine corruptione, qui conceptum fecit esse sine semine servans quod ex Patre erat et repraesentans quod ex matre suscepit. Nam jacens in praesepio videbatur in coelo; involutis pannis adoratur a magis, inter animalia editus ab angelis nuntiatur, vix ingressus infantiam annuntians mysticam sine instituente doctrinam; inter rudimenta annorum puerilium edens coelestium signa virtutum. Idem enim [Col. 1037A] Deus et homo non ut ab infidelibus dicitur sub quarta introductione personae, sed ipse Dei Filius Deus et homo idem virtus et infirmitas, humilitas, et majestas, redimens, et venditus, in cruce positus, et coeli regna largitus. Ita nostrae infirmitatis particeps ut possit interimi, ita ingenitae potentiae Dominus ne possit morte consumi. Sepultus est juxta id quod homo voluit nasci; et juxta id quod Patri erat similis, resurrexit, patiens vulnerum et Salvator aegrorum unus defunctorum, et vivificator obeuntium, ad inferna descendens, et a Patris gremio non recedens. Unde et animam quam pro communi conditione posuit, pro singulari virtute et admirabili potentia mox resumpsit. Haec ita esse, nec ullam dubitationem oportere recipere, id est, ne Dominus [Col. 1037B] noster Jesus Christus aut inter corporis passiones Deus non esse crederetur, aut ne Deus tantum non etiam homo inter opera mirabilium stupenda virtutum proposito nos duorum apostolorum informavit exemplo Deum esse se Christum Dominum nostrum Petri fide, hominem Thomae dubitatione declarans. Quid intererat, ut quem se homines dicerent discipulos vellet inquaerere, nisi ut respondente Petro: «Tu es Christus Filius Dei vivi (Joan. XI, 27) ,» fateretur non hoc de carne et sanguine proditum, sed Patre Deo inspirante revelatum, ut per testimonium laudare responsionis fides patefieret veritatis? Quid etiam intererat, ut apparente post resurrectionem Domino, Thomas tantum abesset caeteris, ut solus ambigeret, ut dum unius manibus se [Col. 1037C] pateretur tangi, ab universitate fidelium quis esset, possit agnosci? Non ergo ad explorandum discipulum interposita est dubitatio sed quaesita prosperitatis instructio. An ne aliud exspectat quod se idem Dominus Cleophae cum alio discipulo, cum ad Emmaus tendentes de se loquerentur, inseruit. Et quanquam de resurrectione Domini per mulieres quae primae ad monumentum convenerant, agnovissent, tamen ut per eorum dubitationem daret futuris saeculis credendi firmitatem incipiens a Moyse et omnibus prophetis «oportuisse Christum pati, et ita intrare in gloriam suam (Luc. XXIV, 26) ,» interpretatur. Ostendit per passionem humanam naturam et divinam in eo esse per gloriam multiplicibus haec sanctarum Scripturarum insinuantur exemplis. Nec [Col. 1037D] apud religiosam conscientiam tuam, venerabilis imperator, tanquam ignota dicuntur, fides enim ipsa quam a te constanter asseritur tibi, reddit hoc muneris, ut sensibus tuis et affectum sui inferat, et scientiam per quam diligentius asseratur, infundat. Et tamen interest dispensationis mihi creditae, ut ego quoque vel apud scientes nota, non taceam, ut succedente sibi per vices temporum catholicorum praedicatione sensuum, quod indeficienter asseritur, sine fine credatur, latius haec quae ad deitatem humanitatemque Domini nostri Jesu Christi pertinent, et in eo unitas sine confusione naturas potui, secundum veterum definita disserere, si esset adversus eos qui his discutiunt disputandum. Sed cum in [Col. 1038A] manibus omnia sint, et synodica constituta, et beati papae Leonis dogmata, perstrinxisse, potius pauca quam evolvere credidi convenientius universa. Nunc vero agnoscere satis est et cavere, ita proprietate et essentiam cogitandam ut sciatur quod personae, quod nos oporteat deferre substantiae. Quae qui indecenter ignorant, aut callida impietate dissimulant, dum omittunt quod sit proprium Filii in Trinitate tendunt insidias unitati. Sed si quae praedicata sunt, validis teneantur fixa radicibus, nec a paterna traditione receditur, et constanter quaestionibus obviatur.
Sacratissimo ac beatissimo archiepiscopo almae urbis Romae et patriarchae HORMISDAE, JUSTINUS imperator.
[Col. 1038B] Scias nobis, Pater religiosissime, quod diu summis studiis quaerebatur patefactum, et antequam advenerint, qui a nobis destinati sunt, quod Joannes vir beatissimus antistes novae Romae noster, una cum clero vobis consentiunt, nullis variantes ambiguitatibus, nullis divisi discordiis. Scias libellum ab eo subscriptum quem offerendum indicaveras sanctissimorum Patrum concilio congruentem, quo omnes concurrunt alacri opere suscipienda vota, tam nostrae quam Constantinopolitanae sedis quos veritatis coruscus fulgor illuminat. Omnes accelerant libentissime quos oblectat via dilucida, ut sequantur scita Patrum sanctissimas leges probatissimasque, et consiliis quorumdam firmatis, qui rectum tenebant tramitem aliorum correctis qui vagabantur, [Col. 1038C] incerti in eos res colligitur, ut unitatem individuae Trinitatis ipsi quoque in unitate colant mentium, negatum est inter divina mysteria memoriam in posterum fieri libelli quem diximus Acacii praevaricatoris quondam regiae hujus urbis episcopi, necnon et aliorum sacerdotium qui vel primi contra constituta venerunt apostolica, vel successores erroris facti sunt, et nulla usque ad ultimum diem sunt poenitentia correcti. Et quoniam omnes nostrae religionis admonendi sunt, ut exemplum imitentur civitatis regiae, destinanda ubique principalia praecepta ediximus. Tanto flagramus religionis officio, tanto affectamus studio pacem catholicae fidei pro remenuranda celeriter pacem, nostrae reipublicae pro conciliando subjectis meis superno praesidio. [Col. 1038D] Quid enim gratius reperiri potest, quid justius, quid illustrius, quam quis idem regnum continet idemque fidei cultus irradiat, eos non diversa contendere, sed collectis in eisdem sensibus instituta venerari non humana mente illata, sed in divinae providentiae spiritum? Oret igitur vestrae religionis sanctitas, ut quod pervigili studio pro concordia Ecclesiarum catholicae fidei procuratur, divini muneris opitulatio jugi perpetuitate servari annuat. Data decimo Kalendas Maii, Constantinopoli.
Redditis mihi litteris vestrae sanctitatis in Christo, [Col. 1039A] frater charissime, per Gratum charissimum comitem, et nunc per Germanum et Joannem reverendissimos episcopos et Felicem et Dioscorum sanctissimos diaconos, et Blandum presbyterum laetatus sum de speciali charitatis vestrae sanctitate quod unitatem sanctissimarum Dei Ecclesiarum secundum veterum Patrum requiris traditionem, et dilaceratores rationabilis gregis Christi amore pulsare festinas. Certus igitur scito per omnia, sanctissime, quia secundum quod vobis scripsi tecum cum veritate sentiens omnes a te repudiatos haereticos renuo, et ego pacem diligens sanctissimas Dei Ecclesias, id est, superioris vestrae et novellae istius Romae unam esse accipio illam sedem apostoli Petri et istius augustae civitatis unam esse definio. Omnibus actis a sanctissimis [Col. 1039B] quatuor synodis, id est, Nicaena, Constantinopoli et Ephesi et Chalcedonae, de confirmatione fidei instituta esse Ecclesiae assentio, et nihil titubare de bene judicatis patior. Sed et conantes aut nisos usque ad unum apicem placitorum perturbare lapsos esse a sancta Dei generali et apostolica Ecclesia scio, et tuis verbis recte dictis evidenter utens per praesentia scripta haec dico, quia prima salus est recte fidei regulam custodire, et a Patrum traditione nullatenus deviare; quia non potest Domini nostri Jesu praetermitti sententia dicentis: «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ,» haec quae dicta sunt rerum probantur effectibus, quia in sede apostolica inviolabilis semper catholica custoditur religio: haec igitur [Col. 1039C] fides. Nec cadere cupientes, sed Patrum sequentes in omnibus constituta anathematizantes omnes haereses et praecipue Nestorium haereticum, qui quondam Constantinopolitanae urbis fuit episcopus, damnatum in concilio Ephesino a beato Coelestino papa urbis Romae, et a venerabili viro Cyrillo episcopo Alexandrinae civitatis et una cum illo anathematizamus, et Eutichem, et Dioscorum Alexandrinae civitatis episcopum, damnatum in sancta synodo Chalcedonensi quam venerantes sequimur et amplectimur. Quae sequens sanctam synodum Nicaenam apostolicam fidem praedicavit; his conjungentes Timotheum parricidam, Hellurum cognominatum, anathematizamus, et hujus discipulum et sequacem in omnibus Petrum Alexandrinum similiter condemnantes. Anathematizamus [Col. 1039D] similiter Acacium quondam Constantinopolitanae urbis episcopum, complicem eorum et sequacem factum, nec non et perseverantem eorum communioni et participationi. Quorum enim quis communionem amplectitur eorum similem adjudicationem in condemnatione consequitur. Simili modo et Petrum Antiochenum condemnantes anathematizamus cum sequacibus suis, et omnibus suprascriptis: unde probamus et amplectimur epistolas omnes beati Leonis papae urbis Romae quas conscripsit de recta fide. Quapropter, sicut praediximus sequentes in omnibus sedem apostolicam, et praedicamus omnia quae ab ipsa decreta sunt et propterea spero in una communicatione vobiscum quam apostolica [Col. 1040A] sedes praedicat me futurum, in qua est integra devotio Christianae religionis et perfecta soliditas, promittens in sequenti tempore sequestratos a communione Ecclesiae catholicae id est in omnibus non consentientes sedi apostolicae eorum nomen inter sacra non recitandum esse mysteria. Quod si in aliqua professione mea deviare tentavero, his quos condemuavi et per condemnationem propriam consortem 259 me esse profiteor. Huic vero professioni subscripsi manu mea et direxi per scripta tibi Hormisdae sancto et beatissimo fratri et papae magnae Romae per supradictos Germanum et Joannem venerabiles episcopos, Felicem et Dioscorum diaconos, et Blandum presbyterum. Et alia manu: Joannes, misericordia Dei episcopus Constantinopolitanae novellae [Col. 1040B] Romae huic me professioni consentiens omnibus supradictis subscripsi sanus in Domino. Ora pro nobis, sanctissime et beatissime frater. Data mense Martio, die XXVIII, indictione XI, consulibus Domino Justino imperatore Augusto et Heradio IV CC. aera DC.
Vota nostra charitatem tuam latere nolumus, ne qui particeps fuit sollicitudinis gaudiorum fructu reddatur extorris, et ideo Constantinopolitanam Ecclesiam ad communionem nostram rediisse Domino propitiante tradentibus significamus alloquiis, et mandatorum quae legatis nostris dedimus in omnibus [Col. 1040C] seriem fuisse completam, de qua parte, ut ad dilectionem tuam plenius perfectae gaudium perveniret, libelli Joannis fratris et consacerdotis nostri episcopi Constantinopolitani et Justini clementissimi principis Orientis sacrarum litterarum exemplaria pariter credidimus destinanda, judicantes nihilominus per Orientis partes plurimos episcopos sic fecisse. Superest ut a nobis competentibus precibus divinitas exorata concedat, quatenus de aliarum quoque Ecclesiarum redintegratione gratulemur. Ea vero quae significare curavimus, in eorum sacerdotum qui fraternitati tuae vicini sunt curabis perferre notitiam ut et ipsi de effectu tantae rei gratias nobiscum coelestis misericordiae beneficiis referre non cessent. Deus te incolumem custodiat, frater charissime.
Dilectissimo fratri JOANNI HORMISDA.
Fecit dilectio tua rem charitati et fidei congruentem ut adventum suum ad Italiam nobis directis litteris indicaret, et quae in te sit summa religiosae voluntatis ostenderet. Atque utinam ad plenioris affectus satietatem praesentiae tuae nobis gaudia contigissent, ut gratularemur nos et colloquio et poenitentia frui, quam sumus ante per scripta complexi, verumtamen probasti, dilectissime frater, quo Christianam fidem veneraris affectu. Dum ea quae ad regulas Patrum pertinent, et ad mandata catholica sine aliqua cupis transgressione servare sperans, ut prorogatis generalibus ad [Col. 1041A] Hispanienses Ecclesias constitutis super quae aut negligentius aut irreligiosus fiunt ecclesiasticis disciplinis congruentia sanciamus quod amplexi sumus. Quid enim aut nobis dulcius quam cum fidelibus loqui, aut Deo aptius quam deviantes ab errore revocare? Salutantes igitur charitatem qua jungimur per Cassianum diaconum tuum significamus nos direxisse generalia constituta, quibus vel ea quae juxta canones servari debeant competenter ediximus, vel circa eos qui ex clero Graecorum veniunt, quam habere oporteat cautionem, sufficienter instruximus. Sed causae ipsius ordinem instructionemque abunde decretis ecclesiasticis vos docebunt, ut agnoscentes et impiorum transgressionem et apostolicae sedis curam pro Patrum regulis excubantem, ostendatis [Col. 1041B] vos perosos damnatorum consortia, et amare fidelium. Et quia per insinuationem dilectionis tuae hujus nobis est viae patefacta prudentia, remuneramus sollicitudinem tuam, et servatis privilegiis metropolitanorum vices vobis apostolicae sedis eatenus delegamus, ut inspectis istis sive ea quae ad canones pertinent, sive ea quae a nobis sunt nuper mandata serventur, sive quae de ecclesiasticis causis tuae revelationi contigerunt sub tua nobis insinuatione pandantur. Erit hic studii ac sollicitudinis tuae, ut talem te in his quae injunguntur exhibeas, ut fidem integritatemque ejus cujusque curam suscipis inviteris. Data IV Nonas Aprilis Agapito II consule, aera DCXLVIII.
- 1. De sacerdotibus juxta instituta canonum ordinandis.
- [Col. 1041C] 2. Ut pro episcopatu praemium non accipiatur.
- 3. De concilio per annos singulos celebrando.
Dilectissimis fratribus episcopis per Hispaniam constitutis HORMISDA.
Benedicta Trinitas Deus noster qui per misericordiam suam Romanae reipublicae per universas partes suae pacis tranquillitate diffusa, nobis quoque viam demonstrandae circa nos charitatis indulsit, ut qui cohaeremus firmitate fidei, jungamur quoque votiva jocunditate colloquii, quo facilius dum per litterarum ministeria ad vos usque pertendimus, etiam corda vestra ad religiosum cultum apostolicis admonitionibus incitemus; et dum dilectionis pignus nostrae reddidimus, velut quoddam debitum plenum circa Dominum [Col. 1041D] monstremus affectum. Jungamus igitur, dilectissimi fratres, continuas et humiles preces, et Dominum nostrum oris et cordis lacrymis supplicantes jugi deprecatione poscamus, ut et institutione et opere illi cujus esse membra cupimus haereamus, nec unquam ab illa via quae Christus est devio tramite declinemus, ne ab eo juste quem nos impie relinquimus deseramur. Quod cum superni favoris auxilio ea nobis potest ratione contingere, si apostolica dogmata, si Patrum mandata servemus. Dixit enim Dominus noster: «Qui diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23) .» Et licet haec possint generaliter dicta sufficere, ut vel declinemus [Col. 1042A] errata, vel custodiamus catholica constituta, tamen quia Joannis fratris, et coepiscopi nostri nobis insinuatione vulgatum est contra canonum reverentiam nonnulla praesumi, periculum quod doctoribus imminet de taciturnitate declinans, et prophetica voce compunctus qua dicit, loquere ne taceas, generalibus edicendum credidi constitutis.
CAP. I. Ut in sacerdotibus ordinandis quae sunt a Patribus praescripta, et definita cogitetis, quia sicut est caput Ecclesiae Christus, Christi autem vicarii sacerdotes, sic et in eligendis his curam oportet esse perspicuam. Irreprehensibiles enim esse convenit quos praeesse necesse est corrigendis, nec quidquid illi deesse personae penes quam est religionis summa, et substantia disciplinae. Aestimet quis pretium Dominici [Col. 1042B] gregis, ut sciat quod meritum constituendi deceat esse pastoris; hoc fiet ita, si non sacerdotii gradus saltu quodam passim laicis transferantur. Longa debet vitam suam probatione monstrare, cui gubernacula committuntur Ecclesiae. Non negamus esse in laicis Deo placitos mores, sed milites suos probatos sibi quaerunt instituta fidelia. Discere quisque debet antequam doceat, et exemplum religiosae conversationis de se potius aliis praestare quam praesumere. Emendatiorem esse convenit populo, quem necesse est orare pro populo; longa observatione religiosus cultus tradatur ut liceat, et clericalibus obsequiis erudiendus inserviat, ut ad venerandi gradus summa perductus, qui sit fructus humilitatis ostendit. Nec leve nec vacuum fuit, quod [Col. 1042C] nec apud veteres quidem nisi levitici generis viri ad sancta admittebantur altaria, ne pessime meritis aut pretio aut praesumptione contemptis ad sacros cultus impar accederet. Tunc, migrabant praerogativa familiarum ad instituta cultorum: nunc est doctrina pro genere. Quod illis fuit nasci, hoc nobis imbui. Illos tabernaculo dabat natura, nos altaribus parturit disciplina; nec tantum de laicis consecrari inhibemus, sed ne de poenitentibus quisquam quidem ad hujusmodi gradum profanus temerator aspiret. Satis illi postulanti sit venia. Qua conscientia absolvat reum qui se peccata sua populo scit teste confessum. Quis enim quem paulo ante vidit jacentem veneretur antistitem? praeferens miserandi criminis labem non habet lucidam sacerdotii dignitatem.
[Col. 1042D] II. Hoc quoque ad praemissa conjungimus ne benedictionem per impositionem manus quae divina esse creditur, quis pretio comparet, quoniam ante oculos esse convenit, quod Simon Spiritum sanctum volens redemptione mercari, Apostoli fuerit detestatione percussus. Tunc deinde quis non vile putat esse quod venditur? Istam sacerdotibus ordinandis reverentiam servet electio, ut in gravi murmure populorum divinum credatur esse judicium. Ibi enim Deus ubi simplex sine pravitate consensus; verum ne hanc quidem partem sollicitudinis et admonitionis omittimus, ne vel ille se a culpa aestimet alienum, qui et si ipse quidem a redemptione liber initiaverit benedictione mystica sacerdotem, et tamen ad alterius [Col. 1043A] redempti voluntatem, vel sponte in hoc vel necessitate consenserit. Quid prodest illi suo errore non pollui, qui consensum praestat erranti? Procul dubio contra mandata committit, et qui habet peccatum proprium, et qui peccatum sequitur alienum incassum animus resistit cupiditati, si non resistit et timori. Adversus haec facilius Deo adjuvante providebitur, si circa metropolitanos privilegia a sanctis Patribus constituta permaneant, si metropolitani circa parochias suas ordinem suum, ea qua decet veneratione custodiant, ut nec electio praesulis empta detur pretiis, et nec obsequentis sit quaesita operibus, sed ita fixa habeantur in cordibus quemadmodum releguntur in Scripturis. Si nulla sint in templis emptionum semina, nulla erunt fomenta discordiae, [Col. 1043B] sed regnante charitate sub illa quam nobis promisit Deus, et retribuit, pace vivatur.
III. Ob hoc Patres providentia qua Spiritus sanctus cultores suos compungere dignatus est incitati, bis in anno per parochias singulas concilia haberi docuerunt, ut in unum juxta salubris institutionis dogmata congregati, pro ecclesiasticis causis tractandis libere convenirent, ut si juxta votum universa consistunt, Deum junctis vocibus qui praestat desiderata collaudent. Difficile est enim ut cujusquam cor pravis sic cogitationibus induretur, ut a se patiatur culpanda fieri, cum noverit se judicium futurum esse concilii. Praecinctos ad hanc viam semper lumbos habeant, scientes rationem actuum suorum esse reddendam. Suspendantur ab illicitis per [Col. 1043C] formidinem, et qui nequiverint per pudorem. De conveniendo notum est canones sanctos bis in anno constituisse, et praefinitum quidem si possibile est, inviolabiliter convenit custodiri. Sed si aut temporum necessitas, aut emergentes causae hoc non patiuntur impleri, semel saltem quamvis non licuerit sine ulla excusatione, praecipimus convenire. Haec, fratres charissimi, et alia quae Patrum regulis continentur, in labiis et in cordibus nostris indivisa retractatione meditemur, et sicut scriptum est, narremus ea filiis nostris, ut ea meditentur in cordibus suis, sedentes in domo, ambulantes in itinere, dormientes atque surgentes, quia «beatus in Domino qui in lege ejus meditabitur die ac nocte (Psal. I, 2) .» Hoc et magister gentium discipulum suum [Col. 1043D] secutus instituit admonens: haec meditare, in his esto, subjiciens plenitudinem: attende tibi et doctrinae, quia si fidelibus sine intermissione incumbimus institutis, separabimur a vitiis, dum impensa cura divino operi humano locum non reliquit errori. Data IV Nonas Aprilis, Agapeto II consule.
260 Dilectissimis fratribus episcopis per Hispaniam constitutis HORMISDA.
Interea quae notitiae nostrae Joannes frater et coepiscopus noster studio Ecclesiasticae utilitatis ingessit, hoc quoque pro affectu catholicae fidei, [Col. 1044A] et apostolicae sedis veneratione consuluit, quo ordine ex clero Graecorum venientibus tribui deberet sancta, communio, propter causam scilicet Acacii a praedecessoribus nostris pro haereticorum communione damnati, in qua qui se ab ejus contagione non dividunt, a nostra communione habeantur excepti. Laudo propositum viri hoc zelo circa fidem, et apostolica instituta ferventis, ut neque per ignorantiam quidem quanquam coeno erroris alieni pateretur, immergit. Digna haec cura fidelibus ut sollicito studio semper invigilent, et inculpatos se ab omni perversitate conservent. Ipsa est enim fidei innocentia ut praevideat, ne vel casu possit errare. Satisfacientes igitur et laudabilibus desideriis memorati viri, et memores nostri sicut oportet officii documenta [Col. 1044B] quaeque de Ecclesiae scriniis assumentes ad concilium vestrum pro generalitatis instructione direximus, ut ex illis plenius quae sunt acta discentes, ab omni vos errantium communione separetis, neque enim est personalis odii causa in impios transgressores dicta, Deo inspirante sententia, in qua quidem causa, nequaquam a praedicatione cessavimus, et principes supplicando, et sacerdotes, et populos et admonendo, ut transgressores absoluti ad rectam fidem affectu Dei, et judicii timore converterent. Sed obstinatio miseranda eo perduxerat illos, ut nullis modis mortifera venena vincantur, sed mala semina fixis in deterius pullulent radicibus. Ergo dilectissimi fratres ad omnia competentes instructi, servate vos et Ecclesiam Dei Apostoli exhortatione compuncti. Nos [Col. 1044C] autem libellum misimus, sub quo si quis communionem vestram de orientalibus clericis poposcerit, ad eam possit admitti, secundum quam et de Thraciae et Scythiae, Illyricique partibus vel Epiri veteris, sed et secundum quam de Syriae multos jam constat esse susceptos, gaudentes ad recta confluere, et devia declinasse. Unde pro subreptione mandamus ut omnis cura et sollicitudo omnis invigilet, jam nullus si ignorantiae locus, nullus utatur simplicitatis excusatione praeterita. Scienti peccare necessaria confessio est. Necesse est ut errorem sibi scribat qui monstratur institisse pravo itineri. Bonefacius notarius sanctae Ecclesiae Romanae ex scrinio editi exemplaria libelli exsequitur.
Prima salus est rectae fidei regulam custodire, et [Col. 1044D] a constitutis Patrum nullatenus deviare; et quia non potest Domini nostri Jesu Christi praetermitti sententia, dicentis: «Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ,» etc., haec quae dicta sunt rerum probantur effectibus, quia in sede apostolica extra maculam semper est catholica servata religio. De qua spe, et fide minime separari cupientes, et Patrum sequentes constituta, anathematizamus omnes haereses, praecipue Nestorium haereticum, qui quondam Constantinopolitanae fuit urbis episcopus, damnatum in concilio Ephesino a beato Coelestino papa urbis Romae, et a venerabili viro Cyrillo Alexandrinae civitatis antistite Similiter anathematizamus Eutichem, et Dioscorum [Col. 1045A] Alexandrinum in sancta synodo quam sequimur et amplectimur Chalcedonensi damnatum, quae secuta sanctum concilium Nicaenum fidem apostolicam praedicavit. Detestamur et Timotheum parricidam Hellurum cognomento, discipulum quoque ipsius et sequacem in omnibus Petrum Alexandrinum condemnamus. Etiam anathematizamus Acacium Constantinopolitanum quondam episcopum, ab apostolica sede damnatum, eorum complicem et sequacem, vel qui in eorum communione permanserint. Qui Acacius, quorum se communioni miscuit ipsorum similem habere meruit in damnatione sententiam. Petrum nihilominus Antiochenum damnamus cum sequacibus suis, et omnibus suprascriptis. Suscipimus autem et probamus epistolas beati Leonis papae [Col. 1045B] universas quas de religione Christiana conscripsit, sicut praediximus sequentes in omnibus apostolicam sedem, et praedicantes omnia ejus constituta. Et per omnia spero ut in una communione vobiscum quam sedes apostolica praedicat, esse merear, in qua est integra et vera Christianae religionis, et perfecta soliditas, promittens sequestratos a communione Ecclesiae catholicae, id est, non consentientes sedi apostolicae, eorum nomina inter sacra non recitanda esse mysteria. Quod si in aliquo a mea professione deviare tentavero, his quos damnavi, complicem me mea sententia esse profiteor. Hanc autem professionem meam ego manu mea subscripsi, et Hormisdae sancto ac venerabili papae urbis Romae direxi.
Dilectissimo fratri EPIPHANIO HORMISDA.
Multo gaudio sum repletus quod circa Ecclesiae pacem, et sanctissimi imperatoris, et dilectionis tuae, tale studium litteris indicasti, quod legatorum quoque meorum assertione cognovi manifestum. Hinc enim supernae misericordiae documentum perdocetur, quando et mundani principes causas fidei cum reipublicae ordinatione conjungunt, et Ecclesiarum praesules quod ad dispensationem sui pertinet officii memores exsequuntur. Talibus enim indigebat post discordiae procellas religio Christiana rectoribus qui, compressis provida dispensatione turbinibus, diu peregrinatam pacem depulsa tempestate reducerent, ut in futura post saecula ad propositi sui exempla [Col. 1045D] tendentes, sibi ad scribendum indubitanter ostenderent, quidquid Deo placitum posteris pro sua imitatione fecissent. Benedicamus Dominum, fratres charissimi, hoc diebus nostris fuisse concessum, et totis orationum, et curarum viribus adnitamur, ut quae Dei opere bene coepta sunt, ipso adjuvante per omnia compleantur. Sperandum enim est, ut ad compagem corporis sui reliqua quae adhuc desunt, membra, festinent, et a potioribus minora non discrepant. Ad quod me cum dilectio tua Christianae studio charitatis hortatur, debet quod invitat sequi, et quod amandum suadet amplecti. Similem enim jam fidei curam gerentes per religiosam patientiam par etiam praemium de boni operis speramus affectu. [Col. 1046A] Neque enim difficultatibus est cedendum. Non enim fatigatur asperis fides, nec ad coelorum ardua per proclive contenditur, nec remunerationem citra laboris exercitium quis meretur. Unde ne facientes bona deficiamus, specialiter admonemur, etiam teste Psalmista: «Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore (Psalm. CV, 3) ,» quia non initium laboris remunerationem praemii consuevit invenire, sed terminus. Ergo studium sollicitudinis assumite, quibus est una in communione societas et credulitas quemadmodum de unitate sedis apostolicae, et Constantinopolitanae Ecclesiae pariter exsultamus in Domino; ita de reliquorum quoque sicut affectione admones reintegratione laetemur, et curemus primum ut fidem integritatemque nostram [Col. 1046B] immaculatam ab omni contagione servemus; nosti enim, frater charissime, ac sanctissime, quia Ecclesiastica servant vincula concordiam quae nos ab haereticorum tueantur insidiis, per quae etiam canonum custoditur integritas. His in robore suo omni circumspectione servatis, remedia sperantibus conferuntur. Habet enim ecclesiasticarum ordo regularum, et ipsius forma justitiae ut medicina rationabilis benignae, et fideliter sperantibus non negetur, nec quisquam ita est ab humanitate discretus, quem non a rigore discretionis inclinet cauta simplicitas. Sed ut caute hoc caeterasque querelas, aut errores alicujus eo valeas expedire, dilectissime frater, personam meam te in hoc oportet induere, scientem in hujusmodi causis, sicut praedictum est, quid cavendum [Col. 1046C] sit; ita omnia praevidendum, ut non ambigas te rationem dispensationis hujus Deo esse reddendam, ita tamen ut eos qui vobis fuerint communione sociati, vel per vos sedi apostolicae vestra nobis scripta declarent, quibus etiam et qui continentiam libellorum obtulerint, inseratur. Sic enim et Severi vel Sulpicii vel complicum, aut similium absolvemus errores. Nec eorum qui sanari potuerint, dispendia patiamur. Quod ideo vobis specialiter credidimus imponendum ad diligentiam vestram a nostro onere transferentes, quia non parva jam documenta resistentes haereticis reddidistis, nec debet de eo ambigi, quem bene contigerit explorari. Simul assume medelam medicinae, simul accingere auctoritate justitiae. Et sic circa simplices humanitate mollire, ut in [Col. 1046D] haereticorum contagione perdurantes, aut eos qui innocentiam simulant, et cum nostris sola voce consentiunt, ab his quibus pro Ecclesiae reintegratione consulitur et providetur, excludantur. Nec enim expedit circa eos ecclesiasticam temperare censuram. Non enim erunt jam miserationes bonae pro eorum quibus consuli oportet necessitate collatae, et si indiscrete fuerint bonis malisque communes. Et quia Hierosolymitanorum faciendam credidit in litteris tua dilectio mentionem, quorum etiam ad nos quaedam delata professio est, necessarium diximus respondere quae congrua sunt. His qui sanctorum Patrum constituta custodiunt. Si illa fidei fundamenta venerantur, ab his quoque qui per eos Spiritu sancto [Col. 1047A] componente definita sunt, non removeantur. Aut enim perfecta sunt, et adjectione non indigent: aut bene valida, et ideo non mutanda, quando per ea omnia haereticorum venena compressa sunt; nec quidquam Chalcedonensis synodus quod utile qualibet diligentia potuisset exercitare praeteriit, quae praecedentium quoque dogmata, vel clarius manifestavit vel repetita auctoritate firmavit speciale quoddam adversus Nestorium, et Eutichem aggressa certamen, et alterum deitatem Domini nostri Jesu Christi a carne separatam, et ideo sanctam Mariam Dei genitricem pronuntiare vitantem, alterum veritatem carnis in Domino renuentem. Quando Dominus noster Jesus Christus idem Filius Dei, idem filius hominis, una in duabus naturis persona divinitatis, et [Col. 1047B] carnis nec naturis ad unitatem confusis, ne velut quarta persona addita Trinitati, «sed ipse Filius Dei exinanivit semetipsum formam servi accipiens (Philipp. II, 7) ;» propter quod et unam nec divisibilem profitemur essentiam Trinitatis, et proprietatem tamen suam scimus inesse personis: unam enim Patris profitemur esse personam, unam Filii Dei eum assumpta carne, unam Spiritus sancti, et personas proprietatibus designantes, et per unitatem essentiae inseparabile Trinitatis mysterium confitentes; neque enim ambigi potest verbum Dei inter virginis viscera per carnem humanam assumpsisse naturam, nec ab obstetrice factum intra vulvam naturarum munitione divisum. Nam sicut non est in eo humanitas sine Deo edita, sic in crucem non est impassibilis divinitas [Col. 1047C] a carnis passione divisa, quod virginis partus, et intemerata fecunditas, et singularis a mortuis resurrectio, et ad coelos declarat ascensio. Haec si quemadmodum a Patribus constituta sunt, servata credant, nec definita transcendant a quo tramite qui declinant ipsi sibi nebulam dubitationis obtendunt. Nos autem illud apostolicum contemplantes contentiosis respondere non necesse est; et nos hanc consuetudinem non habemus, et nec Ecclesia Dei. Haec ideo breviter definivi, quia nec ambigi convenit de rebus, ita per fidem definitis saepius, et pene supervacua est allegatio quae adhibetur instructis, cum super haec ad clementissimum principem non parva jam perstrinxerimus. Ut quia de Hierosolymitanorum professione respondimus. Hoc quoque aestimavimus [Col. 1047D] salutis eorum causa competenter addendum, ut si communionis apostolicae se dederint unitati, et professionem suam scripto 261 indicent, quam legetis vestris apud Constantinopolim positis offerant, aut per suos ad nos dirigant, aut fraternitati vestrae tradant, eodem tamen sicut diximus, tenore conscriptam, quae ad nos modis omnibus sub nostra ordinatione deferatur. De Thessalonicensibus quorum ad nos legati per clementissimi et fidelissimi principis filii nostri ordinationem venerunt, ne quid omisisse credamur, nosse vos volumus secundum hoc quod Domino nostro Jesu Christo inspirante placuerit omnem causam nostra dispositione tractandam, et sicut oportet impleri ordinandam, haec per fratrem [Col. 1048A] et coepiscopum nostrum venerabilem virum Joannem, sed et filios nostros Heraclium, Probum et Constantinum diacones ecclesiastico honore dignissimos ad causam pertinentia rescripsisse contenti, gratulati sumus in viro ordinis nostri, et meritum, et religiosum nos invenisse propositum et cum legationis mandato sapientia, et moribus congruens votiva eorum res et plena gaudii est ut sunt juxta aestimationem probabiles, et quos sancti communionis officii contigerit esse consortes.
Charissimo fratri Salustio Hormisda. Suscipientes plena fraternitatis tuae votiva gratulatione colloquia quae nos geminae salutis tuae laetificaverunt indicio, [Col. 1048B] siquidem retulerunt te corporali cum spiritualibus officiis incolumitate subnixum, congruum esse perspeximus hanc ipsam quam mente gerimus verbis expedire laetitiam. Edidisti enim boni documenta pontificis dum et praedicanda facis, et ea suadere non differs. Praerogativam de nostri sumpsimus electione judicii, quando id te sponte amplecti didicimus quod caeteris imperamus. Oramus siquidem divinam clementiam cunctos agnoscere, et haec ad studia ecclesiasticae pacis iustrumenta transmisimus. Tu vota nostra, et fideli intelligentia percepisti, et officii protinus devotione complesti, cunctis fratribus innotescens, quae per coelestem gratiam cunctis profutura cognoveras. Suffragantibus igitur tibi tot meritis piae sollicitudinis et laboris, certe jam delectat [Col. 1048C] injungere, quae ad nostri curam constat officii pertinere, ut provinciis tanta longinquitate disjunctis, et nostram possis exhibere personam, et Patrum regulis adhibere custodiam. Vices itaque nostras per Baeticam Lusitaniamque provincias salvis privilegiis quae metropolitanis episcopis decrevit antiquitas, praesenti auctoritate committimus, augentes tuam hujus participatione ministerii dignitatem, relevantes nostras ejusdem remedio dispensationis excubias. Et licet de singulis non indigeas edoceri quem jam probavimus cautius universa servare, gratius tamen esse solet, si iterum trames ostendatur, et laboris injunctio superius formata monstretur. Paternas igitur regulas et decreta a sanctis definita conciliis ab omnibus servanda mandamus. In his vigilantiam [Col. 1048D] tuam, in his curam fraternae monitu exhortationis extendimus. His ea qua dignum est reverentia custoditis, nullum relinquit culpae locum, nec sanctae observationis obstaculum. Ibi fas nefasque praescriptum est, ibi prohibitum ad quod nullus audeat aspirare, ibi concessum quid debeat mens Deo placitura praesumere. Quoties universalis poscit religionis causa ad concilium te cuncti fratres evocante conveniant, et si quos eorum spiritalis negotii pulsat intentio, jurgia inter eos oborta compesce, discussa sacris legibus determinando certamina. Quidquid autem illi pro fide veteribus constitutis vel provida dispositione praecipies, vel personae auctoritate nostrae formabis, totum ad scientiam nostram instructae relationis attestatione perveniat. Eo fit [Col. 1049A] ut noster animus officii charitate dati, et tuus securitate perfruatur accepti. Deus te incolumem custodiat, frater charisime.
Fratribus dilectissimis universis episcopis per Baeticam provinciam constitutis HORMISDA episcopus.
Quid tam dulce sollicito, quam quod mihi de vobis innotescunt illa quae cupio? Quid tam religiosis conveniens institutis quam ut inter se sacerdotes pacem quam eos necesse est aliis pro officio annuntiare conservent? Plenam fateor gratulationem suscepi quod votiva mihi de charitate quae inter vos est, et Ecclesiarum pace litteris indicastis; sponte mihi quidquid hortari poterant, quidquid monere [Col. 1049B] delatum est. «Confirmet hoc Deus quod est operatus in vobis,» et quae praecepit pro animarum salute facienda, haec ipse quae praecepit pro ea qua nos redemit, pietate faciat, et in istam boni nuntii nos quoque religiosorum vicem reddidimus nuntiorum. Quidquid cum orientalibus quos ad Ecclesiae corpus unitatemque revocatos Dei nostri ope litteris significavimus destinatis, denuo cum aptum fuerit repetitis vobiscum participabimus indiciis. Mox post nostrorum reditum ab orientalibus missa legatio est; certa speravit, certa consuluit, sed facimus de his quae fuerant dicenda compendium, ipsa potius ad instruendam notitiam vestram quae a nobis sunt responsa dirigentes, ne quid sibi sub spatio prolixiore [Col. 1049C] terrarum, aut opinio vindicet, aut error assumat, cum ad rerum fidem ipsam teneri sufficit veritatem. Quod autem ad continentiam vestrarum pertinet litterarum, oportuit quidem desideria plenius expedire, ut aestimatis omnibus responsum rationi congruum redderetur. Sed quia privilegiorum veterum, et statutorum paternorum indidistis iisdem litteris mentionem ad Salustium fratrem, et coepiscopum nostrum sub hac parte rescripsimus, vobis quoque strictim quae dicta sunt illis latius indicantes, ne privilegia nos indulta convellerent, et nihil tam conveniens fidei judicare, quam ut in honore suo a Patribus decreta serventur. Deus autem vos incolumes custodiat, fratres charissimi.
Quo fuimus nuper et quo sumus studio pro conciliandis sententiis catholicam fidem colentium ut eodem animo cuncti venerentur numen individuum Trinitatis palam fecisse dignoscitur; nunc legatum ad vestram beatitudinem ultro ob hoc ipsum dirigentes Gratum virum magistrum scrinii, quo remedium tandem reperiatur discordiis varia certantium nunc prono libentique suscipientes affectu viros religiosissimos, quos interventores unitatis vestra sedes apostolica credidit destinandos. Profecto etenim tanquam ipsam pacem, et jocundis eos oculis aspeximus, et extensis manibus duximus amplectendos, quin etiam [Col. 1050A] omni intentione ordinavimus, ut venerabilis Ecclesia Constantinopolitana, necnon complures aliae vota suscipiant vestra, non solum in caeteris, sed in auferendis etiam nominibus ex sacris diptichis quae removenda maxime postulastis, verum nonnullae fuerunt urbes, et Ecclesiae tam Ponti quam Asiae, ac praecipue orientales, quarum clerici vel populi omnibus pertentati minis atque persuasionibus, tamen nequaquam flexi sunt, ut tollant antistitum, et repellant nomina quorum apud eos opinio floruit, sed morte vitam duriorem aestimant, si mortuos condemnaverint, quorum gloriabantur jura superstitum. Quid igitur faciamus hujusmodi pertinaciae, quae nec Deum audiens existit, et tormenta in tantum despicit, [Col. 1050B] ut amplum sibi ac festivum judicet, si corpore priusquam religioso desistat consilio? Nobis quidem videtur opus esse mollius agendi, et clementius. Quae si non in tua sanctitudine jam nec in alio poterunt inveniri. Nam neque sanguinis, et suppliciorum cupidi, quod dictum etiam grave est, libellum, suscepimus, neque ut parvo discrimine remaneant imperfecta concordiae desideria, sed ad propagandam quo possumus ordine conjunctionem membrorum Ecclesiae. Utrum itaque praestantius erit minorum gratia in totum esse nobis acceptas tantas multitudines, an concessis exiguis et remissis majora, et omni ratione quaerenda corrigi, ut quae non licuit per omnia saltem ex necessariis partibus allegentur, veniam itaque nominum [Col. 1050C] postulamus, non Acacii, non utriusque Petri, non Dioscori vel Timothei, quorum vocabula ad nos datae sanctitatis tuae epistolae continebant, sed quos in aliis celebravit civitatibus episcoporum reverentia, et hoc exceptis urbibus ubi vestrae beatitudinis libellis jam in plenum admissus est, nisi hanc quoque partem benevolentia statuerit vestra mitius corrigendam. Verum nec judicio caret res sedis apostolicae, ut non magis venia dicenda sit, quam deliberata jam ac perspecta definitio. Anastasius siquidem religiosissimae memoriae vestrae culmen Ecclesiae palam aperteque constituit, cum hoc idem scriberet, negotium decessori nostro satis esse pacem affectantibus, si nomen tantum reticeatur [Col. 1050D] Acacii. Ergo priora vestrae sedis constituta sequitur, qui non omnes memorias mortuorum judicat contemnendas, ut indignum habeatur et incongruum, si non placidior omnibus non solum defunctis, sed etiam superstitibus vestra divulgetur in omni fine terrarum lenitas. Et hoc quidem non dubitaverimus, ita gratiosum vobis futurum ut pacifico statim responso laetior mundus reddatur; retineat autem vestra sanctitas quod dudum scripsimus ex Oriente supplicationes nobis esse destinatas, voluntatem ipsorum continentes, et arbitrium in quo se duraturos ostendunt firmiter, et quo nulla ratione desistendum aestimant. Hanc itaque chartulam secundum nostra [Col. 1051A] promissa, per Joannem virum reverendissimum episcopum dirigendam vobis in praesenti merito credidimus, ut a vestra sede etiam tenor ejus admissus ad colligendas proficiat, et adunandas ubique venerabiles Ecclesias, et Hierosolymitanam praecipue, cui tantum omnes favorem impendunt quasi matri Christiani nominis, ut nemo audeat ab ea sese discernere. Consensum itaque proprium tuam sanctitatem epistolari quoque pagina convenit declarare, ut cognito omnibus atque patefacto tenorem ejusdem chartulae a vobis etiam laudari, et tenaciter custodiri, laetior mundus existat. Data V Idus Septembris Chalcedone, Rustico consule, accepta pridie Kalendas Decemb. cons. s.
[Col. 1051B] Deo amabili ac piissimo imperatori ex Deo Augusto, et principi Justino Christianissimo, deprecatio, et supplicatio ab Hierosolymitanis, et Antiochaenis, et secundae Syriae clericis, et abbatibus et possessoribus provinciae Syriae: «Haurite aquam cum laetitia ex fontibus salutis (Isa. XII, 3) ,» vociferator Isaias propheta exclamat, fontes salutis evangelicae veritatis praedicationes manifeste ostendens, ex quibus beati Apostoli, et eorum qui per ordinem fuerunt discipuli, et sapientes Ecclesiae doctores salutarem aquam fidei haurientes, omnem sanctam Dei Ecclesiam irrigaverunt, quae in petra summi apostolorum subnixa, rectam et inflexibilem confessionem custodiens, fiducialiter cum eo ad unigenitum Filium [Col. 1051C] Dei omni tempore exclamat, dicens: «Tu es Christus Filius Dei vivi (Joan. XI, 27) .» Hanc salutarem confessionem a sanctis quatuor synodis quae evangelicis praeceptis sunt honoratae suscipientes, nunquam per Christi gratiam a traditis nobis rectis dogmatibus deviavimus, sicut rerum testatur probatio, et tempore necessitatis fidei constantia demonstrat. Si igitur ut Christiani rationis fidei sumus participes, domine piissime, et ad communem pacem, et ad unitatem festinamus, nostram fidem quam ab initio suscepimus, per hanc satisfactionem nostram manifestam vestrae facimus pietati, ut notum sit, quia et paci concurrimus, et a recta cum Dei juvamine non divertimus fide, sed omnem ex aequo haeresim [Col. 1051D] exsecramur non solum et Eutichianistas, et Acephalos, sed et Nestorianos, et hominem colentes toto animo 262 odientes anathematizamus; nos autem, Christianissime imperator, sicut superius dictum est, in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum ab initio baptizati quoque et credentes, unam essentiam Dei in tribus subsistentiis adoramus, et secundum sanctorum Patrum mathema, et symbolum credentes, in unum Dominum Patrem omnipotentem, et in unum Dominum nostrum Jesum Christum unigenitum Dominum Verbum similiter, et unum Spiritum sanctum, et secundum hoc divinum mathema definitionem a sancta Chalcedonensi synodo promulgatam. [Col. 1052A] Intelligimus quoque et suscipimus confidentes, et confitentes quia unam substantiam vel personam quod idem ipsa sancta synodus in duabus naturis, id est deitate, et humanitate indivise et inconfuse praedicavit, Deum verbum; et Dominus noster Jesus Christus unus est ex sancta, unius essentiae Trinitate. Sic enim Dominum in tribus substantiis, sicut dictum est, accepimus; Pater autem non est incarnatus, nec Spiritus sanctus; Deus Verbum incarnatus, et homo factus est unus ex sancta, et unius essentiae Trinitate, secundum filiationis proprietatem. Sic itaque secundum praedictas sanctas quatuor synodos credentes, et secundam Dei Verbi nativitatem, secundum carnem confiteri non renuimus. Unde proprie Dei genitrix sancta Virgo esse creditur, tanquam quae natura, et veritate [Col. 1052B] unius essentiae Patris Filium Dominum Verbum per naturam immutabilem ex ipsa factum hominem enixa est; et duas naturas in Christo, per essentiam vel substantiam unitas confitentes, sicut in unius persona vel substantia. Neque harum diversitatem, vel proprietatem post unitionem auferimus, et nec eas dividere in duabus personis et substantiis per unitionem sumus edocti; eumdemque scimus unigenitum Filium Dei, et ante incarnationem ejus, et post Deum similiter et hominem passibilem carne, impassibilem deitate, circumscriptum corpore, non conscriptum spiritu, id est, terrenum et coelestem, quem mundus ut hominem cepit, et Dominum continere non potuit, et mortalem, et immortalem nusquam naturarum diversitate sublata, neque dividentes [Col. 1052C] per essentiam unitionem. Hoc enim vere magnum pietatis mysterium, quia unus ex sancta, et unius essentia Trinitatis incarnatus, et homo factus Deus Verbum in utraque natura deitatis, et humanitatis, et indivise et inconfuse cognoscitur, et adoratur, non conversionem vel mutationem sustinens, sed proprietatem utriusque naturae in una persona in semetipso conservans. Ob hanc igitur fidem praedictas sanctas synodos suscipientes et custodientes, anathematizamus omnes qui adversus eas, quocunque tempore vel modo aliquid conscripserunt, praecipue Joannem Egotam, qui adversus memoratam sanctam Chalcedonensem synodum multas ut Nestorianus blasphemias evomuit; similiter condemnantes Timotheum Hellurum cognominatum, sicut Eutichianistam, [Col. 1052D] adversus eam cum suis latrantem sequacibus. Ita ergo cum Dei juvamine semper sensimus, et jam nunc sentimus exponere; quia quidam haeretici dum suam malam fidem occultare festinant, nostram in Christo libertatem, et rectam fidem detrectare conantur. Supplicamus igitur vestram clementiam sollicitudinemque de perfecta Ecclesiarum unitione sanctarum habere debere, ut unitas quae cum Dei facta fuerit juvamine, nec ullo deinceps rationabili, aut irrationabili occasionis fomite inquietari pax possit; Deus autem omnium vestrum pium adimpleat desiderium in gloriam sui et reipublicae disciplinam.
[Col. 1053A] JOANNES urbis Romae episcopus ZACHARIAE archiepiscopo salutem.
Exigit dilectio tua, frater charissime, praeceptum apostolicae sedis, in quo Patrum decreta consentiunt, quod nec tibi, nec ulli recte viventium, et credentium sacerdotum negare fas esse credimus. Et licet tibi pro merito et honore sacerdotii quo plurimum polles vivendi, et docendi ecclesiasticae regulae nota sint omnia, tamen quia Romanae Ecclesiae normam atque auctoritatem magnopere postulasti scriptis tuis breviter respondere curavimus. De occultis enim cordis alieni temere judicare iniquum est: etenim cujus non videntur opera nisi bona peccatorum est ex suspicione reprehendere. Oves ergo quae pastori suo commissae fuerunt, eum nec reprehendere nisi [Col. 1053B] a recta fide exorbitaverit, debent, et nullatenus accusare possunt; quia facta pastorum oris gladio ferienda non sunt, quanquam recte reprehendenda videantur. Ideo ista dicimus, quia in scriptis vestris reperimus quosdam episcopos vestris in partibus a propriis ovibus accusatos, aliquos videlicet ex suspicione, et aliquos ex certa ratione: et idcirco quosdam suis esse rebus exspoliatos, quosdam vero a propria sede pulsos. Quos scias nec ad synodum comprovincialem, nec ad generalem posse convocare, nec aliquid judicare antequam cuncta quae eis ablata sunt legibus potestati eorum reintegrentur. Prius ergo oportet omnia illa legibus reintegrari, et ecclesias quae sibi sublatae sunt, cum omni privilegio suo restitui; et postmodum non sub angusti temporis [Col. 1053C] spatio, sed tantum temporis spatium eis indulgeatur quantum exspoliati vel expulsi esse videntur, antequam ad synodum convocentur, et ab omnibus quisque suae provinciae episcopis audiatur. Nam nec convocari ad causam, nec dijudicari potest exspoliatus vel expulsus, quia non est privilegium quo exspoliari possit nudatus; unde et antiquitus decretum est omnes possessiones, et omnia sibi sublata atque fructus cunctos ante litem contestatam, praeceptor vel primas possessori restituat. Et alibi scriptum habetur: Ille qui violentiam pertulit universa in statu quo fuerant, recipiat, et quae possedit securus teneat. Et alibi in synodalibus Patrum decretis, et regum edictis legitur statutum: Reintegranda sunt omnia exspoliatis vel ejectis episcopis, praesentialiter ordinatione [Col. 1053D] pontificum, et in eorum unde abscesserunt potestatem funditus revocanda, quacunque conditione temporis, aut dolo, aut captivitate, aut virtute majorum, aut per quascunque injustas causas, res Ecclesiae vel proprias, aut substantias suas perdidisse noscuntur, ante accusationem, aut regularem ad synodum vocationem eorum, et reliqua. Est etiam in antiquis Ecclesiae statutis decretum, ut qui aliena invadit, [Col. 1054A] non exeat impunitus, sed cum multiplicatione omnia restituat; unde et in Evangelio scriptum est: «Quod si aliquid defraudavi, reddo quadruplum (Luc. XIX, 8) .» Et in legibus saeculi cautum habetur: Qui rem subripit alienam, illi cujus res direpta est, in undecuplum quae sublata sunt, restituat. Et in lege divina legitur: «Maledictus omnis qui transfert terminos proximi sui. Et dicet pupulus, Amen (Deut. XXVII, 17) .» Talia ergo non praesumantur absque ultione, nec exerceantur absque sua damnatione. Tu vero, frater charissime, haec vide ne transgrediaris, et reliquos episcopos tam tuae curae commissos, et alios firmiter tenere doceto, quia transgredi apostolica statuta absque transgressoris gradus periculo nullatenus possunt. Inimicis [Col. 1054B] vero accusatoribus, vel de inimici domo prodeuntibus, seu qui cum inimicis morantur non credatur, ne irati nocere cupiant, ne laesi se velint ulcisci hi quoque rejiciendi sunt, non approbandi. Haec, charissime, tene, et prohibita semper cave. Illud adimplere stude, quod bene ad Jesum filium Syrach dictum est: Usque ad mortem certa pro veritate, et semper Dominus Deus tuus pugnabit pro te. Hujus ergo rei gratia vobis et nobis sancta commissa est Ecclesia, ut pro omnibus laboribus et cunctis opem ferre non negligamus; quoniam dum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet. Ideoque tanta urgente necessitate summopere vestra apostolicaque auctoritate, et reliquos episcopos oportet reprimere infestos, [Col. 1054C] relevare oppressos, ut absque gravi Domino auxiliante difficultate, ipsi gratanter omni tempore sacrificare mereamur illaesi. Ad vos quoque me reverti cogit propositi operis amica conditio, qui melioribus hactenus opera volui novare sermonibus, dum talem rationem exigit toxicata necessitas, mandati coelestis habitatio nos aut miscet, aut separat; nec interest quae intervalla nos segregent, si una in supernae mansionis clave retinentur; nec vobis tales nocere maluerint, si invicem adjutorium facere non distuleritis: inauditum enim genus sacrilegii est quod mentitae religionis honorem praefixi aemuli colorant. Dehonestat enim venerandi reverentiam nominis qui adjutorem se in his quae in Deum jactat, commissa pollicetur. Contumeliae genus est quasi in solatio [Col. 1054D] esse sublimi juxta Apostolum: «Tu qui es qui judicas alienum servum?» Quid auribus imperitis illudunt et graviorem vindictae speciem faciunt esse quam culpae? Si odium habent, excessibus emendent. Cur ergo liberius condemnant scelera quam vitent? Sui profecto impugnator est omnis qui Patres insequitur, aut detrahere non formidat. Nihil est enim inimicorum in quo tela Domino opem ferente non [Col. 1055A] superare valeatis, si juxta veritatis vocem talem qualem Dominus praecepit, habueritis dilectionem ad invicem. Data XV Kalendas Novembris, Maximo et Olibrio IV consulibus.
Joannes episcopus omnibus per provincias Italiae constitutis episcopis in Domino salutem.
Saepissime multo jam experimento didici sanctum pietatis vestrae studium circa religionem Christianam gloriosis crescere, et dilatari augmentis; et fides recta quae non solum me, sed omnes Domini sacerdotes consolatur et roborat, vestris in mentibus et operibus per sacerdotale agnoscitur opus, et dilatatur. Quapropter, fratres, hortor vos, et moneo contra Arianam perfidiam quae olim non semel, sed [Col. 1055B] saepe damnata est, et modo in quibusdam reviviscit armari gladio Spiritus sancti, ut eam adminiculante divina gratia, opprimere et exstirpare valeamus, ut nec radix ejus in posterum inveniatur. Ecclesias vero Arianorum ubicunque inveneritis catholicas eas divinis precibus et operibus absque ulla mora consecrate, quia et nos quando fuimus Constantinopoli tam religione catholica quam et regis Theodorici causa suadente atque hortante Arianosque exstirpante piissimo atque Christianissimo justissimo Justino orthodoxo imperatore, quascunque in partibus Ecclesias reperire potuimus catholicas, eas Domino opem ferente consecravimus. Et quanquam praedictus Theodoricus rex eorum peste tactus intrinsecus et obvolutus, extrinsecus nos et omnem [Col. 1055C] regionem nostram perdere et gladio et igne consumere minetur. Nolite tamen propterea deficere, sed viriliter in agro Dominico elaborare studete, et, juxta Veritatis vocem, «nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, sed potius eum timete qui potest animam et corpus mittere in gehennam (Matth. X, 28) ,» et egregius gentium Apostolus inquit: Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Jesum Christum Dominum nostrum: nos autem servos vestros per Jesum, quoniam Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, illuxit in cordibus nostris ad illuminationem scientiae claritatis Dei in faciem Christi Jesu. Habemus autem thesaurum istum, in vasis fictilibus ut sublimitas sit virtutis Dei, et non ex nobis. In omnibus tribulationem [Col. 1055D] patimur, sed non angustiamur, adorimur, et non destituimur. Persecutionem patimur, et non derelinquimur. Dejicimur, et non perimus. Semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes ut et vita Jesu in corporibus nostris manifestetur. Semper enim nos qui vivimus in mortem tradimur propter Jesum, ut et vita Jesu manifestetur in carne nostra mortali. Ergo mors in nobis operatur, vita autem in vobis, habentes autem eumdem spiritum fidei, sicut scriptum est: «Credidi propter quod locutus sum,» et nos credimus propter quod et loquimur, scientes, quoniam qui suscitavit Jesum et nos cum Jesu suscitabit et constituet vobiscum. Omnia enim propter vos ut gratia abundans [Col. 1056A] per multas gratiarum actiones, abundet in gloriam 263 Dei. Propter quod non deficimus, sed licet is qui foris est, noster homo corrumpat, tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem, id enim quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis, non contemplantibus quae videntur, sed quae non videntur. Quae videntur enim, temporalia sunt: quae autem non videntur, aeterna sunt (II Cor. IV, 1-18) .» «Scimus enim quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod ex Deo aedificationem habemus, domum non manufactam aeternam in coelis. Nam et in hoc ingemiscimus habitationem nostram, quae de coelo est, superindui cupientes: si tamen vestiti [Col. 1056B] et non nudi inveniamur. Nam et qui sumus in hoc tabernaculo, ingemiscimus gravati, eo quod nolumus spoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est, a vita. Qui autem efficit nos in hoc ipsum Deus, qui dedit nobis pignus spiritus. Audentes igitur semper et scientes, quoniam dum sumus in hoc corpore peregrinamur a Domino. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem. Audemus autem et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore, et praesentes esse ad Deum; et ideo contendimus, sive absentes, sive praesentes placere ei. Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bonum, sive malum. Scientes ergo timorem Domini hominibus suademus, Deo autem [Col. 1056C] manifesti sumus Spero autem et in conscientiis vestris manifestos nos esse. Non iterum nos commendamus vobis, sed occasionem damus vobis gloriandi pro nobis, ut habeatis ad eos qui in facie gloriantur, et non in corde; sive enim mente excedimus, Deo, sive sobrii sumus, vobis. Charitas enim Christi urget nos, aestimantes hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt, ut et qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est, et resurrexit. Itaque nos ex hoc neminem jam novimus secundum carnem, et si agnovimus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus. Si qua ergo in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt omnia vera. Omnia autem ex Deo qui reconciliavit nos sibi per Christum, [Col. 1056D] et dedit nobis ministerium reconciliationis quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta ipsorum, et posuit in nobis verbum reconciliationis. Pro Christo ergo legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo reconciliamini Deo. Eum qui non noverat peccatum pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso (II Cor. V, 1-21) .» «Adjuvantes autem exhortamur ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Ait enim: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. Nemini dantes ullam offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum, sed in omnibus [Col. 1057A] exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in vigiliis, in jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in suavitate, in Spiritu sancto, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei; per arma justitiae a dextris et a sinistris, per gratiam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, ut seductores et veraces, sicut ignoti et cogniti, quasi morientes, et ecce vivimus, [Col. 1058A] ut castigati, et non mortificati, quasi tristes, semper autem gaudentes, sicut egentes, multos autem locupletantes, tanquam nihil habentes, et omnia possidentes (II Cor. VI, 1-10) .» «De caetero, fratres, gaudete, perfecti estote, exhortamini, pacem habete, ut Deus pacis et dilectionis sit semper vobiscum (II Cor. XIII, 11) .» Amen. Data III Idus Junii, Maximo et Olibrio viris clarissimis consulibus.
- [Col. 1057B] 1. Quod missarum celebratio, alibi quam in Deo dicatis locis, non debeat fieri, nisi magna compulerit necessitas.
- 2. De ecclesiarum sacrationum dubitatione. Quid sit agendum.
Dilectissimis fratribus, omnibus episcopis per diversas provincias constitutis FELIX episcopus, in Domino salutem.
Magno munere misericordiae Dei totius Ecclesiae catholicae multiplicata sunt gaudia, cum Ecclesiarum status eo viget ordine, quo apostolorum successores illum statuerunt. Et, cum antiqui hostis astutia eum turbari agnoscimus, non modico contristamur moerore. Quam ob causam, fratres, hortamur vos, monemus, et flagitamus, ut a tramite [Col. 1057C] apostolicae institutionis nequaquam recedatis; nec a Capite dissidatis, sed fidem et ordinem, quem apostoli et apostolici viri statuerunt absque ulla haesitatione teneatis. Nam si columnae alicujus magnae domus ruerint, ipsa postea domus minime stabit; sic et vos columnae Ecclesiae estis, si labefactari coeperitis, sancta Ecclesia, quae per vos regitur, tabescit et labitur. Haec, fratres, quae dico valde timenda sunt, et summo moderamine pensanda, atque ne fiant cavenda. Ipsa enim per se Veritas ait: «Vos estis sal terrae; quod si sal evanuerit, in quo salietur? (Matth. V, 13.) » Ecce terra, ideo, charissimi, vos moneo, quia debitor sum vobis, et valde vos diligo, et quando bona audio de vobis nimis sum gavisus; et econtra, quando mala, nimis conturbatus. [Col. 1057D] Ego vero quamvis a vobis per longa terrarum atque maris intervalla disjunctus sim, sum tamen omnino vobis corde conjunctus, idque de beatitudine vestra erga me modis omnibus confido, quia, cum me vicissim diligitis, a me non estis longe. Unde gratias referimus illi grano sinapis, quod ex modici despicabilisque seminis specie, ita ramis ex eadem radice surgentibus atque se distendentibus, usquequaque diffusis [diffusus sit], ut in [illis] volatilia coeli cuncta nidificent (Matth. XIII, 31, 32) , gratiaque sit fermento illi quod tribus farinae satis (Ibid., 33) , totius humani generis massam in unitate conspersit, atque [Col. 1058B] parvo lapidi, qui abscissus est de monte sine manibus, et occupavit universam faciem orbis terrae (Dan. II, 34, 35) ; qui ad haec se usquequaque distendit, ut omni humano genere in unitate redacto, totius corpus perficeret Ecclesiae, atque ita ad totius compagis pertineret commodum membrorum participalis ista distinctio. Unde nos quoque a vobis non longe sumus, quia in illo qui ubique est, unum sumus. Agamus ergo ei gratias, qui solutis inimicitiis in carne sua (Ephes. II, 14) fecit, ut in omni orbe terrarum unus esset grex, et unum ovile sub se uno pastore, semper memores quod egregius Praedicator admoneat, dicens: «Solliciti servate unitatem Spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 3) .» Sanctitatis vestrae scripta, quae ad sedem apostolicam misistis super quibusdam consultis, [Col. 1058C] quasi ad caput ut inde acciperetis responsa, unde omnis Ecclesia totius religionis sumpsit exordium, gratanter suscepi et breviter vobis respondere curavi.
CAP. I. De ecclesiarum enim consecratione, et de missarum celebrationibus, non alicubi quam in sacratis Domino locis absque magna necessitate fieri debere liquet omnibus quibus sunt nota Novi ac Veteris Testamenti praecepta. Tabernaculum vero Moysen, Domino praecipiente, fecisse, et sacrasse cum mensa et altari ejus, et caeteris vasis utensilibus ad divinum cultum explendum legimus: et non solum divinis precibus ea sacrasse, sed etiam sancti olei unctione, Domino jubente, perlinisse novimus. Qualiter autem haec facta sint, et non alii ipsa sacra quam sacerdotes sacra unctione delibuti, Dominoque [Col. 1058D] cum vestibus sanctis sacrati, et levitae tractabant, ferebant, erigebant, et deponebant, in ipsis institutionibus quae, Domino jubente, per Moysen conscriptae sunt, reperitur. Qualiter ergo David, regum piissimus, amplificaverit cultum Dei, et templum Domini aedificare voluit, sed propter multum sanguinem quem effuderat prohibitus est, et ipse collegerat expensas; Salomonque filius ejus idipsum quod ipse facere optaverat, jubente et auxiliante Deo, perfecit, et templum cum altari, et reliqua ad divinum cultum peragendum consecravit in libro tertio Regum inter caetera legitur ita: «Aedificans,» [Col. 1059A] inquit, Salomon, «Domino aedificavi habitaculum tuum fortissimum, solium tuum sempiternum,» convertitque rex faciem suam et benedixit omni Ecclesiae Israel. Omnis enim Ecclesia Israel stabat. Et ait: «Benedictus Dominus Deus Israel, qui locutus est ore suo ad David patrem meum, et in manibus meis perfecit dicens: A die, qua eduxi populum meum Israel de Aegypto, non elegi civitatem de universis tribubus Israel; ut aedificaretur domus, et esset nomen meum ibi, sed elegi David ut esset super populum meum Israel, voluitque David pater meus aedificare domum nomini Domini Dei Israel, et ait Dominus ad David patrem meum: Quod cogitasti in corde tuo aedificare domum nomini meo, benefecisti, hoc ipsum mente tractans. Verumtamen tu non [Col. 1059B] aedificabis domum, sed filius tuus qui egredietur de renibus tuis ipse aedificabit domum nomini meo. Confirmavit Dominus sermonem suum quem locutus est, stetique pro David patre meo, et sedi super thronum Israel sicut locutus est Dominus. Et aedificavi domum nomini Domini Dei Israel, et constitui ibi locum arcae, in qua foedus Domini est quod percussit cum patribus nostris, quando egressi sunt de terra Aegypti. Stetit autem Salomon ante altare Domini in conspectu Ecclesiae Israel et expandit manus suas in coelum, et ait: Domine Deus Israel, non est similis tui in coelo desuper, et super terram deorsum, qui custodis pactum et misericordiam servis tuis, qui ambulant coram te in toto corde suo, qui custodisti David patri meo quae locutus es eis; ore locutus es, [Col. 1059C] et manibus perfecisti, ut haec dies probat. Nunc igitur, Domine Deus Israel, et conserva David famulo tuo patri meo quae locutus es ei, dicens: Non auferetur de te vir coram me, qui sedeat super thronum Israel, ita tamen si custodierint filii tui viam suam, ut ambulent coram me sicut ambulasti in conspectu meo. Et nunc, Domine Deus Israel, firmentur verba tua quae locutus es David servo tuo patri meo. Ergone putandum est quod vere Deus habitet super terram? Si enim coelum et coeli coelorum te capere non possunt, quanto magis domus haec quam aedificavi! Sed respice ad orationem servi tui, et ad preces ejus, Domine Deus meus. Audi, Domine, hymnum et orationem quam servus tuus orat coram [Col. 1059D] te hodie, ut sicut oculi tui aperti sunt super domum hanc nocte et die, super domum, de qua dixisti: Erit nomen meum ibi, ut exaudias deprecationem servi tui, et populi tui Israel, quodcunque oraverit in loco isto, et exaudias in loco habitaculi tui in coelo, et cum exaudieris, propitius eris. Si peccaverit homo in proximum suum, et habuerit aliquod juramentum quo teneatur astrictus, et venerit propter juramentum coram altari tuo in domum tuam, tu exaudies in coelo, et facies, et judicabis servos tuos condemnans impium, et reddens viam suam super caput ejus, justificansque justum et retribuens ei secundum justitiam suam. Si fugerit populus tuus super inimicos suos, (quia peccaturus est tibi), et agentes poenitentiam, et confitentes nomini tuo venerint, [Col. 1060A] et oraverint, et deprecati te fuerint in domo hac, exaudi in coelo et dimitte peccatum populi tui Israel, et reduces eos in terram, quam dedisti patribus eorum. Si clausum fuerit coelum et non pluerit propter peccatum eorum, et orantes in loco isto, poenitentiam egerint nomini tuo, et a peccatis suis conversi fuerint propter afflictionem suam, exaudies eos in coelo; et dimitte peccata servorum tuorum et populi tui Israel, et ostende eis viam bonam, per quam ambulent, et da pluviam super terram, quam dedisti populo tuo in possessionem. Fames si oborta fuerit in terra, aut pestilentia, aut corruptus aer, aut aerugo, locusta, rubigo: et afflixerit eum inimicus ejus, portas obsidens, omnis plaga, universa infirmitas, cunctaque devoratio et imprecatio, quae acciderit [Col. 1060B] 264 omni homini de populo tuo Israel; si quis agnoverit plagam cordis sui et expanderit manus suas in domo hac, tu exaudies in coelo in loco habitationis tuae et repropitiaberis et facies ut des unicuique secundum vias suas, sicut videris cor ejus (quia tu nosti solus cor omnium filiorum hominum), ut timeant te cunctis diebus quibus vivunt super faciem terrae quam dedisti patribus nostris. Insuper et alienigena, qui non est de populo tuo Israel, cum venerit de terra longinqua propter nomem tuum (audietur enim nomen tuum magnum, et manus tua fortis, et brachium tuum extensum ubique), cum venerit ergo et oraverit in loco hoc, tu exaudies in coelo, in firmamento habitaculi tui, et facies omnia pro quibus invocaverit te alienigena, ut discant universi [Col. 1060C] populi terrarum nomen tuum timere, sicut populus tuus Israel, et probent, quia nomen tuum invocatum est super domum hanc quam aedificavi. Si egressus fuerit populus tuus ad bellum contra inimicos suos per viam quocunque miseris eos, orabunt te contra viam civitatis quam elegisti, et contra domum quam aedificavi nomini tuo, et exaudies in coelo orationem eorum, et preces eorum, et facies judicium eorum. Quod si peccaverint tibi (non est enim homo qui non peccet), et iratus tradideris eos inimicis suis et captivi ducti fuerint in terram inimicorum longe vel prope, et egerint poenitentiam in corde suo, in loco captivitatis, et conversi deprecati fuerint te in captivitate sua dicentes: Peccavimus, inique egimus, [Col. 1060D] impie gessimus; et reversi fuerint ad te in universo corde suo, et tota anima sua, in terra inimicorum suorum ad quam captivi ducti fuerant, et oraverint te contra viam terrae suae, quam dedisti patribus eorum, et civitatis quam elegisti, et templi quod aedificavi nomini tuo, exaudies in coelo, in firmamento solii tui, orationem et preces eorum, et facies judicium eorum, et propitiaberis populo tuo qui peccavit tibi, et omnibus iniquitatibus eorum quibus praevaricati sunt in te, et dabis misericordiam coram eis qui eos captivos habuerint, ut misereantur eis. Populus enim tuus est et haereditas tua, quos eduxisti de terra Aegypti, de medio fornacis ferreae, ut sint oculi tui aperti ad deprecationem servi tui et populi tui Israel, et exaudies eos in universis pro [Col. 1061A] quibus invocabunt te. Tu enim separasti eos tibi in haereditatem de universis populis terrae, sicut locutus es per Moysen, servum tuum, quando eduxisti patres nostros de terra Aegypti, Domine Deus. Factum est autem, cum complesset Salomon, orans Dominum orationem et deprecationem hanc, surrexit de conspectu altaris Domini. Utrumque enim genu in terra fixerat, et manus expanderat ad coelum. Stetit ergo et benedixit omni Ecclesiae Israel voce magna dicens: Benedictus Dominus, qui dedit requiem populo suo Israel, juxta omnia quae locutus est; non cecidit ne unus quidem sermo in omnibus quae locutus est per Moysen servum suum. Sit Dominus Deus nobiscum, sicut fuit cum patribus nostris, non derelinquens nos neque projiciens, sed inclinet [Col. 1061B] corda nostra ad se, ut ambulemus in universis viis ejus, et custodiamus mandata ejus et caeremonias et judicia quaecunque mandavit patribus nostris, et sint sermones mei isti quibus deprecatus sum coram Domino appropinquantes Domino Deo nostro die ac nocte, ut faciat judicium servo suo et populo suo Israel per singulos dies, ut sciant omnes populi terrae, quia Dominus ipse est Deus, et non est alius absque eo. Sit quoque cor nostrum perfectum cum Domino Deo nostro, ut ambulemus in decretis ejus, et custodiamus mandata ejus sicut et hodie. Igitur rex et omnis Israel cum eo immolabant victimas coram Domino. Mactavitque hostias pacificas quas immolavit Domino, boum vigintiduo millia, ovium centum viginti millia, et dedicaverunt templum Domino rex et [Col. 1061C] filii Israel. In die illa sanctificavit rex medium atrii quod erat ante domum Domini. Fecit autem ibi holocaustum et sacrificium et adipem pacificorum, quia altare aeneum quod erat coram Domino minus erat, et capere non poterat holocaustum et sacrificium et adipem pacificorum. Fecit autem Salomon in tempore illo festivitatem celebrem, et omnis Israel cum eo multitudo magna, ab introitu Emath usque ad rivum Aegypti, coram Domino Deo nostro septem diebus et septem diebus, id est quatuordecim diebus et in die octava dimisit populos (III Reg. VIII, 13-66) .» Judaei ergo loca, in quibus Domino sacrificabant, divinis habebant supplicationibus consecrata, nec in aliis quam in Deo dicatis locis munera Domino offerebant. Si enim Judaei qui umbrae legis [Col. 1061D] deserviebant, haec faciebant, multo magis quibus veritas patefacta est, et gratia et veritas per Jesum Christum data est, templa Domino aedificare, et, prout melius possumus, ornare, eaque divinis precibus et sanctis unctionibus suis cum altaribus, et vasis, vestibus quoque et reliquis ad divinum cultum explendum utensilibus devote et solemniter sacrare, et non in aliis quam in Domino sacratis ab episcopis, et non a corepiscopis, qui saepe prohibiti sunt, nisi (ut praedictum est) summa exigente necessitate missas celebrare, nec sacrificia Domino offerre debemus. Et hoc si summa necessitas agere compulerit, non II domibus, quia in sacris canonibus sacrificia in domibus offerri prohibita sunt, sed in tabernaculis [Col. 1062A] divinis precibus a pontificibus dicatis et in mensis Domino sacratis, et sacra unctione a pontificibus delibutis pro summa (ut praefixum est) necessitate, et non pro libito cujusquam et pigritia agatur. Satius ergo est missam non cantare, aut non audire, quam in illis locis ubi fieri non oportet, nisi (ut saepe dictum est) pro summa contingat necessitate, quoniam necessitas non habet legem. Unde scriptum est: «Vide ne offeras holocausta tua in omni loco quem videris, sed in loco quem elegerit Dominus Deus tuus (Deut. XII, 13) .» Et in Exodo legitur: «Vos vidistis, quia de coelo locutus sum vobis. Non facietis deos argenteos, nec deos aureos facietis vobis. Altare de terra facietis mihi, et offeretis super illud holocausta et pacifica vestra. Oves vestras et boves in omni loco, [Col. 1062B] in quo memoria fuerit nominis mei (Exod. XX, 22-24) .» Et sicut non alii quam sacrati Domino sacerdotes debent missas cantare, nec sacrificia offerre, sic nec in aliis quam in praefatis Domino sacratis locis missas cantare, aut sacrificia offerre licebit. Si autem ut legitur in concilio Laodicensi, cap. 26, quod hi, qui non sunt ab episcopis ordinati, tam in ecclesiis, quam in domibus exorcizare non possunt; multo magis majoris gradus ministeria, nisi ab episcopis, qui ad eos gradus sunt sacrati, quibus fungi debent officia agi, vel sacrificia offerri licet. Quod autem (ut paulo superius praelibatum est) oblationes in domibus offerri non debent, in eodem concilio cap. 59, prohibitum habet ita: Non oportet in domibus oblationes celebrari ab episcopis et presbyteris; [Col. 1062C] solemnitates vero dedicationum ecclesiarum et sacerdotum per singulos annos sunt celebrandae, ipso Domino exempla dante, qui ad festum dedicationis templi omnibus id faciendum dans formam, cum reliquis populis eamdem festivitatem celebraturus venit, sicut scriptum est: «Facta sunt encaenia in Hierosolymis et hiems erat. Et ambulabat Jesus in templo, in porticu Salomonis (Joan. X, 28) .» Quod autem octo dierum sint encaenia celebranda, in libro Regum peracta dedicatione templi reperies.
II. De ecclesiarum consecratione quoties dubitatur, et nec certa scriptura, nec certi testes existunt, a quibus consecratio sciatur, absque ulla dubitatione scitote eas esse consecrandas, nec talis trepidatio [Col. 1062D] faciat deteriorationem, quoniam non monstratur esse iteratum, quod nescitur factum. His, fratres, testimoniis Scripturarum apostolica auctoritate consultis vestris breviter respondisse sufficiat. Vobis tamen praevidendum est et omnibus praedicandum ut illicita non agantur, et Domini praecepta conserventur et fideliter peragantur. Rogamus autem vos, fratres, ut dicta Apostoli replicemus: «Corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes. Videte ne quis malum pro malo alicui reddat, sed semper quod bonum est sectamini in invicem, et in omnes. Semper gaudete, sine intermissione orate, in omnibus gratias agite. Haec est enim voluntas Dei in Christo Jesu in omnibus vobis. Spiritum nolite [Col. 1063A] exstinguere; prophetias nolite spernere. Omnia autem probate, quod bonum est tenete. Ab omni specie mala abstinete vos. Ipse autem Deus pacis sanctificet vos per omnia, ut integer spiritus vester, et anima et corpus sine querela in adventu Domini nostri Jesu Christi servetur (I Thess. V, 14) .» Data Kalendas Martii, Lampadio et Oreste IV consulibus.
Singulare membrum Ecclesiae tuae religionis amplitudinem existere, et a nobis reverendissime coli satis est omnibus manifestum; in ipso enim apice nobilitatis multo nobiliorem Ecclesiae devotionem impendis, et magis laeta Christi agnitione praeceptis ejus obtemperas, et in fide potius exsultas quam tanti generis flore jactaris. Summa virtus est vicisse [Col. 1063B] gloriam carnis, et magna est Christi gratia nobilitatem moribus superasse, domina filia merito illustris. Certa igitur existens, dilectissima, vitae hujus quaecunque sunt spatia aeternis divinisque officiis illustrare contende, ut qui insignem te praestitit, reddat sibi per saecula clariorem. Quapropter tuam hortamur dilectionem ut bonum quod coepisti semper impleri non differas, quia non laudatur initium sed finis. Sapientiam enim te hortamur diligere et scrutari, ut rationabiliter et sapienter disponas et judices ea quae tibi commissa sunt, dicente Domino per Prophetam: «Erudimini qui judicatis terram (Psal. II, 10) .» Time ergo Dominum, et mandata ejus serva, et dilige eum totis visceribus, et proximum tuum sicut teipsum. [Col. 1063C] «Deus altissimus creavit sapientiam in Spiritu sancto, et vidit et dinumeravit eam, et mensus est, et effudit illam super omnia opera sua, et super omnem carnem secundum datum suum, et praebuit illam diligentibus se. Timor Domini gloria et gloriatio, et laetitia, et corona exsultationis. Timor Domini delectabit cor, et dabit laetitiam et gaudium in longitudinem dierum. Timenti Dominum bene erit in extremis, et in die defunctionis suae benedicetur. Dilectio Dei honorabilis sapientia; quibus autem apparuerit in visu, diligunt eam in visione et in agnitione magnalium suorum. Initium sapientiae timor Domini, et cum fidelibus in vulva concreatus est, et cum electis feminis graditur, et cum justis et fidelibus agnoscitur. Timor Domini [Col. 1063D] scientiae religiositas. Religiositas custodiet et justificabit cor, jucunditatem atque gaudium dabit. Timenti Dominum bene erit, et in diebus consummationis illius benedicetur. Plenitudo sapientiae est timere Dominum, et plenitudo a fructibus illius. Omnem domum illius implebit a generationibus, et receptacula a thesauris illius. Corona sapientiae timor Domini, replens pacem et salutis fructum. Et vidit, et dinumeravit eam. Utraque autem sunt dona Dei. Scientiam et intellectum prudentiae Sapientia comparat, et gloriam timentium se exaltat. Radix sapientiae est timere Dominum. Rami [Col. 1064A] enim illius longaevi. In thesauris sapientiae intellectus et scientiae religiositas, exsecratio autem peccatoribus sapientia. Timor Domini expellit peccatum; nam qui sine timore est, non poterit justificari: iracundia enim animositatis illius, subversio illius est. Usque in tempus sustinebit patiens, et postea redditio jucunditatis. Bonus sensus usque ad tempus abscondet verba illius, et labia multorum enarrabunt sensum illius. In thesauris sapientiae significatio disciplinae; exsecratio autem peccatori cultura Dei. Fili, concupiscens sapientiam, serva justitiam, et Deus praebebit illam tibi. Sapientia enim et disciplina timor Domini, et hoc quod beneplacitum est illi fides et mansuetudo, et adimplebit thesauros illius. Contumax non sis et incredibilis timori Domini, [Col. 1064B] et ne accesseris ad illum duplici corde. Ne fueris hypocrita in conspectu hominum, et non scandalizeris 265 in labiis tuis. Attende in illis ne forte cadas et ponas scandalum animae tuae, et adducas inhonorationem tibi, et revelet Deus absconsa tua (Eccli. I, 9-40) . Pro fide et justitia ac pro salute animae certa semper et pro adjutorio fratrum viriliter age, ut a Domino recipias remunerationem. Scriptum est enim: «Fili, conserva tempus et devita a malo. Pro anima tua non confundaris dicere verum. Est enim confusio adducens peccatum, et est confusio adducens gratiam et gloriam. Ne accipias faciem adversus faciem tuam, nec adversus animam tuam mendacium. Non reverearis proximum tuum in casu tuo, nec retineas verbum in tempore salutis. Non [Col. 1064C] abscondas sapientiam tuam in decore ejus. In lingua enim agnoscitur sapientia, et sensus, et scientia, et doctrina in verbis veritatis, et firmamentum in operibus justitiae. Non contradicas veritati ullo modo, et de mendacio ineruditionis tuae confundere. Non confundaris confiteri peccata tua, et ne subjicias te homini pro peccato. Noli resistere contra faciem potentis, nec coneris contra ictum fluminis. Pro justitia agonizare pro anima tua, et usque ad mortem certa pro justitia, et Deus expugnabit pro te inimicos tuos. Noli citatus esse in lingua tua, et inutilis et remissus in operibus tuis. Noli esse sicut leo in domo tua, evertens domesticos tuos, et opprimens subjectos tibi. Non sit manus tua porrecta ad accipiendum et ad dandum collecta (Eccli. IV, 23-36) .» His fulta Scripturarum auctoritatibus semper sta recta, et a via veritatis ne avertaris, ut gratiam Dei acquiras et honorem, hominum amicitia fruaris, tantoque tua voluntas facilius ab amore hujus saeculi exeat, quanto et impellitur dum vocatur. Nam nos et praesentes vos videre cupimus et absentibus per epistolam saltem colloqui desideramus. Unde et optamus ut vos beatus Petrus apostolorum princeps ad sua limina feliciter perducat, quatenus in Omnipotentis gratia perfrui vestra praesentia mereamur. Data XII Kalend. Novem. Lampadio et Oreste IV consulibus
BONIFACIUS episcopus EULALIO coepiscopo salutem.
Olim et ab initio tantam percepimus a beato Petro apostolorum principe fiduciam, ut habeamus auctoritatem universali Ecclesiae, auxiliante Domino, subvenire, et quidquid nocivum est auctoritate apostolica corrigere et emendare. Ad hoc enim divinae dispositionis provisio gradus diversos constituit esse distinctos, ut dum reverentiam minores potioribus exhiberent, et potiores minoribus dilectionem impenderent, una concordiae fieret ex diversitate contexio, et recte officiorum generaretur [Col. 1065B] administratio singulorum, neque universitas alia poterit ratione subsistere, nisi hujusmodi magnus eam differentiae ordo servaret. Quia vero creatura in una eademque aequalitate gubernari vel vivere non potest, coelestium militiarum exempla nos instruunt, quia dum sint angeli, sint archangeli, liquet quia non aequales sunt, sed in potestate et ordine, sicut nostis, differt alter ab altero. Si ergo inter hos qui sine peccato sunt constat ista esse distinctio, quis hominum abnuat se libenter dispositioni submittere? Hinc enim pax et charitas mutua se vice complectuntur, et manet firma concordia in alterna et Deo placita dilectionis sinceritate. Quia igitur unumquodque salubriter tunc completur officium, cum fuerit unus ad quem possit recurri praepositus, [Col. 1065C] vota nostra charitatem tuam latere nolumus, ne qui particeps fuit sollicitudinis, gaudiorum fructus reddatur extorris. Et ideo Carthaginensem Ecclesiam ad communionem nostram rediisse Domino propitiante tradentibus significamus alloquiis, et mandatorum quae legatis nostris dedimus seriem in omnibus fuisse completam. De qua parte, ut ad dilectionem tuam plenius perfecte gaudium perveniret, libellum Eulalii fratris et consacerdotis nostri, Carthaginensis episcopi, et Justini clementissimi principis Orientis sacrarum litterarum exemplaria pariter credidimus destinanda, judicantes nihilominus per Orientis partes plurimos episcopos sic fecisse. Superest ut a nobis competentibus precibus [Col. 1065D] Divinitas exorata concedat, quatenus de aliarum quoque Ecclesiarum redintegratione gratulemur. Ea vero quae significare curavimus, in eorum sacerdotum qui fraternitati tuae vicini sunt, curabis proferre notitiam, ut et ipsi de effectu tantae rei gratias nobiscum coelestis misericordiae beneficiis referre non cessent. Aurelius enim perfecte Carthaginensis Ecclesiae olim episcopus, cum collegis suis, instigante diabolo, superbire temporibus praedecessorum [Col. 1066A] nostrorum Bonifacii atque Coelestini contra Romanam Ecclesiam coepit; sed videns se modo peccatis Aurelii Eulalius a Romanae Ecclesiae communione segregatum, humilians recognovit se, pacem et communionem Romanae Ecclesiae petens subscribendo una cum collegis suis damnavit apostolica auctoritate omnes scripturas quae adversus Romanae Ecclesiae privilegia factae quoquo ingenio fuerint.
«Prima salus est, rectae fidei regulam custodire, et a constitutis Patrum nullatenus deviare, et quia non potest Domini nostri Jesu Christi praetermitti sententia dicentis: «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) .» [Col. 1066B] Et haec quae dicta sunt, rerum probantur effectibus, quia in sede apostolica extra maculam semper est catholica servata religio. De qua spe et fide minime separari cupientes, et Patrum sequentes constituta, anathematizamus omnes qui contra sanctam Romanam et apostolicam Ecclesiam superbiendo suas erigunt cervices, sequentes in omnibus apostolicam sedem et praedicantes ejus omnia constituta; et per omnia spero ut in una communione vobiscum, quam sedes apostolica praedicat, esse merear, in quo est integra et vera Christianae religionis et perfecta soliditas, promittens sequestratos a communione Ecclesiae catholicae, id est non consentientes sedi apostolicae, eorum nomina sacra inter non recitanda esse mysteria. Quod si in aliquo a professione [Col. 1066C] mea deviare tentavero, his quos damnavi complicem mea sententia me esse profiteor, hanc autem professionem meam manu mea subscripsi, et Bonifacio sancto et venerabili papae urbis Romae direxi, damnans et antecessores et successores meos, et omnes qui sanctae Romanae et apostolicae Ecclesiae privilegia cassare nituntur.»
Hinc enim supernae misericordiae documentum perdocetur quoniam et mundani principes causas fidei cum reipublicae ordinatione conjungunt, et ecclesiarum praesules quod ad dispensationem suam pertinet officii memores exsequuntur. Talibus enim indigebat post discordiae procellas religio Christiana rectoribus, qui, compressis provida dispensatione turbinibus, [Col. 1066D] diu peregrinatam pacem depulsa tempestate reducerent, ut in futura post saecula ad propositi sui exempla tendentes sibi ascribendum indubitanter ostenderent quidquid Domino placitum posteris pro sua imitatione fecissent. Benedicamus Dominum, fratres charissimi, nostris hoc diebus fuisse concessum, et totis orationum et curarum viribus annitamur ut, quae Dei opere bene coepta sunt, ipso adjuvante per omnia compleantur. Sperandum enim est [Col. 1067A] ut ad compagem corporis sui reliqua quae adhuc divisa sunt membra festinent, et a potioribus minora non discrepent. Ad quod cum me dilectio tua Christianae studio charitatis hortatur, debet quod invitat sequi, et quod amandum suadet amplecti. Similem enim jam fidei curam gerentes per religiosam patientiam, per etiam praemium de boni operis speramus effectu. Neque enim difficultatibus est cedendum. Non enim fatigatur asperis fides, nec ad coelorum ardua per proclive tenditur; nec remunerationem citra laboris exercitium quis meretur. Unde ne facientes bona deficiamus specialiter admonemur, etiam teste Psalmista: «Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore (Psal. VIII, 32) ,» quia non initium laboris remunerationem [Col. 1067B] praemii consuevit invenire, sed terminus. Ergo studium sollicitudinis assumentes, quibus est una in communione societas et credulitas, quemadmodum de unitate sedis apostolicae et Constantinopolitanae Ecclesiae pariter exsultamus in Domino, ita de reliquorum quoque sicut affectione admones, redintegratione laetemur, et curemus praemium, ut fidem integritatemque nostram immaculatam ab omni contagione servemus. Nosti enim, frater charissime ac sanctissime, quia ecclesiastica servant vincula concordiam quae nos ab haereticorum tueatur insidiis, per quam etiam canonum custoditur [Col. 1068A] integritas. His in robore suo omni circumspectione servatis remedia sperantibus conservantur. Habet enim ecclesiasticarum ordo regularum, et ipsius forma justitiae, ut medicina rationabilis benigne et fideliter sperantibus non negetur, nec quisquam est ita ab humanitate discretus, quem non a rigore districtionis inclinet cauta simplicitas. Sed ut caute hoc caeterasque querelas aut errores alicujus aevi valeas expedire, dilectissime frater, personam meam te in hoc oportet induere, scientem in hujusmodi causis, sicut praedictum est, quid cavendum sit, et ita omnia providendum, ut te non ambigas rationem dispensationis hujus Deo esse reddendam: ita tamen ut eos qui vobis fuerunt communione sociati, vel per vos sedi apostolicae vestra nobis scripta declarent, [Col. 1068B] quibus etiam et quam continentiam libellorum obtulerint inseratur. Sic quoque humilitatem debemus tenere in mente, ut inde ordinis nostri dignitatem servemus in honore, quatenus in nobis, nec humilitas timenda, nec ratio sit superba. Omnipotens Deus, charissime, sua te protectione custodiat, atque ad coelestis remunerationem patriae multiplici animarum fructu perducat. Deus te incolumen custodiat, reverendissime frater. Amen. Data octavo Kalend. Octobris, Valentiniano II et Oreste IV consulibus.
[Col. 1067C] Reverendissimo fratri VALERIO episcopo JOANNES.
Scripta tuae sanctitatis suscipiens plena ea fidei regula qua primum polles inveni, et Deo gratias retuli quod anima et corpore te bene vigere didici. Sane ea quae significasti quosdam dicere quod non sit Filius aequalis Patri, et quod in Evangelio scriptum sit: «Pater major me est,» scias non recte intelligere tales fidei regulas, nec rectam fidem penes se habere. Paulus apostolus non secundum deitatis naturam Christum creatum insinuat, sed secundum humanae naturae substantiam eumdem creatum affirmat, ipso Ephesiis conscribente: «Renovamini, inquit, spiritu mentis vestrae et induite novum hominem qui secundum Deum creatus est in justitia [Col. 1067D] et sanctitate veritatis. (Ephes. IV, 23) » Et ad Hebraeos: «In eo enim in quo passus est ille et tentatus, etiam potest his qui tentantur auxiliari. Unde sanctae vocationis participes, considerate apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum, fidelem existentem ei qui creavit eum (Hebr. II, 18) .» Et ad Colossenses: «Nunc autem deponite et vos universa: iram, indignationem, malitiam, blasphemiam; turpiaque ex ore vestro non procedant. Nolite mentiri invicem, exspoliantes vos veterem hominem [Col. 1068C] cum actibus suis, et induentes novum cum eo qui renovatur in agnitione secundum imaginem ejus qui creavit eum (Col. III, 8) .» Nunquid is qui universam creaturam, visibilia et invisibilia a propria potestatis virtute procreavit ac fecit, seipsum antea vel postmodum, quod dicere nefas est, creavit vel facere potuit. Filius minor est Patre in assumpti hominis forma, aequalis vero Patri est in deitatis naturae substantia; eodem protestante: «Ego et Pater unum sumus 266 (Joan. X, 30) .» Et iterum: «Qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV, 9) .» Et iterum: «Qui odit me, odit et Patrem (Joan. XV, 23) .» Et iterum: «Ut omnes honorificent Filium, sicut honorificavit Patrem (Joan. V, 23) .» Et iterum: «Ut sint in nobis unum, sicut et nos sumus unum (Joan. XV, 21) .» Et iterum: «Tu in me et ego in eis (Ibid.) .» Et iterum: «Omnia mea tua sunt (Ibid., 10) .» Et iterum: «Ego in Patre, et Pater in me (Ibid.) .» Et iterum: «Pater in me manens, facit opera haec (Joan. XIV, 10) .» Et Joannes evangelista ait: «In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) .» Et iterum ipse ad Parthos: «Tres sunt, inquit, qui testimonium perhibent in terra: aqua, sanguis et spiritus. Tres in nobis sunt, et tres qui testimonium perhibent in [Col. 1069A] coelo, Pater, Verbum et Spiritus. Et hi tres unum sunt.» Nos itaque in natura deitatis, quia unum sunt Pater et Filius, nec Patrem credimus aliquo tempore praecessisse, ne major sit Filio, nec Filium postea natum esse, ut deitate Patris minoretur. Si aequalis Patri Filius non est, cur ita de illo Joannes evangelista testatus est: Propterea, inquit, persequebantur Judaei Jesum et quaerebant eum occidere, quia non solum solvebat Sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo. Et Paulus apostolus: «Hoc sentite in vobis, inquit, quod et in Christo Jesu. Qui cum in forma Dei esset constitutus, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philipp. II, 5) . Et in Salomone: «Qui [Col. 1069B] genuit me requievit in tabernaculo meo (Eccli. XXIV, 12) .» Et Isaias: Sicut est ab initio, ita usque in [Col. 1070A] saeculum, neque adjectus est ei, neque minuetur illi; ipse est enim dominus creaturae suae, qui nihil eguit ab aliquo. Et in psal LXXII: «Quid enim mihi est in coelo, et ad te quid volui super terram.» Haec omnia Filium non inferiorem natura demonstrant, sed aequalitatem deitatis annuntiant, quoniam qui utraque locutus est, verum dixit, quia Veritas mentiri non potuit. Taliter, frater charissime, semper age, caeterosque omnes agere mone, ut abolito hoc qui natus videbatur errore, in laudem et gloriam Dei per totum mundum una fides sit et una eademque confessio, «ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philipp. II, 10) .» Data . . . Nonas [Col. 1070B] Augusti, Justiniano et Athalarico IV consulibus.
[Col. 1069B] AGAPITUS ANTEMIO episcopo salutem.
Multo gaudio essem repletus, si te talem circa Ecclesiae pacem et gloriosissimi imperatoris atque populi doctrinam reperissem, qualem te in primordio esse audivi. Sed nunc quia didicimus a reverendissimis [Col. 1069C] fratribus te contra statuta Patrum imperatorem et reliquos populos docere, ita ut negata humanae carnis atque animae veritate tantum Dominum nostrum Jesum Christum unius asseras esse naturae, tanquam Verbi deitas ipsa se in carnem animamque verterit, et tanquam concipi ac nasci, nutriri et crescere, crucifigi ac mori, sepeliri ac resurgere, et ascendere in coelum, sedere ad dexteram Patris, venire ad judicandos vivos et mortuos, divinae tantum voluntatis fuerit quae nihil horum in se sine carnis recepit veritate, quae natura unita naturae Patris natura est Spiritus sancti simulque impassibilis, simulque incommutabilis sempiternae Trinitatis indivisa unitas, et unius voluntatis aequalitas, unde si aliquis malae voluntatis hoc, aut infidelis [Col. 1069D] quisque desciscit ne convincatur deitatem passibilem sentire atque mortalem, et tamen Verbi incarnati, id est Verbi et carnis unam ausus fuerit pronunliare naturam, manifeste in apertam et ideo odibilem transit insaniam, qui mediatorem Dei et hominum Jesum Christum simulatorie credit omnia egisse, nec verum in Christo corpus, sed phantasma ejus corporis speciem oculis apparuisse cernentium. Quae impietatis mendacia quoniam olim fides catholica detestatur, et talia assertionum sacrilegia concordibus per totum mundum beatorum Patrum dudum sunt damnata sententiis, non dubium est eam nos fidem praedicare atque defendere quam sancti [Col. 1070B] apostoli docuerunt, et hactenus eorum suorumque successorum sequens, sancta haec Romana et apostolica Ecclesia doctrinam tenuit ac tenet, docuit et docet. Siquidem enim ita sunt obcaecati, et a lumine veritatis alieni, ut Verbi Dei a tempore incarnationis [Col. 1070C] denegent veritatem, ostendant in quo sibi Christianum nomen usurpent, et cum Evangelio veritatis qua ratione concordent, si per Virginis partum, aut caro sine deitate, aut deitas est orta sine carne. Sicut enim negari non potest (evangelista dicente) quod Verbum caro factum est et habitavit in nobis, ita negari non potest (beato apostolo Paulo praedicante) quod Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi. Quae autem reconciliatio esse posset qua humano generi repropitiaretur Deus, si hominis causam Mediator Dei et hominum non susciperet? Qua vero ratione veritatem mediatoris implet, nisi qui in forma Dei aequalis est Patri, in forma servi particeps esset et nostri, ut mortis vinculum unius praevaricatione contractum unius morte, qui solus [Col. 1070D] morti nihil debuit, solveretur? Effusio enim justi sanguinis Christi tam fuit dives ad pretium, ut si universitas captivorum in redemptorem suum crederet, nullum diaboli vinculum retineret; quoniam sicut Apostolus ait: «Ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia (I Tim. I, 14) .» Et cum sub peccati praejudicio nati potestatem acceperint ad justitiam renascendi, validius factum est donum libertatis quam debitum servitutis. Quam itaque sibi in hujus sacramenti praesidio spem relinquunt, qui in Salvatore nostro negant humani corporis veritatem? Dicant quo sacrificio reconciliati, quo sanguine sunt redempti? «Quis est, ut Apostolus ait, qui tradidit [Col. 1071A] semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis;» aut quod unquam sacrificium fuit sacratius quam quod verus et aeternus Pontifex altari crucis per immolationem suae carnis imposuit? In conspectu Domini pretiosa mors justorum fuit, nullius tamen insontis occisio redemptio fuit mundi. Acceperunt justi, non dederunt coronas. De fortitudine fidelium exempla nata sunt patientiae, non dona justitiae. Singulares quippe singulis mortes fuerunt, nec alterius quisquam debitum suo fine persolvit, cum filius hominis, unus solus Dominus noster Jesus Christus, qui vere agnus erat immaculatus, exstiterit. In quo omnes crucifixi, omnes mortui, omnes sepulti, omnes sunt etiam suscitati, de quibus ipse dicebat: «Cum exaltatus [Col. 1071B] fuero a terra, omnia traham ad meipsum (Joan. XII, 32) ,» fides etenim justificans impios et creans justos ad humilitatis retracta participium, in illo acquirit salutem in quo solo homo se invenit innocentem, liberum habens per gratiam Dei de ejus potentia gloriari, qui contra hostem humani generis in carnis nostrae humilitate congressus, his victoriam suam tribuit in quorum corpore triumphavit. Licet ergo in uno Domino nostro Jesu Christo vero Dei atque hominis Filio, Verbi et carnis una persona sit, quae inseparabiliter atque indivise habeat actiones communes, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates, et sic verae fidei contemplatione cernendum est, ad quae provehatur humilitas carnis, et ad quae inclinetur altitudo deitatis; quid sit quod [Col. 1071C] caro sine Verbo non agit, et quid sit quod Verbum sine carne non efficit. Sine Verbi enim potentia nec conciperet Virgo nec pareret, et sine veritate carnis obvoluta pannis infantia non jaceret. Sine Verbi potentia non adorarent magi puerum, stella indice [Col. 1072A] declaratum, sine veritate carnis non juberetur transferri in Aegyptum puer, et ab Herodis persecutione subduci. Sine Verbi potentia non diceret vox Patris missa de coelo: «Hic est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17) ;» et sine veritate carnis non protestaretur Joannes: «Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) .» Sine Verbi potentia reintegratio non fieret debilium et vivificatio mortuorum; et sine veritate carnis, nec cibus jejuno, nec somnus esset necessarius fatigato. Postremo sine Verbi potentia non se Dominus Patri profiteretur aequalem; et sine veritate carnis non idem diceret Patre se esse minorem, cum catholica fides utrumque suscipiat, utrumque defendat, quae secundum confessionem [Col. 1072B] beati Petri apostoli unum Christum Dei vivi Filium et hominem credit et verum, Christus Deus noster verus ita inter Deum et hominem mediator apparuit, ut in unitate personae copulans utramque naturam, et solita sublimaret insolitis, et insolita solitis temperaret. Quid igitur? Cum Christus sit Deus et homo, loquitur homo, et calumniaris Deo? Ille in se naturam commendat humanam, in illo audes deformare divinam? Gemina ergo est substantia Christi, divina scilicet, qua aequalis est Patri, humana vero qua minor est Patre: utrumque autem simul non duo, sed unus Christus, ne sit quaternitas Deus. Sicut enim unus est homo in anima rationali et carne, sic unus est Christus Deus et homo, et per hoc Christus Deus anima rationalis et caro. Christum [Col. 1072C] in his omnibus, Christum in singulis confitemur. Deus te convertat in bonum, frater, et rectae fidei normam te in omnibus tenere et docere concedat. Amen. Data Kalen. Maii, Justiniano quarto et Theodato IV consulibus.
Beatissimo SILVERIO AMATOR episcopus
A quibusdam, Pater dilectissime, illic a Patribus [Col. 1071D] adventatibus audivimus vos a sede sancti Petri injuste pulsum exsilio destinatum. Quod nimis grave ferentes misimus parva munuscula, id est argenti libras XXX, ad vestram vestrorumque sustentationem, quae petimus ut ita grato animo suscipiatis sicut grata mittuntur intentione. Precamur quoque ut per vestram epistolam nobis remendare non dedignemini qualiter circa vos sit actum vel modo agitur, ut certam rationem de vobis scire et fratribus valeam nuntiare. Quid enim putas de nobis fieri, Pater summe, cum de summo pastore et vicario sancti Petri talia fiunt? Vos tamen nolite multum tristari, sed confortamini semper in Domino, quoniam potens est divinitas immensae tempestatis incerta [Col. 1072C] bono serenitatis amovere. Ora pro nobis, beatissime papa.
[Col. 1072D] Dilectissimo atque amantissimo AMATORI episcopo, SILVERIUS.
O quam bona est charitas quae absentia per imaginem praesentia sibimetipsi exhibet per amorem. Divisa tangit, confusa ordinat, inaequalia sociat, imperfecta perficit. Quam recte praedicator egregius vinculum perfectionis vocat, quia virtutes quidem caeterae perfectionem generant, sed tamen eas charitas ligat, ut ab amantis mente dissolvi jam nequeant. Hac itaque virtute, frater charissime, plenum te reperio dum non solum de me suscitando et visitando curam habes, sed etiam bonis tuis me fulcire et sustentare non desinis. Quanta autem mala in me peracta sunt, nec enarrare, nec scribere [Col. 1073A] tibi per omnia possum. Ante omnia vero patricia infesta mihi erat, eo quod non restituebam Antemium dudum patriarcham Constantinopolitanum, quem sanctae memoriae Agapitus praedecessor meus suis meritis damnavit. Urgente quoque ejus jussione exierunt quidam falsi testes dicentes adversum me crimina, quorum particeps non fui. 267 Sed dum multi in eadem accusatione persisterent, timuit Julisarius patricius noster, et mandavit me ad se venire pacifice pro quibusdam ecclesiasticis dispositionibus in palatium principis et ad primum et secundum velum retinuit omnem clerum et populum qui mecum veniebat, et nullum permisit introire, nisi me solum et Vigilium diaconem meum. Me vero vi retento, et ante praedictam patriciam deducto [Col. 1073B] miserunt in exsilium, in quo modo sustentor pane tribulationis et aqua angustiae. Ego tamen propterea non dimisi nec dimitto officium meum, sed cum episcopis quos congregare potui, eos qui talia erga me egerunt anathematizavi; et una cum illis apostolica synodali auctoritate statui nullum unquam taliter decipiendum sicut deceptus sum, et si aliquis deinceps ullum unquam episcoporum ita deciperet, anathema maranatha fieret in conspectu Dei et sanctorum angelorum. Similiter sanctorum Patrum roborantes decreta statuimus, licet saepissime jam statutum fuerit, nec falsos, nec inimicos suspectos accusatores vel testes unquam super episcopos suscipi, eisque nocere nullatenus posse, quia falsam aut odiosam vocem aut funestam potius interdici quam [Col. 1073C] audiri sanctis Patribus placuit. Summopere, charissime, tales cavendi sunt, et avertendi atque rejiciendi, si nocentes apparuerint, quia non solum ecclesiasticae, sed etiam saeculi leges tales non suscipiunt, sed repellunt; unde scriptum est: «Os impiorum devorat iniquitatem (Prov. XIX, 28) ;» et Dominus per prophetam loquitur dicens: «Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocenter agis. Cum electo electus eris, et cum perverso perverteris (II Reg. XXII, 26) ;» et Apostolus inquit: «Pervertunt mores bonos colloquia mala (I Cor. XV, 33) ;» idcirco, ut jam praelibatum est, mali semper cavendi, et bonis atque benevolis est inhaerendum, ut periculum desidiae, quantum possumus, devitemus; et ne pestis haec latius divulgetur, severitate [Col. 1073D] qua possumus abscindamus, quoniam non temeritas intervenit praesumptionis ubi est diligentia pietatis. Agat semper unusquisque vestrum hac informatione [Col. 1074A] apostolica fultus juxta vires suas, et fraterna dilectione a sancta religione mores proprios conservare et in communione alterutrum adjuvare, et in charitate permanere, et Dei voluntati indesinenter studeant inhaerere, ut simul laudantes Dominum indefessas illi gratias semper agamus. Vale in Christo semper, et praedicta prout melius poteris, Domino ope ferente, adimplere, et reliquos fratres apostolica auctoritate informare studeto. Data IX Kalend. Decembris, Justiniano V et Julisano IV consulibus.
SILVERIUS episcopus VIGILIO.
Multis te transgressionibus irretitum sacerdotalis jamdudum novit generalitas. Et quia cruciatus [cruentis] humano sanguine manibus decessoribus nostris [Col. 1074B] pervicacia tua subripiens leviticis praesumpseris excubare mysteriis, plerique noverint fidelium. Nam quia contra jura canonica temporibus sanctae memoriae Bonifacii papae, ipso vivente successor ejus designari conabaris, nisi tibi amplissimi senatus obviasset justitia, tunc providentia pastorali auspicia tua pontificali auctoritate exsecranda jam debuerant detruncari. Sed dum parvum vulnus in te neglectum est, insanabile accrevit apostema, quod nisi ferro altius abscindatur, fomentorum sentire non potest medicinam: quippe qui nequissimi spiritus audacia, ambitionis frenesim concipiens, in illius apostolici medici cui animas ligandi solvendique collata et concessa potestas est, versaris contumeliam, novumque scelus in apostolica sede rursus nitaris inducere [Col. 1074C] et in more Simonis, cujus discipulum te ostendis operibus, data pecunia, * neque repulso qui favente Domino tribus jam jugiter emensis temporibus ei praesidio tempora mea nitaris invadere. Habe ergo cum his qui tibi consentiunt poenae damnationisque sententiam, sublatumque tibi nomen et munus ministerii sacerdotalis agnosce sancti Spiritus judicio, et apostolica a nobis auctoritate damnatus. Sic enim decet fidem sanctorum Patrum in Ecclesia servari catholica, ut quod habuit amittat, qui improbabili temeritate quod non accepit assumpserit. Data octavo Kalend. Julii principii Basilii. Caelius Silverius papa urbis aeternae huic decreto anathematis in Vigilio pervasore facto, ad omnia statuta consensum praebens subscripsi pariter, et quatuor episcopi [Col. 1074D] subscripserunt, id est, Terrocinensis, Fundanus, Firmensis et Meterrensis. Data ista chartula per Anastasium subdiaconum.
- [Col. 1073D] 1. De Priscillianistis qui ab esu carnium se subtrahunt.
- 2. De trina mersione.
- 3. De his qui ab Arianis iterum baptizantur.
- [Col. 1074D] 4. De ecclesiarum restauratione in fabricis vel dedicatione quid sit observandum.
- 5. De Paschae festivitate et precum ordine ac missarum solemniis.
- [Col. 1075A] 6. Quod in nomine Trinitatis debeat baptizari.
- 7. Quod beati apostoli Petri Romanae scilicet Ecclesiae sedes sacerdotalis mater sit dignitatis, atque ecclesiasticae magistra rationis.
CAP. I. Dilectissimo fratri EUTERO VIGILIUS.
Directas ad nos tuae charitatis epistolas plenas catholicae inquisitionis sollicitudine gratanter accipimus, benedicentes Dei nostri clementiam, quia tales extremis mundi partibus dignatur suis ovibus providere pastores, per quos et pascuis valeant salutaribus abundare, et ab antiqui hostis rapacitate servari, ut insidias nequeant ejus subreptionis incurrere. Unde certum est quia promissae vos beatitudinis gratia subsequatur, quando a vobis coelestium perfectio doctrinarum tanta votiva suscitatione perquiritur. [Col. 1075B] Scriptum est enim: «Beati qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum (Psal. CXVIII, 2) .» Hoc igitur, frater charissime, propositum tuae consultationis tota mente tractantes, de te quoque provenire contendimus, qui regulam catholicae fidei iisdem studes tenere vestigiis quibus eam apostolica fide cognoscis esse fundatam. Et quamvis sonus eorum toto orbe diffusus et usque ad fines orbis terrae verba eorum distensa, dilectionis tuae corda Christo probaverint esse fidelia; tamen si quid ex his in Ecclesia, quae tuae gubernationi Deo auxiliante commissa est, necdum plena luce claruerit, ad eumdem fontem de quo illa salutaris manarat lympha, recurritis, id est quod debita charitate sumus amplexi, quia fiducialiter de his, unde apud eos observantiam [Col. 1075C] esse dixistis ambiguam, nostra voluistis responsione firmari. Quapropter dilectionem tuam in Domino salutantes de singulis quid juxta catholicam disciplinam teneat apostolicae sedis auctoritas, subjectis aliquibus etiam sanctarum capitulis regularum, te credimus instruendum. Ac primum his quos Priscillianae haeresis indicasti vitiis inquinari sancta et convenienti religioni catholicae eos detestatione judicas arguendos, qui ita se sub abstinentiae simulatae praetextu ab escis videntur carnium submovere, ut hoc exsecrationis potius animo quam devotionis probentur efficere: in qua re quia nefandissimis Manichaeis esse consimiles approbantur, juste Patrum venerabilium constitutis ab hac superstitione sub anathematis sunt interminatione prohibiti, quando [Col. 1075D] aliquid ciborum contagione carnium creditur esse pollutum, quia de his omnibus quae ad humanum victum misericordia Dei contulit, nihil catholicis esse videatur immundum. Sic enim Titum doctor gentium Paulus monet apostolus dicens: «Omnia munda mundis: coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum, sed polluta sunt eorum mens et conscientia. Deum confitentur se nosse, factis autem negant, abominabiles et increduli, et ad omne opus bonum reprobi (Tit. I, 15) .» Similiter et alio in loco ad Timotheum de hujusmodi cavendis erroribus praedicavit dicens: «In novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum; in hypocrisi loquentium mendacium, [Col. 1076A] et cauteriatam habentium suam conscientiam; prohibentes nubere, et abstinentes a cibis, quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus et his qui cognoverunt veritatem, quia omnis creatura Dei bona est, et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur (I Tim. IV, 1) .» Haec igitur sequentia Patrum venerabilium constituta, specialiter eos censuerunt esse damnandos, qui cum carnibus abstinerent, ea quoque credebant esse vitanda quae carnibus fuisse videbantur admista. Nam et ipse Dominus noster Jesus Christus ita praemonuit dicens: «Non quod intrat in os coinquinat homines, sed quae procedunt de ore, haec sunt quae coinquinant hominem (Matth. XV, 11) .» Quapropter nec abstinentiam Deo placitam reprobamus, [Col. 1076B] nec eos qui exsecrantur Domini creaturam recipimus in nostra societate.
De renascentium trina mersione
II. De baptismo quoque solemniter adimplendo, similiter quid apostolica, vel sanxerit vel conservet auctoritas, in subjectis tua charitas evidenter agnoscet; illud autem novelli esse judicamus erroris, quod cum in fine psalmorum ab omnibus catholicis ex more dicatur: «Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto,» aliqui sicut indicas, subducta syllaba conjunctiva, perfectum conantur minuere vocabulum Trinitatis, «gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto.» Quamvis ergo ipsa nos ratio evidenter edoceat, quia subducta una syllaba, personam Filii et Spiritus sancti unam quodammodo esse designant, [Col. 1076C] tamen ad errorem talium convincendum sufficit, quod Dominus Jesus Christus designans in invocatione Trinitatis credentium debere baptisma celebrari, dixit: «Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) .» Ergo cum non dixerit, In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sed aequalibus distinctionibus, Patrem et Filium et Spiritum sanctum jusserit nominari, constat illos omnino a Deo doctrina deviare, qui aliquid huic voluerint confessioni derogare. Qui si in errore permanserint, socii nobis esse non possunt.
III. De his etiam qui baptismatis gratia salutaris accepta, apud Arianos iterum baptizati, profundae voraginis sunt morte demersi, quid per singulos ordines [Col. 1076D] vel aetates antecessorum nostrorum decreta censuerunt, quae multiplici sunt digesta ratione, et nostro scrinio relevata capitula his subjecta direximus, in quibus tamen illud speciali charitate etiam convenit observari; ut quia pro peccatis plurimis in gentibus iniquitas ipsa surrexit in aestimatione fraternitatis tuae aliorumque pontificum per suas dioeceses relinquatur, ut si qualitas et poenitentis devotio fuerit approbata, indulgentiae quoque remedio sit vicina. Quorum tamen reconciliatio non per illam impositionem manus quae per invocationem sancti Spiritus operatur, sed per illam qua poenitentiae fructus acquiritur, et sanctae communionis restitutio perficitur.
[Col. 1077A] IV. De fabrica vero cujuslibet ecclesiae, si diruta fuerit, instauranda, et si in eo loco consecrationis solemnitas debeat iterari. In quo sanctuaria non fuerint, nihil judicamus efficere, sed per eam minime aqua benedicta jactetur, quia consecrationem cujuslibet ecclesiae in qua Spiritus sancti ara non ponitur, celebritatem tantum scimus esse missarum, et ideo si qua sanctorum basilica a fundamentis etiam fuerit innovata, sine aliqua dubitatione cum in ea missarum fuerit celebrata solemnitas, totius sanctificatio consecrationis 268 implebitur. Si vero sanctuaria quae habebat ablata sunt, rursus earum depositione et missarum solemnitate reverentiam sanctificationis accipiet.
De Paschae solemnitate et precum ordine.
[Col. 1077B] V. Pascha vero futurum nos, si Deus voluerit XI Kalendarum Maiarum die celebraturos esse cognoscite. Ordinem quoque precum in celebritate missarum nullo nos tempore, nulla festivitate significamus habere divisum, sed semper eodem tenore oblata Deo munera consecrare. Quoties vero paschalis, aut ascensionis Domini vel Pentecostes, et Epiphaniae sanctorumque Dei fuerit agenda festivitas, singula capitula diebus apta subjungimus, quibus commemorationem sanctae solemnitatis, aut eorum faciamus, quorum natalitia celebramus, caetera vero ordine consueto persequimur. Quapropter et ipsius canonicae precis textum direximus subter adjectum, quem Deo propitio ex apostolica traditione suscepimus; et ut charitas tua cognoscat [Col. 1077C] quibus locis aliqua festivitatibus apta connectas, paschalis diei preces simul adjecimus. His igitur fraternitatis tuae inquisitioni responsis, Dominum nostrum quantum possumus exoramus, ut omnibus catholicae religionis Ecclesiis circa universos quos fideles sibi efficit, gratiae suae dona multiplicet, et ab omnibus insidiis spiritualis hostis atque carnalis cunctos populos suos redigere dignetur immunes. Significatur etiam beatorum apostolorum vel martyrum [Col. 1078A] sicut speramus sancto nos affectui tuo direxisse reliquias, praesumentes fidem vestram eorum deinceps plenius esse meritis adjuvandam.
VI. Si quis episcopus aut presbyter juxta praeceptum Domini non baptizaverit in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sed in una persona Trinitatis, aut duabus, aut in tribus patribus, aut in tribus filiis, aut tribus paracletis, projiciatur de Ecclesia Dei.
VII. Nulli vel tenuiter sentienti, vel pleniter sapienti dubium est, quod Ecclesia Romana fundamentum et forma sit Ecclesiarum, a qua omnes ecclesias principium sumpsisse nemo recte credentium ignorat: quoniam licet omnium apostolorum par esset electio, beato tamen Petro concessum est, [Col. 1078B] ut caeteris praeemineret, unde et Cephas vocatur, quia caput est et primus omnium apostolorum. Et quod in capite praecessit, in membris sequi necesse est. Quamobrem sancta Romana Ecclesia ejus merito Domini voce consecrata, et sanctorum Patrum auctoritate roborata, primatum tenet omnium Ecclesiarum, ad quam tam summa episcoporum negotia et judicia atque querelae, quam et majores ecclesiarum quaestiones, quasi ad caput semper referenda sunt. Nam et qui se scit aliis esse praepositum, non moleste ferat aliquem esse sibi praelatum. Ipsa namque Ecclesia quae prima est ita reliquis ecclesiis vices suas credidit largiendas, ut in parte sint vocatae sollicitudinis, non in plenitudine potestatis, unde omnium appellantium apostolicam sedem [Col. 1078C] episcoporum judicia et cunctarum majorum negotia causarum eidem sanctae sedi reservata esse liquet, praesertim cum in his omnibus ejus semper sit exspectandum consultum: cujus tramiti si quis obviare tentaverit, sacerdotum causas se non sine honoris sui periculo apud eamdem sanctam sedem noverit redditurum. Data Kalend. Martii, Wisiliano et Johanne IV consulibus.
PELAGIUS episcopus VIGILIO coepiscopo salutem.
Gaudeo fidei devotione tuae quod religiosum studium et divinum officium dignanter impendis, et maxime quod fidei inimicos aemularis apostolicae sedis quaerens exempla. Didici sane tam per latorem tuarum quam et per litteras tuas quod sint quidam penes vos qui dicentes garriunt: Qualiter Pater et Filius unus potest esse Deus, cum praeter Patrem alius non sit Deus, qui dicatur ingenitus atque invisibilis? Hi sane si scirent donum Dei, et verae fidei regulas intelligerent, nequaquam talia mussitarent; sed quia non habentes munda corda quae videre [Col. 1078D] secreta Dei et intelligere mysteria valeant divina, et mundanda sunt prius corda eorum per poenitentiam ut intelligere postmodum, et capere lumen veritatis possint. Quibus tamen ad eorum ac multorum illuminationem corrigendo talium errorem apostolica auctoritate respondendum est ita: Quomodo vos Patrem et Filium unum profiteri non vultis? Eos etiam nos unum et verum Deum a prophetis et apostolis ostendimus praedicatum, a quibus etiam Spiritum credimus sanctum non esse discretum, Isaia propheta dicente: «Ego sum Deus, et non est alius praeter me. Et per memetipsum juro, quia exivit ex ore meo veritas, et sermo [Col. 1079A] meus non avertitur, quia mihi inclinabitur omne genu, et omnis lingua jurabit per Dominum dicens: Justitia et gloria ad eum veniet (Isa. XLV, 21-25) .» Et ut hoc in testimonio Patrem simul et Filium cognoscas fuisse, Paulum audi dicentem, «ut in nomine, inquit, Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum. Et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris omnipotentis (Philipp. II, 11) .» Quod si iste Filius minor est Patre suo, ergo minorata est gloria Patris in Filio. Et ubi est quod in Salomone Scriptura loquitur dicens: «Sicut etiam in conspectu eorum, inquit, magnificatus es in nobis, ita in conspectu nostro magnificaberis in illis, ut cognoscant te sicut et nos cognovimus, quoniam [Col. 1079B] non est Deus praeter te, Domine (Eccli. XXXVI, 4) .» Diligenter attende et agnosce Filium esse, qui magnificabitur in judicio dum venerit vivos et mortuos judicare. Item Isaias: Audite me, domus Jacob et residuum domus Israel, qui egredimini ex utero meo, et erudimini a puero usque ad senectutem. Ab initio ego sum, et quousque senescatis ego sum. Ego vos feci, et ego sustineo. Ego remittam, et ego suscipiam, dicit Dominus. Et iterum: Ego sum Dominus Deus, et praeter me non est alius Deus, annuntians novissima priusquam fiant, et statim consummata sunt. Item alibi. Audi me, Jacob et Israel, quem ego feci. Ego sum Dominus Deus tuus, et non est alius praeter me. Item alibi: Ego sum Dominus Deus tuus, primus et ego novissimus, et [Col. 1079C] in ea quae superventura sunt in novissimo ego sum. Item alibi: Ego sum Deus qui te creavi, qui te adivi, et communivi dextera mea. Et unitatem Patris et Filii assignans loquitur dicens: Ego testis vester, dicit Dominus Deus, et puer meus tu quem ego elegi, ut sciatis et credatis quia ego sum, ante me non fuit alius Deus, et post me non erit. Unum, haeretice, elige e duobus: aut fatere Patrem et Filium unum Deum; aut si solum Patrem Deum esse contendis, ergo tibi Dominus Deus Jesus Christus Dei Filius non erit Deus, quia scriptum est: «Ante me non fuit alius Deus, et post me non erit.» Si secundum te ita est, cur Apostolus talia praedicat et eumdem Filium Deum super omnia benedictum insinuat? «Quorum patres, inquit, ex quibus Christus [Col. 1079D] secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) .» Item Isaias dicit: Dominus Deus Israel, qui liberabit eum Aegypto. Ego sum primus et ego post haec, et praeter me non est Deus sicut ego sum qui stet, et vocet et praeparet mihi ex quo hominem feci in saeculum. Item ibi: Iste est Deus et nesciebamus, Deus, et non est alius deus praeter te. Tu enim es Deus et nesciebamus, Deus Israel salvator unus Deus. Non sunt Pater et Filius dii, quia est Deus in quo esse dicitur Deus; praeter alium Deum non esse propheta saepenumero protestatur. Et Jeremias: «Hic Deus noster, ait, et non applicabitur alter ad eum, qui invenit omnem scientiae viam, et dedit eam Jacob puero suo et [Col. 1080A] Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et inter homines conversatus est (Baruch III, 36) .» Et in Salomone: «Miserere nobis, Deus omnium, et ostende nobis lumen miserationis, et immitte timorem tuum super gentes quae non exquisierunt te, ut cognoscant quia non est alius Deus, nisi tu (Eccli. XXXVI, 1) .» Item ibi: «Domine Deus Israel, non est tibi similis in coelo sursum, neque in terra deorsum (Deut. IV, 39) .» Et in psalmo XVII: «Quoniam quis deus praeter Dominum, aut quis deus praeter Deum nostrum?» Et in Genesi: «Et pluit Dominus a Domino ignem et sulphur super Sodomam et Gomorrham, et evertit civitates illas (Gen. XIX, 24) .» Si solus Pater Deus est, quis pluit ignem et sulphur a Domino, vel supradictas civitates [Col. 1080B] evertit? Quaeso, responde. Et Deuteronomium: Dominus solus deducebat eos, et non fuit cum illis deus alienus. Et Paulus apostolus: «Unus Deus qui justificat circumcisionem ex fide et praeputium per fidem (Rom. III, 30) .» Et ad Corinthios: «Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) .» Et iterum: «Non est Deus, nisi unus.» Et ad Galatas: «Mediator autem unius non est, Deus autem unus est (Gal. III, 30) .» Et unitatem Patris et Filii et Spiritus sancti demonstrans, Ephesiis scribens, ita confirmat: «Sufferentes invicem in charitate solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis, unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae, unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus [Col. 1080C] (Ephes. IV, 3) .» Si enim praedicti haeretici unitatem fidei voluerint simplici corde recipere, ex hoc jam testimonio in uno spiritu possunt simul Patris et Filii unitatem condiscere. Patrem igitur ut ipsi se dicunt invenisse in divinis litteris ingenitum proprie positum nec legere possunt penitus, nec probare: sed quia idipsum fides exigit Christiana absque ulla dubitatione ingenitus creditur, qui tamen secundum seriem Scripturarum in Filio a se genito visus esse monstratur. Apostolus vero Paulus missionem Filii Dei in Spiritu sancto longe ante conspiciens, Romanae Ecclesiae scribens haec testatus est dicens: «Quod enim impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium suum misit in similitudinem carnis peccati, et de [Col. 1080D] peccato damnavit peccatum in carne, ut justitia legis impleretur (Rom. VIII, 3) .» Cernisne quoniam Filius non secundum deitatem a Patre missus est, sed secundum carnem, quam clementer et pie pro nobis assumere non dedignatus est. Nam quod semetipsum exinanita majestatis suae potentia, idem se Filius miserit, Apostolus contestatur dicens: «Semetipsum exinanivit formam servi accipiens, humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II, 7) .» Et Isaias: Non legatus, neque angelus, sed ipse Dominus veniet, et salvabit eos. Item ibi: Palam apparui non quaerentibus me. Et in Jeremia: Dereliqui domum meam, dimisi haereditatem meam, et [Col. 1081A] veni, et factus sum illis in opprobrium. Et in Michaea: Ecce Dominus veniet, et commovebuntur montes sub eo. Et in Zacharia: Gaude et exsulta, filia Sion, quia ecce ego venio, et commorabor in medio tui, dicit Dominus. Et Apostolus ad Timotheum: «Fidelis sermo et omni acceptione dignus, quia Jesus Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere (I Tim. I, 15) .» Et Malachias: «Ecce subito veniet in templo suo Dominus, quem vos quaeritis, et angelus testamenti, quem vos vultis (Malach. III, 1) .» Et in Evangelio: Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentia. Iterum ibi: «Quid nobis et quid tibi, Jesu Fili Dei, venisti ante tempus perdere nos? (Matth. VIII, 29.) » Item ibi: «Venit filius hominis quaerere et salvum facere quod perierat (Luc. XIX, 10) .» Item ibi: Ego veni [Col. 1081B] ut vitam habeant, et ut abundantius habeant. Item ibi: «Nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo, filius hominis qui est in coelo (Joan. III, 13) .» Nunquid in his tantis ac talibus testimoniis, quibus se Filius Dei a semetipso venisse testatus est, poteris dicere ab alio et non a semetipso venisse. Dum manifestum est eum qui carnem nostram dignanter assumpsit voluntarie et non ab alio missus advenerit. Nam qui in Patre manens, [Col. 1082A] ubique potentia sua consistit, ubi a Patre mitteretur omnino non habuit. Scimus enim quoniam nulla pars coelorum ac terrae a conspectu Patris excipitur, ubi secundum eos a Patre Filius mitteretur. 269 Interim vero det operam, quantum fieri potest, tua dilectio, ut omnibus Ecclesiae filiis innotescat, quid contra impium sensum secundum Evangelicam doctrinam et apostolicam praedicemus, quia licet plene quae semper fuisset atque esset catholicorum sententia scripserimus, tamen nunc quoque ad confirmandas omnium mentes non parum exhortationis addimus. Memor enim sum me sub illius nomine Ecclesiae praesidere, cujus a Domino Jesu Christo est glorificata confessio, et cujus fides omnes quidem haereses destruit, sed maxime impietatem [Col. 1082B] praesentis erroris expugnat; et intelligo aliter mihi non licere, quam ut omnes conatus meos ei causae in qua universalis Ecclesiae salus infestatur, impendam. Ne autem alicujus negligentiae occasione scripta nostra ad vos non potuerint pervenire, et exemplaria eorum nunc mittenda credimus, ut nullomodo fidei quam defendimus praedicatio vestrae doctrinae notitiae subtrahatur Data V Non. Maii, Joanne Narsete IV consulibus.
[Col. 1081C] JOANNES episcopus, universis episcopis per Germaniae et Galliae provincias constitutis, in Domino salutem. Optaveram siquidem, charissimi, pro nostri charitate collegii omnes Domini sacerdotes in una devotione persistere, nec quemquam, prohibita gratia, aut favore sacerdotum sectari, aut a via recta discedere; et quanquam credamus dilectionem vestram ad omne opus bonum esse paratam, ut tamen efficacior fiat, congruum nobis visum est, litteris sedis apostolicae, ut antecessorum quoque nostrorum vestigia imitemur, vos monere praecepta divina et apostolicae sedis instituta viriliter peragere, et prohibita non tangere, sed cavere; nec cuiquam liceat unquam doctrinam Patrum deserere, et sacerdotali honore gaudere. Perlatum est ad sedem apostolicam [Col. 1081D] emersisse, et denuo reviviscere prohibitum, et funditus exstirpandum, tam a sancto Damaso quam a sancto Leone, viris apostolicis atque ab universis synodali auctoritate episcopis reprehensibilem atque oppido insolitum usum, eo quod quidam corepiscopi, qui et a praedictorum antecessorum sanctorum apostolicorum Patribus et viris apostolicis, et ab ipsis sive a nobis sunt prohibiti, sicut eorum hactenus testantur decreta ultra modum suum progredientes, donum sancti Spiritus per impositionem manuum tradant, et alia quae solum pontificibus debentur contra fas peragant; praesertim cum ex septuaginta discipulis quorum speciem in Ecclesia gerunt legatur [Col. 1082C] nullus donum Spiritus sancti per manus impositionem tradidisse. Quod autem solis apostolis eorumque successoribus proprii sit officii tradere Spiritum sanctum, liber Actuum apostolorum docet. In concilio vero Caesariensi ita de corepiscopis habetur scriptum: Corepiscopi quoque ad exemplum et formam septuaginta videntur esse, ut comministri autem propter studium quod erga pauperes exhibent honorentur. Si enim meliores sanctioresque sanctis apostolis esse putatis, facite quae illi non fecerunt, et superextollite vos illis. Si enim ejusdem ordinis estis et aequiparare vos vultis illis, nolite agere quae illi non egerunt, sed imitamini, prout melius potestis, exempla et vestigia eorum: illis autem praecipiente Domino, illisque denuntiante, ut illi et successores [Col. 1082D] eorum tantummodo per manus impositionem traderent Spiritum sanctum, et nullum unquam ex septuaginta scientes eis illicitum fore, quorum typum (ut praedictum est) corepiscopi, antequam prohibiti essent, in Ecclesia gerebant, tradere per manus impositionem Spiritum sanctum permiserunt, dantes successoribus eorum exemplum, ne unquam talia praesumerent. Unde in Actibus apostolorum scriptum est: «Cum audissent apostoli, qui erant Hierosolymis, quia recepit Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum et Joannem. Qui cum venissent oraverunt pro ipsis, ut acciperent Spiritum sanctum. Necdum enim in quemquam illorum venerat, sed baptizat [Col. 1083A] tantum in nomine Domini Jesu. Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum sanctum (Act. VIII, 14-17) .» Non ergo, ut jam dictum est, aliquem ex septuaginta, licet pauci essent apostoli ad hoc opus perficiendum, direxerunt, sed Petrum et Joannem apostolos per manus impositionem tradere Spiritum sanctum miserunt, quorum vicem episcopi in Ecclesia gerunt, et non corepiscopi, qui septuaginta discipulorum formam ante prohibitionem eorum gerebant. Quod illi non fecerunt vos facere nolite, ne dissimiles eis, et indigni eorum successione et ministerio esse videamini, quia ut ait Dominus in Evangelio: «Qui non est mecum adversum me est, et qui non colligit mecum dispergit (Luc. XI, 23) .» Sic autem Petrus, princeps apostolorum, adjutores [Col. 1083B] sibi ascivit Linum et Cletum, non tamen potestate pontificii, aut ligandi vel solvendi eis normam tradidit, sed successori suo sancto Clementi qui sedem apostolicam post eum, et potestatem pontificalem, tradente sibi beato Petro, tenere promeruit. Linus vero et Cletus ministrabant exteriora, princeps autem apostolorum, Petrus verbo et orationi insistebat, et quae non incongrue ad traditionem Spiritus sancti per manus impositionem pertinent. Unde et in Actibus apostolorum scriptum habetur. «Non est aequum nos relinquere verbum Dei et ministrare mensis (Act. VI, 2) .» Quapropter septuaginta electi sunt discipuli qui exteriora peragerent, ipsi vero apostoli verbo et orationi insisterent, inde et in Evangelio secundum Lucam scriptum est ita: «Posthaec [Col. 1083C] autem designavit Dominus et alios septuaginta duos, et misit illos binos ante faciem suam in omnem civitatem et locum quo erat ipse venturus. Et dicebat illis: Messis quidem multa, operarii autem pauci. Rogate ergo dominum messis, ut mittat operarios in messem suam. Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos. Nolite portare sacculum, neque peram, neque calciamenta, et neminem per viam salutaveritis. In quamcunque domum intraveritis, primum dicite: Pax huic domui. Et si ibi fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra. Sin autem ad vos revertetur. In eadem autem domo manete edentes et bibentes quae apud illos sunt, dignus est enim operarius mercede sua. Nolite transire de domo in domum. Et in quamcunque civitatem intraveritis, et [Col. 1083D] susceperint vos, manducate quae apponuntur vobis, et curate infirmos qui in illa sunt, et dicite illis: Appropinquabit in vos regnum Dei. In quamcunque civitatem intraveritis, et non receperint vos, exeuntes in plateis ejus dicite: Etiam pulverem qui adhaesit nobis de civitate vestra extergimus in vos; tamen haec scitote: Quia appropinquabit regnum Dei. Dico vobis quia Sodomis in illa die remissius erit quam illi civitati (Luc. X, 1-12) .» Et in Matthaeo evangelista scriptum est: «Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Cavete autem ab hominibus, tradent enim vos in conciliis, et in Synagogis suis flagellabunt vos, et [Col. 1084A] ante reges et praesides ducemini propter me in testimoninm illis et gentibus. Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo, aut quid loquamini, dabitur enim in illa hora quid loquamini; non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Tradet autem frater fratrem in mortem, et pater filium, et exsurgent filii in parentes et morte eos afficient, et eritis odio omnibus propter nomen meum. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 16-27) .» Linum namque et Cletum nihil legitur unquam ex pontificali ministerio egisse potestative, sed quantum eis a beato Petro praecipiebatur, tantum solummodo agebant. Nam et in canone legitur Nicaeno: Episcopum namque convenit maxime quidem ab omnibus qui [Col. 1084B] sunt in provincia episcopis ordinari. Si autem hoc difficile fuerit, aut propter instantem necessitatem, aut propter itineris longitudinem, a tribus tamen omnimodis in idipsum convenientibus, et absentibus quoque pari modo decernentibus, et per scripta consentientibus tunc ordinatio celebretur, firmitas autem eorum qui geruntur per unamquamque provinciam metropolitano tribuatur episcopo. Omnia quoque maxima concilia affirmant eum non esse episcopum, qui minus quam a Patribus episcopis auctoritate etiam metropolitani fuerit factus episcopus; ideoque illos quos corepiscopos vocatis, quia ab uno ut audivimus fiunt episcopo episcopos non esse, nec aliquid de pontificali privilegio agere debere perspicuum est, quoniam si nomen non habent, quomodo [Col. 1084C] officium possunt habere? Si ergo episcopi non sunt, et presbyteri quorum vicem gerunt, quia ad exemplum et formam septuaginta olim fiebant esse despiciunt, quid erunt? Profecto quod ratione caret, aut nihil, aut parum provectum est. Si quis de his amplius, et quod fieri non debet voluerit scire, legat praedictorum apostolicorum decreta, et ibi reperiet. De quibus aliqua et hic inserere dignum duximus. Si Domini desideramus esse discipuli ipsius imitemur vestigia, ut de nobis dicatur: «Ego sum pastor bonus et agnosco oves meas, et voco eas nominatim, et cognoscunt me meae (Luc. X, 14) ,» etc. Et iterum monente Dominicae vocis imperio, quo beatissimus apostolus Petrus trina repetitione mysticae sanctionis imbuitur, ut Christi oves qui Christum [Col. 1084D] amat, diligenter et cum magna cura pascat, quoniam ipsius sanctae sedis, cui per abundantiam divinae gratiae praesumus, ipsius amore et reverentia cohortamur, ut tantae superstitionis quae nullius (ut saepe dictum est) fulcitur auctoritate, periculum, quantum possumus, declinemus, ne beati magistri nostri Petri, summi apostoli dilectio, qua se amatorem Dei esse testatus est, vana inveniatur in nobis; quoniam omnis negligenter pascens, toties commendatum sibi Dominicum gregem, convincitur summum non amare Pastorem, nec ejus velle se discipulum fieri, cujus exempla negligit imitari. Nam gratia prorsus major acquiritur, si de commissis ovibus lucrum offerat Deo sollicitudo pastoris. Nam [Col. 1085A] et beatum Jacob, qui pro uxoribus diu servierat dixisse meminimus: «Viginti annis fui tecum, oves tuae et caprae steriles non fuerunt, arietes gregis tui non comedi, nec captum a bestia ostenditur; ego damnum omne reddebam, et quidquid furto perierat a me exigebas. Die noctuque aestu urebar et gelu, fugiebat somnus ab oculis meis (Gen. XXXI, 38-40) .» Si igitur laborat et vigilat qui pascit oves Laban, quanto labore quantisque vigiliis debet intendere qui pascit oves Dei? Sed in his omnibus ipse nos instruat, qui pro suis dedit ovibus animam, et adjuvet nos, ut de his, qui nobis commissi sunt, fructum multiplicem, et mensuram supereffluentem ad aeterna gaudia reportare concedat, tantusque nos beati Petri, apostolorum principis, amor accendat, ut in [Col. 1085B] ovili ipsius, cui omnes creaturae sunt traditae, omnes taliter errantes, et illicita atque prohibita praesumentes, sanctis vestris studiis summo redintegrare cum desiderio festinetis, qualiter animae, pretioso Christi sanguine redemptae eorum non depereant deceptione. Restat etiam quod per ostium hi nequaquam subintrarunt, quia non habebant ostium per quod ingrederentur, quia, ut dictum est, si nec episcopi sunt, et plusquam presbyteri esse ambiunt, per quod ostium intrabunt, cum hi tamen ordines in Ecclesia legantur, nec amplius ad pastorale officium aliquod patet ostium per quod pastor intret? Audite, fratres, non me, sed ipsam dicentem Veritatem: «Qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro (Joan. X, 1) ,» etc. [Col. 1085C] Cum etiam egregius praedicator dicat: «Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter quod positum est (I Cor. III, 11) .» Cum praedicta duo [Col. 1086A] fundamenta in Ecclesia tantummodo inveniuntur posita, quidquid amplius positum in his inveniatur, stare nullatenus poterit. Et ideo, cum omnibus suis fundamentis et actionibus atque radicibus ut evellatur, necesse est. Ita ut amplius pullulare, nec germinare valeat. Non ergo generet et non faciat vobis, fratres, toties repetita locutio fastidium; et quia summa necessitas est saepius prohiberi, quod toties illicite usurpatur, et quoniam veritas saepius exagitata magis splendescit in lucem, et quod toties repetendo admonetur minus usurpatur. Super his enim multa jam ab antecessoribus nostris dicta sunt, a quibus ipsi sicut nunc a nobis, ita olim ab ipsis damnati et prohibiti sunt. Ideo saepius repetentes omnes monemus, ut vitentur hujusmodi et a talibus [Col. 1086B] se 270 abstineant, qui noluerint, una cum eis a sacerdotali ministerio, ut rebelles, fieri alieni. Quod ita demum probare poterimus, si tales exstirpare, et non eis favere decertaveritis, et ita postmodum de tali re querela cessabit, quia contumeliae studio fit quidquid interdictum toties usurpatur. Omnia haec decretalia, et cunctorum decessorum nostrorum constituta, quae de ecclesiasticis ordinibus et canonum promulgata sunt disciplinis, ita vobis et omnibus episcopis ac cunctis generaliter sacerdotibus custodiri debere mandamus, ut si quis in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit denegari: quoniam occurreret veritas, si falsitas displiceret. Et merito nos qui summa Ecclesiae tenere debemus gubernacula, causa respicit, si silentio faveamus errori. [Col. 1086C] Data XIV Kal. Augusti, Justiniano VI et Narsete IV cc. consulibus.
[Col. 1085C] Reverendissimo fratri episcopo DAVID, BENEDICTUS salutem in Domino.
Respondere litteris vestris plenius cogitavi, sed, cum hoc meditarer, tantus me dolor tetigit, ut magis flere quam aliquid dicere delectatus sim. Sed ne funditus remaneret, pauca vobis rescribere curavi, ad potiora vos tempora congrue invitans. Quod autem [Col. 1085D] litterae tuae testes sunt quosdam intra provinciam Baeticam esse, qui dicerent neminem veraciter posse probare Trinitatem unitatem fieri; cum neque tres unum, neque unum in tribus posse quemquam proprie approbari: quas ob causas, dilectissime fili, consulta ibi apostolicae sedis misimus, ut aut eos ad rectam fidem converti facias, aut ab Ecclesia, antequam pestis haec latius divulgetur, repellas. His, frater, Scripturarum testimoniis unitatem Trinitatis agnosce, et desine Arianorum pravitatem sequi, ut ab eadem possis peccatorum indulgentia promereri, Isaia propheta dicente: «Vidi Dominum sabaoth sedentem super thronum excelsum, et Seraphim stabant [Col. 1086C] in circuitu ejus, sex alae uni, et sex alae alteri; duabus velabant faciem, duabus autem velabant pedes; et duabus volabant et clamabant ad alterutrum, dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth (Isa. VI. 1-2) .» Si trinitas non est, quare tertio «sanctus» dixerunt? Et si unitas non est, quare sub trina repetitione unum Deum ac Dominum [Col. 1086D] intimarunt? Si trinitas non est, cur in Geneseos dicitur: «Dixit Deus, fecit Deus, et benedixit Deus (Gen. I, 24, 27) .» Si vero unitas non est, quare tertio dixit: «Deus,» et non tertio «deos» plurali numero commendavit? Et si trinitas non est, quare in Exodo dictum est tertio «: Domine, Domine, Domine, miserator et misericors (Exod. XXXIV, 6) .» Si unitas non est, quare dum tertio diceret Domine, postea «miserator» singulariter dicit, et non miseratores, ut plures ostenderet, intimavit? Si trinitas non est, cur Abraham ad ilicem Membre sedens, tribusque occurrens, uni «Domine» (Gen. XVII, 3) dixit, et non ut viderat tribus salutationis obsequium [Col. 1087A] reddit? Si unitas non est, quare cum Moysi «Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob,» tertio diceret, unitatem ostendens, «hoc mihi nomen est (Exod. III, 15) » dixit: Nonne haec sunt quae nostra nomina designavit? Si trinitas non est, quare David tertio dixit: «Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus (Psal. LXVIII, 8) .» Si unitas non est, quare cum «Deus» tertio nominasset, «benedicat» et non benedicant adjunxit? Si trinitas non est, cur Isaias denuo dixit: «Domine, Deus sabaoth, Deus Israel, qui sedes super Cherubim?» (Isa. XXXVII, 16.) Si unitas non est, quare qui «sedes» dixit, et non qui sedetis adjunxit? Si trinitas non est, quare in Regnorum libro dicitur: «Domine, Deus omnipotens, Deus Israel, sermones tui fideles sunt?» (II Reg. XXII, 3.) Si unitas non est, quare «tui» dicitur, et non vestri potius intimatur? Si trinitas non est, cur in psalmo quinquagesimo octavo cantatur: «Domine virtutum, Deus Israel, intende ad visitandas omnes gentes?» Si unitas non est, quare «intende» posuit et non intendite, ut praedicatus est, intimavit? Si trinitas non est, quare in Apocalypsi tertio dixit: «Sanctus, sanctus, sanctus Dominus, Deus omnipotens, qui est et qui erat?» (Apoc. IV, 8.) Si unitas non est, quare non qui sunt pluraliter, sed qui «erat» designavit? Si trinitas non est, quare in Deuteronomio dictum est: «Dominus Deus tuus, Deus misericors est, et audiet vocem tuam (Deut. IV, 31) .» Si unitas non est, quare «audiet» posuit, et non audient intimavit? Si trinitas non est, [Col. 1087C] quare in Jesu Nave dicitur libro: «Dominus Deus deorum est (Deut. X, 17) .» Si unitas non est, quare «est» dixit, et non sunt, more locutionis, induxit? Si trinitas non est, quare Elias hortando: «Domine, Domine, Domine, Deus Israel, ostende quia tu es Deus meus (III Reg. XVIII, 36) ,» dixit? Si unitas non est, quare «ostende» et non ostendite posuit? Si trinitas non est, cur Mardochaeus orando: «Domine, Deus omnipotens, omnia in potestate tua sunt (Esth. XIV, 12) » dixit? Si unitas non est, quare in «tua» posuit, et non in vestra signavit? Si trinitas non est, cur etiam Judith orando dixit: «Domine, Domine, Deus omnium virtutum, respice in orationem meam?» (Judith. IX, 3.) Si unitas non est, quare «respice» posuit, et non respicite designavit? [Col. 1087D] Si trinitas non est, quare in Jeremia dicitur: «Dominus Deus vester Deus verax est?» (Jerem. X, 10.) Si unitas non est, quare in Apocalypsi scriptum est: «Dominus, Deus, et Spiritus prophetarum misit angelum suum ostendere servis suis quae oportet fieri cito?» (Apoc. XXII, 6.) Si unitas non est, quare cum Patrem et Filium et Spiritum sanctum nominasset, «misit» Dominus dixit, et non miserunt, sub praetextu trium personarum et nomen introduxit? Si trinitas non est, quare in Deuteronomio dicitur: «Dominus Deus vester, hic est Deus?» (Deut. I, 30) Si unitas non est, quare «hic est» dixit, et non hi sunt plurali numero designavit? Si trinitas non est, quare in eodem dicitur libro: «Dominus Deus tuus, [Col. 1088A] Deus magnus et potens est?» (Deut. X, 17.) Si unitas non est, quare «magnus et potens» non pluraliter nominatur? Si trinitas non est, cur Tobias filium suum cum in Rages civitatem cum Raphaele angelo mitteret, benedicens eos, ita dixisse docetur: «Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob, ipse impleat benedictionem suam in vobis?» (Tob. VII, 15.) Si unitas non est, quare «ipse impleat» dixit, et non ipsi impleant intimavit? Postremo si trinitas non est, quare Dominus discipulos suos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti universas gentes posuit baptizare? (Matth. XXVIII, 19.) Si unitas non est, quare «in nomine» dixit, et non in nominibus praecipiendo perdocuit? Si trinitas non est, quare apostolus Paulus ait: «Ex ipso et per ipsum et in ipso [Col. 1088B] sunt omnia? (Rom. XI, 36.) » Si unitas non est, quare «ex ipso» posuit, et non ex ipsis astruxit? Si enim certo certius volueris unitatem Trinitatis agnoscere a saepedicto doctore gentium apostolo, poteris universa condiscere, et sequi catholicam fidem et Arianorum pravitatem respuere; gratia Domini nostri Jesu Christi, inquit, et charitas Dei et communicatio sancti Spiritus (III Cor. XIII, 13) , ipsa est Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quomodo in Trinitate unum sunt, quia natura atque ab invicem separari non possunt?
Caeterum, frater charissime, quae tua continebant scripta ex subjectis sententiis maxime omnia poteris colligere. Necesse est, frater charissime, adesse divinum, ubi humanum cessat auxilium. Et ut juxta [Col. 1088C] Apostolum dicamus, licet verba replicemus quae ipse Timotheo scribit, dicens: «Ecclesia Dei vivi columna et firmamentum est veritatis. Et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III, 15, 16) .» «Spiritus autem manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum in hypocrisi loquentium mendacium, et cauteriatam habentium suam conscientiam, prohibentium nubere, abstinere a cibis, quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione, fidelibus et his qui cognoverunt veritatem, quia omnis creatura Dei bona, et nihil [Col. 1088D] rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur, sanctificatur enim per verbum Dei et orationem. Haec proponens fratribus, bonus eris minister Christi Jesu, enutritus verbo fidei et bonae doctrinae, quam assecutus es. Ineptas autem et inanes fabulas devita, et exerce teipsum ad pietatem. Nam corporalis exercitatio ad modicum utilis est. Pietas autem ad omnia utilis est, promissionem habens vitae, quae nunc est et futurae. Fidelis sermo et omni acceptione dignus. In hoc enim laboramus et maledicimur, quia speramus in Deum vivum, qui est Salvator omnium hominum, maximeque fidelium. Praecipe haec et doce. Nemo adolescentiam tuam contemnat; sed exemplum esto fidelium, in verbo, in conversatione, in charitate, [Col. 1089A] in fide, in castitate. Dum venio, attende lectioni, exhortationi, doctrinae. Noli negligere gratiam quae data est tibi per prophetiam cum impositione manuum presbyteri. Haec meditare, in his esto, ut profectus tuus manifestus sit omnibus. Attende tibi et doctrinae, insta in illis; hoc enim faciens et teipsum salvum facies, et eos qui te audiunt (I Tim. IV, 1-16) .» Famae enim nimis affligitur quam clade [Col. 1090A] atque aliis anxietatibus vexatus, longam epistolam minime scribere valui. Tempore congruo denuo, si necesse fuerit, mitte, et ea quae desideraveris sume. Deus te incolumem custodiat, frater charissime. Amen.
Data IV Nonas Aprilis, Justiniano et Libio IV consulibus.
[Col. 1089A] Dilectissimis fratribus, universis episcopis, qui, illicita vocatione Joannis Constantinopolitani episcopi, ad synodum Constantinopolim convenerunt, PELAGIUS.
[Col. 1089B] Manifesto, sicut optavimus, per gratiam Dei lumine evangelicae veritatis ab universali Ecclesia perniciosissimi erroris nocte depulsa, ineffabiliter gaudemus in Domino, sed non modico contristamur moerore, quia ea quae olim calcata fuerant et funditus damnata, nec unquam fieri debuerant, redivivis radicibus germinant atque pullulant. Et quoniam multa, quae poenitudinem possunt generare proveniunt, necesse est accusare quae contra ordinem et omnem auctoritatem facta esse noscuntur. Unde, fratres, relicta penitus audacia, quae contra apostolicam sedem, contra ipsam Domini Salvatoris vocem, qua dictum est: «Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ;» sumpta est disputandi contra Domini praecepta, [Col. 1089C] vana errantium corda conquiescant, nec liceat defendi quod non liceat agere. Relatum est ergo ad apostolicam sedem Joannem Constantinopolitanum episcopum, universalem se subscribere, vosque ex hac sua praesumptione ad synodum convocare generalem, cum generalium synodorum convocandi auctoritas apostolicae sedi beati Petri singulari privilegio sit tradita, et nulla unquam synodus rata legatur quae apostolica auctoritate non fuerit fulta. Quapropter quidquid in praedicto vestro conventiculo, quia synodus taliter praesumpta esse non potuit, statuistis ex auctoritate sancti Petri apostolorum principis, et Domini Salvatoris voce, qua beato Petro potestatem ligandi atque absolvendi ipse Salvator dedit, quae etiam potestas in successoribus ejus indubitanter [Col. 1089D] transivit, praecipio omnia quae ibi statuistis et vana et cassata esse, ita ut deinceps nunquam appareant nec ventilentur. Ait enim ipse Salvator beato Petro, sicut ipse per se Veritas loquitur, dicens: «Quaecunque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelo (Ibid., 19) .» Multis denuo apostolicis et canonicis atque ecclesiasticis instruimur regulis non debere absque sententia Romanorum pontificum concilia celebrari, quapropter, ut jam dictum est recte, non concilium, sed vestrum conventiculum [Col. 1090A] vel conciliabulum cassatur, et quidquid in eo actum est irritum habetur et vacuum. Vos quoque deinceps videte, ut nullius hortatu talia praesumatis, si apostolicae sedis communione carere non vultis. Modo vero [Col. 1090B] ideo suspenditur ultio, ut locum possit habere correctio. 271 Praedecessores vero Joannis, et ipse Joannes, non semel, sed saepissime, epistolas atque libellos propria manu subscriptos sanctis antecessoribus nostris miserunt, quibus coram Domino protestati sunt nihil unquam proterve contra apostolicam sedem agere, nec de illius aut aliorum privilegiis quidquam usurpare, qui hactenus in archivo sanctae Romanae Ecclesiae sub sigillis chirographis eorum roborati habentur integri. In ipsis enim epistolis vel libellis, anathematis vinculo se et successores eorum constrinxerunt, si unquam aliquod contra eos praesumpsissent, aut contra apostolicam vel ullius alterius episcopi sedem quidquam adversi quoquo modo essent moliti. Idcirco eos non est necesse excommunicare [Col. 1090C] aut anathematizare, quia ipsi anathematis vinculo, propriis manibus professiones suas, suaque scripta roboranda constrinxerunt; sciat se tamen et ipse Joannes, nisi errorem suum cito correxerit, a nobis excommunicandum fore, et apostolicae sedis atque omnium sanctorum episcoporum communione carere; universitatis quoque nomen, quod sibi illicite usurpavit, nolite attendere, nec vocatione ejus ad synodum absque auctoritate sedis apostolicae unquam venire, si apostolicae sedis et caeterorum episcoporum communione vultis frui; nullus enim patriarcharum hoc tam profano vocabulo unquam utatur, quia si unus patriarcha universalis dicitur, patriarcharum nomen caeteris derogatur. Sed absit hoc a fidelis cujusquam mente, hoc sibi vel velle quempiam arripere ut honorem [Col. 1090D] fratrum suorum imminuere ex quantulacunque parte videatur. Quapropter charitas vestra neminem unquam suis epistolis universalem nominet, ne sibi debitum subtrahat, cum alteri honorem offert indebitum. «Adversarius namque diabolus,» qui contra humiles saeviens «sicut leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) ,» non jam, ut cernimus, caulas circuit, sed ita valide in quibusdam Ecclesiae necessariis membris dentem figit, ut nulli sit dubium, quia nisi unanimiter favente Domino cunctorum provida pastorum turba concurrat, omne (quod absit) [Col. 1091A] citius ovile dilaniet. Perpenditis, fratres charissimi, quid et vicinio subsequitur, cum et in sacerdotibus erumpunt tam perversa primordia, quia enim juxta est ille de quo scriptum est: «Ipse est rex super universos filios superbiae (Job XLI, 25) ,» quod non sine gravi dolore dicere compellor, dum frater et coepiscopus noster Joannes mandata Dominica et apostolica praecepta, regulasque Patrum despiciens, eum per elationem percurrere conatur in nomine. Vestrae autem beatitudini indicet omnipotens Deus quam gravi considerationis hujus gemitu torqueor, quod ille quondam mihi notissimus, ille omnibus dilectus, orationibus atque jejuniis videbatur occupatus, et ex eo quo foetebat cinere, ex ea quam praetendebat humilitate jactantiam sumpsit, ita universa sibi tentet [Col. 1091B] ascribere, et omnia quae soli uni capiti cohaerent videlicet Christo, per electionem pompatici sermonis ejusdem Christi sibi studeant membra subjugare. Nec mirum quod ille tentator, qui «initium omnis peccati scit esse superbiam (Eccli. X, 15) ,» et tunc ea in primo homine ante omnia usus est, et nunc eam in quibusdam hominibus ponit in fine virtutum; et, qui aliquatenus bonis vitae studiis videbatur crudelissimas manus ejus effugere, eis in ipsis mentis boni operis, et in ipsa quodammodo apponat perfectionis conclusione tendiculum. Unde magnopere orandum est et omnipotens Deus assiduis precibus implorandus, ut hunc a mente illius avertat errorem, hoc ab unitate atque humilitate Ecclesiae malum superbiae et confusionis amoveat, et favente Deo omnibus [Col. 1091C] viribus concurrendum atque providendum, ne in unius veneno sermonis viventia in Christi corpore membra moriantur. Si enim dici hoc licenter permittitur, honor patriarcharum omnium negatur, et fortasse is in errore perit qui universalis dicitur, et nullus jam episcopus remansisse in statu veritatis invenitur. Oportet ergo ut constanter ac sine praejudicio servetis, sicut accepistis Ecclesias, et nihil sibi in vobis haec tentatio diabolicae usurpationis ascribat. State fortes, state securi, scriptaque universalis nominis falsa nec dare unquam, nec accipere praesumatis. Omnes episcopos curae vestrae subjectos ab hujus adulationis inquinatione prohibete, ut universa vos Ecclesia patriarchas, non solum in bonis operibus, sed etiam in veritatis auctoritate cognoscat. [Col. 1091D] Si qua autem forsitan adversa subsequantur, unanimiter persistentes etiam moriendo debemus ostendere, quia in damno generalitatis nostrum specialiter aliquod non amamus; dicamus cum Paulo: «Mihi vivere Christus est, et mori lucrum (Philip. I, 21) .» Audiamus quod primus omnium apostolorum dicit: «Si quid patimini propter justitiam, beati eritis (I Petr. III, 14) .» Mihi enim credite, quia honorem quem pro praedicanda suscepimus veritate, si necessitatis causa exigat, securius pro eadem veritate relinquimus quam tenemus. Orate, fratres, ut honor ecclesiasticus nostris diebus non evacuetur, nec unquam Romana sedes qui instituente Domino caput est omnium Ecclesiarum, privilegiis suis usquam careat [Col. 1092A] aut exspolietur. «Confidimus autem de vobis, charissimi, meliora atque viciniora saluti (Hebr. VI, 9) ,» quia «neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia, «magistro gentium docente, «poterit nos separare a charitate Domini nostri Jesu Christi, et quae in ipso est recta fide (Rom. VIII, 38, 39) .» «Nolite itaque amittere confidentiam vestram quae magnam habet remunerationem.» Patientia enim nobis necessaria est ad colluctationes adversariorum, quatenus fidem intemeratam usque in finem conservantes, repromissionem percipiamus quam repromisit his qui legitime certare deproperant. «Adhuc enim modicum quantulum qui venturus est veniet, et non [Col. 1092B] tardabit (Hebr. X, 37) .» «Ecce enim judex ante januam assistit (Jac. V, 9) ,» coronas hilariter promittens his qui pro eo passionibus submittuntur; quod si quis se subtraxerit non placebit animae meae, sed cadet de promissione propter negationem. «Nos autem non sumus subtractionis filii in perditionem, sed fidei in acquisitionem animae (Hebr. X, 39) .» «Propter quod assumite arma Dei, ut possitis resistere in die malo (Ephes. VI, 13) » adversus omnes inimicos sanctae Dei Ecclesiae et vestros, «et induite loricam justitiae, calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus assumentes scutum fidei in quo possitis omnia jacula nequissimi ignea exstinguere, et galeam salutis accipite, et gladium Spiritus sancti, quod est verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem [Col. 1092C] (Ibid., 14-18) » «radicati, et fundatis (Ephe. III, 17) » in solatio fratrum pro Christo Jesu Domino nostro.
Sed et nunc, fratres, commendamus vos omnes in Domino, et verbo gratiae ejus qui potest perficere, et dare haereditatem vobis cum omnibus sanctis. «Ipse autem Deus pacis et consolationis det vobis idipsum sapere in alterutrum (Rom. XV, 5) ,» ut vobis invicem succurratis, et non sitis divisi, ut unanimes, uno ore, et uno corde honorificemus eum in concordiam et consolationem fratrum, qui potens est confirmare vos secundum Evangelium ejus, et juxta revelationem mysterii aeternis temporibus scilicet perpetuis quibus vobis futurorum gaudiorum largienda sunt munera. Summopere etiam considerare debetis quod hi qui fratribus invident, eosque damnare aut [Col. 1092D] perdere cupiunt per se, et sua dogmata destruuntur. Dicit enim Dominus: «Omne regnum in se divisum non stabit (Matth. XII, 25) ,» et omnis scientia et lex adversum se divisa non stabit. Ideoque necesse est, ut concorditer salubres suscipiatis hortatus, et nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes divinis et apostolicis constitutionibus pareatis, et in nulla patiamini providentissima canonum decreta violari, quatenus et Nicaenorum canonum constituta, quae a nobis, vel a praedecessoribus nostris sunt provide et salubriter decreta, intemerata permaneant in futuro. Et in Apocalypsi Dominus per Joannem loquitur, dicens: «Noli timere, ego sum primus, et novissimus, et vivus, et fui [Col. 1093A] mortuus, et ecce sum vivens in saecula saeculorum, et habeo claves mortis, et inferni (Apoc. I, 17, 18) .» Et paulo post: «Vincenti dabo edere de ligno vitae quod est in paradiso Dei mei (Apoc. II, 7) .» Item idem: «Esto fidelis usque ad mortem. Et dabo tibi coronam vitae (Ibid., 10) .» Et iterum: «Qui vicerit, et custodierit usque in finem opera mea, dabo illi potestatem super gentes, et reget illas in virga ferrea, et tanquam vas figuli confringentur (Ibid., 26, 27) .» Item idem: «Ecce sto ad ostium et pulso. Si quis audierit vocem meam, et aperuerit januam, introibo ad illum, et coenabo cum illo, et ipse mecum. Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo, sicut et ego vici, et sedeo cum Patre meo in throno ejus (Apoc. III, 20, 21) .» «Vos, fratres, si non vultis cum eo damnari, [Col. 1093B] quia non solum qui faciunt, sed qui consentiunt facientibus (Rom. I, 32) » rei sunt, hortamini eum, et monete recedere a praefatis illicitis, et memor sit unde exciderit et agat poenitentiam, et prima opera faciat (Apoc. II, 5) . Si minus non mea loquor verba, sed ipsa Domini salvatoris quae per praedictum Joannem in jam dicto libro locutus est, replicans aio: «Veniam et movebo candelabrum tuum de loco suo, nisi poenitentiam egeris (Ibid.) .» Ipse enim magis tenet doctrinam Balaam, qui docebat Balac mittere scandalum coram filiis Israel (Num. XXII, 7) , sicut iste docet vos scandalizare sanctam matrem Ecclesiam, et universum coetum sacerdotum, unde et in supradicto libro continetur ita: Semper enim potius vos verbis Domini salvatoris ferire, et instrui cupio [Col. 1093C] quam meis, licet et ipsa apostolica auctoritate sint ponderibus plena: «Novi opera tua novissima pejora prioribus, sed habeo adversus te, quia praemittis mulierem Jezabel quae se dicit prophetam docere et seducere servos meos, fornicari et manducare et idolothytis, et dedi illi tempus ut poenitentiam ageret, et non vult poenitere a fornicatione sua. Ecce ego mitto eam in lectum, et qui moechantur cum ea in tribulationem maximam, nisi poenitentiam egerint ab operibus suis, et filios ejus interficiam in mortem. Et scient omnes Ecclesiae, quia ego sum scrutans corda et renes, et dabo unicuique vestrum secundum opera vestra (Apoc. II, 19-23) .» Haec, fratres, valde cavenda sunt, et praecepta Domini, atque sanctae sedis apostolicae quae vice Domini salvatoris legatione [Col. 1093D] fungitur, fideliter amplectanda et peragenda. De caetero, fratres, super provinciae causa unde sedem apostolicam dudum consulere voluistis, videtur nobis sufficienter tractatum a sanctis praedecessoribus nostris. Sed quia denuo nostram mediocritatem de eadem re interrogare dignum duxistis, scitote certam provinciam esse, quae habet decem vel undecim civitates, et unum regem, et totidem minores potestates sub se, et unum episcopum aliosque suffragatores decem vel undecim episcopos judices, ad quorum judicium omnes causae episcoporum, et reliquorum sacerdotum ac civitatum causae referantur, ut ab his omnibus juste consona voce discernantur, nisi ad majorem auctoritatem fuerit ab his qui judicandi [Col. 1094A] sunt appellatum, unde non oportet ut degradetur, vel dehonoretur unaquaeque provincia, sed apud semetipsam habeat judices, sacerdotes, et episcopos singulos, videlicet juxta ordines suos; et quicunque causam habuerit a suis judicibus judicetur, et non ab alienis, id est, a suae justis judicibus provinciae, et non ab externis, nisi ut jam praelibatum est, a judicatis fuerit appellatum. Si vero in qualibet provincia ortae fuerint quaestiones, et inter ipsius provinciae episcopos discrepare coeperit ratio, atque inter episcopos dissidentes non conveniat, ad majorem tunc sedem referantur. Et si illic facile et juste non discernuntur, ubi fuerit synodus regulariter congregata, canonice et juste judicentur. Majores vero et difficiles quaestiones ut sancta synodus statuit [Col. 1094B] et beata consuetudo exigit, ad sedem apostolicam semper referantur. Caeterum sanctorum Patrum statuta sequentes synodali auctoritate omnes qui adversus Patres armantur, ut Patrum invasores et mactatores infames esse censemus, quoniam ea vulnera quae fomentis non sanantur, ferro abscindi vel curari necesse est. Unde, fratres, cessent injustae aemulationes, cessent insidiae, cessent falsae criminationes, ne infirmus quisquam propter quem Christus mortuus est, talibus laceretur insidiis, ne ovis pretio Christi redempta lupinis a fratre saucietur morsibus. Merito ergo causa nos respicit, si talibus favere coeperimus. Corripiantur semper talia nec illis qui haec exercere conantur, aut 272 Patribus vel fratribus insidiantur libere loqui concedatur, aut pro voluntate sermo [Col. 1094C] proferri permittatur. Liquet omnino quod conniveant illis qui talia eos loqui permittunt, quoniam occurreret veritas, si falsitas et calumnia displiceret, vel odium. Desinat igitur falsitas incessere veritatem; desinat suspicio quae juste repellitur insidiari, desinat odium et inimicitia persequi Patres vel fratres; desinat conspiratio, quae ab omnibus est repudianda, infestare magistros. Horum igitur vitiorum auctores vepatratores non sunt in accusatione pontificum reci piendi, sed penitus repellendi; quoniam jubent canonica decreta Patrum ut accusatio vel testimonium eorum qui odio quoslibet insequuntur, vel qui inimici aut suspecti habentur, nullo modo recipiantur. Quorum statuta et nos firmantes eadem omnibus inviolabiliter futuris temporibus tenere censemus. [Col. 1094D] Quidquid autem super hac causa Patres nostri decernendum duxere dignum ut condecet, necesse est, cum labefactari, vel infirmari coeperit apostolica denuo auctoritate firmari ac renovari fratribusque dari. Data Kalend. Martii, indictione 15.
Dilectissimo fratri BENIGNO archiepiscopo PELAGIUS episcopus.
Lectis fraternitatis tuae litteris, vigorem fidei tuae, quem dudum noveramus, agnovimus, congratulantes dilectioni tuae quod, ad custodiendum gregem Christi, pastoralem curam vigilanter impendis, et pro tibi subditis sollicitus existis. Ad nostram [Col. 1095A] enim laetitiam et benefacta perveniunt, et si aliqua secus quam oportet provenerint, non modico nos moerore conturbant. Magnam enim gratulationem divina concedit gratia, quando tribuit inter nos salutaris disciplinae normam litteris conferre, et provenire ad pacificorum studia facit praeoptata. Exigit ergo dilectio tua consulta sedis apostolicae, si licitum foret episcopum transire aut mutari de civitate ad civitatem, dum quidam canones, ut tibi videtur, hoc fieri prohibeant. Significasti etiam litteris tuis quemdam fratrum, nomine et actu Dei Servum causa utilitatis te velle mutare in locum et civitatem defuncti, licet quidam dicant hoc fieri non licere nisi consensum apostolicae sedis habuisses. Quapropter scias, frater dilectissime, aliud esse causam necessitatis [Col. 1095B] et utilitatis, et aliud causam praesumptionis et propriae voluntatis. Non ergo mutat sedem qui non mutat mentem, id est, qui non causa avaritiae, aut dominationis, aut propriae voluntatis, vel suae electionis migrat de civitate ad civitatem, sed causa necessitatis aut utilitatis mutatur. Nam plurimorum utilitas unius utilitati aut voluntati praeferenda est. Aliud est enim mutare, aliud mutari, sicut aliud est ministrare, et aliud ministrari. Unde Dominus in Evangelio loquitur, dicens: «Non veni ministrari sed ministrare (Matth. XX, 28) .» Quod enim in canonibus iegitur non debere episcopum de civitate ad civitatem transire vel transferri, non de his dicitur, qui aut vi expulsi, aut necessitate coacti, aut auctoritate majorum hoc agunt, sed de his, qui avaritiae ardore inflammati [Col. 1095C] sponte sua prosiliunt, et potius ambitioni quam utilitati Ecclesiae servire, et ut dominationem agant, insistere cupiunt. Unde et in subjectis canonibus continetur: Si aliquis exstiterit temerarius, qui forsitan excusationem afferat quod populi litteras acceperit, et ideo migraverit, dum manifestum sit praemio et mercede paucos qui sinceram fidem non habent, potuisse corrumpi, ut clamarent in Ecclesia, et ipsum petere viderentur, omnino has fraudes removendas esse censemus. His verbis et aliis multis exemplis liquet non de his dicere, ut paulo superius praelibatum est, qui pulsi aut non recepti a civibus, vel a quibuscunque, aut necessitate cogente, vel auctoritate majorum transeunt de civitate ad civitatem, sed de his qui sponte prosiliunt, aut temeritatis [Col. 1095D] aut ambitionis causa hoc faciunt. Nam et aliud est coacte aut necessitate venire; unde non isti mutant civitates, sed mutantur, quia non sponte sed coacte hoc agunt. Quis enim unquam audet dicere sanctum Petrum apostolorum principem non bene egisse, quando mutavit sedem de Antiochia in Romam? Aut quis eum negat ob id sanctum non esse, aut dignitatem, aut meritum unquam apostolatus tam in coelis quam in terris perdidisse? Aut quis negat sanctos non esse multos alios episcopos, qui de civitatibus ad civitates translati sunt, aut meritum pontificatus perdidisse? Quorum nomina si coeperim enumerare, ante dies pertransiet quam haec omnia conscribere possem, et prolixior erit epistola quam necesse sit. [Col. 1096A] Aut quis unquam potest approbare sanctum non esse Alexandrum, qui Heirosolymam de altera civitate translatus est; aut sanctum Gregorium Nazianzenum, qui in Nazianzo constitutus est, aut sanctum Proclum qui de Cyzico translatus et Constantinopolim intronizatus est? Non ergo bene intelligunt ecclesiasticas regulas qui hoc negant causa utilitatis aut necessitatis fieri posse, quoties communis utilitas aut necessitas persuaserit. Nullum enim ex his, aut ex aliis, qui meliori consilio mutaverunt civitates necessitate quadam vel utilitate ecclesiastica, aut laica communione, carere reperimus; nec ullatenus unquam fieri debet. Sententia vero, quae in Antiocheno concilio habetur, ut episcopus ab alia parochia nequaquam migret ad aliam, tota atque omnes sententiae [Col. 1096B] de ea re vim superius comprehensam retinent, et nihil praetaxato modo translationibus episcoporum actis, aut agendis nocent, sed magis robur eis ac donum Salvatoris quae omnes canonicos superexaltat libros, auctoritatem praestant. Tales autem quaestiones magis ex invidia quam ex charitate aut utilitate nasci videntur, cum ipsa per se Veritas dicat: «Si vos persecuti fuerint in unam civitatem, fugite in aliam (Matth. X, 23) ,» et reliqua. Huic ergo sententiae nullus catholicorum usquam contradicere potest, quae non alterius sed ipsius proprio Domini ore prolata, et firmata esse dignoscitur. Cui si aliquis contradixerit, non solum extorris, sed etiam anathematizatus ab Ecclesia pellatur. Et Dominus in Evangelio alias dicit: «Beati qui persecutionem [Col. 1096C] patiuntur propter justitiam (Matth. V, 10) .» Si eos Dominus beatos dicit, qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quis eos damnare potest? Et si ipse de civitate ad civitatem, propter persecutionem fugere praecepit, quis eos detrahere aut damnare propterea audet vel potest, quod verbis Dominicis obtemperant? Profecto his qui contradicit aut resistit, seipsum damnat, quia ori Domini contumax, et inobediens exsistit. Unde et ipsa per se Veritas dicit: «Quis ex vobis arguet me de peccato? Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi? Qui ex Deo est, verba Dei audit. Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VIII, 46, 47) .» Omnino «oportet Deo obedire plus quam hominibus (Act. V, 29) ;» et idcirco quod Deo obedimus, de civitate ad [Col. 1096D] civitatem, ipso praecipiente, persecutionis causa, id est, necessitatis, aut utilitatis transimus, damnandi sumus? Non omnino, sed potius venerandi atque portandi, quoniam nec ipsis episcopis hoc imputari potest. «Qui his resistit, profecto Dei ordinationi resistit (Rom. XIII, 2) ,» et «est infideli deterior (I Tim. V, 8) ,» quia melius est non cognoscere viam veritatis, quam post agnitionem retrorsum abire. Nam et ipse Dominus de loco ad locum recessit, id est, transivit, Judaeis illum quaerentibus. «Fugiens ille quaerentes et persequentes se (Joan. VIII, 59) ,» et de civitate ad civitatem transire praecepit, dicens: «Si vos persecuti fuerint in civitatem istam, fugite in aliam (Matth. X, 23) ,» et caetera talia [Col. 1097A] his similia. Nam si fugere malum est, persequi multo deterius. Hic quidem ne moriatur, absconditur; hic tamen persequitur ut occidat, et ut fugiatur praecipitus, et quia qui quaerit occidere praevaricatur legem, et magis fugiendi praebet occasionem. Si fugam improperant persequentes, erubescant potius semetipsos, et quiescant insidiari, et quiescent continuo fugientes. Nemo enim mitem fugit aliquando, sed magis ferocem simul et callidum. Omnis enim qui gemebat et vexabatur a Saul fugiebat et veniebat ad David (Reg. XXXI, 7) . Si ergo piissimus atque justissimus David sciret peccatum esse persecutionem fugientes, et transeuntes de loco ad locum, et de civitate ad civitatem, tales nequaquam reciperet, nec secum teneret, nec in aliis civitatibus eos collocaret. [Col. 1097B] Qui enim persequuntur Domini episcopos, eosque de civitatibus ad civitates transire compellunt, non eos tantum persequuntur quantum Dominum nostrum Jesum Christum, «cujus legatione funguntur (II Cor. V, 20) ,» nec ipsi in hoc peccant episcopi, quoniam non sponte sed coacte hoc agunt, sed illi a quibus persequuntur, nec ipsis episcopis hoc imputari potest, sed illis qui eos hoc agere cogunt. Sanctus enim protomartyr Stephanus lapidabatur, sed Jesus suscipiebat plagas (Act. VII, 58) , ideoque unicuique praevidendum est, ne aliquem injuste persequatur, judicet vel puniat, ne Jesum persequatur, judicet et puniat. Qui autem negant misericordiam faciendam fugientibus ac necessitatem patientibus, ipsum Christum negant, qui est misericordia et veritas, [Col. 1097C] et omnibus necessitatem patientibus subvenire jubet. Pauca sunt, frater, quae asserui, sed quanta ex his pendeant tua providentia poteris aestimare. Quare hanc annituntur malevoli interrumpere misericordiam? Cur laedere vanis intentionibus felicitatem? Excusationem jam non habet furor iste credentibus, nec interest quibus itineribus «ad mundi principem (Joan. XII, 31) » currat, qui a benevolentia fratrum delitescit, aut necessitatem patientibus misericordiam negat. Negat misericordiam patientibus qui populis indigentibus divinis mysteriis, et non habentibus proprium episcopum, qui eos instruat causa utilitatis atque necessitatis, aut ex alia civitate, licet minor sit, in eam quae non habet episcopum, doctiorem vel utiliorem, meliori consilio non sponte transeuntem, sed majorum [Col. 1097D] exhortatione mutare, aut episcopum ejectum, et persecutionem patientem causa utilitatis aut necessitatis intronizare non permittit. Apud veteres enim sine ulla differentia de una civitate ad alteram migrabat episcopus, dum utilitas aut necessitas evocaret. Quapropter ipsam etiam regulam huic epistolae placuit inseri, ut monstretur eos mentitos esse qui episcopum non posse intronizare dixerunt; unde et in canonibus legitur ita: Si quis episcopus ordinatus ad parochiam, in qua ordinatus est, minime proficiscitur, non sua culpa, sed aut populo respuente, aut propter aliam quamlibet causam, non necessitate factam, hunc honore ministerioque participare tamen; nec eum misceri rebus Ecclesiae in [Col. 1098A] qua collectas celebrat, sed sustinere quod provinciae synodus suo judicio terminaverit. Huic regulae contradicere nullus potest, quae etiam causa utilitatis aut nece sitatis intronizare episcopum jubet, et mutare ac transire eum de civitate ad aliam civitatem non proprium habentem episcopum, sinit. Pingues hostias litat diabolo, qui his resistere nititur, aut misericordiam et utilitatem Ecclesiae jam dictis negat, id est, et episcopis, et populis. In vanum ergo contra simplices, qui haec olim dicentes agere prohibuerunt, tendicula deinceps parabunt, cum his et aliis armati adminiculis, noverint quid super his sit agendum, et quid vitandum. Nimis enim armatus est, qui illa quae adversarius misericordiae, utilitatis atque concordiae ministrat, tela contemnit. Sufficit ergo [Col. 1098B] contra omnia jacula jurgiorum fidei nuda oppositio. Scio te non ignorare, frater, memoratas canonum sententias apud evangelicas sanctiones, novas non esse, sed nostro assensui mancipari. Cur his contradicentes emigrationes episcoporum utilitatis et necessitatis causa fieri prohibentes, ut saepe dictum est, et non avaritiae aut temeritatis in perniciem sacerdotum ac populorum laedunt sacerdotale concilium? Cur lacerant sententiam in qua inspirante Christo oracula superna patuerunt, et inter Deum et homines interpres exstitit lingua pontificum? Illa enim coeli curia variarum dotibus aucta curulium, et multo Redemptoris nostri auro ostroque decorata, nihil in illa decisione auctore se protulit, sed per humanae linguae ministerium divino militavit imperio. Intellexit [Col. 1098C] non esse suum quidquid impulsa constituit, nihil quoque habet in illa sententia, nisi unde de sola devotione gratuletur. Nam dum profanis memoratorum verbis ceditur, et suae vesaniae inscitiam produnt et livorem, quis hic locus erroris, ubi congruentia pari ductu exempli, et historiae verba concurrunt? Nec diversum est ab intellectu catholico et lectionibus quod profertur. Nam non bene nodus in scirpo quaeritur, dum involvit nebula praedicatae lucis 273 auctores; foeda namque a nitore Domini sui obligatione dissolvitur, qui statutis coelestibus minus mera fide dependit officia. Talium ergo dictiones vel prohibitiones indignae etiam fiunt memoratu. Profunda est ergo nimis imperitia eorum, «et sepulcrum patens guttur eorum, quia linguis suis dolose [Col. 1098D] agebant (Psal. V, 11) .» Non est enim in ore eorum rectum, interiora eorum insidiae, densis cor eorum vepribus suffocatur, et interna vitia aliis certant ascribere. Nobilitatem ergo dat facinoribus, qui in talibus ventilationem ipsorum in exemplum sumit, aut ad aures posteras digna relatione transmittit. Tibi autem non sit cura talium quaestionum, sed sequere sententiam beati Pauli apostoli, qui monet per discipulum cunctos, et clamat, dicens: Inanes quaestiones devita; inanes namque, juxta Apostolum, quaestiones semper devita, et age quod meliori consilio non avaritiae, vel temeritatis, vel utilitatis, et necessitatis, ut saepe dictum est, causa faciendum utiliter perspexeris.
[Col. 1099A] Quapropter, charissime, his apostolicis fultus auctoritatibus, muta episcopum causa necessitatis aut utilitatis, super quo consulere nos voluisti, et alios fratres nostros quibus hoc faciendum necessitas aut utilitas compulerit, agere doce, quia hoc quod tibi soli scribimus generaliter omnibus tenere mandamus; quia sicut potestatem habemus episcopos et sacerdotes regulariter titulare, et ordinare, ita, ut praedictum est, causa necessitatis, aut utilitatis habes et mutare, ac de titulo ad titulum translatare, licet de minori ad majorem urbem mutandus sit; hoc tamen summopere praevidendum est, ne causa arrogantiae aut avaritiae unquam fiat, quia hi a praedictis canonibus damnantur, non illi qui necessitate, aut utilitate majorum consilio et sana ac pura, et Deo [Col. 1099B] placita intentione hoc faciunt. Tu, frater semper sectare justitiam, pietatem, fidem, charitatem, patientiam et mansuetudinem. Certa etiam bonum certamen fidei, et apprehende vitam aeternam, in qua vocatus es, quoniam spiritus timentium Dominum quaeritur ab illo, et in respectu illius benedicitur. Spes enim illorum in salvantem illos, et oculi Domini in diligentes se. Qui timet Dominum, nihil trepidabit, et non pavebit, quoniam ipse est spes ejus. Timentis Dominum beata est anima. Ad quem respicit, et quis est fortitudo ejus? Oculi Domini super timentes eum, protector potentiae, firmamentum virtutis, tegmen ardoris, et umbraculum meridianum, et praedicatio offensionis, et adjuterium casus, exaltans animam, et illuminans oculos, dans [Col. 1099C] sanitatem, et vitam, et benedictionem. Immolantis ex iniquo oblatio est maculata, et non sunt beneplacitae subsannationes injustorum, Dominus solus sustinentibus se in via veritatis, et justitiae. Dona iniqui non probat Altissimus, nec respicit in oblationibus injustorum, nec in multitudine sacrificiorum eorum propitiabitur peccatis. Qui offert sacrificium ex substantia pauperum, quasi qui victimat filium in conspectu patris sui. Panis egentium vita pauperis est, qui defraudat illum homo sanguinis est. Qui aufert in sudore panem, et sudantis cibos quasi qui cecidit proximum suum. Qui effundit sanguinem et qui facit fraudem mercenario, fratres sunt: unus aedificans, et unus destruens: quid prodest illi nisi labor? Qui baptizatur a mortuo et iterum [Col. 1099D] tangit eum, quid proficit lavatio ipsius? Sic homo qui jejunat in peccatis suis, et iterum eadem faciens, quid proficit humiliando se? Orationem illius quis exaudiet? Qui conservat legem, multiplicat orationem. Sacrificium salutare est attendere mandatis, et discedere ab omni iniquitate, et propitiatio litare sacrificium super injustitiam, et deprecatio pro peccatis recedere ab injustitia. Retribuit gratiam qui offert similaginem, et qui facit misericordiam offert sacrificium. Beneplacitum est Deo recedere ab iniquitate, et deprecatio recedere ab injustitia. Non apparebis ante conspectum Dei vacuus: haec enim omnia propter mandatum Domini fiunt. «Oblatio justi impiguat altare, et odor suavitatis [Col. 1100A] est in conspectu Altissimi. Sacrificium justi acceptum est, et memoriam ejus non obliviscetur Dominus. Bono animo gloriam redde Deo, et non minuas primitias frugum tuarum. In omni dato fac hilarem vultum tuum, et in exsultatione sanctifica decimas tuas. Da Altissimo secundum datum ejus, et in oculo bono adinventionem fac manuum tuarum, quoniam Dominus retribuens est, et septies tantum reddet tibi. Noli offerre munera prava, non enim suscipiet illa, et noli inspicere sacrificium injustum, quoniam Dominus judex est, et non est apud illum gloria personae. Non accipiet Dominus personam in paupere, et precationem laesi exaudiet. Non despiciet preces pupilli nec viduam, si effundat loquelam gemitus. Nonne lacrymae viduae ad maxillam [Col. 1100B] descendunt, et exclamatio ejus super deducentem eas? A maxilla enim ascendunt usque ad coelum, et Dominus exauditor non delectabitur in illis. Qui adorat Dominum, in oblatione suscipietur, et precatio illius usque ad nubes propinquabit. Oratio humiliantis se nubes penetrabit, donec propinquet, non consolabitur, et non discedet, donec aspiciat Altissimus, et Dominus non elongabit; sed judicabit injustos, et faciet judicium, et fortissimus non habebit in illis patientiam, ut contribulet dorsum ipsorum, et gentibus reddet vindictam, donec tollat plenitudinem superborum, et sceptra iniquorum contribulet; donec reddat omnibus secundum actus suos, et secundum opera Adae, et secundum praesumptionem illius; donec judicet judicium plebis suae, et oblectabit [Col. 1100C] justos in misericordia sua (Eccli. XXXV, 8-25) .» Deus autem, frater charissime, impleat desiderium, et ministerium tibi divinitus collatum secundum divitias suas in gloria in Christo Jesu Domino nostro, Deo autem Patri nostro gloria in saecula saeculorum. Amen. Data XIII die Augusti, indictione quartadecima.
Dilectissimis atque charissimis fratribus universis episcopis, et cunctis specialiter per Campaniam, et Italiae provincias militantibus Domino PELAGIUS salutem.
Sollicitudinem omnium Ecclesiarum juxta Apostolum circumferentes divinae circa nos gratiae memores esse debemus, quod nos per dignationis [Col. 1100D] suae Dominus misericordiam ad hoc fastigium sacerdotale provexit, ut mandatis ipsius inhaerentes in quodam sacerdotum ejus speculo constituti prohibeamus illicita, et sequenda doceamus. Omnes, charissimi, qui volunt in Christo pie vivere, necesse est ut ab impiis et dissimilibus patiantur opprobria, et despiciantur tanquam stulti, et insani qui ideo praesentia bona perdunt, ut invisibilia, ac sibi profutura acquirant. Sed haec despectio, et irrisio in ipsos retorquebitur dum et abundantia eorum in egestatem, et superbia eorum transierunt in confusionem. Justo enim judicio datur plerumque potestas peccatoribus, qua sanctos ejus persequantur, ut qui Spiritu Dei juvantur et aguntur, fiant per [Col. 1101A] laborum exercitia clariores. Et quanquam, fratres, ita haec se habeant, non tamen sunt consentiendi, sed reprobandi, qui praelatos suos vel reprehendunt, vel accusant; unde canonica sanctorum Patrum statuta, ne columnae sanctae Ecclesiae vacillent, sequentes, ac roborantes omnes infames cunctosque suspectos vel inimicos, et eos qui non sunt eorum gentis, vel quorum fides, vita, et libertas nescitur, et qui non sunt bonae conversationis, vel quorum vita est accusabilis ab omni accusatione episcoporum funditus submovemus. Similiter et omnes quos divinae leges mortuos appellant, submovendos esse ab eadem accusatione, et publicae poenitentiae submittendos judicamus; neque dum Ecclesiae alicujus episcopi, aut possessiones, vel res ab aemulis ejus, [Col. 1101B] vel a quibuscunque aliis non sua sponte detinentur, aliquid illi debet, aut potest a quoquam ante reintegrationem omnium rerum suarum objicere, sed prius illi legibus reintegranda sunt omnia, et postea tempore a Patribus praefinito sunt negotia ventilanda: refutandi sunt etiam raptores, fures, sacrilegi, adulteri, et horum similes; manifestum est enim quod semper tales magis discordiam quam pacem sectantur. Nullus quoque monachus talia unquam arripiat, nec saecularia, aut ecclesiastica negotia perturbare praesumat, quia mortua in talibus vox est eorum; immobiles enim Dominus suos summos semper vult manere praedicatores, et non a quibusdam temerari, sed sibi libere et quiete famulari, unde et ipse ait: «Qui vos tangit, tangit [Col. 1101C] pupillam oculi mei (Zach. II, 8) .» Et qui vos contristat, me contristat. Et qui fecerit injuriam, recipiet quod inique gessit. Et alibi: «Qui vos recipit, me recipit; et qui vos spernit, me spernit (Matth. X, 40) ;» ita quoque et a plebibus, vel caeteris generaliter omnibus sunt timendi, et feriendi, atque venerandi pastores, et praedicatores Ecclesiae, ut sub exercitatione bonae voluntatis sustineantur temporalia, sperentur aeterna. Auget enim merita virtutis qui propositum non violat, sed auget religionis. Charitas vero semper hominem invocat. Et sicut malignitas veteres ita dilectio novos facit, fides eorum qui Deum visuri sunt, quod non videt, credit. Nam si videt, non est fides. Credenti colligitur meritum, videnti redditur praemium. Tunc [Col. 1101D] pretiosum pastoris diadema est, quando suasioni ejus grex ecclesiasticus dum ad probitatem graditur, non repugnat, ille sine fuco monitorem, et feriato ore diligit, qui ejus instituta sectatur. Praebent hominibus naturae institutionem, et muta responsum; redit ad mortales vicissitudo clamosae sollicitudinis, quia unusquisque prout gesserit, recipiet. Nam perit quod linguae acceperunt, frustra beneficium nisi legitime coeptum fuerit negotium, et canonice peractum. De fiducia enim partium nostrarum mittitur, quod apostolica mandat auctoritas, vos tantummodo praesules Christi benigni vestra salva aurium animorumque aequitate, et bona voluntate semper praestare. Nam adversus impetus [Col. 1102A] juvare, peregrinantem reducere post intervalla, est justitia. Libat enim Domino prospera qui ab afflictis pellit adversa. Statutus, venerandi praesules, sudoris fructus est judicio reddendus purissime, ut in utroque congruus nitor nec suscipientem devenustet, si indigna auctoritate pervenerit, nec si conferatur, immerito maculet largientem. Sit semper adversus pravos et impios atque servorum Dei persecutores libera vox, et oris gladio feriantur et redarguantur, persequantur et repellantur, confundantur et avertantur, nec laedendi pie viventes ullam habeant facultatem. Plerumque periculis plena sunt quae videntur esse tutissima; videte quantis laborent tales insidiis; ideo absconditum esse non licet, quod addimus. Jam latebat nostra persecutio manifesta; [Col. 1102B] misericordia est circa persecutores et facinorosos servata districtio. Ergo sopori quietem tribuite, coelestium mandatorum hostem quoque depellite, ne candida conversatio vobiscum habitantium fusca supervenientis contagione violetur. Ante enim providenda sunt remedia quam morbus increscat, sanctorum quoque apostolorum, et reliquorum sacerdotum petamus exercitum, et praedictorum persecutorum ora claudamus. Saeculi conversatio legum metu retinetur, ecclesiastica quoque custodia regularum frenis servatur et regitur. Deus, charissimi, semper procul avertat invidiam. Vos ergo armamini, juxta Apostolum, gladio spiritus, quod est verbum Dei, et apostolicae auctoritatis clypeo, ut ecclesiasticae fecunditatis jura nulla saevientis [Col. 1102C] procellae possint impulsione subverti; nolite ullo unquam praejudicio gravare quemquam, sed inspicite semper quae regularum testimonio declarantur. Superest salute praelata, ut ad gaudia semper, frater, devote properetis, quia divina beneficia gradibus saepe accedunt, et quibus bona conferunt meliora pollicentur; semper enim incrementis ad culmen ascenditur, ubi supernus favor praestat exordium. Deus omnipotens indulta semper custodiat, augeatque successibus profutura. Omnia vobis semper in charitate fiant, et detrahentes nolite detrahere, quoniam detrahentibus detrahere non est bonum, ne ad ea quae scripta sunt commoti minime certamen faciant. 274 . Non debemus timere opprobrium hominum, neque eorum exprobrationibus vinci, quoniam hoc [Col. 1102D] nobis Dominus jubet per Isaiam prophetam: «Audite me, qui scitis judicium; populus meus in quorum cordibus lex mea est, nolite timere opprobrium hominum, et blasphemias eorum ne timeatis (Isa. LI, 7) ,» considerantes quod in psalmo scriptum est: «Nonne Deus requiret ista. Ipse enim novit occulta cordis, et cogitationes talium hominum, quoniam vanae sunt, vana autem locutus est unusquisque ad proximum suum, labia dolosa in corde, et corde locuti sunt mala. Sed disperdat Dominus universa labia dolosa, et linguam magniloquam. Qui dixerunt: Linguam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis sunt, quis noster Dominus est? (Psal. XLIII, 22; XCIII, 11; XI, 3-5) » Nam si haec in memoria retinerent minime ad tantam [Col. 1103A] prosilirent iniquitatem, non enim per probabilem et pristinam doctrinam hoc faciunt, sed ut suam exerceant in servos Dei vindictam. Scriptum est enim: «Via stulti recta in oculis ejus (Prov. XII, 15) ; et: Sunt viae quae videntur homini justae, novissima autem earum deducunt ad mortem (Prov. XIV, 12) ;» nos enim qui haec patimur judicio Dei haec reservare debemus, qui reddet unicuique juxta opera sua. Qui etiam per [Col. 1104A] ministros suos intonuit, dicens: «Mihi vindictam ego retribuam (Rom. XII, 19) ;» vos enim in recta fide ac pura et bona voluntate succurrite vicissim, nec aliquis a supplemento fratris subtrahat manum, quoniam in hoc, ait Dominus, cognoscent omnes, quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem. Data Kalend. Novemb., indictione 15.
Reverendissimo et sanctissimo fratri LEANDRO coepiscopo GREGORIUS servus servorum Dei.
Respondere epistolis vestris tota intentione voluissem nisi pastoralis curae ita me labor attereret, ut mihi magis flere libeat quam aliquid dicere. Quod vestra quoque reverentia in ipso litterarum mearum textu vigilanter intelliget, quando ei negligenter loquor quem vehementer diligo. Tantis quippe in hoc loco hujus mundi fluctibus quatior, ut vetustam ac fatiscentem navem quam regendam occulta Dei dispensatione suscepi, ad portum dirigere nullatenus possim. Nunc ex diverso fluctus irruunt. Nunc ex latere cumuli spumosi maris intumescunt. Nunc a tergo tempestas insequitur, interque omnia turbatus [Col. 1103C] cogor modo inter ipsas undarum moles navem dirigere, modo curvato navis latere minas fluctuum ex obliquo declinare. Sed ingemiseo, quia sentio quod negligente me crescit sentina vitiorum, tempestate fortiter obviante, jam prae putredine naufragium tabulae sonant; flens reminiscor quod perdidi meae placidum littus quietis, et suspirando terram conspicio, quam tamen rerum eventis adversantibus tenere non possum. Si ergo me, frater charissime, diligis, his tuae mihi orationis in fluctibus manum tendas, quo laborantem me adjuves, quia ex ipsa vice mercedis in tuis quoque laboribus valentior existas. Explere autem loquendo nullatenus valeo gaudium meum quod communem filium gloriosum Reccaredum regem ad catholicam fidem integerrima agnovi [Col. 1103D] devotione conversum. Cujus dum mihi per scripta vestra mores exprimitis, amare me etiam quem nescio fecistis. Sed quia antiqui hostis insidias scitis, quoniam bellum durius contra victores proponit, nunc erga eumdem filium nostrum vestra solerter sanctitas vigilet, ut bene coepta perficiat, nec se de perfectis bonis operibus extollat, ut fidem cognitam vitae quoque meritis teneat, et quia aeterni regni cujus sit, operibus ostendat, quatenus post multa annorum curricula de regno ad regnum transeat. De trina vero mersione baptismatis nihil responderi verius potest quam quod ipsi sensistis, quia in una fide nihil officit sanctae Ecclesiae consuetudo diversa. Nos autem quod tertio mergimus triduanae sepulturae [Col. 1104B] sacramenta signamus, ut dum tertio ab aquis infans educitur, resurrectio triduani temporis exprimatur.
Sanctitatis vestrae suscepi epistolam solius charitatis calamo scriptam; ex corde enim lingua tinxerat quod in chartae pagina refundebat. Boni autem sapientesque viri cum legeretur adfuerunt, quorum statim in compunctione viscera commota sunt. Coepit quisque amoris manu in suo corde te rapere, quia in illa epistola tuae mentis dulcedinem non erat audire, sed cernere. Accendebantur et mirabantur singuli, atque ipse ignis audientium demonstrabat qui fuerit ardor dicentis; nisi enim prius in se faces ardeant, alium non succendunt. Ibi igitur vidimus quanta charitate tua mens arserit quae sic et alios [Col. 1104C] accendit. Vitam vero vestram, cujus ego semper cum magna veneratione reminiscor, minime norant, sed eis altitudo vestri cordis patuit ex humilitate sermonis. Vitam autem meam cunctis esse imitabilem illa vestra epistola loquitur. Sed quod non est ita ut dicitur, sit ita quia dicitur, ne qui non solet mentiatur. Ad haec autem breviter cujusdam veteris mulieris verba loquor: «Nolite me vocare Noemi, id est, pulchram, sed vocate me Maram, quia amaritudine plena sum (Ruth. I, 20) ;» neque, bone vir, hodie ego sum ille quem nosti. Omnino, fateor, exterius proficiendo interius cecidi, meque de eorum numero esse pertimesco, de quibus scriptum est: «Dejecisti eos dum allevarentur (Psal. LXXII, 18) .» Cum allevatur enim dejicitur qui honoribus proficit, et [Col. 1104D] moribus cadit. Ego enim vias mei capitis sequens, summopere esse decreveram opprobrium hominum, et abjectio plebis atque in ejus sortem currere, de quo rursum per Psalmistam dicitur: «Ascensus in corde ejus disposuisti in convalle lacrymarum,» ut videlicet tanto vehementius intus ascenderem, quantum per vallem lacrymarum foris humilius jacerem. At nunc multum deprimit honor onerosus, curae innumerae perstrepunt, et cum sese ad Deum animus colligit, hunc suis impulsibus quasi quibusdum gladiis scindunt, nulla cordis quies est; prostratum in infimis, et suae cogitationis pondere depressum aut rara valde, aut nulla hunc in sublimibus penna contemplationis levat. Torpet ignavia mens, et circumlatrantibus [Col. 1105A] curis temporalibus jam pene ad stuporem deducta cogitur, modo terrena agere, modo etiam carnalia dispensare; aliquando vero fastidio exigente compellitur quaedam etiam cum culpa disponere. Quid multa loquar? Victa suo pondere sanguinem sudat; nisi enim sanguinis nomine culpa censeretur, Psalmista non diceret: «Libera me de sanguinibus (Psal. L, 16) .» Cum vero culpas culpis jungimus, hoc quoque quod per alium prophetam dictum est, implemus: «Sanguis sanguinem tetigit (Ose. IV, 2) .» Sanguis enim sanguinem tangere dicitur, cum culpa culpae adjungitur, ut iniquitatis cumulus multiplicetur. Sed inter haec per omnipotentem Deum deprecor in perturbationis fluctibus elapsus, tuae orationis manum sentiam. Etenim quasi prospero [Col. 1105B] flatu navigabam cum tranquillam vitam in monasterio agerem, sed procellosis subito motibus tempestas in sua perturbatione me rapuit, et prosperitatem itineris amisi, quia quiete perdita, mentis naufragium pertuli. At nunc in undis versor, et tuae intercessionis tabulam quaero, ut qui navi integra dives pervenire non merui, saltem post damna ad littus per tabulam reducar. De podagrae vero molestia sanctitas vestra, ut scribit, affligitur, cujus dolore assiduo et ipse vehementer attritus sum; sed facilis erit consolatio, si inter flagella quae patimur quaeque fecimus ad memoriam delicta revocamus, atque et non jam flagella, sed dona esse conspicimus, si quae carnis delectatione peccavimus, carnis dolore purgantur. Praeterea ex benedictione beati Petri [Col. 1105C] apostolorum principis pallium vobis transmisimus ad sola missarum solemnia utendum. Quo transmisso valde debui qualiter vobis vivendum esset admonere, sed locutionem supprimo, quia verba moribus anteitis. Omnipotens Deus sua vos protectione custodiat, atque ad coelestis remunerationem patriae cum multiplici animarum fructu perducat. Ego autem quanta occupatione deprimor et debilitate, brevis testatur epistola, in qua et ei quem multum diligo parum loquor. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater.
- 1. De laude ejusdem principis quod per eum ad catholicam fidem gens Gothorum conversa est.
- [Col. 1105D] 2. De muneribus beato Petro apostolo a memorato principe missis.
- 3. De constitutione ejus adversus Judaeos quod auri dono non sit corrupta.
- 4. Ut principes humilitatem habeant cordis.
- 5. Ut principes castitati corporis studeant.
- 6. Ut principes moderati et mites erga subjectos existant.
- 7. De clave ostioli beati Petri, et de cruce Domini missa, sive de pallio beato Leandro episcopo directo.
Gloriosissimo atque excellentissimo filio RECCAREDO regi Gothorum atque Suevorum GREGORIUS servus servorum Dei.
CAP. I. Explere verbis, excellentissime fili, non [Col. 1106A] valeo quantum tuo opere, tua vita delector. Audita quippe novi diebus nostris virtute miraculi, quod per excellentiam tuam cuncta Gothorum gens ab errore Arianae haereseos in fidei rectae soliditatem translata est, exclamare cum propheta libet. «Haec est mutatio dexterae Excelsi (Psal. LXXVI, 11) .» Cujus enim vel saxeum pectus hoc opus tanto opere cognito non statim in omnipotentis Dei laudibus atque in tuae excellentiae amore mollescat? Haec me, fateor, quae per vos acta sunt, saepe convenientibus filiis meis dicere, saepe cum eis pariter admirari delectat; haec me plerumque etiam contra me excitant, quod piger ego et inutilis tunc inerti otio torpeo, quando in animarum congregationibus pro lucro coelestis patriae reges elaborant. Quid itaque ego in illo tremendo [Col. 1106B] examine Judici venienti dicturus sum, si tunc illuc vacuus venero ubi tua excellentia greges post se fidelium ducet, quos modo ad vere fidei gratiam per studiosam et continuam praedicationem traxit? Sed est mihi, bone vir, hoc in Dei munere magna consolatio, quia opus sanctum quod in me non habeo, diligo in te, cumque de bonis actibus tuis magna exsultatione gaudeo, ea quae per laborem tua sunt, mea per charitatem fiunt. De conversione igitur Gothorum in vestro opere, et nostra exsultatione libet cum angelis exclamare: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .» Per vos enim ut aestimo nos gratiarum amplius omnipotenti Domino debitores existimus, quia etsi vobiscum nihil egimus, vestro tamen [Col. 1106C] operi congaudentes participes sumus.
II. Beatus vero Petrus apostolorum princeps quam libenter munera excellentiae vestrae susceperit, ita cunctis liquet, ut debita vestra testantur. Scriptum quippe est: «Vota justorum placabilia (Prov. XV, 8) ,» neque enim in omnipotentis Dei judicio quid datur, sed a quo datur, aspicitur. Hinc est enim quod scriptum est: «Respexit Deus ad Abel, et ad munera ejus; ad Cain autem, et ad munera ejus non respexit (Gen. IV, 4) ;» dicturus quippe quia Dominus respexit ad munera, praemisit sollicite quia respexit ad Abel. Ex qua re patenter ostenditur quia non offerens a muneribus, sed munera ab offerente placuerunt. Vestra itaque oblatio quam sit 275 grata ostenditis, quia daturi vestra prius ex [Col. 1106D] conversione gentis subditae animum cum munere dedisti. Quod vero transmissos abbates, qui oblationem vestram beato Petro apostolo deferebant, in mari, dicitis fatigatos ex ipso itinere, ad Hispanias remeasse, non munere vestra repulsa sunt quae postmodum venerunt, sed eorum qui transmissi fuerant constantia est probata, ut scirent sancto desiderio objecta pericula vincere, et in fatigatione corporis mente minime lassari. Adversitas enim quae bonis votis objicitur, probatio virtutis est, non judicium reprobationis. Quis enim nesciat quam prosperum fuit, quod beatus Paulus apostolus praedicaturus ad Italiam veniebat? Et tamen naufragium pertulit, sed navis cordis in fluctibus integra stetit.
[Col. 1107A] III. Praeterea indico quia de vestro opere crevit in laudibus Dei hoc quod de dilectissimo filio meo Probino cognovi, quia cum vestrae excellentiae constitutionem quamdam contra Judaeorum perfidiam dedisset, hi, de quibus probata fuerat, rectitudinem mentis vestrae inflectere, pecuniarum summam offerendo, moliti sunt, quam excellentia vestra contempsit, et omnipotenti Deo placere quaerens auro innocentiam praetulit. Qua in re mihi David regis factum ad memoriam venit, cui dum concupita aqua de cisterna Bethlemitica quae inter hostiles cuneos habebatur, ab obsequentibus militibus fuisset oblata, protinus dixit: Absit a me ut sanguinem istorum hominum bibam (II Reg. XXIII, 16, 17) . Quam quia fudit, et bibere noluit, scriptum est: «Et libavit [Col. 1107B] eam Domino (Ibid., 16) .» Si igitur ab armato rege in sacrificium Dei versa est aqua contempta, pensemus quale sacrificium omnipotenti Deo rex obtulit, qui pro amore illius non aquam, sed aurum accipere contempsit. Itaque, fili excellentissime, fidenter dicam, quia libasti aurum Domino quod contra eum habere noluisti.
IV. Magna sunt haec et omnipotentis Dei laudibus referenda. Sed inter haec vigilanti sunt studio antiqui hostis insidiae cavendae, qui quanto majora in hominibus dona conspicit, tanto haec auferre subtilioribus insidiis exquirit, neque enim latrunculi in via capere viatores vacuos expetunt, sed eos qui auri vascula vel argenti ferunt; via est quippe vita praesens, et tanto cuique necesse est ut insidiantes [Col. 1107C] spiritus caveat, quanto majora sunt dona quae portat. Oportet ergo excellentiam vestram in tanto hoc de conversione gentis subditae munere quod accepit, summopere custodire primum humilitatem cordis, ac deinde munditiam corporis. Cum enim scriptum sit: «Omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur (Luc. XVIII, 14) ,» profecto liquet, quia ille veraciter alta amat qui mentem suam ab humilitatis radice non desecat, saepe namque malignus spiritus ut bona destruat, quibus prius adversari non valuit ad operantis mentem post peractam operationem venit, eamque tacitis cogitationibus in quibusdam suis laudibus excutit, ita ut decepta mens admiretur ipsa quam sint magna quae fecit; quae dum per occultum tumorem [Col. 1107D] apud semetipsam extollitur, ejus qui donum tribuit gratia privatur. Hinc enim est quod per prophetae vocem contra superbientem animum dicitur: «Habens fiduciam in pulchritudine tua, fornicata es in nomine tuo (Ezech. XVI, 15) ;» fiduciam quippe animae in pulchritudine sua habere est in semetipsa de justa operatione praesumere. Quae in suo nomine fornicatur, quando in hoc quod recte egit non Conditoris laudem dilatare appetit, sed opinionis gloriam requirit. Hinc rursum per prophetam scriptum est: «Quo pulchrior es descende (Ezech. XXXII, 19) .» Anima etenim unde est pulchrior inde descendit, quoniam ex virtutis decore quo exaltari apud Dominum debuit, ab ejus gratia per suam [Col. 1108A] elationem cadit. Quid ergo in his agendum, nisi ut malignus spiritus, cum nobis ad elevandam mentem reducit bona quae egimus, semper nos ad memoriam nostra mala revocemus, quamvis et nostra cognoscamus esse quae peccando fecimus, solius omnipotentis Dei munera, cum peccata declinamus?
V. Custodienda quoque est munditia corporis in studiis bonae actionis, quia juxta vocem praedicantis Apostoli, «Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) .» Qui rursus ait: «Haec est enim voluntas Dei, sanctificatio vestra (I Thess. IV, 3) ,» quam sanctificationem dixerit ostendens protinus adimplevit, «ut abstineatis vos a fornicatione, et sciat unusquisque vestrum suum vas possidere in sanctificatione et honore, et non in passionibus desiderii [Col. 1108B] (Ibid. IV, 5) .»
VI. Ipsa quoque gubernacula erga subjectos magno sunt moderamine temperanda, ne potestas menti subrepat. Tunc enim regnum bene regitur, cum regnandi gloria animo non dominatur. Curandum quoque est ne ira subrepat, faciatque citius omne quod licet. Ira quippe etiam cum deliquentium culpas exquirit, non debet menti quasi domina praeire, sed post rationis tergum velut ancilla famulari, ut ad faciem jussa veniat. Nam si semel possidens mentem coeperit, justum esse reputat, etiam quod crudeliter facit. Hinc enim scriptum est: «Ira enim viri justitiam Dei non operatur (Jac. I, 20) ;» hinc rursum dicitur: «Sit omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, et tardus ad iram [Col. 1108C] (Ibid., 19) .» Haec autem vos, auctore Deo, omnia servare non ambigo, sed occasione admonitionis exorta, bonis vestris actibus me furtive subjungo, ut quod non admoniti facitis quando vobis admonens additur, jam non soli faciatis. Omnipotens autem Deus in cunctis actibus vestris coelestis brachii extensione vos protegat, vobisque et praesentis vitae prospera. et post multa annorum curricula, aeterna concedat.
VII. Clavem vero parvulam a sacratissimo beati Petri apostoli corpore pro ejus benedictione transmisimus, in qua inest ferrum de catenis inclusum, ut quod collum illius ad martyrium ligaverat, vos ab omnibus absolvat. Crucem quoque latori praesenti dedimus vobis ferendam, in qua lignum Dominicae [Col. 1108D] crucis inest, et capilli beati Joannis Baptistae, ex qua semper solatium nostri Salvatoris, per intercessionem praecursoris ejus habeatis. Reverendissimo autem viro Patri, et coepiscopo nostro Leandro pallium a beati Petri apostoli sede transmisimus, quod ex antiqua consuetudine, et vestris moribus, et ejus bonitati atque dignitati debebamus.
Dilectissimo fratri SECUNDINO, servo Dei, incluso, GREGORIUS, servus servorum Dei.
Dilectionis tuae litteras suscepi, quae in meo sensu amoris melle conditae sapuerunt. O quanta aspiratione vitae plena sunt, quae per gratiam Spiritus proferuntur! Non in eis cultus eloquentiae, non verborum typus apparebant, [Col. 1109A] sed sola veritatis atque charitatis radicem tenentia per omne quod locuta sunt coelestis patriae amore flammabant. In eis vero tua me dilectio petere studuit, ut ad hanc libellum exhortatorium scribere studerem. Sed scire te necesse est, fili charissime, quia tantis podagrae doloribus, tantisque curarum tumultibus premor, ut quamvis unquam me aliquid fuisse reminiscar, valde tamen me videam non esse quod fuerim. Quod autem se tua charitas ultra aetatem quinquagenariam adhuc juvenilibus desideriis asserit subjacere, in hoc quoque divini oraculi imples praeceptum, quo scriptum est: «Justus in principio accusator est sui (Prov. XVIII, 17) .» Nec tamen dubito majores te hostis callidi insidias perpeti, qui majora contra eum bella praeparasti. [Col. 1109B] Tanto quippe ille deceptionis molimina ardentius exquirit quanto te coelesti patriae ferventius inhiare cognoscit. Etenim nos quidem, qui vitam cum pluribus ducimus, etsi formidolosi ac timidi, tamen, quia contra antiquum hostem bella proposuimus, quasi in acie stamus. Vos autem, qui solitariam vitam ducitis, et quid aliud quam quia monachos dixerim, qui etiam fervore virtutis ante aciem exire festinatis? Cur ergo eum singulariter hostis non impetat a quo se impeti singulariter exspectat? Et nos quidem, qui inter homines vivimus, saepe per hominem a callido hoste tentamur; vos autem qui jam vitam praesentem extra hominum frequentiam ducitis, et tanto majora certamina pati necesse est, quanto ipse ad vos magister tentationum [Col. 1109C] accedit. Neque enim vacare orationibus ac laudibus Dei sine aliqua interruptione temporis potestis, quia etsi intentio continue prompta est, ipsa tamen humanitatis infirmitas in semetipsam relabitur, ut aliquando fessa jaceat, atque ab studii sui exercitatione torpescat. Antiquus vero hostis mox ut otiosam mentem invenerit, et ad eam sub quibusdam occasionibus locuturus venit et quaedam, ei de gestis praeteritis ad memoriam reducit, audita quondam verba indecenter cogitatione resonat, et si qua dudum turpiter acta sunt, eorum species oculis cordis opponit, ut, quam de praesentibus non valet inquinare, de malis transactis violet; et decepta mens saepe in dilectionem reparat, unde diu se jam per poenitentiam afflixit, ita ut vere cum Psalmista [Col. 1109D] dicat: «Computruerunt et corruptae sunt cicatrices a facie insipientiae meae (Psal. XXXVII, 6) .» Cicatrix quippe figura est vulneris, sed sanati. Cicatrix ergo ad putredinem redit, quando peccati vulnere, quod jam per poenitentiam sanatum est, in delectationem sui animus concutitur. Saepe namque quod fecimus, per hostis callidi insidias oculis cordis videmus. Cumque insensibiliter in hoc delectatio subrepit, quamvis jam plangat quod fecerit, taedet tamen infelicem animum quaedam fecisse quae plangat. Hae sunt cordis nostrae tenebrae, quas in hac vita, volentes, nolentes, sustinemus. Quis contra haec quaerendus est, nisi «adjutor in opportunitatibus in tribulatione? (Psal. IX, 10.) »
[Col. 1110A] Valde autem libenter accepi quod tua me charitas de sua dubitatione requisivit, an Orientis Ecclesiae fidem atque doctrinam sanctae memoriae Leonis sequantur, an forte earum sensus inter semetipsas pro trium capitulorum defensione divisus sit, unde certam dilectionem tuam esse desidero, quia praedictae sanctissimae Orientales Ecclesiae uno sensu, una doctrina, fidem ejusdem sanctae memoriae Leonis tenent, et sanctam Chalcedonensem synodum ita nobiscum custodiunt atque venerantur, ut nullus episcopus esse reputetur, qui ejusdem synodi defensor sectatorque non fuerit. Hinc est enim ut, quoties in quatuor praecipuis sedibus antistites ordinantur, synodales epistolas vicissim mittant, in quibus se sanctam Chalcedonensem synodum cum [Col. 1110B] aliis generalibus synodis custodire fateantur, sicut et nos aversamur atque anathemate plectendos ducimus, si quis de fide ejusdem synodi aliquid imminuere, vel aliud in ea addere praesumit. Nam synodus quae postea generaliter facta est, idcirco a nobis custoditur, quia ejusdem synodi sequax in omnibus illius honorem auctoritatemque custodit. Unde necesse est ut dulcissima mihi dilectio tua in id quod praecipue in sanctis moribus vivit, quod se per abstinentiam affligit, quod doctrinae Dei vehementius insistit, hoc studiosius cogitet, ne errorem schismaticorum sequens, a sancta universalis Ecclesiae communione divisa possit inveniri. Et quid tot labores proderunt, si in unitate fidei inventi non fuerint, qui ante omnipotentis Dei oculos in bonis [Col. 1110C] actibus animam praecipue custodiunt? Hinc enim dicitur: «Una est columba mea (Cant. VI, 8) .» Hinc iterum Dominus ad Moysen ait: «Est locus penes me, et stabis supra petram (Exod. XXXIII, 21) .» Quis est locus qui non sit Domini, dum cuncta in ipso, per quem creata sunt, continentur? Sed tamen est locus apud eum, videlicet sanctae Ecclesiae unitas, in qua velut supra petram statur, dum confessionis soliditas humiliter tenetur. De quo loco subjungitur: «Tunc videbis posteriora mea (Ibid., 23) ,» in petra enim, id est, sancta 276 Ecclesia stantes, Dei posteriora videbimus, quando ea, quae in fine promissa sunt, coelestis patriae gaudia contemplabimur; perversi autem homines, qui trium capitulorum occasione reperta, ecclesiasticam disciplinam [Col. 1110D] fugiunt, de suis carnalibus actibus reprehendi pertimescunt, et subesse sedi apostolicae nolunt, et nos quasi de fide reprehendunt quam ipsi nesciunt. Et dum neque in fide recti sunt, neque in bonis operibus intenti, student ut certare pro fide videantur. Sicque quotidie deteriores fiunt, dum in eis culpa grossescit. Qui quasi de zelo fervoris fieri etiam laudabiles appetunt, sed juxta quod scriptum est: «Ex operibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 20) ;» vitam eorum tua charitas ostendat, et meritum intentionis aspiciat. Ut enim dilectioni tuae de eadem re breviter loquar, tota Chalcedonensis synodus usque ad definitionem fidei et prolationem canonum de generalibus causis locuta est. Nam, post [Col. 1111A] probationem canonum, specialia episcoporum certamina sopire curavit.
Epistolam vero, quam in ea reverendissimus Ibas denegat suam, quam in extrema parte synodi jaceat, cognoscis, quae videlicet epistola Nestorium inauditum, et inquisitione non facta damnatum asserit; Cyrillum vero in Apollinaris dogma cecidisse suspicatur. Et, si totus superior textus praedictae synodi legitur, quantum haec epistola eidem synodo adversatur invenitur, quia, scilicet sancta synodus et Nestorium, sicut est, haereticum denuntiat, et beatum Cyrillum Patrem catholicum veneratur. Epistola ergo, quae illum defendit qui a synodo damnatus est, et eum accusat qui a synodo veneratus est, procul dubio definitioni sanctae synodi probatur adversari. [Col. 1111B] Qui enim tantorum Patrum definitam non servant sententiam procul dubio adversantur Ecclesiae. Nam tua sanctitas inde a nobis requisivit ut tibi sacerdotali officio post lapsum resurgendi scriberemus, dum dicit de hoc canonum diversorum legisse diversas sententias, alias resurgendi, alias nequaquam posse. Ideo nos generales synodos a Nicaena incipientes, cum reliquis quatuor veneramur; quia, ipsam sequentes, in cunctis sententiis unanimes concordant; quia et nos praecedentes nos Patres sequimur; quia, auctore Deo, a sacra doctrina illorum non discordamus. A capite itaque incipientes usque in quartum altaris ministrum, hanc formam sequendam cognoscimus, ut qui minor est major ei praecedat; sed sicut honore, ita et in crimine, et quem [Col. 1111C] major sequitur culpa, majore implicetur vindicta, et post poenitentiam credatur esse fructuosa. Quid enim prodest triticum seminare, et fructum illius non tollere? aut domum construere, et non illic habitare? Post dignam satisfactionem credimus redire posse ad honorem, Propheta dicente: «Nunquid qui cadit non adjiciet ut resurgat?» (Psal. XL, 9.) Et qui adversus est non revertetur? Idem quoque ait: «Peccator in quacunque die conversus ingemuerit, salvus erit (Ezech. XXXIII, 12) .» Unde Psalmista: «Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis. Ne projicias me a facie tua, et Spiritum sanctum tuum ne auferas a me (Psal. L, 12, 13) .» Cum enim petiit, ne ab eo projiceretur, prolapsi culpa, quod alienam rex et propheta [Col. 1111D] simul rapuisset uxorem, tremefactus expavit. propheta, indicante flagitium suum, unde poenitentiam agens addidit: «Redde mihi laetitiam Salutaris tui, et spiritu principali confirma me (Ibid., 14) .» Si enim dignam Deo poenitentiam non fecisset, nequaquam aliis praedicaret. Ait enim: «Doceam iniquos vias tuas, et impii ad te convertentur (Ibid., 15) .» Cum enim peccata sua prospexit Propheta mundata per poenitentiam, non dubitavit praedicando curare aliena. Et sacrificium de semetipso offerre Deo studuit, cum dicebat: «Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Ibid., 19) .» Ad haec ista suffecerant, sed omnis sententia quo plus sacrae Scripturae testimoniis confirmatur, facilius [Col. 1112A] creditur, de hoc enim propheta dicit: «Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) ;» et hoc peccantibus dicitur: «Peccator in quacunque die conversus ingemuerit, omnes iniquitates ejus in oblivione traduntur (Ezech. XVIII, 21, 22) .» Si enim Redemptor, qui peccatores minime perdere, sed justificare venit (Luc. IX, 56) in oblivione peccantes non derelinquit, quis hominum condemnandos reservat, cum Apostolus dicat: «Si Deus justificat, quis est qui condemnet?» (Rom. VIII, 33, 34.) Ad fontem misericordiae recurrentes, Evangelicam referamus sententiam: «Gaudeo, inquit, magis super uno peccatore poenitentiam agente quam super nonaginta novem justis qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7) .» Et ovem perditam, nonaginta [Col. 1112B] novem non errantibus relictis, humero reportatam dicit (Ibid., 4, 5) . Si ovis errans post inventionem ad ovile humero reportatur, cur post poenitentiae poenam ad Ecclesiae ministerium peccator non revocetur? Quid enim est gravius carnale delictum admittere, sine quo in multis pauci inveniuntur, an Dei Filium timendo negare? in quo uno ipsum beatum Petrum, apostolorum principem, ad cujus nunc corpus indigni sedemus, lapsum esse cognoscimus, sed post negationem poenitentia secuta, et post poenitentiam misericordia data (Luc. XXII, 57-61) , quia illum ab apostolatu non depulit, quem ante se ipsum negare praedixit (Matth. XXVI, 75) . Tibi haec, fili charissime, dicta sufficiant, ut illum quem conspicis fletu delicta delere, in conspectu divinitatis [Col. 1112C] non dubites misericordiam consequi, quia nullum peccantem conversum despicit qui peccatores redimere venit.
Quod imaginem illius, quem colis, tibi dirigendam, per Dulcerium, diaconem tuum, rogasti, valde nobis tua postulatio placuit, quia illum in corde tota intentione quaeris, cujus imaginem prae oculis habere desideras. Ut visio corporalis quotidiana reddat exoptatum, et, dum picturam vides, ad illum animo inardescas, cujus imaginem videre desideras, ab re non facimus, si per visibilia invisibilia demonstramus. Sic homo, qui alium ardenter videre desiderat, atque ex more sponsam amando desiderat, atque videre conatur, si contingit illam ad balneum ire, aut ad ecclesiam procedere, festinus in via se praeparat, [Col. 1112D] ut de ejus visione hilaris recedat. Scimus quia tu imaginem Salvatoris nostri ideo non petis, ut quasi Deum colas, sed ob recordationem filii Dei ut in ejus amore recalescas, cujus imaginem videre desideras. Et nos quidem, non quasi ante divinitatem ante ipsam prosternimur, sed illum adoramus quem per imaginem aut natum, aut passum, vel in throno sedentem recordamur. Et dum nos ipsa pictura quasi scriptura ad memoriam Filium Dei reducimus, animum nostrum de resurrectione laetificat aut de passione mulcet. Ideoque direximus tibi surtirias duas, imaginem Salvatoris, et sanctae Dei genitricis Mariae, et beatorum apostolorum Petri et Pauli continentes, per supradictum filium nostrum [Col. 1113A] diaconem, et unam crucem et clavem, pro benedictione, a sanctissimo corpore Petri apostolorum principis, ut per eum sis ab hoste maligno defensus, cujus per sanctum lignum te esse munitum credis, et ex eo te protegat qui juveniles affectiones tibi suggerit. Recordare ut, in bonis tuis actibus perseverans, alios in ejus accendas amore propter quem solitarium te fecisti habitare, ut vitae hujus mala quaeque in corde inimicus suggerit retroacta, mentis provectibus quasi facibus inardescas, pro cujus amore vitam etiam velis finire, ipse quoque te protegat usque in finem, qui cunctum mundum dignatus est redimere, Jesus Christus Dominus noster qui est in saecula.
Magnas omnipotenti Deo gratias agere debemus, quod piissimi et benignissimi imperatores nostri tales de suo genere juxta se propinquos habent, de quorum conversatione nobis omnibus grande sit gaudium. Unde et pro eisdem dominis continue nobis orandum est, ut eorum vita cum suis omnibus, protegente coelesti gratia, per longa tempora tranquilla servetur. Indico autem quod levitate populi tumultum contra vos detractionis exortum quibusdam nuntiantibus cognovi. Qua ex re excellentiam vestram audio fuisse non modice contristatam. Quod si ita est, valde miror, qui cor fixistis in coelo, verba hominum agitent in terra. Beatus etenim Job, cum amici ejus qui ad consolandum eum venerant, [Col. 1113C] in increpatione prosiluissent, ait: «Ecce enim de coelo testis meus et conscius in excelsis (Job XVI, 20) .» Qui enim vitae suae in coelo testem habet, judicia hominum pertimescere in terra non debet. Dux quoque bonorum Paulus dicit: «Opus autem suum probet unusquisque, et sic in semetipso tantum gloriam habebit, et non in altero (Gal. VI, 4) .» Si enim aut laudibus laetamur, aut vituperatione frangimur, nostram gloriam non in nobis, sed in aliorum ore posuimus. Et: «Fatuae virgines oleum in vasis suis non sumpserunt; sapientes autem sumpserunt oleum in vasis suis cum lampadibus (Matth. XXV, 3, 4) ;» lampades quippe nostrae bona sunt opera, de quibus scriptum est: «Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra [Col. 1113D] bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 16) .» Tunc autem oleum in vasis cum lampadibus sumimus, quando de bonis actibus nitorem gloriae non a laudantibus proximis quaerimus, sed haec intra testimonium conscientiae servamus, in omne autem quod de nobis extra dicitur, recurrere ad arcana mentis debemus. Etsi omnes vituperent, liber est quam conscientia non accusat, quia, et si omnes laudant, liber esse non potest si hunc conscientia accusat. De Joanne Veritas dicit: «Quid existis in desertum videre? arundinem vento agitatam?» (Matth. XI, 7.) Quod videlicet per negationem dicitur non per confirmationem, cum subditur: «Sed quid existis videre? hominem mollibus [Col. 1114A] vestitum? Ecce qui mollibus vestiuntur in domibus regum sunt (Ibid., 8) ;» quamvis enim juxta veritatem Evangelii Joannes vestimento aspero fuerit indutus (Matth. III, 4) , per significationem in mollibus vestiti sunt qui adulationibus ac laudibus delectantur. Negatur autem quia Joannes arundo vento agitata fuerit, quoniam mentis ejus fortitudinem nulla humani oris aura flectebat. Nos enim si laudibus erigimur, vituperationibus humiliamur, arundo vento agitata sumus. Sed absit hoc, absit a corde vestrae excellentiae. Scio qui magistrum gentium studiose legitis, qui ait: «Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem (Gal. I, 10) .» Si qua tamen vel parva tristitia ex hac re menti vestrae exorta est, credo quod hoc omnipotens [Col. 1114B] Deus fieri benigne permisit. Neque enim electis suis in hac vita promisit gaudia delectationis, sed amaritudines et tribulationes (Matth. XXIV, 19) , ut medicinae more per amarum poculum ad dulcedinem aeternae redeant salutis. Quid namque dicit: «Mundus gaudebit, vos lugebitis?» (Joan. XVI, 20.) Qua spe, qua promissione paulo post subditur: «Iterum videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo auferat a vobis (Ibid., 22) .» Hinc iterum discipulis dicit: «In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) .» Pensate, quaeso, ubi erit patientia, si deest quod toleretur. Non suspicor enim Abel esse quem Cain malitia non exercuerit. Boni enim sine malis si fuerint, perfecte esse boni non possunt, quia minime purgantur. Ipsa autem [Col. 1114C] malorum societas purgatio bonorum est. Tres in arca filii Noe fuerunt; unus irrisor patris exstitit (Gen. IX, 22) , qui etsi in se benedictus fuerit, maledictionis tamen sententiam in filio suscepit (Ibid., 25) . Duos Abraham, priusquam Cethuram uxorem acciperet, filios habuit, sed tamen carnalis ejus repromissionis est filium persecutus. Quod magnus doctor exponit, dicens: «Sicut is qui secundum carnem est, persequebatur eum qui secundum Spiritum, ita et nunc (Gal. IV, 29) . Duos Isaac filios habuit, sed unus, qui spiritalis exstitit, ante minas fratris carnalis fugit (Gen. XXVII, 43) . Duodecim Jacob filios habuit, sed unum qui rectius vivebat, decem in Aegypto vendiderunt (Gen. XXXVII, 36) . In David propheta, quia fuit quod purgari [Col. 1114D] debuisset, actum est ut persecutorem filium pateretur (II Reg, XV, 16) . Beatus Job de societate reproborum dicit: «Frater fui draconum, et socius struthionum (Job XXX, 29) .» Ad Ezechielem Dominus ait: «Fili hominis, increduli et subversores sunt tecum, et cum scorpionibus habitas (Ezech. II, 6) .» Interdum inter duodecim apostolos unus reprobus mistus est (Joan. VI, 71) , ut esset cujus persecutione undecim tentarentur. Apostolorum princeps discipulis loquitur, dicens: «Justum Loth oppressum a nefandorum injuria eripuit; aspectu enim et auditu justus erat, 277 habitans cum eis, qui de die in diem animam justi iniquis operibus cruciabant (II Petr. II, 7, 8) .» Paulus quoque apostolus [Col. 1115A] discipulis loquitur dicens: «In medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo, verbum vitae continentes (Philip. II, 15, 16) .» Quia ergo, Scriptura teste, cognovimus in hac vita bonos sine malis esse non posse, de stultorum vocibus excellentia vestra turbari nullatenus debet, et maxime in omnipotenti Deo tunc certa fiducia est quando pro bono opere adversitatis aliquid in hoc mundo recipitur, ut plena merces in aeterna retributione servetur. Unde in sancto Evangelio dicit: «Beati eritis cum adversus vos omne malum dixerint homines, mentientes propter nomen meum (Matth. V, 11) .» Qui in consolatione nostra sua in exemplum adducere opprobria dignatus est, dicens: «Si patremfamilias Beelzebub vocaverunt, quanto [Col. 1115B] magis domesticos ejus.» (Matth. X, 25.)
Sunt autem plerique qui vitam bonorum fortasse amplius quam debent, laudant. Et ne qua elatio de laude subrepat, permittit omnipotens Deus malos in obtrectationem et objurgationem prorumpere, ut si qua culpa ab ore laudantium in corde nascitur, ab ore vituperantium suffocetur. Hinc est quod Doctor gentium se in praedicatione currere testatur, «inter infamiam et bonam famam (II Cor. VI, 8) .» Qui etiam dicit, «ut seductores et veraces (Ibid.) » Si igitur fuerunt, qui malam famam Paulo imponerent, qui hunc seductorem vocarent, quis ergo Christianus debet indignum ducere pro Christo injurias audire? Quantae autem virtutis praecursor nostri Redemptoris fuerit novimus, qui per sacrum eloquium [Col. 1115C] non solum plusquam propheta, sed etiam angelus vocatur (Matth. II, 9, 10) ; et tamen, sicut ecclesiastica historia testatur, post mortem a persecutoribus corpus ejus incensum est. Sed qui ista de sanctis omnibus Dominus, de ipso sancto sanctorum, id est de Deo, qui pro nobis homo factus est (Joan. I, 14) , loquamur, qui ante injuriam, quia daemonia haberet (Joan. VIII, 48) , audivit, post mortem vero a suis persecutoribus seductor appellatus est, cum dicerent: «Scimus quia seductor ille dixit: Post tres dies resurgam (Matth. XXVII, 63) .» Quanta autem nos peccatores a lingua vel manibus iniquorum hominum portare necesse est, qui in adventu aeterni judicis judicandi sumus, si et ipse tanta etiam post mortem pertulit qui judex venit. Haec, dulcissima [Col. 1115D] et excellentissima filia, breviter dixi, ne quoties stultos homines tibi derogare cognoscis, qualibet vel parvula mentis tristitia tangaris. Sed quia sedari hoc ipsum stultorum hominum murmur tranquilla ratione potest, peccatum credo, si bonum quod valet fieri negligitur, ut fiat. Nam cum placare insanas mentes atque ad salutem reducere possumus, scandalizare eos minime debemus.
Sunt enim quaedam scandala, quae omnino despicienda sunt, quaedam vero, cum vitari sine culpa non possunt, despicienda non sunt, ne cum culpa serventur. Quod sacro Evangelio praedicante cognovimus, quia, cum Veritas diceret: «Non quod intrat in os coinquinat hominem, sed quod procedit [Col. 1116A] de ore conquinat hominem (Matth. XV, 11) ;» et discipuli responderent dicentes: «Scis quia Pharisaei, audito hoc verbo, scandalizati sunt (Ibid., 12) ,» protinus respondit: «Omnis plantatio quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur; sinite illos, caeci sunt et duces caecorum (Ibid., 13, 14) .» Et tamen cum tributum peteretur, prius rationem reddidit, per quam tributum solvere non deberent, (Matth. XVII, 24) , atque illico subjunxit: «Ut autem non scandalizemus eos, vade ad mare et mitte hamum, et eum piscem qui prius ascenderit, tolle, et aperto ore ejus invenies staterem, et sumens, da illum pro me et te (Ibid., 26) .» Quid est autem quod de scandalizatis aliis dicitur: «Sinite illos; caeci sunt et duces caecorum:» et aliis ne scandalizetur, [Col. 1116B] a Domino tributum solvitur, etiam quod non debetur? Quid est quod aliud scandalum esse permiserit, aliud vero venire prohibuit, nisi ut nos doceret et illa scandala quae nos implicant in peccato contemnere, et illa quae placare sine peccato possumus, modis omnibus mitigare? Vestra itaque excellentia potest, protegente Domino, pravorum hominum scandala cum magna tranquillitate declinare. Prius enim a vobis secreto vocandi sunt ac ipsis ratio reddenda, et perversa quaedam capitula quae nos tenere existimant, coram ipsis anathematizanda. Quod si etiam, sicut dicitur, dari anathema ficte suspicantur, et jurejurando firmandum est vos eadem capitula nunquam tenere, nunquam tenuisse. Nec vobis videatur indignum tali eis modo satisfacere, [Col. 1116C] nec de imperiali genere sit contra eos aliquod in vestra mente fastigium. Omnes enim fratres sumus, unius imperatoris potestate conditi, et ejus sanguine redempti, et idcirco fratres nostros quantumlibet pauperes et abjectos in nullo despicere debemus. Certe etenim Petrus potestatem regni coelestis acceperat, ut quod in terra ligaret vel solveret, esset in coelo ligatum vel solutum (Matth. XVI, 19) , super mare ambulabat (Joan. XXI, 7) , aegrotantes umbra curabat (Act. V, 15) , peccantes vero occidebat (Ibid. V, 10) , mortuos oratione suscitabat (Act. IX, 40) ; et quia ex admonitione Spiritus ad Cornelium gentilem fuerat ingressus (Act. X, 19) , contra eum a fidelibus quaestio facta est: Cur ad gentiles fuerat ingressus et comedisset cum eis; cur eos in baptismate recepisset [Col. 1116D] (Ibid., 28) . Et tamen idem, apostolorum primus, tanta donorum gratia repletus, tanta miraculorum potestate suffultus, querelae fidelium non ex potestate, sed ex ratione respondit, causam per ordinem exposuit, quomodo vas quoddam velut linteum in quo quadrupedia terrae et bestiae, reptilia atque volatilia inerant, de coelo submitti viderit, vocemque audierit: «Surge, Petre, occide et manduca,» qualiter tres viri venerint, eum ad Cornelium vocantes, qualiter Spiritus sanctus hunc cum eis ire praeceperat, qualiter idem Spiritus sanctus qui venire in baptizatos in Judaea post baptismum consueverat, in gentibus ante baptismum venit (Ibid., 11-48) . Si enim, cum a fidelibus culparetur, auctoritatem, [Col. 1117A] quam in sancta Ecclesia acceperat, attendisse respondere poterat, ut pastorem suum oves, quae commissae fuerint, reprehendere non auderent, sed si in querela fidelium aliquid de sua potestate diceret, profecto doctor mansuetudinis non fuisset. Humili ergo eos ratione placavit atque in causa reprehensionis suae, etiam testes adhibuit, dicens: «Venerunt autem mecum et sex fratres isti (Act. XI, 12) .»
Si igitur, et pastor Ecclesiae, et apostolorum princeps, signa et miracula singulariter faciens, non dedignatus est in causa reprehensionis suae rationem humiliter reddere, quanto magis nos peccatores, cum in re aliqua reprehendimur, reprehensores nostros ratione humili placare debemus? Ad me etenim, sicut nostis, cum apud vestigia dominorum [Col. 1117B] in regia urbe demorarer, multi ex eis venire consueverant qui de praedictis capitulis accusabantur. Sed, teste conscientia, fateor nunquam in eis aliquid pravitatis, aliquid erroris de his, quae contra eos dicebantur, inveni. Unde et eos opinione contempta familiariter suscipere et magis ab insequentibus defendere curabam; dicebatur namque contra eos quod sub obtentu religionis conjugia solverent, et quia dicerent quod baptisma peccata penitus non auferret; et si de iniquitatibus suis quis poenitentiam in triennium ageret, postmodum ei perverse vivere liceret; et quia si compulsi aliquid de quibus reprehendebantur, anathematizare se dicerent anathematis vinculo nullo modo teneri. Et si qui sunt, qui certissime talia sentiunt, vel tenent, quia Christiani [Col. 1117C] non sunt, dubium non est, eosque et ego et omnes catholici episcopi, atque universa Ecclesia anathematizamus, quia veritati contraria sentiunt et contraria loquuntur. Si enim dicunt religionis causa conjugia debere dissolvi, sciendum est quia etsi hoc lex humana concessit, lex divina prohibuit. Per se enim Veritas dicit: «Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX, 9) .» Qui etiam ait: «Non licet dimittere uxorem, excepta causa fornicationis (Ibid.) .» Quis ergo huic coelesti legislatori contradicat? Scimus quia scriptum est: «Erunt duo in carne una (Gen. II, 24) .» Si igitur vir et uxor una caro sunt, et religionis causa, vir dimittit uxorem, vel mulier virum in hoc mundo remanentem, vel forte ad illicita migrantem, quae est [Col. 1117D] ista conversio, in qua una eademque caro et ex parte transit ad continentiam, et ex parte remanet in pollutione. Si vero utrisque conveniat continentem vitam ducere, hoc quis audeat accusare, quando certum est quia omnipotens Deus qui minora concessit, majora non prohibuit? Et multos sanctorum novimus cum suis conjugibus et prius continentem vitam duxisse, et postmodum ad sanctae Ecclesiae regimina migrasse.
Duobus etenim modis sancti viri etiam a licitis abstinere solent: aliquando, ut meritum sibi apud omnipotentem Deum augeant, aliquando vero ut ante vitae actae culpas detergant. Tres etenim pueri in regis Babylonici obsequio deducti legumina ad [Col. 1118A] vescendum petentes (Dan. I, 12) , cibis regiis uti noluerunt (Ibid., 5) , non quia culpa esset, si ea quae Deus creavit ederent. Noluerunt ergo sumere ea quae licebat ut per continentiam virtus excresceret. David vero qui alienam conjugem tulerat, et valde pro sua culpa fuerat flagellatus, aquam bibere longe post de Bethleemitica cisterna noluit (II Reg. XXIII, 16) .
Quam, cum ei fortissimi milites detulissent, bibere recusavit, eaque fundendo Domino libavit (Ibid.) , licebat enim bibere si voluisset, sed qui illicita se cessisse meminerat, laudabiliter et a licitis abstinebat, et qui prius pro culpa sua morientium militum sanguinem fundi non metuit, postmodum, si aquam biberet, etiam pro culpa sua morientium militum [Col. 1118B] sanguinem se fudisse judicavit, dicens: «Num sanguinem hominum istorum, qui profecti sunt, et animarum periculum bibam?» (Ibid., 17.) Proinde, cum boni conjuges aut meritum augere desiderant, aut ante actae vitae culpas delere, ut se ad continentiam constringant, et meliorem vitam appetant licet. Si vero continentiam, quam uxor appetit, vir recusat, dividi conjugium non licet, quia scriptum est: «Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir (I Cor. VII, 4) .» Si qui vero sunt qui dicunt, in baptismate peccata superficie tenus dimitti, quid est hac praedicatione infidelius, in qua ipsum fidei sacramentum festinant solvere, in quo principaliter ad coelestis munditiae mysterium anima ligatur, ut absoluta radicitus a peccatis omnibus soli illi inhaereat, [Col. 1118C] de quo scriptum est: «Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII, 28) .» Certe Rubri maris transitus figura sacri baptismatis fuit (I Cor. X, 2) , in quo hostes a tergo mortui sunt, sed alii contra faciem in eremo inventi. Sic quippe omnibus qui in sancto baptismate tinguntur, eorum peccata praeterita omnia laxantur, quia eis velut Aegyptii hostes, a tergo moriuntur. Sed in eremo alios hostes invenimus priusquam ad promissionis patriam pertingamus. Multae nos tentationes fatigant, et ad terram viventium tendentibus iter intercludere festinant. Qui ergo dicit, peccata in baptismate funditus non dimitti, dicat in mari Rubro Aegyptios veraciter non mortuos. Si autem fatetur Aegyptios veraciter mortuos, fateatur necesse est peccata in baptismate [Col. 1118D] funditus mori, quia nimirum plus valet in absolutione nostra veritas, quam umbra veritatis. In Evangelio Dominus dicit: «Qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus (Joan. XIII, 19) .» Si igitur peccata in baptismate funditus non dimittuntur, neque is qui lotus est mundus est totus. Totus enim mundus dici non potest, cui de peccato aliquid remansit. Sed nemo resistit voci Veritatis, quae ait: «Qui lotus est, mundus est totus (Ibid.) .» Nihil ergo ei de peccati sui contagione remanet quem totum fatetur mundum ipse qui redemit. Si qui autem dicunt, de peccato quolibet, et triennio poenitentia agenda est, et post triennium in voluptatibus vivendum, isti adhuc nec praedicamenta [Col. 1119A] verae fidei, nec sacrae Scripturae praecepta cognoverunt. Contra hos praedicator egregius Paulus dicit: «Qui seminat in carne sua, de carne sua et metet corruptionem (Gal. VI, 8) .» Contra hos iterum dicit: «Qui in carne sunt, Deo placere non possunt (Rom. VIII, 8) ;» ubi discipulis subjungit: «Vos autem non estis in carne, sed in spiritu (Ibid., 9) :» hi quippe in carne sunt qui in carnalibus voluptatibus vivunt. Contra hos dicitur: «Neque corruptio in corruptelam possidebit (I Cor. XV, 50) .» Si autem dicunt pauci temporis poenitentiam contra peccatum debere sufficere, ut iterum liceat ad peccatum redire, recte hos pastoris primi sententia percutit, qui ait: «Contigit illis illud veri proverbii: Canis reversus ad vomitum, et sus lota in [Col. 1119B] volutabro luti (II Petr. II, 22) .» Magnum est enim contra peccatum virtus poenitentiae, sed, si quis in eadem 278 poenitentia perseveret. Nam scriptum est: «Qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit (Matth. X, 22) .» Hinc scriptum: «Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit eum, quid proficit lavatio ejus?» (Eccli. XXXIV, 30.) Mortuum quippe est omne opus perversum, quod pertrahit ad mortem, quod vitam justitiae non vivit. Baptizatur ergo a mortuo et iterum tangit eum, qui prava opera, quae se egisse meminit, deplorat, sed se eisdem iterum post lacrymas implicat. Anima ita quaelibet ejusdem mortui lavatione non proficit, quia hoc iterum faciendo quod planxit, nec per lamenta poenitentiae ad rectitudinem justitiae exsurgit. Poenitentiam enim vere agere [Col. 1119C] est commissa plangere, et iterum plangenda declinare. Si qui vero sunt qui dicunt, quia, compulsus quispiam necessitate, si anathematizaverit, anathematis vinculo non tenetur, ipsi sibi testes sunt quia Christiani non sunt; quia ligamenta sanctae Ecclesiae vanis se aestimant conatibus solvere, ac per hoc nec absolutione sanctae Ecclesiae, quam praestat fidelibus, veram putant, si legationem ejus valere non aestimant. Contra quos diutius disputandum non est, quia per omnia despiciendi et anathematizandi sunt, ut unde se fallere veritatem credunt, inde in peccatis suis veraciter ligentur. Si qui sunt igitur qui sub nomine Christiano haec, quae praediximus, errorum capitula aut praedicare audent aut tacite apud semetipsos tenere, hos procul dubio anathematizamus. [Col. 1119D] Ex omnibus tamen capitulis in eis, sicut praedixi, qui ad me in regia urbe venire consueverant, nullum omnino errorem cujuslibet praedicti capituli agnovi, sed neque fuisse existimo, nam si fuisset agnovissem. Quia vero sunt multi fidelium qui imperitiae zelo accenduntur, et saepe, dum quosdam quasi haereticos insequuntur, haereses faciunt, eorum infirmitati consulendum est, et sicut praedixi ratione ac mansuetudine sunt placandi. Illis quippe sunt similes, de quibus scriptum est: «Testimonium perhibeo de illis quod aemulationem Dei habent, sed non secundum scientiam (Rom. X, 2) .» Vestra itaque excellentia, quae in lectione, in lacrymis atque in eleemosynis incessabiliter vivit, eorum sicut [Col. 1120A] petii imperitiam placare mansuetis exhortationibus ac responsionibus debet, ut non solum de semetipsa, sed etiam de illis gloriam aeternae retributionis inveniat. Haec me dicere vobis nimius amor suasit, quia in vestra laetitia me crescere, et in vestra tristitia me existimo minorari. Omnipotens Deus gratia vos coelesti custodiat, et salva Domini pietate et piissima Domini tranquillitate pro parvulorum dominorum nutrimento vitam vestram longius extendat.
Reverendissimo et sanctissimo fratri AUGUSTINO, GREGORIUS, servus servorum Dei.
Desiderabilem mihi a te missus Denual religiosus presbyter, attulit nuntium, cum te sospitem narravit; [Col. 1120B] et ex ministerio, pro quo missus est, favente Deo, proficere nuntiavit. Detulit etiam a te missas litteras, ubi indicasti quod ager Dominicus qui incultus jacebat, et spinarum aculeis ex infidelitate riguerat vomere tuae doctrinae exarante, semen verbi suscepit, et fertilem messem protulit fidelitatis. In eisdem litteris quaedam subnexuisti capitula, sciscitando qualiter teneat, vel doceat haec sancta apostolica Romana Ecclesia. Bene satis quia beatus apostolus Petrus, et apostolatus, et episcopatus principium exstitit, et consulenti tibi de statu Ecclesiae non ex nobis quasi ex nobis, sed ex gratia «quae aperit os mutum, et linguas infantium facit disertas (Sap. X, 21) ;» qualiter tenere debeas apostolici vigoris doctrina edicimus. Igitur in primis legebatur quota progenies propinquorum [Col. 1120C] matrimonio copuletur, dicimus quod oportuerat quidem quandiu se cognoscunt affinitate propinquos ad hujus copulae non accedere societatem, sed quia temperantia magis, et praesertim in tam barbara gente placet plusquam districtio censurae, concedendum est, ut post quartam generationem jungantur. Nam quod posuisti, quod si mulier infirmitate correpta non valuerit viro debitum reddere, quid ejus faciat jugalis, bonum esset, si sic permaneret, ut abstinentiae vacaret. Sed quia hoc magnorum est, ille qui se non poterit continere, nubat magis, non tamen subsidii opem subtrahat ab illa cui infirmitas praepedit, et non detestabilis culpa excludit. Presbyter vero vel quilibet sacerdos, si a populo fuerit accusatus, et certi non fuerint testes [Col. 1120D] qui criminis illati approbent veritatem, jusjurandum erit in medio, et illum testem proferat de innocentiae suae puritate, «cui nuda et aperta sunt omnia (Hebr. IV, 13) ,» sicque maneat in proprio gradu. Nam de homine qui a pontifice confirmatus fuerit, denuo illa talis reiteratio prohibenda est. In missarum autem solemniis, illud observandum est, quod Dominus noster Jesus Christus sanctis suis tribuit discipulis: accepit namque calicem et dat eis, dicens: «Hic calix novi testamenti est in meo sanguine. Hoc facite quotiescunque sumitis (Matth. XXVI, 28) .» Unde congruum non est, duos vel tres calices in altario ponere, cum missarum solemnia celebrantur. De immolativis autem escis consuluisti, si a fidelibus [Col. 1121A] cum supradictum fuerit, vivifice crucis signum ediliceret, an non? Illud sufficit respondere quod beatus Apostolus dicit: «Si quis dixerit: Hoc inmolatum est; nolite edere propter eum qui indicavit, et propter conscientiam (I Cor. X, 28) .» Addidisti adhuc quod, si Pater vel mater, filium vel filiam intra septa monasterii in infantiae annis sub regulari tradiderint disciplina, utrum liceat eis, postquam pubertatis impleverint annos, egredi et matrimonio copulari. Hoc omnino evitamus, quia nefas est, ut oblatis a parentibus Deo filiis voluptatis frena laxentur. Enimvero quosdam, absque interrogatione symboli, ab adulteris et indignis presbyteris fassus es baptizatos. In his tua dilectio teneat antiquum morem Ecclesiae, quia, quisquis in nomine Patris et Filii et [Col. 1121B] Spiritus sancti baptizatus est, rebaptizari eum minime liceat. Non enim in nomine baptizantis, sed in nomine Trinitatis hujus gratiae donum percepit, et teneatur quod Apostolus dicit: «Unus Deus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV, 5) ,» doctrinam vero spiritalem talibus studiosius ut impertias demandamus.
Interrogatio beati Augustini, episcopi Cantuariensis Ecclesiae, de episcopis qualiter cum suis clericis conversentur, vel de his, que fidelium orationibus accedunt ad altarium, quantae debeant fieri portiones, et qualiter episcopus in ecclesia agere debeat.
Responsio Gregorii. Sacra Scriptura testatur, [Col. 1121C] quam bene te nosse non dubito, et specialiter beati Pauli ad Timotheum Epistolae, in quibus erudire studuit, qualiter eum in domo Dei conversari oportuisset. Mos autem sedis est apostolicae ordinatis episcopis praecepta tradere, ut ex omni stipendio quod accedit, quatuor fieri debeant portiones, una videlicet episcopo et familiae, propter hospitalitatem atque susceptionem; alia clero; tertia pauperibus; quarta ecclesiis reparandis. Sed quia tua fraternitas monasteriorum regulis erudita seorsum vivere non debet, a clericis suis in Ecclesia Anglorum, quae, auctore Deo, nuper ad fidem perducta est, hanc debet conversationem instituere, quae initio nascentis Ecclesiae fuit patribus nostris, in quibus «nullus eorum ex his quae possidebat, aliquid suum esse [Col. 1121D] dicebat, sed erant eis omnia communia (Act. IV, 32) .» Si qui vero clerici sunt extra sacros ordines constituti, qui se continere non possunt, sortiri uxores debent, et stipendia sua exterius accipere, quia et de his, de quibus praefati sumus, novimus scriptum, «quod dividebatur singulis, prout cuique opus erat (Ibid., 35) ,» de eorum quoque stipendio cogitandum atque providendum est, et sub ecclesiastica regula tenendum, ut bonis moribus vivant, et canendis psalmis invigilent, et ab omnibus illicitis cor et linguam et corpus, Deo auctore conservent. Communi vita viventibus jam de faciendis portionibus, vel exhibenda hospitalitate, et adimplenda misericordia nobis quid erit loquendum, cum omne quod superest [Col. 1122A] in causis piis ac religiosis erogandum est, Domino et magistro omnium docente: «Quod superest date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) .»
Interrogatio Augustini. Cum una sit fides, cur sunt Ecclesiarum diversae consuetudines, et aliter consuetudo missarum in sancta Romana Ecclesia, atque aliter in Galliarum Ecclesiis tenetur?
Responsio Gregorii. Novit fraternitas tua Romanae Ecclesiae consuetudinem, in qua se meminit nutritam, quam valde amabilem te habeat. Sed mihi placet, ut sive in Romana, sive in Galliarum, sive in qualibet Ecclesia aliquid invenisti, quod plus omnipotenti Deo possit placere, sollicite eligas in Anglorum Ecclesia, quae adhuc ad fidem nova est, institutione [Col. 1122B] praecipua quae de multis Ecclesiis colligere potuisti infundas. Non enim pro locis res, sed pro bonis rebus loca amanda sunt. Ex singulis ergo quibusque Ecclesiis, quae pia, quae religiosa, quae recta sunt elige, et haec, quasi in fasciculo collecta apud Anglorum mentes, in consuetudinem depone.
Interrogatio Augustini. Obsecro quid pati debeat, si quis aliquid de ecclesia furto abstulerit.
Responsio Gregorii. Hoc tua fraternitas ex persona furis pensare potest qualiter valeat corrigi. Sunt enim qui habentes subsidia, furtum perpetrant, et sunt alii qui in hac re ex inopia delinquunt; unde necesse est, ut quidam damnis, quidam vero verberibus, et quidam districtius, quidam levius corrigantur. Et cum paululum districtius agitur, ex charitate agendum [Col. 1122C] est, non ex furore, quia ipsi hoc praestatur qui corrigitur, ne gehennae ignibus tradatur. Sic enim nos fidelibus tenere disciplinam debemus, sicut boni patres carnalibus filiis solent. Quos et pro culpis verberibus feriunt, et tamen ipsos quos doloribus affligunt, habere haeredes quaerunt, et quae possident ipsis servant, quos irati insequi videntur. Haec igitur charitas mente tenenda est, et ipsa modum correctionis dictet, ita ut mens extra rationis regulam omnino nihil faciat. Addis etiam quomodo ea quae furto de ecclesiis abstulerunt reddere debeant. Sed absit ut Ecclesia cum augmento recipiat, quod de terrenis rebus videtur amittere, et lucra de vanis quaerat.
Interrogatio Augustini. Si debent duo germani [Col. 1122D] fratres singulas sorores accipere, quae sunt ab illis longa progenie generatae.
Responsio Gregorii. Modis omnibus hoc fieri licet. Nequaquam enim in sacris eloquiis invenitur, quod huic capitulo contradicere videatur.
Interrogatio Augustini. Usque ad quotam generationem fidelis debeat cum propinquis sibi copulari, et novercis, et cognatis, si liceat copulari conjugio?
Responsio Gregorii. Et quidem terrena lex in Romana republica permittit, ut sive fratris, sororis, seu duorum fratrum germanorum, vel duarum sororum filius et filia misceantur; sed experimento didicimus ex tali conjugio sobolem non posse succrescere, et sacra lex prohibet cognationis turpitudinem revelare. Unde [Col. 1123A] necesse est ut jam tertia vel quarta generatio fidelium licenter sibi jungi debeat. Nam secunda, quam praediximus, a se omnino debet abstinere. Cum noverca autem miscere, grave est facinus, quia et in lege scripum est: «Turpitudinem patris tui non revelabis (Lev. XVIII, 7) .» Neque enim patris turpitudinem filius revelare potest, sed quia scriptum est: «Erunt duo in carne una (Gen. II, 24) ,» qui turpitudinem novercae quae una caro cum patre fuit, revelare praesumpserit, profecto patris turpitudinem revelabit. Cum cognata quoque miscere prohibitum est, quia per conjunctionem priorum caro fratris fuerit facta, pro qua re etiam Joannes Baptista capite truncatus et sancto martyrio coronatus est (Matth. XIV, 10) . Cui non est dictum, ut Christum [Col. 1123B] negaret, et pro Christi confessione occisus est. Sed quia eisdem Dominus noster Jesus Christus dixerat, «ego sum veritas (Joan. XIV, 6) » quia pro 279 veritate Joannes occisus est, videlicet pro Christo sanguinem fudit. Quia vero sunt in Anglorum gente, qui, dum adhuc in infidelitate essent. huic nefando conjugio dicuntur admisti, ad fidem venientes, admonendi sunt ut se abstineant, et grave hoc esse peccatum agnoscant, tremendum Dei judicium timeant, ne pro carnali delectatione tormenta aeterni cruciatus incurrant. Non tamen pro hac re sacri corporis ac sanguinis Domini communione privandi sunt, ne in eis illa ulcisci videamur, in quibus se per ignorantiam ante lavacrum baptismatis astrinxerunt. In hoc enim tempore sancta Ecclesia quaedam [Col. 1123C] per fervorem corrigit, quaedam per mansuetudinem tolerat, quaedam per considerationem dissimulat atque portat, ut saepe malum quod aversatur, portando et dissimulando compescat. Omnes hi qui ad fidem veniunt, admonendi sunt, ne tale aliquid audeant perpetrare. Si perpetraverunt, corporis et sanguinis Domini communione privandi sunt, quia sicut in his qui per ignorantiam fecerunt, culpa aliquatenus toleranda est, ita in his fortiter insequenda, qui non mentuunt sciendo peccare.
Interrogatio Augustini. —Si longinquitas itineris magna interjacet, ut episcopi non facile valeant convenire, an debeant sine aliorum episcoporum praesentia episcopi ordinari?
Responsio Gregorii. —Et quidem in Anglorum [Col. 1123D] Ecclesia, in qua solus tu episcopus inveniris, ordinare episcopum non aliter nisi sine episcopis potes. Nam quando de Galliis episcopi veniunt, qui in ordinatione ipsi testes assistant? Sed fraternitatem tuam ita volumus episcopos ordinare, ut ipsi sibi episcopi longo intervallo minime disjungantur, quatenus nulla sit necessitas ut in ordinatione episcopi convenire non possint; pastorum quoque aliquorum praesentia, quia valde est utilis, facillime debeant convenire. Cum igitur, auctore Deo, ita fuerint episcopi in propinquis sibi locis ordinati, per omnia episcoporum ordinatio sine aggregatis tribus vel quatuor episcopis fieri non debet. Nam quod in ipsis [Col. 1124A] rebus spiritualibus ut sapienter et mature disponantur, exemplum a rebus etiam carnalibus sumere possumus. Certe enim, dum conjugia in mundo celebrantur, conjugati quique vocantur, ut qui in via jam conjugii praecesserunt, in subsequentis quoque copulae gaudio misceantur. Cur non ergo nobiscum in hac speciali ordinatione qua per sacrum ministerium homo Deo conjungitur, tales conveniant, qui in profectu ordinati episcopi gaudeant, vel pro ejus custodia omnium ipsi Domino preces pariter fundantur?
Interrogatio Augustini. —Qualiter debemus cum Galliarum atque Britannorum episcopis agere?
Responsio Gregorii. —In Galliarum episcopis nullam tibi auctoritatem tribuimus, quia ab antiquis praedecessorum meorum temporibus pallium [Col. 1124B] Arelatensis episcopus accepit, quem nos privare auctoritate percepta minime debemus. Si igitur contingat, ut tua fraternitas ad Galliarum provinciam transeat, cum eodem Arelatensi episcopo debet agere, qualiter si quae sunt in episcopis vitia corrigantur. Qui si forte in disciplina vigore tepidus existat, tuae fraternitatis zelo accendendus est. Cui etiam epistolas fecimus, ut cum tuae sanctitatis praesentiam in Galliis et ipse tota mente subveniat, et quae sunt Creatoris nostri jussioni contraria ab episcoporum moribus compescat; ipse autem ex auctoritate propria episcopos Galliarum judicare non poteris, sed suadendo, blandiendo, bonaque tua opera [Col. 1124C] eorum imitationi monstrando, pravorum mentes ad studium sanctitatis reforma, quia scriptum est in lege: «Per alienam messem transiens falcem mittere non debes, sed manu spicas conterere et manducare (Deut. XXIII, 25) .» Falcem enim judicii mittere non potes in ea segete, quae videtur alteri commissa, sed per effectum boni operis frumenta Dominica vitiorum suorum paleis exspolia, et in Ecclesiae corpore moriendo et persuadendo quasi mandendo converte. Quidquid vero ex auctoritate agendum est, cum praedicto Arelatensi episcopo agatur, nec praetermitti possit hoc quod antiqua Patrum constitutio invenit. Britannorum vero omnes episcopos tuae fraternitati committimus, ut indocti doceantur, infirmi [Col. 1124D] persuasione roborentur, perversi auctoritate corrigantur.
Obsecratio Augustini. —Obsecro ut reliquiae sancti Sixti martyris transmittantur.
Concessio Gregorii. —Fecimus quod petisti, quatenus populus, qui in loco quondam S. Sixti martyris corpus dixerunt venerari, quod tuae fraternitati nec verum nec veraciter sanctum videtur, certa sanctissimi et probatissimi martyris beneficia suscipiens, colere incerte non debeat. Mihi tamen videtur, quia si corpus quod a populo cujusdam martyris esse creditur nullis illic miraculis coruscat, et neque aliqui de antiquioribus existunt, qui se a parentibus passionem [Col. 1125A] ejus audisse fateantur, ita reliquiae quas petistis seorsum condendae sunt, ut locus quo praefatum jacet modis omnibus obstruatur, nec permittatur populus certum deserere, et incertum venerari.
Interrogatio Augustini. —Si praegnans mulier debeat baptizari, aut postquam genuerit, post quantum possit tempus ecclesiam intrare, aut etiam baptizari, ne morte praeoccupetur; quod si genuerit, post quot dies hanc liceat sacri baptismatis sacramenta percipere; aut post quantum temporis huic vir suus in carnis copulatione conjungi; et, si menstrua consuetudine tenetur, an in ecclesia intrare ei liceat; aut sacrae communionis sacramenta percipere; aut viro [Col. 1125B] suo conjungi permittitur, priusquam lavetur aqua; si ecclesiam possit intrare, vel etiam ad mysterium sanctae communionis accedere. Quae omnia rudi Anglorum genti oportet habere comperta.
Responsio Gregorii. —Hoc non ambigo fraternitatem tuam esse requisitam, cui jam et responsum reddidisse me arbitror. Sed hoc quod ipse dicere, et sentire potuisti, credo quia mea apud te volueris responsione firmari. Mulier enim praegnans, cur non debeat baptizari, cum non sit ante omnipotentis Dei oculos culpa aliqua fecunditas carnis? Nam cum primi parentes nostri in paradiso deliquissent, immortalitatem quam acceperant recto Dei judicio perdiderunt, quia idem omnipotens [Col. 1125C] Deus humanum genus culpa sua funditus exstinguere noluit, et immortalitatem homini pro peccato suo abstulit, et tamen per benignitatem suae pietatis fecunditatem ei sobolis reservavit. Quod ergo naturae humanae ex omnipotentis Dei dono servatum est, qua ratione poterit a sacri baptismatis gratia prohiberi? in illo quippe mysterio, in quo omnis culpa funditus exstinguitur, valde stultum, si donum gratiae contradicere posse videatur. Cum vero enixa fuerit mulier post quot debeat dies ecclesiam intrare, Testamenti Veteris praeceptione didicisti, ut pro masculo diebus triginta tribus (Lev. XII, 4) , pro femina autem sexaginta sex (Ibid. 5) debeat abstineri. Quod tamen sciendum est, quia in mysterio accipitur. [Col. 1125D] Nam si hora eadem qua genuerit, actura gratias intret ecclesiam, nullo peccati pondere gravatur; voluptas enim carnis non dolor in culpa est, in carnis enim commistione voluptas est. Nam in prolis prolatione gemitus, unde et ipse Dominus primus magister omnium dixit: «In doloribus paries (Gen. III, 16) .» Si enim enixam mulierem prohibemus ecclesiam intrare, ipsam ei poenitentiam suam in culpam deputamus. Baptizare autem vel enixam mulierem, vel hoc quod genuerit, si periculo mortis urgetur, vel ipsam hora eadem qua gignit, vel hoc quod gignit eadem hora qua natum est, nullomodo prohibetur, quia sicut sancti mysterii gratia viventibus atque [Col. 1126A] discernentibus cum magna discretione providenda est, ita his quibus mors imminet sine ulla dilatione offerenda, ne dum adhuc tempus ad praebendum redemptionis mysterium quaeritur, interveniente paululum mora, inveniri non valeat qui redimatur. Ad ejus vero concubitum vir suus accedere non debet, quoad usque proles, quae gignitur, ablactetur. Prava autem in conjugatorum moribus consuetudo surrexit, ut mulieres filios quos gignunt nutrire contemnant, eosque aliis mulieribus ad nutriendum tradant. Quod videlicet ex sola causa incontinentiae videtur inventum, quia dum se continere nolunt, despiciunt lactare quos gignunt. Hae itaque quae filios suos ex prava consuetudine aliis ad nutriendum tradunt, nisi purgationis [Col. 1126B] tempus transierint, viris suis non debent admisceri, quippe quia et sine partus causa cum inconsuetis menstruis detinentur, viris suis misceri prohibeantur, ita ut morte lex sacra feriat, si quis vir ad mulierem menstruatam accedat. Quae tamen mulier, dum consuetudinem menstrualem patitur, prohiberi ab ecclesia non debet, quia natura ei superfluens in culpa non valet reputari, et per hoc quod invita patitur, justum non est, ut ab ingressu templi privetur. Novimus namque quod mulier quae fluxum patiebatur sanguinis, post tergum Domini humiliter veniens, vestimenti ejus fimbriam tetigit, atque ab ea statim sua infirmitas recessit (Math. IX, 20, 22) ? Si ergo in fluxu sanguinis posita laudabiliter potuit vestimentum Domini tangere, cur quae menstrua sanguinis patitur ei non [Col. 1126C] liceat Domini ecclesiam intrare. Sed dicis: Illam infirmitas compulit, has vero, de quibus loquimur, consuetudo constringit. Perpende enim, frater charissime, quia omne quod in hac carne mortali patimur ex infirmitate naturae est digno Dei judicio per culpam ordinatum. Esurire namque, sitire, aestuare, algere, lassessere ex infirmitate naturae est. Et quid est aliud contra famem alimenta, contra sitim potum, contra aestum auras, et contra frigus vestem, contra lassitudinem requiem quaerere, nisi medicamenta quaedam contra aegritudines explorare? Feminae namque et menstruus sui sanguinis fluxus aegritudo est. Si igitur bene praesumpsit, quod vestimentum Domini in languore posita tetigit, quod uni personae infirmatae conceditur, cur non concedatur [Col. 1126D] cunctis mulieribus quae naturae suae vitio infirmantur? Sanctae etenim communionis mysterium in eisdem diebus percipere non debet prohiberi. Si enim ex magna veneratione percipere non praesumit, laudanda est; sed si perceperit, non judicanda. Bonarum quippe mentium est etiam ibi aliquo modo culpas suas cognoscere, ubi culpa non est, quia saepe sine culpa agitur quod venit ex culpa; unde etiam cum esurimus, sine culpa comedimus, quibus ex culpa primi hominis factum est ut esuriamus. Menstrua enim consuetudo mulieribus non aliqua culpa est, videlicet quia naturaliter accidit; sed quod natura tamen ipsa vitiata est, ut etiam sine voluntatis studio videatur esse polluta, ex culpa venit vitium, in quo [Col. 1127A] se ipsam qualis per judicium facta sit humana natura cognoscat, et homo qui culpam sponte perpetravit, reatum culpae portet invitus. Atque ideo feminae, cum semetipsas considerant, et quae menstrua consuetudine ad sacramentum Dominici corporis et sanguinis accedere non praesumunt, de sua recta consuetudine laudandae sunt. Cum vero percipiendi ex religiosae vitae consuetudine ejusdem mysterii amore rapiuntur, reprimendae, sicut praediximus, non sunt. Sicut enim in Testamento Veteri exteriora observantur opera, ita in Testamento Novo non tam quod exterius agitur, quam id quod interius cogitatur sollicita intentione attenditur, ut subtili sententia puniatur. Nam cum multa lex velut immunda manducare prohibeat, in Evangelio tamen Dominus [Col. 1127B] dicit: «Non quod intrat in os coinquinat hominem, sed ea quae exeunt de ore illa sunt quae coinquinant hominem (Matth. XV, 11) .» Atque paulo post subjicit, exponens: «Ex corde exeunt cogitationes malae (Ibid., 19) ,» ubi ubertim judicandum est, quia illud ab omnipotente Deo pollutum esse in opere ostenditur, quod ex polluta cogitationis radice generatur. Unde Paulus quoque apostolus dicit: «Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum (Tit. I, 15) .» Atque mox ejusdem causas coinquinationis annuntians subjungit: «Coinquinata sunt enim eorum et mens et conscientia (Ibid.) .» Si ergo ei cibus immundus non est, cui mens munda, cur quod mente munda mulier ex natura patitur, ei in immunditiam reputetur? Vir enim cum propria conjuge [Col. 1127C] dormiens, nisi lotus aqua ecclesiam intrare non debet, sed neque lotus intrare statim debet. Lex autem veteri populo praecepit dicens, ut mistus vir mulieri 280 et lavari aqua debeat, et ante solis occasum ecclesiam non intrare; quod tamen intelligi specialiter potest, quia mulieri vir miscetur, quando illicitae concupiscentiae animus in cogitatione per delectationem conjungitur, quia nisi prius ignis concupiscentiae a mente deferveat, dignum se congregationi fratrum aestimare non debet, qui se gravari per nequitiam pravae voluptatis videt. Quamvis de hac re diversae hominum nationes diversa sentiant, atque alia custodire videantur, Romanorum tamen semper ab antiquioribus usus fuit, post admistionem propriae conjugis, et lavacri purificationem quaerere, et [Col. 1127D] ab ingressu ecclesiae paululum reverenter abstinere. Nec haec dicentes culpam deputamus esse conjugium, sed quia ipsa licita admistio conjugis sine voluptate carnis fieri non potest, a sacri loci ingressu abstinendum est, quia voluptas esse sine culpa non potest. Non enim de fornicatione vel de adulterio natus fuerat qui dicebat: «Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis peperit me mater mea (Psal. L, 7) .» Qui enim in iniquitatibus conceptum se noverat, a delicto se natum gemebat, quia portat arbor in ramo humorem vitii, quem traxit ex radice; in quibus tamen verbis non admistionem conjugum iniquitatem nominat, sed ipsam videlicet voluptatem. Commistiones enim sunt multae et licitae [Col. 1128A] ac legitimae, et tamen in earum actu aliquatenus foedamur, sicut saepe irascendo culpas insequimur, et tranquillitatem in nobis animi perturbamus. Et cum rectum sit quod agitur, non est tamen approbabile, quod in eis animus perturbatur. Contra vitia quippe delinquentium iratus fuerat, qui dicebat: «Turbatus est prae ira oculus meus (Psal. VI, 8) ;» quia enim, nisi tranquilla mens non valet in contemplatione se ad lucem suspendere, et in ira ipsum oculum turbatum dolebat; quia dum mala acta deorsum insequitur, confundi atque turbari a summorum contemplatione cogebatur. Et laudabilis est ergo ira contra vitium, et tamen molesta, quia turbatum se aliquem reatum incurrisse aestimabat. Legitima ergo carnalis copula oportet ut causa prolis [Col. 1128B] sit, non voluptatis, et carnis commistio creandorum liberorum sit gratia, non satisfactio vitiorum. Si quis sua conjuge, non cupidine voluptatis raptus, sed solummodo creandorum liberorum gratia utitur, ipse profecto sive de ingressu ecclesiae, seu de sumendo corporis Dominici et sanguinis mysterio suo est judicio relinquendus, quia a nobis prohiberi non debet accipere, qui in igne positus nescit uri. Cum vero non amor procreandae sobolis, sed voluptas dominatur in opere commistionis, habent conjuges etiam de sua commistione, quod defleant: hoc enim eis concedit sancta praedicatio, et tamen de ipsa concessione metus animum concutit. Nam cum Paulus apostolus diceret: Qui se continere non potest, habeat suam uxorem (I Cor. VII, 2) ; statim subjungere [Col. 1128C] curavit: «Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium (Ibid., 6) .» Non enim indulgetur quod licet et justum est. Quod igitur indulgeri dixit, culpam esse demonstravit. Vigilanti vero mente pensandum est, quod in Sina monte Dominus populum abstinere a mulieribus praecepit (Exod. XIX, 15) . Et si illic ubi Dominus per creaturam subditam hominibus loquebatur, tanta provisione est munditia corporis requisita, ut qui verba Dei reciperent mulieribus misti non essent, quanto magis mulieres, quae corpus Domini omnipotentis accipiunt custodire se in carnis munditia debent, ne ipsa inaestimabilis magnitudine mysterii graventur? Hinc etiam ad David de pueris suis per sacerdotem dicitur, ut si a mulieribus mundi essent, panem propositionis [Col. 1128D] acciperent; quos omnino non perciperent, nisi prius mundos eos David a mulieribus fateretur (I Reg. XXI, 4) . Tunc autem vir qui post admistionem conjugis lotus aqua fuerit, etiam sacrae communionis mysterium valet accipere, cum ei juxta praefinitam sententiam, etiam ecclesiam licuerit intrare.
Interrogatio Augustini. —Si post illusionem, quae per somnium solet accidere, vel corpus Domini quilibet accipere valeat, vel si sacerdos, sacra mysteria celebrare.
Responsio Gregorii. —Et quidem hunc Testamentum veteris legis, sicut in superiori capitulo jam diximus, pollutum dicit, et nisi lotum aqua, ei usque [Col. 1129A] ad vesperum intrare ecclesiam non concedit. Quod tamen specialiter ad illum populum, spiritaliter autem intelligens, sub eodem intellectu accipiet quo praefati sumus, quia quasi per somnium illuditur qui, tentatus in immunditia, vanis imaginibus in cogitationibus inquinatur. Sed lavandus est aqua, ut culpas cogitationis lacrymis abluat. Et nisi prius ignis tentationis recesserit, reum se quasi usque ad vesperam cognoscat. Sed est in eadem illusione necessaria valde discretio, quae subtiliter pensare debeat, ex qua re accidat menti dormientis. Aliquando enim ex crapula, aliquando ex naturae superfluitate, aliquando ex cogitatione contigit, aliquando per infirmitatem. Et quidem cum ex naturae superfluitate vel infirmitate evenit, omnino haec illusio non est timenda, quia [Col. 1129B] hanc, animo nesciente, pertulisse magis dolendum est quam fecisse. Cum vero ultra modum appetitus gulae in sumendis alimentis rapitur, atque idcirco humorum receptacula gravantur, habet exinde animus aliquem reatum, non tamen usque ad prohibitionem percipiendi sancti mysterii, vel missarum solemnia celebrandi, cum fortasse aut dies festus exigit, aut exhibere mysterium, pro eo quod sacerdos alius in loco deest, ipsa necessitas compellit. Nam si adsunt alii qui implere ministerium valeant, illusio pro crapula facta, a perceptione sacri mysterii prohibere non debet, sed ab immolatione sacri mysterii abstinere (ut arbitror) humiliter debet, si tamen animum dormientis turpes imaginationes concusserunt. Nam sunt quibus ita plerumque illusio [Col. 1129C] nascitur, ut eorum animus etiam in somno corporis positus, turpibus imaginationibus non foedetur. Qua in re unum ibi ostenditur; ipsa mens non rea, nec tamen suo judicio libera, cum se, etsi dormiente corpore, nihil meminit vidisse, tamen in vigiliis corporis meminit in ingluviem cecidisse. Si vero ex turpi cogitatione dormientis oritur illusio dormientis, patet animo reatus suus videt; etenim a qua radice inquinatio illa processerit, quia quod cogitavit sciens, hoc pertulit nesciens. Sed pensandum est ipsa cogitatio utrum in suggestione, an in delectatione, an, quod majus est, in peccati consensu ceciderit. Tribus enim modis impletur omne peccatum, videlicet suggestione, delectatione, consensu. Suggestio est quod fit per diabolum; delectatio per carnem; consensus [Col. 1129D] per spiritum: quia cum primum culpam serpens suggessit, Eva velut caro delectata est, Adam vero velut spiritus consensit. Et necessarium est magna discretione inter suggestionem, et delectationem atque consensum judicem sui prodere animum. Cum enim malignus spiritus peccatum suggerit in mente, si nulla peccati delectatio sequitur, peccatum omnino perpetratum non est. Cum vero delectari caro coeperit, tunc peccatum incipit nasci. Si autem etiam ad consensionem ex deliberatione descendit, tunc peccatum cognoscitur perfici. In suggestione igitur peccati initium est, in delectatione nutrimentum, in consensu perfectio. Et saepe contingit ut hoc, quod malignus spiritus seminat in cogitatione, caro [Col. 1130A] in delectatione trahat, nec tamen anima eidem delectationi consentiat. Et, cum caro sine anima delectari nequeat, ipse tamen animus, carnis voluptatibus reluctans, in delectatione carnali aliquo modo ligatur invitus, ut ei ex ratione contradicat, nec consentiat, et tamen delectatione ligatus sit, sed ligatum se vehementer ingemiscat. Unde et ille coelestis exercitus praecipuus miles gemebat dicens: «Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII, 23) .» Si autem captivus erat minime pugnabat, sed et pugnabat. Quapropter et captivus erat, et captivus non erat, et pugnabat. Igitur legi mentis lex, quae in membris est, repugnabat. Si autem pugnabat, captivus [Col. 1130B] non erat. Ecce ita est homo, ut ita dixerim, et captivus et liber; liber ex justitia quam diligit, captivus ex delectatione quam portat invitus.
Regnante in perpetuum Domino nostro Jesu Christo, temporibus piissimi ac serenissimi domini Mauricii, et Theodosii Tiberii, Augustorum, ejusdem domini Mauricii imperii anno 13, indictione 13, quinta die mensis Julii, Gregorius papa, coram sacratissimo beati Petri apostoli corpore, cum episcopis omnibus Romanae Ecclesiae et presbyteris residens, astantibus diaconibus, et cuncto clero dixit: In sancta hac Romana Ecclesia, cui divina dispensatio praeesse me voluit, dudum consuetudo est valde [Col. 1130C] reprehensibilis exorta, ut quidam ad sacri altaris mysterium cantores eligantur, et in diaconatus ordine constituti modulationi vocis inserviant, quos ad praedicationis officium et eleemosynarum studium vacare congruebat. Unde fit plerumque ut ad sacrum ministerium dum blanda vox quaeritur, quaeri congrua vita negligatur, et cantor, minister Domini, moribus stimuletur, cum populum vocibus delectet. Qua de re praesenti decreto constituo, ut in sede hac sacri altaris ministri cantare non debeant, solumque Evangelicae lectionis officium inter missarum solemnia exsolvant. Psalmos vero ac reliquas lectiones censeo per subdiaconos, vel si necessitas exigit, per minores ordines exhiberi. Si quis autem contra hoc decretum meum venire tentaverit, anathema sit. Et [Col. 1130D] responderunt omnes: Anathema sit.
Verecundus mos torpore indiscretionis inolevit, ut hujus sedis pontificibus ad secreta cubili servitia laici pueri ac saeculares obsequantur. Et cum pastoris vita esse discipulis semper debeat in exemplo, plerumque clerici qualis in secreto sit vita sui pontificis nesciunt, quam tamen, ut dictum est, saeculares pueri sciunt. De qua re praesenti decreto constituo ut quidam ex clericis vel etiam ex monachis electi ministerio cubiculi pontificalis obsequantur, ut is, qui in loco est regiminis, habeat testes tales qui veram ejus in secreto conversationem videant, qui ex visione sedula exemplum profectus sumant.
Consuetudo nova in ecclesia hac et valde reprehensibilis [Col. 1131A] erupit, ut cum rectores ejus patrimonii urbana vel rustica praedia jure illis competere posse suspicantur, fiscali more titulos imprimant, atque hoc, quod competere pauperibus aestimant, non judicio, sed manibus defendant.
Et cum per praedicatores suos Veritas dicat: «Nihil per contentionem (Philip. II, 2) ,» etiam ipsum litigiosae contentionis malum transcenditur, et res quaelibet, cum aestimatur ecclesiae posse competere, vi tenetur. Proinde praesenti decreto constituo, ut si quis ecclesiasticorum unquam titulos ponere sive in rustico, sive in urbano praedio sua sponte praesumpserit, anathema sit. Et responderunt omne: Anathema sit.
Is autem qui praeest ecclesiae, si hoc vel ipse fieri [Col. 1131B] praecipit, vel sine sua praeceptione factum digna punire animadversione neglexerit, anathema sit. Et responderunt omnes: Anathema sit.
Sicut indignos nos per beati Petri apostoli reverentiam mens fidelium veneratur, ita nostram infirmitatem decet semetipsam semper agnoscere, et impensae sibi venerationis onera declinare. Ex amore quippe fidelium hujus sedis rectoribus mos ultra meritum erupit, ut cum eorum corpora humanda deferuntur, haec dalmaticis contegant, easdem dalmaticas, pro sanctitatis reverentia, sibimet partiendas populus scindat, et cum adsint multa sacris corporibus apostolorum martyrumque velamina, et a peccatorum corpore sumitur quod pro magna reverentia reservetur. De qua re praesenti decreto constituo, ut [Col. 1131C] feretrum, quo Romani pontificis corpus ad sepeliendum ducitur, nullo tegmine veletur. Quam decreti mei curam gerere sedis hujus presbyteros ac diaconos censemus. Si quis vero ex eorum ordine hoc 281 curare neglexerit, anathema sit. Et responderunt omnes: Anathema sit.
Antiquam Patrum regulam sequens, nihil unquam de ordinationibus accipiendum esse constituo, neque ex datione pallii, neque ex traditione chartarum, neque ex ea quam nova per ambitionem simulatio invenit appellatione pastelli. Quia enim ordinando episcopo pontifex manum imponit, evangelicam vero lectionem minister legit, confirmationis vero hujus epistolam notarius scribit, sicut pontificem manum non decet, quam imponit vendere, ita minister, vel [Col. 1131D] notarius non debet, in ordinatione ejus, vocem suam aut calamum venundare. Pro ordinatione ergo, vel pallio, seu chartis, atque pastello, eumdem qui ordinandus est, vel ordinatus, omnino aliquid dare prohibeo. Ex praedictis rebus si quis aliquid commodi appellatione exigere, vel petere forte praesumpserit, in districto omnipotentis Dei examine reatui subjaceat. Is autem qui ordinatus fuerat, si non ex placito, neque exactus, aut petitus, post acceptas chartas et pallium offerre aliquid cuilibet ex clero gratiae tantummodo causa voluerit, hoc accipi nullo modo prohibemus, quia ejus oblatio nullam culpae maculam ingerit, quae ex accipientis ambitu non processit. Multos ex ecclesiastica familia novimus [Col. 1132A] ad omnipotentis Dei servitium festinare, ut ab humana servitute liberi in divino mysterio valeant in monasteriis conversari. Quod si passim dimittimus, omnibus fugiendi ecclesiastici juris dominium occasionem praebemus. Si vero festinantes, ad omnipotentis Dei servitium incaute retinemus, illi invenimur negare quaedam qui dedit omnia. Unde necesse est ut, si quis ex juris ecclesiastici servitute ad Dei servitium converti desiderat, probetur prius in laico habitu constitutus, et si mores illius atque conversatio bono desiderio illius testimonium ferunt, absque ulla retractione servire in monasterio omnipotenti Domino permittatur, et ab humano servitio liber recedat, qui pro divino obsequio districtiorem subire appetit servitutem.
Domino beatissimo et honorabili sancto Patri, GREGORIO, FELIX vestrae salutis amator.
Beatissimae vestrae salutis, ac sanctitatis jura penes Deum sunt manifesta, dum praedicationibus scilicet apostolicis, et doctrinae verae fidei cultura universa repleta sit terra, per divinorum tamen eruditionem eloquiorum, vestra instruente admonitione exhortatoria superaedificatur orthodoxa Christi Ecclesia, apostolica institutione fundata et a fidelibus Patribus firmissime roborata. Ad quam omnes beatissimi apostoli pari honoris et potestatis consortio praediti, populorum agmina convertentes, pie sancteque «de tenebris ad lumen (Petr. II, 9) » de lapsu infidelitatis ad [Col. 1132C] veram fidem, de morte ad vitam homines, divinae praedestinationis gratia praescitos, salutaribus praeceptis ac monitis perduxerunt. Quorum sanctorum apostolorum vestra fraternitas honoranda sequens merita, et perfectius implens exempla, Ecclesiam Dei morum probitate, et actuum sanctitate condecorat, et fide sacra Christianisque moribus vigens, quae fieri Deo placita praecipit, studiis pontificalibus indesinenter operatur, et perficit, servans divinae legis praecepta, quia «non auditores legis justi sunt apud Deum,» sicut narrat Apostolus, «sed factores legis justificabuntur (Rom. II, 13) .» Haec quidem meditantes, perlatum est, sicut a quibusdam Roma venientibus, vos Augustino, consodali nostro, per venerabilem sanctitatem vestram postmodum episcopo [Col. 1132D] Anglorum genti ordinato, et illuc directo, atque Anglis scripsisse, quos olim ad fidem conversos per vos cognovimus, ut quarta progenie conjuncti non separentur. Quae consuetudo dudum in illis, aut in istis partibus, quando una vobiscum ab infantia nutritus atque edoctus fui, non erat, nec in ullis praedecessorum vestrorum decretis aut reliquorum generaliter, vel specialiter Patrum institutis legi, aut hactenus ab ullis sapientibus esse concessum didici, sed semper usque septimum originis suae gradum hoc a sanctis antecessoribus vestris, et caeteris sanctis Patribus, tam in Nicaena synodo quam et in aliis sanctis conciliis congregatis servari debere reperi, et a recte viventibus, ac Deum timentibus [Col. 1133A] hominibus studiose praevideri cognovi. Dum haec nobiscum versabantur, supervenere et alia de quibus necessarium nobis videtur vestram consulere auctoritatem. Devenerunt quippe ad nos tam Benedictus Siracusanae Ecclesiae episcopus, quam et alii fratres nostri equidem lacrymantes ac dicentes per saeculares et laicos nimis se esse turbatos, atque animo afflictos super immoderatis actibus eorum, pro quibus et aliqua merita eis impingebantur. Sunt etiam quaedam ecclesiae in nostra provincia super quarum consecrationibus dubitatur, et tam propter rerum antiquitatem quam et propter earum custodum incuriam, nescitur utrum dedicatae ab episcopis fuerint necne; super quibus omnibus nos a vestra sanctitate, ac vestrae sedis auctoritate instrui [Col. 1133B] precamur. Et utrum ea quae, sicut praediximus, vos praefato consodali nostro Augustino episcopo, et Anglorum genti scripsisse audivimus specialiter eis, in generaliter omnibus scripta sunt scriptis vestris imbui quaerimus, et de hac sive de aliis praescriptis rebus pleniter informari cupimus. Nos enim ea quae legimus, et observari a fidelibus cognovimus non increpando, quod absit vobis significamus, sed quid rationabiliter, et fideliter super his observare debeamus, requirimus. Et quoniam non modicum murmur super hac re nobiscum versatur, quid respondere fratribus, et coepiscopis nostris debeamus, a vobis quasi a capite responsum quaerimus, ne super his ancipites remaneamus, aut murmur ullum tam nostris temporibus quam posteris inter nos, et alios [Col. 1133C] remaneat, rumorque vester, qui semper bonus et optimus fuit, detractionibus laceretur, vel subrodatur, aut nomen vestrum, quod absit, supervenientibus temporibus blasphemetur. Nos autem quae recta sunt auctore Deo humili corde servantes, uno vinculo charitatis vobis constricti, vestram religionem in omnibus ut fideles alumni defendentes, a vobis quae recta sunt quaerimus. Scimus enim, ut semper sanctae sedis praesules, primo apostoli, deinde successores eorum fecerunt vos universalis Ecclesiae, et maxime episcoporum qui oculi propter contemplationem et speculationem vocantur, Domini curam gerere, ac de religione et lege vestra assidue cogitare sicut scriptum est: «Beatus vir qui meditabitur in lege Domini die ac nocte (Psal. I, 2) .» [Col. 1133D] Quae meditatio non lectione per figuram litterarum tantum conspecta, sed exuberante in vobis Christi gratia, in vestra cognoscitur conscientia immobiliter insita. Nullatenus de vestro corde recedente lege Christi, et justitia Domini sacrosancta, sicut in psalmis dicit Propheta: «Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium. Lex Dei ejus in corde ipsius (Psal. XXXVI, 30, 31) .» non atramento, sed spiritu Dei vivi vestris in arcanis conscripta; non igitur in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis. Exstinguatur, oramus, vestris sapientissimis responsis, et auxiliis omnis tenebrarum caligo, ut lucifer nobis resplendeat per vos, sanctissime Pater, et dogmatica definitio omnes [Col. 1134A] ubique laetificans, qua gloriosi sanctae Ecclesiae Patres propria et piissima dogmata, in aeternae vitae firmam haereditatem praedicare noscuntur. Et subscriptio: Incolumem vos, et Deo placitum, sancte Pater Patrum orantem pro nobis, Dominus custodiat in aevum. Amen.
Fratri reverendissimo FELICI coepiscopo, GREGORIUS servus servorum Dei.
Caput nostrum, quod est Christus, ad hoc sua membra nos esse voluit, ut per ejus largam charitatem, et fidem unum nos in se corpus efficeret. Cui ita nos adhaerere convenit, ut quia sine ipso nihil esse possumus, per ipsum esse possimus quod dicimur. Ab [Col. 1134B] arce capitis nulla res nos dividat, ne ab eo (si ejus membrum esse refugimus) relinquamur, et velut dejecti de vite palmites arescamus. Ut ergo Redemptoris nostri habitaculum esse mereamur, in dilectione ipsius toto mentis studio maneamus, ipse namque ait: «Qui diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23) .» Exegit ergo dilectio tua, frater charissime, ut ex auctoritate sedis apostolicae tuis deberemus consultis respondere. Quod licet non prolixe, sed succincte agere festinaremus, propter quasdam importunitates, quae nostris impedientibus peccatis in nos supervenere, tuis tamen haec per reliqua sanctorum Patrum instituta studiis perquirere latius, [Col. 1134C] et investigare committimus. Non enim potest mens attrita oneribus atque importunitatibus praegravata, tantum boni peragere, quantum delectata et oppressionibus soluta. Non ergo ista ob id pertulimus, ut haec et alia quae necessaria fore cognoverimus tuae sanctitati velimus denegare, sed ut quod hic minus invenitur, latius inquiratur. Ex tribus enim apostolicam sedem, in qua alitus es et edoctus, capitulis consulendam praedecessorum tuorum sequens exempla, credidisti, id est, de consanguinitatis conjunctione, et de vexatione episcoporum a subditis, et de ecclesiarum dubitatione consecrationum. Quod igitur scripsi Augustino, Anglorum genti episcopo, alumno videlicet ut recordaris tuo, de consanguinitatis conjunctione, ipsi et Anglorum genti quae nuper [Col. 1134D] ad fidem venerat, ne a bono quod coeperat, metuendo austeriora, recederet, specialiter et non generaliter caeteris me scripsisse cognoscas: unde et mihi omnis Romana civitas testis existit. Nec illa intentione illis scripta mandavi, ut post firma radice in fide summe solidati, si infra propriam consanguinitatem inventi fuerint non separentur, aut infra affinitatis lineam, id est, usque ad septimam generationem conjungantur; sed adhuc illos neophytos existentes saepissime prius eos illicita edocere, et verbis ac exemplis instruere, et quae post de talibus egerint, rationabiliter et fideliter excludere oportet. Nam juxta Apostolum qui ait: «Lac vobis potum dedi non escam (I Cor. III, 2) ,» ista illis modo non [Col. 1135A] posteris, ut supra dictum est, temporibus tenenda indulsimus, ne bonum quod infirma adhuc radice plantatum erat, erueretur, sed coeptum firmaretur, et usque ad perfectionem custodiretur. Sane, si in his secus quam debuimus aliquid egimus, non propter ipsam in futurum servandam, sed commiserando actum esse cognoscas. Unde et testem invoco Deum, qui cogitationes omnium novit hominum, «cujus etiam oculis omnia nuda sunt, et aperta (Hebr. IV, 13) .» Nam si ea destruerem quae antecessores nostri statuerunt, non constructor, sed eversor esse juste comprobarer, testante Veritatis voce, quae ait: «Omne regnum in se divisum non stabit (Luc. XI, 17) ,» et omnis scientia, et lex adversum se divisa destruetur; ideoque necesse est ut [Col. 1135B] concorditer omnia statuta sanctorum Patrum nostrorum teneamus, nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium bonae devotionis unanimes, divinis et apostolicis constitutionibus, auxiliante Domino, pareamus. O quam bona est charitas, quae absentia per imaginem, praesentia sibimet exhibet per amorem, divisa unit, confusa ordinat, inaequalia sociat, imperfecta consummat! Quam recte praedicator egregius «vinculum perfectionis (Col. III, 14) » vocat, quia virtutes quidem caeterae perfectionem generant, sed tamen eas charitas ligat, ut ab amantis amore dissolvi nequeant! His rite perpensis charitative jam dictis indulsi, nec praeceptum dedi, sed consilium, neque regulam, in his posteris ullis tenendam tradidi, sed de duobus periculis, quod [Col. 1135C] facilius sit vitandum, ostendi. Si igitur in rebus saecularibus suum cuique jus et proprius ordo servandus est, quanto magis in ecclesiasticis dispositionibus, nulla debet induci confusio, ne ibi discordia locum inveniat, unde pacis debent bona procedere? Quod hac ratione servabitur, si nihil potestati, sed totum aequitati tribuitur. 282 Quapropter multum cor nostrum magnitudini vestrae congaudet, quod sic vos in vestris actibus studiosos invenimus, ut vos et nostri curam habeatis, et talia suscitando inquirere studeatis, quatenus et talia vobis, non solum apud homines gloriam, sed et apud omnipotentem Deum praemia mercedis inquirant.
Caeterum super vexatione episcoporum, de qua nos consulere voluistis, scimus quia nullis vita praesulum [Col. 1135D] perturbari debeat excessibus, quia valde indignum est ut hi qui throni Dei vocantur, aliqua motione a reliquis vel subditis turbentur; quoniam si David regum justissimus in Saul, quem constabat jam a Domino reprobatum et abjectum esse, manum mittere non praesumpsit (I Reg. XXIV, 7) , quanto magis cavendum est, ne manum detractionis, aut vituperatonis, sive indiscretionis, aut dehonorationis quidam mittant in unctum Domini, vel in praedicatores sanctae Ecclesiae, quia eorum vexatio, sive detractio ad Christum pertinet, cujus vice in Ecclesia legatione funguntur (II Cor. V, 20) ? Unde summopere cavendum est omnibus fidelibus ne clanculo, aut publice episcopum suum, id est, unctum Domini detractionibus, [Col. 1136A] aut vituperationibus dilanient, perpendentes illud exemplum Mariae, quia pro eo quod pro Moysi famulo Domini propter Aethiopissam detraxit (Num. XII, 1) , immundissima lepra multata sit (Ibid., 10) . Et aliud Psalmistae: «Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari (Psal. CIV, 15) .» Et in lege divina legitur; «Diis non detrahes, et principi populi tui non maledices (Exod. XXII, 28) .» Unde valde praevidendum est subditis tam clericis quam laicis, ne episcoporum, aut praepositorum suorum vitam reprehendere audeant, ne, unde mala redarguunt, inde per elationis impulsum in profundiora mergantur. Admonendi sunt etiam ne, cum culpas praepositorum suorum considerant, contra eos audaciores fiant, sed sic eorum prava apud semetipsos [Col. 1136B] dijudicent, ut divino timore constricti ferre sub eis jugum reverentiae non recusent, quoniam facta episcoporum, vel praepositorum oris gladio ferienda non sunt, etiam cum recte reprehendenda videantur, quoniam a praedecessoribus nostris, et a reliquis multis sanctis statutum fore cognovimus, ut oves pastores suos leviter non reprehendant, nec eos criminari, vel accusare praesumant, quia cum in praepositis nostris delinquimus, ejus ordinationi qui eos nobis praetulit obviamus (Rom. XIII, 2) . Unde Moyses cum contra se et Aaron populum conqueri cognovisset, ait: «Nos enim quid sumus? Nec contra nos est murmur vestrum, sed contra Dominum (Exod. XVI, 8) .» Quapropter admonendi sunt subditi utriusque ordinis viri, ut cum magistrorum facta [Col. 1136C] conspiciunt, ad cor suum redeant, et de eorum increpationibus non praesumant, «quia non est discipulus super magistrum, nec servus super dominum suum (Matth. X, 24) .» De dedicationum vero ecclesiarum dubitatione super qua nos inter caetera consulere voluistis, hoc vos rite tenere debetis quod ab antecessoribus nostris traditum accepimus, id est, ut quoties tam de baptismo aliquorum, vel confirmatione, quam et de ecclesiarum consecratione dedicationum in dubium habetur, et nec scriptis, nec testibus certa ratio habetur, utrum baptizati, vel confirmati, sive ecclesiae consecratae sint, ut baptizentur tales, ac confirmentur, atque ecclesiae canonicae dedicentur, ne talis dubitatio ruina fidelibus fiat, quoniam non monstratur iteratum quod non certis [Col. 1136D] indiciis ostenditur rite peractum. Haec nos, adminiculante divina gratia ita tenere cupimus, vobisque ut postulastis tenere et docere mandamus, et ea quae a sanctis Patribus ante nos sunt statuta, non proterve interrumpere, sed fideliter servare mandamus. Unde Redemptoris nostri misericordiam exoramus, ut sua vobis in omnibus gratia suffragetur et effectu vos implere tribuat quod velle concessit. Progeniem vero suam unumquemque de his qui fideliter edocti et jam firma radice plantati stant, inconvulsae usque ad septimam observare decernimus generationem, et quandiu se agnoscunt affinitate propinquos ad hujus copulae non accedere societatem, nec eam quam aliquis ex propria consanguinitate conjugem habuit, [Col. 1137A] vel aliqua illicita pollutione maculavit in conjugium ducere ulli profecto Christianorum licet vel licebit, quia incestus est talis coitus, et abominabilis Deo, et cunctis bonis hominibus. Incestuosos vero nullo conjugii nomine deputandos, et a sanctis Patribus dudum statutum esse legimus a Deo nolumus nos in hac re a caeteris fidelibus reprehendi, quia quod in his illi Anglorum genti indulsimus, non formam dando, sed considerationem, ne Christianitatis bonum quod coeperant imperfectum dimitterent egimus.
Quia ergo hac in re tanto commoda retributionis accrescunt, quanto et studium laboris augetur, paterna vos dulcedine salutantes, hortamur ut praeposita opportunitatis occasione, in vestra efficacia enixius elaborare studeatis, atque id modis omnibus, [Col. 1137B] ut possibile fuerit omnium studio agere contendatis, quatenus praedicabile desiderium vestrum auxilio omnium adjuvante Domino compleatis. Nec hoc quoque in hac sollicitudinis parte relinquimus, quod omnes incestuosi a liminibus sanctae Ecclesiae sint separandi, usque dum per satisfactionem precibus sacerdotum eidem sanctae Ecclesiae canonice reconcilientur. Sunt enim mali segregandi a bonis, et iniqui a justis, ut saltem rubore suo conscientias suas recognoscant, et convertantur a pravitatibus suis. Ac si incorrigibiles apparuerint segregentur a fidelibus usque ad satisfactionem, juxta Domini salvatoris sententiam, qui inter caetera de peccante in se fratre ait: «Si peccaverit in te frater tuus, corripe [Col. 1137C] eum inter te et ipsum solum. Si te audierit lucratus eris fratrem tuum. Si te non audierit, adhibe tecum unum vel duos, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum. Quod si non audierit eos, dic Ecclesiae. Si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus (Matth. XVIII, 15-17) .» His ergo et multis aliis sanctorum Patrum auctoritatibus sunt mali a bonis separandi, ne pereant justi pro injustis, sicut scriptum est: «Periit justus pro injusto (I Petr. III, 18) .» Debet enim semper discretio fieri inter bonos et malos, sicut est inter haedos et oves. Manifesta quoque peccata non sunt occulta correptione purganda, sed palam sunt arguendi qui palam nocent, ut dum aperta purgatione sanantur, hi qui eos imitando deliquerant, corrigantur. Dum [Col. 1137D] enim unus corripitur, plurimi emendantur. Et melius est ut pro multorum salvatione unus condamnetur, quam per unius licentiam multi periclitentur. Nec mirum si inter homines haec ratio custoditur, cum inter jumenta haec fieri persaepe cognoscimus. Etenim quae scabiem, aut impetiginem habere videntur, separantur a sanis, ne illorum morbo caetera damnentur, vel pereant. Satius ergo ut mali aperte corrigantur, quam pro illis boni pereant. Unde voluimus vos omnes in unum convenire episcopos, ut de incidentibus causis fiat disceptatio, et salubris de ecclesiastica observatione collatio, quatenus dum per hoc et praeterita corrigantur, et regulam futura suscipiunt, omnipotens ubique Dominus fratrum concordia [Col. 1138A] conaudetur. Cujus vobis adesse praesentiam si haec observabitis, scitote, quia scriptum est: «Ubi fuerint duo vel tres congregati in nomine meo, ibi ero in medio eorum (Matth. XVIII, 20) .» Si ergo adesse dignatur, ubi duo vel tres sunt, quanto magis non deerit ubi plures conveniunt sacerdotes? Et quidem quia adhibendum bis in anno concilium Patrum sit regulis institutum non latet, sed ne forte aliqua excusatio sit, semel decerminus congregari, ut exspectatione concilii nihil pravum, nihil praesumatur illicitum. Nam plerumque, etsi non amore justitiae, metu tamen examinationis abstinetur ab hoc quod omnium notum est posse displicere judicio. Hanc, frater charissime, observantiam nostris relinquendam posteris teneamus. Certum quippe est, quia si in [Col. 1138B] toto corde praeceptis nos salutaribus occupamus, omnem vitiorum labem effugiemus. Quapropter oportet, ut enixius in cunctis studiosos vos circa fratres atque subjectos ostendatis, ut omnes te, quia nobiscum alitus es atque sanctae Romanae Ecclesiae praeceptoribus parere apostolicae sedis praecepta multiplicare apertissimeque nota facere cognoscant, quia quod specialiter tibi, et fratrum tuorum charitati, ut tuae litterae innotuerunt, consulta scribimus, generaliter omnibus tenere mandamus. Circa subjectorum autem actus fraternitas vestra sit vigilans; vestrum illis exemplum instructio, et vita magistra sit, linguae vestrae exhortatione discant quod metuant, et doceantur quod diligant, ut dum talenti crediti lucra multiplicantur, in die retributionis, annuente divina [Col. 1138C] gratia audire mereamini: «Euge, serve bone et fidelis: intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 21) .» Curam praeterea de omnibus quae vobis aliisque fratribus nostris, et generaliter cunctis pro illicitarum rerum prohibitione scripsimus habere vos per omnia cognoscamus quae omni studio omnique annisu necesse est, ut fraternitatis vestrae vigilantia compleantur, atque omnia illic quae pro animarum salute scripsimus fideliter recenseantur, quatenus per hoc, et vos zelum vestrum, et qualiter vobis illicita displiceant ostendatis, et nos utiliter providisse qui vestram ad hoc prae caeteris personam elegimus, videamur. Omnipotens autem Deus sua vos protectione custodiat, honoremque praeceptum vos moribus servare concedat. Amen.
[Col. 1138D] Quantum conjiciendum est ex praefatione quam huic operi praeposuit Isidorus, collectio decretorum conciliorum, ac sanctionum pontificum, quae in unum comportavit presbyter et collegit idem auctor, hic clauditur.
Reliquae vero constitutiones quae sequuntur, videlicet Gregorii minoris, Vitaliani, Martini, Gregorii tertii, ac Zachariae Romanorum pontificum, ob id praefatae collectioni appositae sunt quia veteres codices ita habent. Auctores item illarum, quam plurima egregia atque praeclara Ecclesiae contulerunt, ut indignum duxerim tam insignium praesulum acta obliterari, atque praeteriri intacta.
- 1. Ut nullus audeat presbvteram in conjugium ducere.
- 2. Item, de diacona.
- 3. Item, de monacha quam Dei ancillam appellant.
- 4. Item, de commatre spirituali.
- 5. Item, de fratris uxore.
- 6. Item, de nepte.
- 7. Item, de noverca, aut nuru.
- 8. Item, de consobrina.
- 9. Item, de propria cognatione, vel quam cognatus habuit.
- 10. Ut viduam nemo furetur in uxorem.
- [Col. 1139B] 11. Item, ut virginem nemo furetur in uxorem.
- 12. De aruspicibus vel incantatoribus, seu philacteriis.
- 13. De praeceptis Ecclesiae observandis
- 14. De Adriano filio Exhilarati.
- 16. De Epiphania diacona.
- 16. Ut nullus audeat assensum tribuere.
- 17. De coma clerici non relaxanda.
In nomine Domini salvatoris, Dei nostri Jesu Christi, imperante domino piissimo Augusto Leone, a Deo coronato magno et pacifico imperatore anno 6, post consulatum vero ejus anno 17, sed et Constantino imperatore ejus filio anno 2, mense Aprili, indictione 4, praesidente sanctissimo Gregorio apostolico papa in basilica beati Petri apostolorum principis [Col. 1139C] ante confessionem, considentibus etiam sanctissimis episcopis Agnello Ferentinati, Agnello Sutrino, Joanne Belliternensi, Triburatio Filaris, Vitale Alatrino, Anastasio Tiburtino. Opportuno Maurianensi, Joanne Blerano, Mauriciano Sabis, Wiliarit Narmensi, Georgio Portuensi, Sergio Prenestino, Tiberio Silvae Candidae, Petro Camerino, Gregorio 283 Anagnias, Sinderedo archiepiscopo Spamae, Georgio Nepae, Sedulo episcopo Britanniae, Joanne Signias, Fergusto episcopo Scotiae, Andrea Albanensi, et Maurino Palmari, seu venerabilibus presbyteris, Sisinnio Joanne, item Joanne, Eustratio, Georgio, Talasio, Marino, Constantino, Gregorio, Joanne, Epiphanio, Marino, Joanne, et Joanne, astantibus quoque diaconibus, Petro archidiacono, Georgio [Col. 1139D] Orascho, seu Benedicto, vel cuncto clero, Gregorius sanctissimus, ac beatissimus papa, ante corpus beatissimi Petri in synodo residens dixit:
Cum simus Dominicae plebis superna miseratione rectores, studiosius nos convenit Dei praesidium pro eorum saepe rogitare salute, ne de creditis frustratisque (quod absit) animabus insidiis antiqui hostis ante pastorem omnium, nisi succedat praeveniendo de offensis correctio, districtam cogamur solvere rationem, dumque perpendo vel ad animum reduco quanta circumspectione nos oporteat invigilando contra sui cujusque sceleris nequitiam obviare, et si quando insilierit ad perturbandas fidelium mentes adjutorio superno ictui ejus resistere valde concutior, [Col. 1140A] atque nimis tabesco, ne serpentina calliditate (quod absit) leviores quosque decipiat, Deo vero favente sollicitudine nimia freti, animam aequiore mente divino juvamine pro salute omnium studere debemus, ut inconfuso vultu non de fraude cujusquam perculsi assistere aeterno judici mereamur, et vocem audire inquientem: «Euge, serve bone, et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam: intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 21) .» Hinc namque est quod ingemiscens dico: Quia populi Christiani aliquos per provinciam Italiae commorantes, audio temere contra catholicam fidem, et Patrum statuta patrare, ita ut Deo sacratas feminas ducere praesumant mulieres, et propinquas conjugio socient. Quod opportunum est spiritali amputare [Col. 1140B] mucrone, atque si vestrae placet sanctitati: radicitus evelli, ne seges boni agricolae zizaniorum mista horrentibus frutetis sordescat. Sanctissimi episcopi, seu venerabiles responderunt: Vere cognoscimus gratia sancti Spiritus cor apostolatus vestri succensum, et ut radicitus tantae miseriae squalores a fidelium mentibus detergantur, et quia vulnus corpori infixum aditu talis miseriae obserato salutari antidoto curetur, sicut bene praevisum est interdictione anathematis, ne denuo hoc quispiam Romanus, Longobardus, vel cujuscunque sit gentis, sacrique baptismatis unda lotus attentet, ut non tanti piaculi mole oppressus praecipitationem incidat, aut voragine mergatur iniquitatis, vitari debeat, atque radicitus evellat. Post hanc omnium consonam responsionem [Col. 1140C] Gregorius apostolicus papa ante corpus memoratum venerabilis Christiani apostolorum principis inferendo sententiam dixit:
I. Si quis presbyteram duxerit in conjugium, anathema sit. Et responderunt omnes: Anathema sit.
II. Si quis diaconam in conjugium duxerit, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
III. Si quis monacham quam Dei ancillam appellamus, in conjugium duxerit, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
IV. Si quis commatrem spiritalem duxerit in conjugium, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: [Col. 1140D] Anathema sit.
V. Si quis fratris uxorem duxerit in conjugium, anathema sit. Et responderunt omnes: Anathema sit.
VI. Si quis neptem duxerit in conjugium, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
VII. Si quis novercam, aut nurum duxerit in conjugium, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
VIII. Si quis consobrinam duxerit in conjugium, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
[Col. 1141A] IX. Si quis de propria cognatione, vel quam cognatus habuit, duxerit uxorem, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
X. Si quis viduam furatus fuerit in uxorem, vel consentiens ei, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
XI. Si quis virginem, nisi desponsaverit, rapuerit, vel furatus fuerit in uxorem, vel consentiens ei, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
XII. Si quis ariolos, aruspices, incantatores observaverit, aut phylacteriis usus fuerit, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
[Col. 1141B] XIII. Si quis in quamquam partem nostra praecepta ante emissa apostolicae ecclesiae de Olivetis, et locis diversis temeraverit, et non in omnibus observaverit, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
XIV. Adrianus filius Exhilarati, qui post praestitum sacramentum apostolica confessione Epyphaniam diaconam illicito ausu in uxorem habet, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
XV. Epyphania diacona, quae post praedictum sacramentum cum Adriano Exhilarati filio fuga lapsa est in uxorem, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
[Col. 1141C] XVI. Si quis ei in tam crudeli actu consensum praebuit, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
XVII. Si quis ex clericis relaxaverit comam, anathema sit. Et responderunt omnes tertio: Anathema sit.
Et subscriptio: Gregorius episcopus catholicae, atque apostolicae Romanae Ecclesiae, huic constituto a nobis promulgato subscripsi. Agnellus episcopus sanctae Ecclesiae Ferentiniensis huic constituto a nobis promulgato subscripsi; Joannes humilis episcopus sanctae Ecclesiae Beliternensis, huic constituto a nobis promulgato subscripsi. Et caeteri episcopi numero 14, et diaconi numero 4, die Nonas Aprilis, indictione 4.
VITALIANUS episcopus servus servorum Dei, PAULO archiepiscopo Cretensi.
Decimo nono die mensis Decembris praesentis [Col. 1141D] indictionis 11, Joannes episcopus Lampeon urbis intra basilicam venerabilem beati principis apostolorum Petri nobis obtulit petitionem, per quam nos obnixe postulavit, atque conjuravit, per terribilem, inquiens, adventum magni Dei, atque Salvatoris nostri Jesu Christi, ut secundum sacratissimos canones, institutaque sanctorum Patrum ejus causae meritum requireremus et sententiam promulgaremus. Obtulit illico et sententiam apud tuam fraternitatem confectam, subscriptamque ejus [Col. 1142A] eorumque episcoporum manibus. Igitur post aliquos dies ad ejus preces facientes coacervari coetum in hac urbe Romana antistitum fecimus, ut nobiscum considentes et petitio ejusdem episcopi, et acta sacerdotaliter cognoscerentur. Dum ergo esset in hac Romana urbe congregata eadem synodus episcoporum pro hujusmodi negotio audiendo vel faciendo, statim nobis nuntiata sunt ejusdem exemplaria actionis a tua fraternitate directa, quae suscipientes atque conferentes invicem ita invenimus contineri in verbis et sensibus, sicut ea quae nobis praefatus episcopus obtulerat subscripta manu episcoporum et tuae dilectionis. Quamobrem admirati sumus, quia per suum clericum hanc vobis minime direxerit. Si enim forsitan tempus hoc prohibuit [Col. 1142B] incongruum, cur absque suo scripto hanc usque nos minime direxerit? Cumque recensita esset sententia coram nostris fratribus episcopis, visum nobis eisque est, quod non secundum timorem Dei, neque secundum instituta Patrum sacrosque canones ejusdem Joannis antistitis Lampeon est causa cognita et terminata, vel poenalibus submissa ejus persona. Propterea non leviter contristati sumus, maxime quia et sub custodia missus idem Joannes antistes Lampeon diebus, et exinde adducebatur in secretarium tuae fraternitatis, ut quod velles, inquit, loqueretur, ac rursus sub custodia ducebatur ad clausuram, sicuti habet confessio defensoris tuae dilectionis in sententia ab eo facta. Insuper et hortabatur contra canonum jussa contraque legum instituta existens, [Col. 1142C] ut daret fidejussorem. Deinde oportebat tuam fraternitatem secundum canonum vigorem tempore quo se petiit ad nos venire eum absolvere tuis litteris; quem non solum noluisti canonice absolvere ad principis apostolorum limina, sed magis respondisti ei indecenter, inquiens: quia non competenter quaeris. Quae ergo sancti sanxerunt Patres indecentia sunt? An placentia tibi decentia sunt? Quem igitur praefatum Joannem antistitem aeque inculpabilem reperientes, juxta textum sententiae a te nobis directae, fecimus nobiscum cum episcopis ad missarum solemnia in ecclesias Dei praecedere. Itaque statuimus et firmamus per hujus nostrae praeceptionis auctoritatem omnia quae a te tuaque synodo contra canonum instituta, contraque legum decreta, gesta, confectave sunt, vel sententiam promulgatam adversus eum inania et vacua esse, sed quidquid claruerit eum damnificatum ejusdemque ecclesiam a quoquam, ei tua dilectio faciat reddi, per omnia conservans eum [Col. 1142D] absque damno; denominatum enim Joannem utpote innocentem existentem, cum poenitenti nostra praeceptione absolvimus hinc, ut sicut caeteri tuae dilectionis episcopi, et is suae ecclesiae utilitatibus cum Dei peragere timore sacrarumque regularum institutione debeat morem. Oportebat denique, dilectissime frater, oportebat nos similia similibus retribuere. Sed haec magis per ignorantiam opinamur gesta esse quam per calliditatem. Propterea quae praecipimus tibi secundum Deum, et propter Dominum tuaeque [Col. 1143A] peragere synodo, stude illico peragere, ne cogamur non misericorditer, sed secundum virtutem sacratissimorum canonum conversari. Scriptum namque est: «Dominus inquit: Petre, rogavi pro te, ut non deficeret fides tua, et tu aliquando, conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32) ;» et rursum: «Quodcunque ligaveris, Petre, in terra, erit ligatum in coelo, et quodcunque solveris in terra, erit solutum et in coelo (Matth. XVI, 19) .» Postquam vero nostram praeceptionem tua dilectio relegerit hanc poenitenti portitori Joannis episcopi nimirum reddat pro sui ejusdemque Ecclesiae munitione. Data die VI Kalendarum Septemb., indictione undecima.
[Col. 1143B] VITALIANUS VAANI cubiculario et imperiali chartulario.
Semper celsitudo vestra piis hominibus praebuit concursum, semperque irreprehensibiliter viventibus tribuit libenter opem. Ideoque congruum praevidimus per praesentia nostra scripta Joannem antistitem Ecclesiae Lampensis, sitae in insula Creta, ei in omnibus commendare, quatenus divina ope praevia, ejusque suffultus suffragio valeat ad sanctam celeriter remeare Ecclesiam. Per Septembrem enim mensem praesentem undecimae indictionis in hac Romana urbe ad apostolorum nostri culminis protectorum limina veniens, obtulit nobis petitionem per quam suppliciter precatus est nos, ut ejus causae meritum cognoscentes canonice terminaremus. [Col. 1143C] Obtulit denique nobis et sententiam quam promulgavit ejus metropolitanus cum suis episcopis adversus eumdem Joannem, volens eum ostendere reprehensibilem, per quam eum contra canonum decreta poenalibus submisit. Cujus exemplar et idem ejus metropolitanus nobis direxit. Propterea facientes congregari episcopos in hac urbe, ejus causa est cognita, relecta videlicet petitione ejus. Et praefata sententia ab eodem metropolitano ejus nobis directa, visum nobis est, non secundum sacros canones eamdem esse sententiam promulgatam, ideoque eam inanem atque 284 vacuam statuimus fore, decernentes eumdem Joannem innocentem existere, et absque aliqua culpa eum ab ejus metropolita quaerimur subivisse, quem merito absolvimus ad suam [Col. 1143D] Ecclesiam regredi, scribentes ejus saepius nominato metropolitae, ut quae per simplicitatem egerit in ejus personam contra canonum decreta, essent vacua et inania. Eumdem itaque Joannem, ut dictum est, antistitem vestrae eximiae charitati per has nostras litteras commendantes, hinc absolvimus; ad vestra nimirum ambulaturum vestigia, ut exinde rursus cum suis scriptis eum absolvere festinet, quaesumus ad suam Ecclesiam, commendantes eum quibus praeviderit, ut illaesus debeat esse. Profecto enim una mecum cunctis diebus vitae suae, et ipse pro vestrae excellentissimae charitatis prosperitate ac longaevitate deprecabitur Dominum. Data die VI Kal. Febr. indictione undecima.
VITALIANUS PAULO episcopo Cretensi.
Ad cognitionem tuae dilectionis congruum praevidimus perducere, eo quod Joannes episcopus Lampensis Ecclesiae nobis suggesserit, asserens quod ejus parochiae pertinentia monasteria unum, quod appellabatur Palea, et alterum, quod vocatur Arsilli, a tua Ecclesia esse invasa. Ideoque si ita est, hortamur tuam charissimam fraternitatem, ut ei, secundum terminos sanctorum canonum, reddere faciat, quia unicuique quod justum est volumus conservari, maxime a nostris fratribus. Cognovimus denique quod quidam diaconus, nomine Joannes, postquam consecratus est minister accepisset uxorem, et non solum hoc, sed in duabus Ecclesiis militet. Ideoque [Col. 1144B] si ita est, hoc tua dilectissima fraternitas pro Dei amore corrigat, ne denuo hujusmodi nefas proveniat ad instar male viventium. Deinde cognovimus quod quemdam curialem, nomine Eulampium, habeat quasi consiliarium. Non enim ut nobis suggestum est, eum constat esse bonae vitae. Ille enim quotidie, ut fertur, inter fratres zizania seminat, ut de eorum discordia marsupium impleat Quamobrem, si ita est, hortamur tuam fraternitatem eum a se projicere, ut ejus opinio coram Deo, et hominibus floreat. Data, ut supra.
VITALIANUS GEORGIO episcopo Syracusano.
Gesta sive sententiam a tua fraternitate directam dilectissimo filio nostro Gaudentio primicerio, sibi ab [Col. 1144C] antistite Cretensis insulae transmissam pro causa episcopi Lampensis Ecclesiae suscepimus. Quamobrem admirati sumus, cur ipse, Cretensis antistes nobis aut per suum clericum hanc minime direxerit, aut per sua scripta non indicaverit quae erant necessaria. Praefatus enim Joannes Lampensis Ecclesiae hujusmodi sententiam manu ejus metropolitae, episcoporumque subscriptam, cum sua nobis obtulit petitione, postulans suae causae meritum canonice requiri. Cujus precibus moti, pro tali re in hac urbe fecimus congregari synodum, ut cognosceretur hujusmodi negotium. Cumque esset congregata, relicta est nimirum petitio Joannis praesulis, ac sententia a tua directa fraternitate. Quibus nobis eisque visum est, non secundum sacratissimos canones, neque secundum [Col. 1144D] instituta Patrum esse eadem gesta promulgata adversus praenominatum Lampeon Ecclesiae episcopum. Idcirco decrevimus eam per nostrae praeceptionis auctoritatem esse inanem et vacuam, absolventes eum ad suam Ecclesiam remeare cum nostra praeceptione ad eumdem ejus metropolitam facta. Ideoque eo illic ad tuam fraternitatem conjungente ei ita concurrat, ut cum litteris commendatitiis domini excellentissimi Vaani filii nostri imperialis cubicularii et chartularii ad suam Ecclesiam prospere revertatur. Viva enim voce pro sua causa subtiliter tuae fraternitati, dum ab ea requisitus fuerit, profecto indicabit, ostendens ei exemplar praecepti nostri ad Cretensem metropolitam directi. Propterea, Sylvinus [Col. 1145A] tibi intimabit omnia praedicata, ne modum transgredi litterarum cerneremur. Data ut supra.
Dilectissimo fratri AMANDO MARTINUS.
Fraternitatis tuae studio pietatis congestam epistolam suscipientes, animos nostros relevare cognoscitur. Quippe quoniam, hujus saeculi fluctivagas atque transitorias despiciens oblectationes, illa quae perpetua et sublimia dona pro Domino Deo nostro obsequiis tribuuntur appetere certum est. Ex relatione igitur juxta tenorem tuae fraternitatis epistolae, latoris [Col. 1145B] praesentium, laborum tuorum certamen cognovimus, ex quibus coelestis patriae assensu, humilitatis mentibus atque contritis corporibus, vobis futurorum gaudiorum largienda sunt munera. Nam cum sit nulli comparationi omnino coaequandum quod a Creatore nostro pro bonis servitiis recompensatur, dum brevi atque parvo temporis spatio finiuntur labores, quos pro dilectione ipsius sustinemus, consideratione refrigerii nos oportet libenti animo tolerare praesentis vitae angustias. Sed quantum nobis laborum vestrorum operatio magnam gaudii ubertatem inducit, tantum pro duritia sacerdotum gentis illius conterimur, quod postpositis salutis suae suffragiis, atque redemptoris nostri servitia contemnendo, vitiorum foetoribus ingravantur, quibus ad praeparandam [Col. 1145C] salutem, quandoquidem tantum nos necesse est importunis praedicationibus imminere quantum nos perfectae negotiationis creditorum nobis talentorum duplicat assignatio, atque Dominicis vocibus ad suscipiendam ejus requiem persuadet assertio. Suggestum est namque nobis eo quod presbyteri, seu diaconi, aliique sacerdotalis officii post suas ordinationes in lapsum inquinantur, et propterea nimio moerore fraternitatem astringi, velleque pastorale obsequium pro eorum obedientia deponere, et vocationem episcopatus laboribus eligere, et silentio atque otio vitam degere, quam in his quae tibi commissa sunt permanere, dicente Domino: «Beatus qui perseveraverit usque in finem (Matth. X, 22) .» Unde namque beata perseverantia, nisi de virtute patientiae, [Col. 1145D] quia secundum apostolicam praedicationem, «omnes qui voluerint in Christo pie vivere persecutiones patiuntur (II Tim. III, 12) .» Ideoque, frater charissime, non vos afflictionum amaritudo a piae mentis vestrae proposito coarctet incedere, considerans quanta pro absolutione, nostri, et liberatione Creator Dominusque noster pertulerit, quibusve contumeliis se afficiendum tradiderit, ut nos a vinculis potestatis diabolicae liberaret. Propterea nullatenus in hujusmodi peccato delinquentibus ad destructionem canonum exhibeas compassionem.
Nam qui semel post suam ordinationem in lapsu ceciderit, deinceps jam depositus erit, nullumque gradum sacerdotii poterit adipisci, sed sufficiat ei lamentationibus fletibusque assiduis, quousque advixerit, in eadem poenitentia perdurare, ut commissum [Col. 1146A] delictum divina gratia exstinguere valeat. Si enim tales quaerimus ad sacros ordines promovendos, quibus nulla ruga, nullumque vitae contagium praepediat, quanto magis, si post ordinationem suam quispiam in lapsu ceciderit, et praevaricationis peccato deprehendatur obnoxius, omnino prohibendum est cum manibus lutulentis, atque pollutus mysterium nostrae salutis tractare; sitque hujusmodi semper juxta sacrorum canonum decreta in hac vita depositus, ut ab illo qui mentis interiora scrutatur, nullumque de ovibus errare congaudet, dum aspexerit sinceram poenitentiam ejus, in terribili judicio habeat reconciliatum. Ideoque iterum [Col. 1146B] hortamur charitatem tuam, exemplo ejus qui pro nobis pati et mori voluit, promptos vos in cunctis ejus servitiis permanere. Neque nos pigeat temporales cruciatus pro Christi nomine sustinere, sed emolumenta futurae remunerationis hujus saeculi vexationes tolerare persuadeant. Scriptum namque est: «Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (Psal. CXV, 12) .» Tantum enim a nobis exigitur, quantum possumus famulatus nostri obsequio commodare, cumque cuncta, quae a nobis ad confortandos fraternitatis vestrae animos poterant ministrari, largiente supernae majestatis clementia, vobis fuerint procul dubio manifestata; restat ut de aliis, quae nos per sua scripta consuluit, fraternitati [Col. 1146C] vestrae significemus. Credimus enim ad vos pervenisse, quomodo in conturbatione rectae fidei, et catholicae Ecclesiae conculcatione, ante hos plus minus quindecim annos, a Sergio, falso episcopo Constantinopolitano, in auxilio habente tunc imperantem Heraclium, exsecranda et abominanda haeresis pullulavit, et Apollinaristarum, et Severianorum, et Eutichianistarum, atque Manichaeorum errores renovante; quam successor ejus Pyrrhus idemque episcopus, qui ambitionis fastu Constantinopolitanam sedem arripuit, in deterius auxit. Pro qua re saepius apostolica sedes persuasionibus, contestationibus, atque increpationibus plurimis admonuit eos quatenus ab hujuscemodi errore recederent, et ad lumen pietatis ex quo lapsi sunt remearent. Et non solum [Col. 1146D] quia hoc facere nullatenus voluerunt, sed et nunc successor ejus Paulus temerator fidei episcopus Constantinopolitanus aliud nequius excogitavit in praejudicio catholicae fidei conamen, quasi quae a praedecessoribus suis haeretice exposita fuerant destruens, et imperialem typum sacrilego ausu totius plenum perfidiae a clementissimo principe nostro fieri persuasit, in quo promulgatum est, ut omnes populi Christiani credere debuissent; ideoquene cesse habuimus, ne pro quadam negligentia et animarum detrimento quae nobis commissae sunt culpae reatu astringamur, coetum generalem fratrum et episcoporum nostrorum in hac Romana civitate congregare. Quorum praesentia memoratorum haereticorum scelerosa conscripta examinata atque denudata sunt, et apostolico mucrone, Patrumque definitionibus uno [Col. 1147A] ore, unoque spiritu condemnavimus, ut agnoscentes universi errorem, qui in eis continetur, eorum pollutione nullatenus maculentur. Unde praevidimus volumina gestorum synodalium in praesenti vobis dirigere, una cum encyclia nostra, ex quorum serie omnia subtiliter potestis addiscere, et tenebras illorum nobiscum ut filii lucis exstinguere. Idcirco studeat fraternitas tua omnibus eadem innotescere, ut tam abominandam haeresim nobiscum exsecrentur, quamque suae salutis sacramenta addiscere valeant, atque synodali contentione omnium fratrum, et coepiscoporum nostrorum partium illarum effecta secundum tenorem encycliae a nobis directae una cum scriptoribus vestris scripta nobismet destinanda concelebrent, confirmantes atque consentientes eis [Col. 1147B] quae pro orthodoxa fide, et destructione haereticorum vesaniae nuper exortae a nobis statuta sunt; et Sigebertum praecellentissimum filium nostrum, regem Francorum, pro suae Christianitatis remedio consultissime admonere atque precari, dirigere nobis ex corpore fratrum nostrorum dilectissimos episcopos, qui sedis apostolicae legatione, divina concedente propitiatione, fungi debeant, et quae nostro consilio peracta sunt cum his synodalibus apicibus nostris ad clementissimum principem nostrum sine dubio asportare valeant, ut nostrorum laborum particeps effectus mercedis cumulum adipisci valeat, et sui regni protectorem invenire eum, cujus causa flagitari dignoscitur. Hoc namque et in ejus epistola exhortari eum cognovimus. Reliquias vero sanctorum de quibus praesentium lator nos admonuit dari praecepimus. [Col. 1147C] Nam codices jam exinaniti sunt a nostra bibliotheca, et unde dare ei nullatenus habuimus. Transcribere autem non potuit, quoniam festinanter de hac civitate egredi properavit. His igitur ita praelibatis quae a nobis per epistolam vobis scripta sunt, effectui mancipare fraternitatem vestram hortamur. Deus te incolumen custodiat, dilectissime frater.
In nomine Domini Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi, imperante domino Leone, a Deo coronato magno imperatore, anno sexto, post consulatum ejus, sed et Constantino magno imperatore ejus filio anno quarto indictionis sextae. Promitto, ego [Col. 1147D] Bonifacius gratia Dei episcopus, vobis, beato Petro apostolorum principi, vicarioque tuo, beato papae Gregorio, successoribusque ejus per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, Trinitatem inseparabilem, et hoc sacratissimum corpus tuum, me omnem fidem, et puritatem sanctae fidei catholicae exhibere, et in unitate ejusdem fidei, Deo operante persistere, in qua Christianorum salus esse sine dubio comprobatur, nullo modo me contra unitatem communis et universalis Ecclesiae, suadente quopiam, consentire, sed ut dixi, fidem et puritatem meam atque concursum tibi, et utilitatibus tuae Ecclesiae, cui a Domino Deo potestas ligandi solvendique data est [Col. 1148A] (Matth. XVI, 19) , et praedicto vicario tuo, atque successoribus ejus per omnia exhibere; sed et si agnovero antistites contra instituta antiqua sanctorum Patrum conversari, cum eis nullam habere communionem aut conjunctionem, sed magis si valuero, prohibere prohibeam, si minus fideliter Domino meo apostolico renuntiabo. Quod si (quod absit) contra hujus permissionis seriem aliquid facere quolibet modo vel occasione tentavero, reus inveniar in aeterno judicio ultionem Ananiae et Saphirae (Act. V, 5-10) incurram, qui vobis etiam de rebus propriis fraudem facere vel falsum dicere praesumpserim. Hoc autem indiculum sacramenti, ego Bonifacius exiguus episcopus manu propria subscripsi, atque positum supra sacratissimum corpus [Col. 1148B] tuum, ut superius legitur, Deo teste, et judice praestiti sacramentum, quod et conservare promitto.
GREGORIUS servus servorum Dei BONIFACIO religioso presbytero.
Exigit manifestata nobis religiosi propositi tui pie in Christo flagrantis intentio et approbata sincerissima fidei tuae perlata relatio, ut ad dispensationem verbi divini cujus per gratiam Dei curam gerimus, te comministro utamur. Experientes provide te ab infantia sacras litteras didicisse profectusque indolem ad augmentum crediti coelitus talenti prospectu divini amoris extendere, videlicet gratiam cognationis coelestis oraculi in laborem salutiferae [Col. 1148C] praedicationis ad innotescendum gentibus incredulis ministerium fidei instanti conatu expendere, collaetamur fidei tuae, et adjutores esse cupimus gratiae praerogatae. Idcirco qui praemissi conatus pium affectum usque ad apostolicae sedis modesta praevisione perduxisti consultum, ut membrum ex membro proprii corporis caput requirens motum mentis probares, capitisque arbitrio humiliter se submittens ejus directioni justo tramite properans, soliditati compaginis plenitudo existas. Ideo in nomine indivisibiliter Trinitatis per inconcussam auctoritatem beati Petri apostolorum principis, cujus doctrinae magisteriis dispensatione fungimur, et locum sacrae sedis administramus, modestiam tunc [Col. 1148D] religionis instituimus, atque praecipimus, ut in verbo gratiae Dei quo igne salutifero, quem mittere Dominus venit in terram (Luc. XII, 49) , enitere Judaeis ad gentes quascunque infidelitatis errore detentas properare, Deo annitente, potueris, mysterium regni Dei per insinuationem nominis Christi Domini nostri veritatis suasione designes, et per spiritum veritatis, et dilectionis, et sobrietatis praedicationem utriusque Testamenti mentibus indoctis consona ratione transfundas. Disciplinam denique sacramenti quam ad mittendos Deo praevio credituros tenere studeas ex formula officiorum sanctae nostrae apostolicae sedis instructionis tuae gratia praelibata volumus ut intendas. Quod vero actionis susceptae [Col. 1149A] tibi deesse perspexeris, nobis ut valueris intimare curabis. Bene vale. Data Idus Maii, imperante domino piissimo Augusto Leone, a Deo coronato magno imperatore, anno 3 imperii ejus, indictione 2.
GREGORIUS, servus servorum Dei, universis reverendissimis et sanctissimis fratribus coepiscopis, religiosis, presbyteris, seu diaconibus, gloriosis ducibus, magnificis castaldis, comitibus, etiam vel cunctis Christianis Deum timentibus.
Sollicitudinem nimiam gerentes pro speculatione credita, quia in umbram mortis aliquas gentes in Germaniae partibus, vel plaga orientali Rheni fluminis [Col. 1149B] antiquo hoste suadente errare, et quasi sub religione Christiana idolorum culturae eos servire cognovimus, aliquos vero, qui necdum cognitionem Dei habentes, nec baptismatis sacri unda sunt loti, sed comparatione brutorum animalium pagani factorem non recognoscunt, necessario pro utrorumque illuminatione ad praedicandam rectae fidei verbum harum portitorem Bonifacium reverendissimum fratrem nostrum episcopum apud easdem partes dirigere studuimus, ut et illa praedicando verbum salutis vitam provideat, sempiternam, et si quos forte vel ubicunque a recte fidei tramite destitisse cognoverit, aut astutia diabolica persuasos erroneos repererit, corrigat, atque sui educatione ad portum reportet salutis, eosque ex apostolicae sedis hujus [Col. 1149C] doctrina informet, et in eadem catholica fide permanere instituat. Cui hortamur ob amorem Domini nostri Jesu Christi, et apostolorum ejus reverentiam, ut in omnibus solatiari nisibus totis debeatis, eumque in nomine Jesu Christi recipiatis, ut scriptum est de suis discipulis: «Qui vos recipit, me recipit (Matth. X, 40) .» Providentes insuper necessaria itineris ejus, comites tribuentes cibum etiam ac potum, vel si quo eguerit largientes, ut uno labore et socia voluntate opus sibi creditum pietatis, et negotium salutis, annitente Deo, perficiatur, atque praemia laboris percipere mereamini, deque conversione errantium merces vobis ascribatur in coelis. Si quis itaque huic Dei famulo ad illuminationem gentium ab apostolica atque catholica Dei [Col. 1149D] Ecclesia destinato assensum vel concursum praebuerit, exorantibus apostolorum principibus consortia mereatur sanctorum et martyrum Jesu Christi. Si quis vero (quod non optamus) adversando ejus praepedire conatus fuerit laborem, aut contrarius exstiterit ministerio sibi credito, successorumque ejus eumdem laborem intrantium ex sententia divina anathematis vinculo percellatur, et perpetuae damnationi subjaceat. Bene valete. Data Kal. Decembris, imperante domino piissimo Augusto Leone, a Deo coronato, magno imperatore, anno septimo, sed et Constantino magno imperatore ejus filio, anno quarto, in indictione sexta.
GREGORIUS episcopus servus servorum Dei, clero, ordini, et plebi consistenti Thuringi, dilectissimis filiis, in Domino salutem. Probabilibus desideriis nihil attulimus tarditatis, fratrem jam et coepiscopum nostrum Bonifacium vobis ordinavimus sacerdotem, cui dedimus in mandatis ne unquam ordinationes praesumat illicitas, ne bigamum, aut qui virgiginem non est sortitus uxorem, neque illiteratum, vel in qualibet corporis parte vitiatum, aut in poenitente, vel curiae, aut cuilibet conditioni obnoxium notatumque ad sacros ordines permittat accedere, sed si quos hujusmodi forte repererit, non audeat promovere, Afros passim ad ecclesiasticos ordines praetendentes, [Col. 1150B] nulla ratione suscipiat, quia aliqui eorum Manichaei, aliqui rebaptizati saepius sunt probati. Ministeria atque ornatum ecclesiae, vel quidquid illud est in patrimonio ejusdem non minuere studeat sed augere; de redditu vero ecclesiae, vel oblatione fidelium, quatuor faciat portiones, quarum unam sibi ipse retineat, alteram clericis pro officiorum suorum sedulitate distribuat. Tertiam pauperibus et peregrinis, quartam ecclesiasticis fabricis noverit reservandam, de quibus divino erit redditurus judicio rationem. Ordinationes vero presbyterorum seu diaconorum non nisi quarti, septimi, et decimi mensium jejuniis, sed et ingressu quadragesimali, atque mediante vespere Sabbati noverit celebrandas. Sacrosancti autem baptismi sacramentum non nisi in [Col. 1150C] Paschali festivitate et Pentecoste noverit esse praebendum, exceptis his qui, mortis urgente periculo, ne in aeternum pereant, talibus oportet remediis subvenire. Huic ergo sedis nostrae praecepta servanti devotis animis obsequi nos oportet, ut irreprehensibile placidumque fiat corpus Ecclesiae per Dominum nostrum, qui vivit et regnat cum Deo Patre omnipotente et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Deus vos incolumes custodiat, dilectissimi filii. Data Kal. Decemb, imperante domino piissimo Augusto Leone, a Deo coronato, magno imperatore, anno 7, sed et Constantino magno imperatore ejus filio, anno 4, indictione 6.
Viris magnificis filiis ASUELO, GUODELANO, MULEREO, GUNTHAREO, ALVALDO, et omnibus Deo dilectis Thuringis fidelibus Christianis, GREGORIUS papa.
Insinuatam nobis magnifice in Christo fidei vestrae constantiam agnoscentes, quod paganis compellentibus vos ad idola colenda fide plena responderitis magis velle feliciter mori, quam fidem semel in Christo acceptam aliquatenus violare, nimia exsultatione repleti, grates debitas persolvimus Deo nostro, et Redemptori bonorum omnium largitori. Cujus gratia comitante, vos ad meliora et potiora optamus proficere, et ad confirmandum fidei vestrae propositum sanctae sedi apostolicae religiosis mentibus adhaerere, [Col. 1151A] et, prout opus poposcerit sacrae religionis a memorata sancta sede apostolica spiritali omnium fidelium matre solatium quaerere, sicut decet filios cohaeredes regni a regali parente. Ministerio quoque praesentis fratris charissimi Bonifacii quem ad vos consecratum episcopum in sorte praedicationis destinavimus apostolicis institutionibus informatum, ad instruendam fidem vestram in omnibus volumus, et hortamur obedientes ei consentire, ad complementum in Domino vestrae salvationis.
GREGORIUS servus servorum Dei universo populo Thuringiorum.
Dominus Jesus Christus Filius Dei, Deus verus de coelo descendit, factus homo est pro nobis, pati et crucifigi [Col. 1151B] dignatus est, et sepultus, tertia die resurrexit a mortuis, et ascendit in coelos, discipulis etiam suis sanctis apostolis ait: «Euntes, docete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) .» Ipse enim credentibus in se vitam aeternam promisit (Joan. III, 36) . Cupientes ergo vos in perpetuum nobiscum gaudere ubi finis nullus est, nec tribulatio, nec aliqua amaritudo, sed gloria sempiterna, ideo fratrem nostrum sanctissimum Bonifacium episcopum apud vos direximus, ut vos debeat baptizare, et fidem Christi docere et ab errore ad viam salutis reducere, ut salutem habeatis, et vitam aeternam. Sed vos ei in omnibus obedite, et sicut, Patrem vestrum illum honorate, et ad ejus doctrinam corda vestra inclinate, quia illum non [Col. 1151C] pro lucro aliquo temporali conquirendo direximus, sed pro lucro animarum vestrarum apud vos eum misimus: diligite ergo Dominum, et in nomine ejus baptismum suscipite, quia Dominus Deus noster, quod oculus hominis nunquam vidit, nec in cor hominis ascendit, praeparavit diligentibus se (I Cor. II, 9) . Jam recedite a 286 malis operibus, et agite bene, non adoretis idola, nec immoletis carnes, quia Dominus non recipit ista. Sed in omnibus, secundum quod vos frater noster Bonifacius docuerit, observate, et agite, et salvi eritis, et vos, et filii vestri in sempiternum. Facite ergo et domum ubi et ipse Pater vester debeat habitare, et Ecclesias ubi debeatis orare, ut Deus vobis indulgeat peccata vestra, et donet vobis vitam perpetuam.
GREGORIUS papa universo populo provinciae Saxonum.
«Sapientibus et insipientibus debitor sum (Rom. I, 14) ,» fateor, charissimi, «volens vos scire qualem sollicitudinem habeam pro vobis (Col. II, 1) ,» et pro his qui verbum exhortationis fidei Jesu Christi susceperunt, et qui adhuc suscepturi sunt, «ut consolentur corda vestra, instructa in charitate, et in omnes divitias plenitudinis intellectus, in agnitionem mysterii Dei Patris Jesu Christi (Ibid., 2) » ut ait egregius Apostolus, «in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Ibid., 3) .» Hoc autem dico, [Col. 1152A] «quoniam prope est regnum Dei (Luc. XXI, 31) ,» ut «nemo vos decipiat amplius in subtilitate sermonum (Col. II, 4) » aut in quocunque metallo vestram salutem quaeratis adorantes idola manu facta, aurea, argentea, aerea, lapidea, vel de quacunque materia facta, qui falsifico nomine a paganis antiquitus quasi dii vocati sunt, in quibus daemones habitare noscuntur. «Quoniam omnes dii gentium daemonia sunt (Psal. XCV, 5) ,» ut ait Propheta: «Dominus autem coelos fecit (Ibid.) » Quicunque autem in vobis susceperunt Christum Dominum nostrum, in ipso ambulent radicati, et superaedificati, et confirmati fide, «abundantes in gratiarum actione, videte ne quis vos decipiat amplius per philosophiam, et inanem fallaciam (Col. II, 6-8) .» Astutiores sunt enim filii [Col. 1152B] tenebrarum, quam filii lucis (Luc. XVI, 8) . Discedite, filii, ab idolorum cultura (I Cor. X, 14) , et accedite, et adorate Dominum Deum nostrum qui fecit coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt (Apoc. XIV, 7) , et vultus vestri non erubescent, unus enim Dominus hominum, volucrum, quadrupedum, et piscium «qui est benedictus in saecula saeculorum (II Cor. XI, 31) .» Exspoliate ergo veterem hominem, et induite Christum novum, deponentes omnia, iram, indignationem, malitiam, blasphemiam, turpem sermonem nolite de ore vestro producere (Col. III, 8-10) . «Ab idolorum cultu recedite,» jam enim advesperascit dies. Nolite esse otiosi (Matth. XX, 6) , sed potius operamini opus bonum, ut Christus habitet in vobis. «Et quodcunque facitis in verbo, aut in opere [Col. 1152C] in nomine Domini nostri Jesu Christi facite, gratias agentes Deo et Patri per ipsum (Col. III, 17) .» Respuentes gentilitatis sectam, scientes vos Deum habere in coelis. Orationi instantes (Act. VI, 4) , ad Christum cor erigite, quoniam magnus est Dominus noster et laudabilis nimis et terribilis super omnes deos (Psal. XCV, 4) , «qui vult omnes salvos fieri, et ad agnitionem veritatis pervenire (I Tim. II, 4) ,» hoc autem commoneo, fratres, ut quicunque voluerit ex vobis ad Christum converti, nullo modo eum prohibeatis; neque vim ei faciatis sculptilia adorare, quia Christus ipse Dominus vivit cum Deo Patre omnipotente in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum, Amen. Charissimi, fidelem ministrum, et conservum misi ad vos Bonifacium fratrem, et coepiscopum [Col. 1152D] meum, ad hoc ipsum ut cognoscat quae circa vos sunt, et consoletur corda vestra certae exhortationis verbo in Christo Jesu Domino nostro, ut a diabolica fraude liberati, mereamini adoptionis filiis aggregari, et ut ab aeterna damnatione liberati, vitam habeatis aeternam.
Reverendissimo et sanctissimo fratri BONIFACIO coepiscopo GREGORIUS servus servornm Dei.
Creditae speculationis sollicitudine permoti, evangelica quoque institutione qua ait: «Obsecrate Dominum messis, ut ejiciat operarios in messem suam (Luc. X, 2) .» Tuam proinde reverendam fraternitatem ad imitationem apostolorum, ut Domino jubente praecepti [Col. 1153A] sunt; «Euntes praedicate Evangelium regni: gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 7, 8) » in partibus Hesperiarum ad illuminationem Germaniae gentis in umbra mortis sedentis (Luc. I, 79) dirigere praevidimus, lucrum inde ut apportare deberes, quasi servus ille de negotio talenti, sicut scriptum est, fidus in futuro auctori asserit Deo fecisse. Quod quia ex obedientiae munere ministerium verbi cernimus adolere, et praedicationis praeconio populum infidelem, ut innotuisti, audivimus converti, Domini potentiae gratias referentes, ut ipse a quo bonum procedit (Jac. I, 17) , et ad agnitionem vult omnes venire veritatis (I Tim. II, 4) , tibi optamus, ut cooperetur et a tenebris ad lucem populum illum suae potentiae inspiratione reducat (I Petr. II, 9) . Hinc enim [Col. 1153B] vobis merces copiosa credimus, quod ab omnipotente Domino ascribatur in coelis (Matth. V, 12) . «Bonum enim certamen,» si perseveraveris, possis cum Apostolo dicere: «Certavi, cursum consummavi, fidem servavi (II Tim. IV, 7) .» Sed ut coronam percipias laboris insiste. Pollicetur enim Deus perseverantibus in fine salutem, nec te minae terreant, nec dejiciant terrores, sed fixam in Deo tenens fiduciam veritatis verbum denuntia. Erit enim ex adjutorio divino perfectio, tantum sit bonum in voluntate opus. Igitur quantos ab errore converteris, syllabarum tuarum recensito textu cognovimus, laeti uberes Deo gratias agentes, de lucro animarum exsultamus. Porro pro episcopo illo qui nunc usque desidia quadam in eadem gente praedicationis verbum disseminare [Col. 1153C] neglexerat, et nunc sibi partem, quasi in parochiam defendat, Carolo excellentissimo filio nostro, ut eum compescat suadentes, paternis litteris scripsimus et credimus, quod hoc vetari praecipiat. Ipse vero opportune, importune praedicare quae sunt salutis, non desinas (II Tim. IV, 2) . Igitur Thuringis et Germaniae populo ea quae ad animae respiciunt utilitatem et salutem scribere non omisimus, inter alia ut construant episcopia et Ecclesias condant injungentes. Ipse enim qui non vult mortem peccatoris, sed magis ut convertatur, et vivat (Ezech. XXXIII, 11) , erit omnibus daturus incrementum (I Cor. III, 7) . Deus te incolumem custodiat. Data pridie Nonas Decemb. imperante domino piissimo Augusto Leone a Deo coronato, magno imperatore, anno 8; sed et Constantino [Col. 1153D] magno imperatore ejus filio, anno quinto, indictione 8.
Reverendissimo et sanctissimo fratri BONIFACIO coepiscopo ad illuminationem gentis Germaniae vel circumquaque in umbra mortis morantibus (Luc. I, 79) , gentibus in errore constitutis ab hac apostolica Dei Ecclesia directo, GREGORIUS servus servorum Dei.
Magna nos habuit gratulatio, lectis sanctissimae fraternitatis tuae litteris, cum in eis, relecta serie, fuisset repertum Domini nostri Jesu Christi gratia plurimos te a gentilitate et errore ad verae fidei agnitionem convertisse. Quod quia divina institutione docemur in parabolis, cui quinque talenta credita fuerant, alia quinque fuisse lucratum (Matth. XXV, 20) , [Col. 1154A] in talis commercii lucro cum tota plaudimus Ecclesia. Hinc jure tibi sacri pallii direximus munus, quod beati Petri apostoli auctoritate suscipiens induaris, atque inter archiepiscopos unus Deo auctore praecipimus ut censearis. Qualiter enim eo utaris ex mandato apostolico informatus cognosces, ita ut dum missarum solemnia geris, vel episcopum te contigerit consecrare, illo tantummodo tempore eo utaris. Quia vero turbas, Domini gratia in eisdem partibus ad rectam fidem asseruisti conversas, nequire te occurrere omnibus ea quae salutis sunt impendere, aut intimare, cum jam longe lateque gratia Christi ejus fides in illis partibus propagetur, praecipimus ut juxta sacrorum canonum statuta, ubi multitudo excrevit fidelium, ex vigore apostolicae sedis debeas ordinare [Col. 1154B] episcopos; pia tamen contemplatione, ut non vilescat dignitas episcopatus. Presbyterum namque quem praeterito asseruisti anno ad nos advenisse, nostroque judicio fuisse a suis nefariis absolutum actionibus credas, neque nobis confessiones aliquas fecit, nec a nobis, ut suos expleat libitus, absolutus est, sed si eum errori deditum, hunc apostolicae sedis vigore, ut juxta sanctorum canonum censuram corrigas praecipimus, et emendes, vel si quos fortasse tales inveneris. Ille enim, presbyter sum, ait. Commendatitias apud filium nostrum Carolum litteras expetiit. Nullam illi aliam concessimus licentiam, quem vitari si prave conversatur cum reliquis volumus, eosdemque quos a paganis baptizatos esse asseruisti, si ita habetur ut denuo baptizes in nomine [Col. 1154C] Trinitatis mandamus. Interea agrestem caballum aliquantos adjunxisti comedere, plerosque et domesticum. Hoc nequaquam fieri deinceps, sanctissime, sinas, frater, sed quibus potueris Deo, juvante, modis per omnia compesce, et dignam eis indicito poenitentiam. Immundum est enim atque exsecrabile. Pro obeuntibus quippe consuluisse dignosceris, si liceat oblationes offerre. Sancta sic tenet Ecclesia, ut quisque pro suis mortuis vere Christianis offerat oblationes, atque presbyter eorum memoriam faciat. Et quamvis omnes peccatis subjaceamus, congruit ut sacerdos pro mortuis catholicis memoriam faciat et intercedat, non tamen pro impiis, quamvis Christiani fuerint, tale quid agere licebit. Nam et eos qui se dubitant fuisse baptizatos an non, vel qui [Col. 1154D] a presbytero Jovi mactante, et immolatitias carnes vescente, ut rebaptizentur praecipimus. Progeniem vero suam quemque usque ad septimam observare decernimus generationem. Et, si valueris, devita, ne amplius cui mulieres obierint duabus debeat copulari. De his vero dicimus qui patrem, matrem, fratrem, aut sororem occiderint, ut toto vitae suae tempore corpus non suscipiant Dominicum nisi tempore exitus pro viatico. Abstineant etiam se, et a carnis comestione, et potu vini, donec advixerint, jejunent secundam, quartam et sextam ferias, ut sic possint defluentes diluere commissum scelus. Nam et hoc inter alia discrimen agi in praesentibus illis dixisti, quod quidam ex fidelibus ad immolandum paganis [Col. 1155A] sua venundant mancipia, hoc ut magnopere corrigere debeas, frater, admonemus, nec sinas fieri ultra. Scelus enim est et impietas. Eis ergo qui hoc perpetraverunt similem homicidae indices poenitentiam. At quoties episcopum consecraveris, duo vel tres conveniant tecum episcopi, ut Deo sit gratum quod geritur, et eis convenientibus ipsisque praesentibus consecres. Haec te, frater charissime, diligenter servare volumus, et studio pietatis coeptum negotium salutis exsequere, ut de lucro apportato valeas a Domino Deo nostro mercedem percipere in aeterna beatitudine. Privilegium vero juxta quod petisti facientes, his junctum direximus, optantes te Domini Dei nostri praesidio de conversione errantium Christo Deo nostro plenissimum atque integrum apportare [Col. 1155B] lucrum. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimis nobis omnibus episcopis, venerabilibus presbyteris, religiosis abbatibus omnium provinciarum.
«Domino cooperante et sermonem confirmante (Marc. XVI, 20) ,» praesens sanctissimus vir, Bonifacius, frater ac coepiscopus noster, verbum veritatis sicut a praedecessore nostro sanctae recordationis Gregorio praesule in illis partibus missus fuerat praedicare verbum Dei post multum temporis, Domino cooperante anhelanti desiderio, orationis causa, liminibus sacris beatorum principum apostolorum [Col. 1155C] Petri et Pauli praesentandus advenit. Qui perfecta oratione ad acceptum laborem angelo Domini praeviante a nobis est absolutus. Cui vestra omnium dilectio seu reverentia, et religiositas propter Christi amorem juvamina impendere dignemini, 287 dum et agnoscitis quae Dominus noster Jesus Christus inquit, dicens: Qui susceperit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet; et qui susceperit justum in nomine justi, mercedem justi accipiet (Matth. X, 41) . Et si forsitan quis ex vestris ministris sese ipso sanctissimo viro in ministerio exhortationis sanctae catholicaeque fidei adjungere voluerit, nullo modo prohibeatis, charissimi. Magis autem concursum praebete, et ex vestro ovili adjutores ei tribuite qui possint per Dei gratiam sufficienter [Col. 1155D] gentibus ministrare verbum praedicationis, ut omnipotenti Deo nostro animas lucrifaciant, ut et vestra communitas boni operis portionem sortiatur, atque illi mereantur Dominicam vocem audire: Vos qui dereliquistis omnia et secuti estis me, centuplum accipietis, et vitam aeternam possidebitis (Matth. XIX, 29) . Bene valete.
GREGORIUS papa universis optimatibus et populo provinciarum Germaniae, Thuringis et Thesis, et Bortharis, et Nistresis, Unedredis, et Lognais, Sudnodis, et Graffeltis vel omnibus in orientali plaga constitutis.
Quoniam praedecessor noster sanctae recordationis Gregorius praesul, nutu divino motus ad [Col. 1156A] faciendam Deo plebem perfectam (Luc. I, 17) , praesentium portitorem litterarum Bonifacium, reverendissimum fratrem nostrum ac coepiscopum ordinans ad vos usque destinavit, eumque regulam et normam apostolicae et catholicae fidei Romanae cui Deo auctore deservimus Ecclesiae edocens direxit, et post temporum spatia, orationis causa, ad limina beatorum Principum apostolorum sese praesentavit, et quae ad salutem animarum pertinent, a nobis exposcit imbui, nos, Deo favente, ut sacra docet Scriptura, eum edocentes, ad vos, charissimi, remeaturum, absolvimus, hortantes vos in Domino, ut digne suscipiatis ab eo verbum exhortationis, et episcopos vel presbyteros, quos ipse ordinaverit per apostolicam sibi datam auctoritatem in Ecclesiae ministerio [Col. 1156B] recipiatis, et quos forsan deviantes invenerit a rectae fidei tramite, seu canonica doctrina, eosque prohibuerit, a vobis nullo modo impediatur, et quod eis impositum fuerit obediendo propter Deum suscipiant. Nam qui temerator exstiterit ad obediendum sibiipsi damnationem acquirit, vos autem, charissimi, qui in nomine Christi baptizati estis, Christum induistis (Gal. III, 2) , abstinete et prohibete vosmetipsos ab omni culpa paganorum non tantum vosmetipsos corrigentes, charissimi, sed et subditos vestros. Divinos autem vel sortilegos, sacrificia mortuorum vel lucorum, vel fontium auguria, vel philacteria, vel incantatores et veneficos, id est, maleficos et observationes sacrilegas, quae in vestris finibus fieri solebant, omnino respuentes, tota mentis intentione [Col. 1156C] ad Dominum convertimini, ipsum timete, adorate et honorificate, sanctorum memoriis communicantes, ut ait Apostolus (Rom. XII, 13) . Si enim fides vestra, Domino dicente, fuerit ut granum sinapis, dicetis monti huic, Transfer et transferetur (Matth. XVII, 19) . Ipse enim Dominus et Salvator noster, Jesus Christus, in suo sacro eloquio inquit, dicens: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota virtute tua (Matth. XXII, 37) ,» et iterum: «Qui me confessus fuerit coram hominibus, et ego confitebor eum coram Patre meo qui est in coelis (Matth. X, 32) .» Unde et in alio loco promisit dicens: «Quodcunque petieritis Patrem in nomine meo fiet vobis (Joan. XIV, 13) .» Et iterum: «Petite et accipietis, quaerite et invenietis, [Col. 1156D] pulsate et aperietur vobis. Omnis enim qui petit, accipit: et qui quaerit, invenit: et pulsanti aperietur (Luc. XI, 9, 10) .» Et vos, charissimi, facite fructus dignos, ut in die adventus Domini nostri Jesu Christi sidereas mereamini adipisci mansiones. Bene valete.
Dilectissimis nobis filiis in provincia Bajoariorum et Alamannia constitutis. JUGGO, LUIDONI, RIDOLTO, et PHIPHILO, SEVADAE GREGORIUS papa.
Catholica et sanctorum Patrum jubet auctoritas, ut bis in anno pro salute populi Christiani seu exhortatione adoptionis filiorum synodalia debeant celebrari, et causarum canonicarum examinatio provenire, ut unicuique, prout necessitas poposcerit, pia educatione subveniatur. [Col. 1157A] Unde, secundum Apostoli doctrinam, admoneo, et hortor vos, charissimi, per misericordiam Dei, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis (Ephes. IV, 1) , ut ministerium vestrum perfectum sit coram Deo. Opportunum namque est vos nosse fratrem ac coepiscopum praesentem Bonifacium, nostram et agentem vicem, cum digno et debito honore pro Christi nomine suscipere, et ministerium ecclesiasticum cum fide catholica secundum normam et morem sanctum catholicae et apostolicae Dei Ecclesiae, cui, misericordia Dei praeveniente, praeesse videmur, sicut apostolica auctoritate a nobis destinatus est, ab eo suscipientes dignanter teneatis, et gentilitatis ritum et doctrinam vel venientium Britonum, vel falsorum sacerdotum haereticorum, sive [Col. 1157B] adulteros, aut undecunque sint renuentes ac prohibentes abjiciatis, et ut populum vobis a Deo commissum piis admonitionibus edoceatis, et a sacrificiis mortuorum omnino devitetis, et juxta quod fueritis a praedicto nostro consacerdote edocti, ita catholicam et apostolicam doctrinam tenentes, Domino Deo et Salvatori nostro placere festinetis. Et in quo vobis loco ad celebranda concilia convenire mandaverit, sive juxta Danubium, sive in civitate Augusta, vel ubicunque judicaverit, pro nomine Christi parati esse inveniamini, quatenus cognoscamus per ejus mandatum de vestro conventu, ut in diem adventus Christi Jesu cum fructu boni operis ante ejus tribunal assistere mereamur, dicentes: «Ecce nos et pueri quos dedisti nobis, Domine (Hebr. II, 13) ,» non perdidimus [Col. 1157C] ex eis quemquam (Joan. XVIII, 9) , ut et vos Dominicam vocem audire mereamini, dicentem: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXV, 34) .» Bene valete.
Reverendissimo et sanctissimo fratri BONIFACIO coepiscopo, GREGORIUS, servus servorum Dei.
Desiderabilem mihi a te missus Denual religiosus presbyter attulit nuntium, cum te sospitem narravit, et in ministerio, pro quo missus es favente Deo, proficere nuntiavit. Detulit etiam a te missas litteras, ubi indicasti quod ager Dominicus, qui incultus jacebat, et spinarum aculeis ex infidelitate riguerat, vomere tuae doctrinae exarante, semen verbi suscepit, et fertilem [Col. 1157D] messem protulit fidelitatis. In eisdem litteris quibusdam subnexuistis capitulis, sciscitando qualiter teneat vel doceat haec sancta apostolica Romana Ecclesia Bene nosti satis, quia beatus apostolus Petrus et episcopatus principium exstitit. Et consulenti tibi de statu Ecclesiae non ex nobis quasi ex nobis, sed ejus gratia, «qui aperit os mutum, et linguas infantium facit disertas (Sap. X, 21) ,» qualiter tenere debeas apostolici vigoris doctrina dicimus Igitur in primis legebatur, ut quota progenies propinquorum matrimonio copuletur. Dicimus quod oportuerat quidem quandiu se agnoscunt affinitate propinquos ad hujus copulae non accedere societatem. Sed quia temperantia magis, et praesertim in [Col. 1158A] tam barbaram gentem plus placet quam districtio censurae, concedendum est ut post quartam generationem jungantur. Nam quod posuisti, quod si mulier infirmitate correpta non valuerit debitum viro reddere, quid ejus faciat jugalis, bonum esset si sic permaneret, ut abstinentiae vacaret. Sed quia hoc magnorum est, ille qui se non poterit continere, nubat magis, non tamen subsidii opem subtrahat ab illa cui infirmitas praepedit, et non detestabilis culpa excludit. De presbytero vero, vel quilibet sacerdos a populo accusatus, si certi non fuerint testes, qui crimini illato approbent veritatem jusjurandum erit in medio, et illum testem proferat de innocentiae suae puritate, «cui nuda et aperta sunt omnia (Hebr. IV, 13) ,» sicque maneat in proprio gradu. [Col. 1158B] Nam de homine qui a pontifice confirmatus fuerit, denuo illi talis reiteratio prohibenda est. In missarum solemniis observandum est quod Dominus noster Jesus Christus sanctis suis tribuit discipulis: «Accepit namque calicem, et dedit eis dicens: Hic est calix Novi Testamenti in meo sanguine, hoc facite quotiescunque sumitis (Matth. XXVI, 27, 28) .» Unde congruum non est duos vel tres calices in altario ponere cum missarum solemnia celebrantur. De immolatitiis autem escis consuluisti si a fidelibus superductum fuerit vivificae crucis signum edi liceret, an non, illud sufficit respondere, quod beatus Apostolus dicit: «Si quis dixerit quod hoc immolatitium est, nolite edere propter eum qui indicavit, et propter conscientiam (I Cor. X, 28) .» Addidisti adhuc [Col. 1158C] quod si pater vel mater filium filiamque intra septa monasterii in infantiae annis sub regulari tradiderint disciplina, utrum liceat eis postquam pubertatis impleverint annos egredi, et matrimonio copulare. Hoc omnino devitamus, quia nefas est, ut oblatis a parentibus Deo filiis voluptatis frena laxentur. Enimvero quosdam baptizatos absque interrogatione symboli ab adulteris presbyteris et indignis fassus es. In his tua dilectio teneat antiquum morem Ecclesiae, quia quisquis in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti baptizatus est (Matth. XXVIII, 19) , rebaptizari minime liceat. Non enim in nomine baptizantis, sed in nomine Trinitatis hujus gratiae donum percepit. Et teneatur quod Apostolus ait: «Unus Deus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV, 5) .» [Col. 1158D] Doctrinam vero spiritalem talibus studiosius, ut impertias demandamus: pro parvulis vero qui a parentibus subtracti sunt, et an baptizati sunt, an non ignorant, hos ut baptizare debeas secundum Patrum traditionem, si non fuerit qui testificetur, ratio poscit. Leprosis autem, si fideles Christiani fuerint, Dominici corporis et sanguinis participatio tribuatur, cum sanis autem communia celebrare negentur. Adjecisti etiam quod si pestifer morbus aut mortalitas in ecclesia, vel monasteriis irrepserit, quos necdum tetigit a loco fugiunt evitantes periculum, unde fatuum hoc videtur. Non enim valet quisquam Dei effugere manus. In finem epistola continebat, quod sunt quidam presbyteri seu episcopi in multis [Col. 1159A] vitiis irretiti, quorum vita in se ipsis sacerdotium maculat. Et si tibi liceret cum eis edere aut loqui, nisi coerciti fuerint, dicimus ut hos ex apostolica auctoritate redarguendo admoneas, et ad munditiam ecclesiasticae disciplinae reducas. Et siquidem obedierint, salvabunt animas suas, et ipse mercedem lucratus es, verumtamem collocutionem et mensam communem cum eis agere non recuses. Plerumque contingit ut quos correctio disciplinae tardos facit ad percipiendam veritatis normam, conviviorum sedulitas, et admonitio blanda ad viam perducat justitiae. Idipsum autem et in illis proceribus qui tibi adjutorium praestant, observare debebis. Haec, frater charissime, ex apostolicae sedis vigore scripsisse sufficiant, de reliquo implorantes misericordiam Dei, [Col. 1159B] ut qui te illis in regionibus vice nostra ex apostolica auctoritate peragere fecit, et in opacam silvam lumina veritatis per os tuum micare praedestinavit, opitulationis suae misericordissimum tribuat incrementum, quatenus de fructu operis, et ipse valeas praemia percipere, et veniam peccatorum invenire. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater. Data decimo Kal. Decembris imperante Domino piissimo Augusto, Leone a Deo coronato magno imperatore, anno decimo imperii ejus, sed et Constantino magno imperatore, regni ejus anno septimo, indictione decima.
Reverendissimo et sanctissimo fratri BONIFACIO, GREGORIUS, servus servorum Dei.
[Col. 1159C] Doctoris omnium gentium egregii Pauli apostoli vox est dicentis: «Diligentibus Dominum omnia cooperantur in bonum (Rom. VIII, 28) .» Agnoscentes itaque in syllabis fraternitatis tuae quae innotuisti tam de Germaniae gentibus, quas sua pietate Deus noster de potestate paganorum 288 liberavit, et ad centum millia animas in sinu sanctae matris Ecclesiae, tuo conamine et Caroli, principis Francorum aggregare dignatus est, sed et in Bajoariorum provincia, quae a te acta sunt, agnoscentes, datori omnium bonorum Domino Deo nostro, extensis ad coelum palmis, gratias retulimus, qui januam misericordiae et pietatis in illis partibus Hesperiis, ad cognoscendam viam salutis ostium misericordiae aperuit, et misit angelum [Col. 1159D] suum qui praeparavit viam tuam ante te (Mal. III, 1) , ipsi est gloria in saecula saeculorum. Amen.
Igitur, quia indicasti perrexisse te ad gentem Bajoariorum, invenisse eos extra ordinem ecclesiasticum viventes, dum episcopos non habebant in provincia, nisi unum, nomine Vivilo, quem nos ante tempus ordinavimus; et quia cum assensu Otilonis ducis eorumdem Bajoariorum seu optimatum provinciae illius, tres alios ordinasse episcopos, et in quatuor partes provinciarum illam divisisti, id est, in quatuor parochias, ut unusquisque suam habeat parochiam, bene et satis prudenter peregisti, frater, et quoniam apostolicam praeceptionem ex nostra vice implesti, et sicut tibi praecepimus, ita peregisti. Itaque non desinas, frater, reverendissime, [Col. 1160A] docendo eos sanctam catholicam et apostolicam Romanae sedis traditionem, ut illuminentur rudes, et viam salutis teneant, per quam possint ad aeterna praemia pervenire. Presbyteros vero, quos ibidem reperisti, si incogniti fuerint, illi a quibus fuerint ordinati, et dubium est eos episcopos fuisse annon qui eos ordinaverunt, si bonae actionis, et catholici viri sunt ipsi presbyteri, et in ministerio Christi omnique lege sancta edocti, apti, ab episcopo suo benedictionem presbyteratus suscipiant, et consecrentur, et sic ministerio sacro fungantur. Illi vero qui baptizati sunt per diversitatem et declinationem linguarum gentilitatis, tamen quia in nomine Trinitatis baptizati sunt, oportet eos per manus impositionem et sacri chrismatis unctionem confirmari. Nam [Col. 1160B] Vivilo episcopus a nobis ordinatus est. Etsi aliquid excedit extra canonicam regulam, doce et corrige eum juxta Romanae Ecclesiae traditionem, quam a nobis accepisti. De concilio vero, ut juxta ripam Danubii debeas celebrare nostra vice, praecipimus fraternitati tuae apostolica auctoritate ibidem praesentari, et inquantum Dominus tibi vires dederit, praedicare verbum salutis ne cesses, ut religio Christiana in nomine Domini crescat et multiplicetur. Nec enim habebis licentiam, frater, pro jure coepti laboris in uno morari loco, sed confirmatis cordibus fratrum et omnium fidelium, qui rudes sunt in illis Hesperiis partibus, ubi tibi Dominus aperuerit viam salutis praedicare non desistas, et ubi locum inveneris necessarium secundum canonicam [Col. 1160C] regulam, episcopos ordina ex nostra vice, et apostolicam atque catholicam traditionem eos tenere edocebis. Ex hoc enim magnum mercedis praemium tibi praeparabis, quoniam omnipotenti Deo nostro facies plebem perfectam. Non pigeat, dilectissime frater, itinera carpere aspera et diversa, ut Christiana fides longe lateque tuo conamine extendatur. Scriptum namque est: «Arcta et angusta via est quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) .» Operare itaque, frater, bonum opus quod coepisti, ut in die Christi Dei nostri merearis dicere, inter coetum sanctorum probabilium Patrum assistens - «Ecce ego et pueri quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam (Rom. II, 13) .» Et iterum: «Domine quinque talenta tradidisti mihi, ecce alia quinque [Col. 1160D] superlucratus sum (Matth. XXV, 20) .» Ut subsequenter merearis vocem Domini audire dicentis: «Euge serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium domini tui (Ibid., 23) .» Deus te incolumen custodiat, reverendissime frater. Data quarto Kal. Novemb., imperante domino piissimo Augusto Leone, imperii ejus anno vicesimo tertio, sed et Constantino, magno imperatore, ejus filio, anno vicesimo, indictione 8.
Domino charissimo, summi pontificatus infula praedito, viro apostolico, ZACHARIAE, BONIFACIUS, servus servorum Dei.
[Col. 1161A] Confitemur, domine pater, quia postquam per nuntios referentes audivimus, quod venerandae memoriae apostolatus vestri praedecessor, Gregorius, pontifex apostolicae sedis, ergastulo corporis absolutus, ad Dominum migravit, majorem laetitiam, et majus gaudium nobis non audivimus, et suspensis ad aethera palmis, Deo gratias egimus, quam quod clementem paternitatem vestram altissimus Arbiter canonica jura regere, et apostolicae sedis gubernacula tenere concessit. Ego non aliter, quam ut ante vestigia vestra geniculantes, intimis subnixe flagitamus precibus ut sicut praedecessorum vestrorum pro auctoritate sancti Petri pietatis servi devoti et subditi discipuli fuimus, sic et vestrae pietatis servi obedientes subditi sub jure canonico fieri mereamur, optantes catholicam [Col. 1161B] fidem, et unitatem Romanae Ecclesiae servando dilatare, et quantoscunque audientes vel discipulos in ista legatione mihi Deus donaverit, ad obedientiam apostolicae sedis invitare et inclinare non cesso. Necesse quoque habemus indicare paternitati vestrae quia per Dei gratiam, Germaniae populis aliquantulum percussis vel correctis, tres ordinavimus episcopos, et provinciam in tres parochias discrevimus, et illa tria oppida sive urbes in quibus constituti et ordinati sunt, scriptis auctoritatis vestrae confirmari, et stabiliri precantes, desideramus: unam esse sedem episcopatus decrevimus in castello quod dicitur Vivozaburg, et alteram in oppido quod nominatur Buraburg, tertiam in loco qui dicitur Erpesfryod, qui fuit jam [Col. 1161C] olim urbis paganorum rusticorum. Haec tria loca propria charta et auctoritate apostolatus vestri roborari et confirmari diligenter postulamus, ut, si Dominus voluerit, per auctoritatem et praeceptum sancti Petri, jussionibus apostolicis fundatae et stabilitae sint tres in Germaniae episcopales sedes, et ut praesentes, vel futurae generationes non praesumant vel parochias corrumpere vel violare praeceptum apostolicae sedis. Notum similiter sit paternitati vestrae quod Carlomannus, dux Francorum, me accersitum ad se rogavit in parte regni Francorum, quae in sua est potestate, synodum incipere, congregare, et promisit se de ecclesiastica religione, quae jam longo tempore, id est, non minus quam per sexaginta vel septuaginta annos, calcata et dissipata [Col. 1161D] fuit, aliquid corrigere et emendare velle. Quapropter, si hoc, Deo inspirante, veraciter implere voluerit consilium, et praeceptum sanctae vestrae auctoritatis, id est, apostolicae sedis habere et sapere debeo. Franci enim, ut seniores dicunt, plusquam per tempus octoginta annorum synodum non fecerunt, nec archiepiscopum habuerunt, nec Ecclesiae canonica jura alicubi fundabant vel renovabant. Modo autem maxima ex parte per civitates, episcopales sedes traditae sunt laicis, cupidis ad possidendum, vel adulteratis clericis, scortatoribus et publicanis saeculariter ad perfruendum. Nam si per verbum vestrum hoc negotium, duce rogante supradicto, movere et praecipere debeo, praeceptum et judicium [Col. 1162A] apostolicae sedis cum canonibus ecclesiasticis praesto habere cupio. Si invenero inter illos diacones, quos nominant, qui a pueritia sua semper in stupris, semper in adulteriis, et in omnibus semper spurcitiis vitam ducentes, sub tali testimonio venerunt ad diaconatum, et modo in diaconatu concubinas quatuor, vel quinque, vel plures noctu in lecto habentes, Evangelium tamen legere, et diaconos se nominare non erubescunt, nec metuunt, et sic in talibus incestis ad ordinem presbyteratus venientes, officio fungentes, dicunt se pro populo intercedere, et sacras oblationes offerre, novissime, quod pejus est, sub talibus testimoniis per gradus singulos ascendentes, ordinantur et nominantur episcopi, ut habeant, praeceptum et conscriptum auctoritatis [Col. 1162B] vestrae quid de talibus definiatis, et per responsum apostolicum convincantur, et arguantur peccatores. Et inveniuntur quidam inter eos episcopi, qui licet dicant se fornicarios vel adulteros non esse, sed sunt ebriosi, et incuriosi vel venatores, et qui pugnant in exercitu armati, et effundunt propria manu sanguinem hominum, sive paganorum, sive Christianorum. Et quia servus et legatus apostolicae sedis esse dignoscor, et unum sit verbum, meum hic, et vestrum ibi, si contingat ad judicium auctoritatis vestrae, ut pariter missos dirigamus. Praeterea de una re et consilium quaerere, et licentiam petere necesse habeo, eo quod venerandae memoriae praedecessor vester, sicut audistis, in praesentia vestra mihi praecepit ut presbyterum post obitum meum, [Col. 1162C] Deo volente, in ecclesiastico ministerio haeredem et successorem constituere deberem, et hoc mihi, si Dei voluntas est, placet, sed modo dubito et nescio, si fieri possit, quia postea frater illius avunculum ducis Francorum occidit, et adhuc ignoramus qualiter ista discordia pacificari et finiri valeat. Et obsecro ut auctoritatis vestrae licentiae sit, ut cum consilio servorum Dei de ista electione faciam quod nobis in commune pro Deo et pro Ecclesiae utilitate, vel fructu spiritali et defensione religionis optimum esse videatur, ut consensum vestrum habeam de hoc facere quod optimum esse videatur, mihi inspirare dignetur Deus, quia hoc non videtur posse fieri, si contrarius princeps fuerit. Interea quaerere et interrogare paternitatis vestrae consilium [Col. 1162D] debeo de quadam confusione, et scandalo praedicationis, quae nuper ad vos veniens, mentem vestram conturbavit, et sacerdotibus Ecclesiarum verecundiam incutiebat, quia laicus quidam magnae personae ad nos veniens dicebat sibi ab apostolicae sedis pontifice, sanctae memoriae Gregorio, datam fuisse licentiam ut in matrimonium acciperet viduam avunculi sui, quae et ipsa fuit uxor consobrini, et illa, illo vivente, discessit ab eo, et isti viro qui nunc eam accipere desiderans affirmat sibi licentiam datam; in tertio geniculo propinqua illius esse dignoscitur, et votum vovit Deo castitatis, et velata fuit, et iterum abjecto velamine maritata; tale enim matrimonium supradictus homo ab apostolica [Col. 1163A] sede sibi affirmat esse concessum, quod non aestimavimus verum, quia synodus, et Ecclesia, in qua natus et nutritus fui, id est, in transmarina Saxonia, Lugdunensis synodus in primis a discipulis sancti Gregorii, id est, Augustino, Laurentio, Justo, Milleto, archiepiscopis, constituta et ordinata fuit, talem copulam et matrimonium maximum scelus, et incestum, et horribile flagitium, et damnabile piaculum fieri ex auctoritate sanctae Scripturae judicabant. Quapropter paternitas vestra hujus rei veritatem nobis indicare non dedignetur, ut Ecclesiae sacerdotibus, vel populo Christiano inde scandala, vel schismata, vel novi errores non oriantur et concrescant. Et quia carnales homines, idiotae, Alamanni, vel Bauguarvi, vel Franci, si juxta Romanam [Col. 1163B] urbem aliquid facere viderint, ex his peccatis, quae nos prohibemus, licitum et concessum a sacerdotibus esse putant, et dum nobis improperium deputant, sibi scandalum vitae accipiunt, sicut affirmant se vidisse annis singulis in Romana urbe, et juxta Ecclesiam sancti Petri, in die vel nocte, quando Kalend. Januarii intrant, paganorum consuetudine choros ducere per plateas et acclamationes ritu gentilium, et cantationes sacrilegas celebrare, et mensas illa die vel nocte dapibus onerare, et nullum de domo sua ignem, vel ferramentum, vel aliquid commodi vicino suo praestare velle. Dicunt quoque se vidisse ibi mulieres pagano ritu phylacteria et ligaturas, et in brachiis, et cruribus ligatas habere, et publice ad vendendum venales ad comparandum [Col. 1163C] aliis offerre. Quae omnia eo quod ibi a carnalibus, et insipientibus videntur, nobis hic improperium et impedimentum praedicationis et doctrinae perficiunt. De talibus ait Apostolus, increpans: 289 «Dies observatis, et tempora. Timeo ne sine causa laboraverim in vobis (Psal. IV, 10, 11) .» Et sanctus Augustinus dixit: Nam qui praedictis malis, id est, carnis, et divinis, et aruspicibus, vel phylacteriis, et aliis quibuslibet auguriis crediderit, etsi jejunet, etsi oret, etsi jugiter ad ecclesias currat, etsi largas eleemosynas faciat, etsi corpusculum suum in omni afflictione cruciaverit, nihil ei proderit, quandiu sacrilegia illa non reliquerit. Nam si istas paganias paternitas vestra ibi in Romana urbe prohibuerit, et sibi mercedem, et nobis maximum profectum [Col. 1163D] in doctrina ecclesiastica perficiet. Episcopi quoque et presbyteri generis Francorum, qui fuerunt adulteri, et fornicatores acerrimi, quos in gradu episcopatus, vel presbyterii fornicationum filii nati arguunt, revenientes ab apostolica sede, dicunt sibi Romanum pontificem licentiam dedisse ministerium episcopale in Ecclesia ministrare. Quos contra contendimus, quia apostolicam sedem nequaquam contra decreta canonum audivimus judicasse. Haec omnia, domine charissime, propterea vobis nota facimus, ut vestrae auctoritatis responsum talibus dare possimus, ut per cautelam vestrae doctrinae oves Ecclesiae non seducantur, sed lupi rapaces commoti et superati pereant. Interea munuscula parva vobis [Col. 1164A] direximus, non quia digna sunt paternitate vestra, sed pro indicio charitatis et obedientiae devotionis, id est, vuillosam unam, et argenti et auri tantillum. Dextera Domini protegente, incolumem valere, et in Christo proficere beatitudinem vestram in longitudinem dierum optamus.
Te Deus altitonus sancta conservet in aede sedis apostolicae rectorem in tempora longa, melliflua gratum populis doctrina per orbem, Perficiatque Deo dignum pia gratia Christi. Splendida perficiat florens sua gaudia Mater, atque domus Domini laetetur plebe secunda.
Dilectissimo nobis WITTAE sanctae Ecclesiae Barbaranae ZACHARIAS papa.
[Col. 1164B] Domino cooperante et sermonem confirmante (Marc. XVI, 20) ad dilatandam Christianitatis legem et orthodoxae fidei tramitem, ad docendum juxta quod praedicat sancta haec Romana, cui Deo auctore praesidemus, Ecclesia innotuit nobis sanctissimus ac reverendissimus frater et coepiscopus noster, Bonifacius, nuper se decrevisse et ordinasse in Germaniae partibus episcopales sedes, ubi praeest vestra dilectio, et provinciam in tres divisisse parochias; quo cognito cum magna exsultatione extensis ad sidera palmis, illuminatori et datori omnium bonorum, Domino Deo et Salvatori nostro Jesu Christo gratias egimus, qui facit utraque unum (Ephes. II, 14) . Flagitavit autem a nobis pro suis syllabis jam dictus sanctissimus vir, per apostolicam auctoritatem vestras confirmari sedes. [Col. 1164C] Pro quo et nos ardenti animo, et divino juvamine ac auctoritate beati Petri, apostolorum principis, cui data est a Deo et Salvatore nostro Jesu Christo ligandi solvendique potestas (Matth. XVI, 19) peccata hominum in coelo et in terra, confirmamus atque solidas permanere vestras episcopales sedes sancimus, interdicentes, ipsius principis apostolorum auctoritate a praesenti omnibus et in futuras generationes, ut nullus audeat contra eamdem vestram venire ordinationem quae dignante Deo ex nostra praeceptione in vobis facta est, et hoc interdicentes, ut nullus audeat juxta sanctorum canonum traditionem, ex alio episcopatu ibidem transferri, aut ordinare episcopum, post vestram de hoc saeculo evocationem, nisi is qui apostolicae nostrae sedis in [Col. 1164D] illis potestatibus praesentaverit vicem. Sed nec unus alterius parochias invadere, aut Ecclesias subtrahere praesumat. Nam, quod non credimus, si quis ille fuerit qui contra hanc vestram praeceptionem temerario ausu venire tentaverit, sciat se aeterno Dei judicio anathematis vinculo esse innodatum. Si quis vero apostolica servaverit praecepta, et normam rectae et orthodoxae fidei fuerit assecutus, benedictionis gratiam consequatur. De caetero, penitus divinam rogamus clementiam, ut confirmet et corroboret hoc quod operatus est Dominus in vobis. Et charitas Dei, gratia et pax vera sit cum spiritu vestro. Sanctissimi et dilectissimi nobis, toto conamine elaborate pro fide Christi, et ad ministerium [Col. 1165A] ejus perficiendum decertate, ut et cum egregio Apostolo mereamini dicere: «Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. De reliquo, reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illum diem justus judex (II Tim. IV, 8, 8) .» Salutantes vos in Domino valere optamus. Bene valete. Data Kal. Aprilis, imperante domino Constantino, magno imperatore, anno 24, imperii ejus anno 2, indictione sexta.
Reverendissimo et sanctissimo fratri, BONIFACIO coepiscopo ZACHARIAS, servus servorum Dei.
Virgilius et Sodomus, viri religiosi, apud Bajoariorum provinciam degentes, suis apud nos litteris usi sunt, per quas intimaverunt, quod tua reverenda [Col. 1165B] fraternitas eis injungeret Christianos denuo baptizare. Quod audientes, nimis fuimus conturbati, et in admirationem quamdam incidimus, si habetur, ut dictum est. Retulerunt quippe quod fuerit in eadem provincia sacerdos, qui Latinam linguam penitus ignorabat, et dum baptizaret, nesciens Latini eloquii, infringens linguam, diceret: Baptizo te in nomine Patria, et Filia, et Spiritu sancta, ac per hoc tua fraternitas consideravit rebaptizare. Sed, sanctissime frater, si ille qui baptizavit, non errorem introducens, aut haeresim, sed pro sola ignorantia Romanae locutionis infringendo linguam, ut supra, fati sumus, baptizans dixisset, non possumus consentire, ut denuo baptizentur, quia, tua quod bene compertum habet sancta fraternitas, quicunque [Col. 1165C] baptizatus fuerit ab haereticis, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nullo modo rebaptizari debet, sed per solam manus impositionem purgari debet. Nam, sanctissime frater, si ita est, ut nobis relatum est, non amplius a te illis praedicentur hujumodi, sed ut Patres sancti docent et praedicant, tua sanctitas studeat conservare. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater. Data Kal. Julii, imperante domino piissimo Augusto Constantino, a Deo coronato, magno imperatore, anno 26, imperii ejus anno quarto, indictione quarta decima.
Dilectissimis nobis, REGNIFRIDO Rothomagensi episcopo, RIMBERTO Ambianensi episcopo, DEODATO Bellovacensi episcopo, HELESEO Novionensi episcopo, [Col. 1165D] FULCIRICO Tungiensi episcopo, DAVID Spitonensi episcopo, ETHEREO Chardomenensi episcopo, TRENURARDO Cameracensi episcopo, BURGARDO Wizarburnensi episcopo, GENEBANDO Laudunensi episcopo, ROMANO Meldensi episcopo, AGILOLPHO Coloniensi episcopo, HEDDO Straburgensi episcopo, et caeteris amantissimis episcopis, presbyteris, et etiam diaconibus, cunctisque orthodoxis Ecclesiarum Dei clericis apostolicam doctrinam tenentibus, ZACHARIAS divina gratia praeditus apostolicae sedis pontifex, servus autem servorum Dei, in Domino salutem dicit.
Gratias ago Deo Patri omnipotenti, et Domino Jesu Christo unico Filio ejus, et Spiritui sancto, qui vestra omnium corda inflammare dignatus est per [Col. 1166A] diffusam a se gratiam, ut in unitate fidei, et in vinculo pacis ambuletis, et «sit splendor Domini Dei nostri super nos (Psal. LXXXIX, 17) » dilectissimi mihi, et abundans gratia pacis et charitatis, ut sitis unum corpus spiritalis matris vestrae sanctae catholicae et apostolicae Dei Ecclesiae, in qua, Deo auctore et dispositore, quamvis tanto fastigio viribus longe impares, praesumus, implentes illud propheticum dictum: «Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare, fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) .» Etenim et si pro itineris longitudine quanquam corpore sumus absentes. in Spiritu tamen dilectionis semper sumus vobis praesentes, habentes vos in visceribus nostris, et assidue orantes, ut Deus et Dominus noster Jesus Christus multo amplius confirmet [Col. 1166B] corda vestra, et corroboret in exhortationem Evangelii in ministerio quo fungimini, ut credita vobis plebs vestris piis admonitionibus, adjutore Deo, a diabolica fraude liberata, salva persistat, vosque mereamini de eorum animabus in die Christi apportare lucrum. Scriptum quippe est: «Filii sapientiae, Ecclesia justorum, et natio eorum, obedientia et charitas (Eccli. III, 1) .» Obsecro ergo vos, charissimi mei, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis, ut decet sanctos cum multa sapientia, supportantes invicem in charitate, solliciti servare unitatem Spiritus in vinculo pacis, et charitatis (Ephes. IV, 13) , quia «finis praecepti charitas est de corde puro et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I, 5) .» Gaudeo in vobis, charissimi, quoniam [Col. 1166C] fides vestra, et unitas erga nos pretiosa est, et manifesta non solum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus, dum ad fautorem et magistrum vestrum a Deo constitutum, beatum apostolorum principem, Petrum, benignissima voluntate conversi estis. Laudabilis fides vestra et bona fama, quoniam «idipsum sapitis quod oportet sapere (Rom. XII, 3) .» Et nunc, Deo cooperante, est aggregata sanctitas vestra nostrae societati in uno pastorali ovili. Et est nobis unus pastor, qui a pastore pastorum Domino Deo et Salvatore nostro Jesu Christo, princeps apostolorum et noster doctor est institutus. Habetis itaque nostra vice ad confirmandam dilectionem vestram, et collaborandum [Col. 1166D] vobis in Evangelio Christi sanctissimum ac reverendissimum Bonifacium, fratrem nostrum, archiepiscopum, apostolicae sedis legatum et vicem nostram praesentantem. Sit ergo constantia vestra adversus contentiones eorum qui adversa sapiunt, et non quae Dei sunt (Marc. VIII, 33) , et erit fortior petra constantia vestra, sicut scriptum est: «Ne timueritis ab eis, neque terreamini a facie eorum qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere.» «Quod autem in aure auditis, praedicate in lumine, illum timentes qui potest corpus et animam occidere, et mittere in gehennam (Matth. X, 26, 28) .» Fratres mei, in carne ambulantes, non secundum carnem militamus. «Arma enim militiae nostrae non carnalia, sed potentia [Col. 1167A] Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes et omnem exaltationem extollentem se adversus scientiam Dei, in captivitatem redigentes omnem intellectum, et omnem cogitationem in obsequium Christi perducentes (II Cor. X, 4, 5) .» De caetero, fratres, confortamini in Domino et in potentia fortitudinis ejus. Pax vobis multa et gratia a Deo et Domino nostro Jesu Christo ministretur. Amplectimur et osculamur, ac si praesentes charitatem vestram in unitatem Spiritus, in vinculo pacis et charitatis Christi Deus vos incolumes custodiat, dilectissimi nobis
Reverendissimo et sanctissimo fratri, BONIFACIO coepiscopo, ZACHARIAS, servus servorum Dei.
[Col. 1167B] Cum nobis sanctissimae fraternitatis tuae syllabae delatae fuissent, atque per singula relegi fecissemus, et reperissemus in earumdem litterarum tuarum serie quod peccatis nostris facientibus, dum Dominici tritici semina quaereres elaborare, ad augendam segetem spiritalem subito inimici superseminant zizania (Matth. XIII, 25) ut sanctitatem tuam in bono opere impediant. Sed tua sancta fraternitas incessanter orationi instet, pariter cum fratribus qui secum laborant, et spiritales sarculos construens, zizania eradicans deportet ad comburendum (Ibid., 30) , ut ait beatus Gregorius papa: Bonum enim, inquit, opus nobis sit in voluntate: nam ex divino adjutorio erit in perfectione. His ita se habentibus, charissime frater, confortare in Domino, et ipse erit adjutor tuus. [Col. 1167C] De incursione autem gentium, quae in tuis plebibus facta est, moerendum nobis est: sed haec adversitas nullatenus tuam fraternitatem conturbet, quia et Romana civitas ex accidentibus facinoribus saepius est depopulata, et tamen omnipotentia sua Dominus ex supernis eam dignatus est consolari. Sed populis tibi commissis, reverendissime 290 frater, praedica jejunium, supplicationes apud Dominum litaniarum, et supereminens ejus clementia adjuvabit te. Te autem, ut praediximus, nullatenus adversa perturbent. Sed in bono opere quod coepisti nullo modo deficias. Nos vero, licet immeriti et peccatores existamus, nostris precibus vel consacerdotum nostrorum, inquantum possumus, adjuvamus. De synodo autem congregata [Col. 1167D] apud Francorum provinciam, mediantibus Pippino et Carlomanno, excellentissimis filiis nostris, juxta syllabarum nostrarum commonitionem, peragente nostra vice, tua sanctifica qualiter egisses cognovimus, et omnipotenti Deo nostro gratias egimus, qui eorum corda confirmavit, ut in hoc pio opere adjutores existerent, et omnia optime, et canonice peregisti, tam de falsis episcopis, et fornicariis, et schismaticis; quamque etiam et in reliquis nomine sacerdotibus contra canonum instituta agentibus, vel contra catholicam Dei, et apostolicam Ecclesiam, de quibus secundum tuam relationem, per singula respondemus. De eo namque quod suggessisti, quod elegerunt civitatem unam omnes Francorum [Col. 1168A] principes conjungentem usque ad paganorum fines, et in partes Germanicarum gentium, ubi ante praedicasti, quatenus ibi sedem metropolitanam perpetuo tempore habere debeas, ut inde caeteros episcopos ad viam instrueres rectitudinis, et post te tui successores perpetuo jure possideant; hoc quod decreverunt laeto nos suscipimus animo, eo quod ex Dei nutu factum est, vel si quidem falsi sacerdotes, et schismatici hoc impedire conati sunt, quorum vanum agonem Dominus dissipabit, et illa faciet stabilita quae sanctorum Patrum statutis conveniunt concordare. Et quia tibi ipsi principes Francorum in hoc etiam adjutores exstiterunt, retribuat illis omnipotens Deus vicissitudinis praemium et innumera largiatur bona. Nam similiter de illo falso [Col. 1168B] episcopo, quem dixisti adulterati clerici, et homicidae filium ac in adulterio natum, et absque disciplina nutritum, et caetera mala, et horribilia, quae per singula enarrasti, ac per hoc, et sui similes sacerdotes consecravit, de hoc meminit tua reverenda fraternitas quod tribus jam vicibus scripsimus, ut nullus homicida, nullus adulter, nullus fornicator sacrum ministerium debeat obtrectare, sed neque poenitens, aut talis qualem sacri canones prohibent esse sacerdotem.
De baptizatis ab illo, seu ecclesiis consecratis requirat tua fraternitas, si aut ecclesias in nomine Trinitatis consecravit aut parvulos similiter baptizavit, dum sacerdotio fungebatur; et sic et consecratio ecclesiarum et parvulorum baptisma sit confirmatum. [Col. 1168C] Et hoc pariter suggessisti quod illi qui a te projecti sunt sacerdotes, a nobis absolutos se apud Francorum provinciam divulgent, quod tua sancta fraternitas nullo modo credat, quia quod impossibile est, si hoc fecissemus, tuae charitati per nostras indicassemus litteras. Sed hoc, quod impossibile est, nullo modo credas, quia non aliud praedicamus, et aliud agimus, aut dirigimus ut illi garriunt, sed, auxiliante Deo, illud quod praedicamus finetenus observandum censemus. Hoc autem sanctitatem tuam firmissime ut teneas hortamur, ut sanctorum Patrum institutis, et consultis sacrorum canonum omnimodo obsequi debeas, quia nos nullatenus aliud praedicamus et aliud agimus. Nam de eo quod obsecrasti, ut Francorum principibus scriberemus, [Col. 1168D] vel caeteris Francis, ut petisti, eis per singula scripsimus ut tibi et amici sint, et adjutores in Dominico opere existant. De censu vero expetendo, eo quod impetrare a Francis ad reddendum ecclesiis vel monasteriis non potuisti, quam ut vertente anno ab unoquoque conjugio servorum duodecim denarii reddantur, et hoc gratias Deo, quia potuisti impetrare, et Dominus donaverit quietem. Augentur et luminaria sanctorum pro eo quod nunc tribulatio accidit Saracenorum, Saxonum vel Frisonum, sicut tu ipse nobis innotuisti. De eo namque quod interrogasti, quod illi qui depositi sunt pro capitalibus peccatis de gradu sacerdotali, dum eos reperisses adulteros, homicidas, ut nec sacerdotes, [Col. 1169A] nec clerici esse possint, nec sub poenitentia monachi esse volunt, sed, pergentes apud palatium regis Francorum rogant ut eis loca tribuat ecclesiarum vel monasteriorum, ut laicam vitam vivant, et dispergentes sanctorum loca, sed et de hoc pariter qualiter fieri debeat, Francorum principibus commonentes direximus. In alia quippe tua epistola reperimus contineri omnia quae contra te egerant falsi, et schismatici episcopi Aldebertus et Clemens, per quae omnia acta ipsorum et impiissimum errorem sigillatim indicasti. Nos vero congregatis fratribus et consacerdotibus nostris, eorumdem pravorum sceleratissima acta in eorum poenitentia relegi fecimus, et dum nobis coram concilio relecta fuissent, pio studio omnes eadem schismatica dogmata [Col. 1169B] ipsorum atque iniquissimas traditiones, seu sceleratissimam vitam quam sibi Aldebertus conscribere fecit, una voce exclamaverunt ut igni cremarentur. Sed nos hoc non rectum judicavimus, pro eo quod ad reservandum, sive in aeternum eos condemnandum in scrinio sanctae Ecclesiae reservanda mandavimus, suscipientes ipsi dignam sententiam, cujus instar actionis ad tuam direximus, frater, sanctitatem, ut relecta in provincia Francorum, omnis schismaticus audiens taliter a sancta Dei catholica et apostolica Ecclesia judicatum a sensus sui pravitate resipiscat. In tertia namque tua epistola intimasti nobis de alio seductore, nomine Geolebo, qui antea tali episcopi honore fungebatur, et quia sine cujuscunque consultu apud nos properat, et dum advenerit, ut Domino placuerit, [Col. 1169C] fiet. Tua autem reverentia, ut, auxiliante Domino, coepit, vice nostra volumus ut, omni anno, apto tempore in Francorum provincia concilium debeat celebrari, ut frequentia sacerdotum sive institutis sacrorum canonum mediantibus illic quid adversum nullo modo audeat pullulare, sed magis Ecclesiae Dei unitate, et disciplina ecclesiastica, atque apostolica ubique in illis partibus dilatata, cunctae populorum turbae etiam in occiduis partibus veri catholici esse possint, et non amplius per falsos sacerdotes erroribus involuti demergantur in interitum. Dum vero concilium aggregaveris, sic tua fraternitas conflictum habeat cum metropolitanis, quos confirmavimus, de eo quod dixisti, ut nullus sine commendatitiis epistolis suscipiatur. Tamen, [Col. 1169D] et pro hoc ipso, et pro omnibus Francorum principibus, commonitionis direximus litteras, ut jam superius fati sumus, de civitate namque illa, quae nuper Agrippina vocabatur, nunc vero Colonia, juxta petitionem Francorum, nostrae auctoritatis per praeceptum nomini tuo metropolim confirmavimus, et tuae sanctitati direximus pro futuris temporibus ejusdem metropolitanae Ecclesiae stabilitatem. Deus te incolumem custodiat reverendissime et sanctissime frater. Data pridie Kalendas Novembris, imperante domno piissimo Augusto Constantino, a Deo coronato, magno imperatore, anno 27, imperii ejus quinto anno, indictione decima quarta.
Sanctissimo et reverendissimo fratri, BONIFACIO coepiscopo, ZACHARIAS episcopus, servus servorum Dei.
Benedictus Deus Pater Domini nostri Jesu Christi, qui dispersa congregat et congregata conservat, augetque fidem et fiduciam servis suis ad praedicandum verbum Evangelii Jesu Christi Domini nostri, cum eodem Patre et Spiritu sancto in unitate viventi in saecula saeculorum, ipsi gloria et laus, qui adjutor et protector est in se credentibus; ipse enim dixit: «Qui credit in me vita vivet, et non morietur (Joan. VI, 47) ,» quoniam «ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV, 6) .» Laudamus et superexaltamus sanctum nomen ejus, laeti, gaudentes, per horum gerulos, et sanctae fraternitatis tuae litteris [Col. 1170B] allatis, superstitem in hac vita, et in Domino te valere cognoscentes, petentes immensam Dei nostri divinitatem, ut ad praedicandum multo amplius Evangelii atque sanctae fidei ejus sacramentum, longaevum te servet, suaque protectione te muniat, et ab adversantium insidiis pie miserando custodiat. Suggessit itaque sancta fraternitas tua in suis apicibus quod praedecessor noster beatae memoriae Gregorius, hujus sanctae sedis apostolicae praesul, dum ad praedicandum verbum Evangelii tuam misisset fraternitatem in Germaniae partibus, et gentibus illis paganis, verbo pollicitationis a te esse muniti, ita ut orthodoxos episcopos, presbyteros, vel quoscunque reperire potuisses, in verbo exhortationis perfectos amplius confirmares, et eis communicares [Col. 1170C] quod et factum est. Si quos vero seductores episcopos, aut pseudopresbyteros, vel quoscunque a recto fidei tramite deviantes reperisses, nulla tibi cum eis esset communio. Quod te, Deo solatiante usque ad praesens spiritualiter servasse confessus es, vel si omnino propter principalem, et humanum favorem gentis Francorum, dum ad eos accessisses corporaliter abstinere non valuisti, cogente necessitate Ecclesiarum Dei, et tamen in eorum concilio, et consensu communionis anima tua non est coinquinata. Itaque propter hoc, quod cum eis conservatus es, non consentiens iniquitati eorum, nullum tibi est detrimentum coram Deo. Te enim praedicante, si obedirent, salvi essent. Si autem in iniquitate sua permanent, ipsi peribunt: Tu autem [Col. 1170D] juxta prophetae dictum: «Salvasti animam tuam (Ezech. XXXIII, 9) .» De episcopis autem et palliis Francorum scripsisti, quod juxta promissionem suam nondum impleverunt, qui si impleverint juxta verbum suum, habebunt ex eo laudem (Rom. XIII, 3) . Sin vero aliter egerint, ipsi videbunt, nos enim, divina gratia largiente, quod gratis accepimus, gratis damus (Matth. X, 8) . Tua quidem, propter hoc benigna voluntas a nobis suscepta est. Igitur et hoc petisti monasterium in vastissima solitudine, et in medio gentium quibus praedicas constitutum, et a te fundatum esse, atque in honore Salvatoris Dei nostri dedicatum, ubi etiam et [Col. 1171A] monachos sub regula beati Benedicti degere ordinasti, hoc venerabile monasterium nomini tuo privilegio sedis apostolicae muniri. Quod votis tuis acquiescentes ordinavimus juxta petitionem et desiderium tuum. Congruit enim divini ministerii praedicatorem optimumque ministrum ad desiderata pertingere, et coeptum bonum opus usque in finem perficere, sicut scriptum in Dominico praecepto: «Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) .» Et «beatus servus ille, quem cum venerit Dominus, invenerit sic facientem; etenim super omnia bona sua constituet eum (Matth. XXIV, 46, 47) .» Interea praedictus tuus Gerulus Lul, cum caeteris suis concomitibus, quae injuncta fuerunt a tua fraterna sanctitate, tam in verbo, quam in [Col. 1171B] praescripto omnia liquidius suggerentes innotuerunt, de quibus tam in verbo responsum dantes, et praescripto, tuae remisimus fraternitati. Continebant enim capitula in pitatio ab eis porrecto, quae inferius annexa sunt, de quibus flagitasti a nobis quae recipienda, quae respuenda sunt.
In primis de volatilibus, id est, graculis et corniculis, atque ciconiis, quae omnino cavendae sunt ab esu Christianorum, etiam et fibri, atque lepores, et equi silvatici multo amplius cavendi. Attamen, sanctissime frater, de omnibus Scripturis sacris bene compertus es. De igne autem Paschali, quod inquisisti a sanctis priscis Patribus, ex quo per Dei et Domini nostri Jesu Christi gratiam, et pretioso sanguine ejus ecclesia dedicata est quinta feria Paschae, [Col. 1171C] dum sacrum chrisma consecratur, tres lampades magnae capacitatis ex diversis candelis Ecclesiae oleo collecto, in secretiori ecclesiae loco, ad figuram interioris tabernaculi insistente indeficienter, cum multa diligentia inspecte ardebunt, ita ut oleum ipsum sufficere possit usque ad tertium diem. De quibus candelis Sabbato sancto, pro fontis sacri baptismate sumptus ignis per sacerdotem renovabitur. De christallis autem, ut asseruisti, nullam habemus traditionem. De his, qui regio morbo vexantur inquisisti, sive equi sint, quid faciendum sit de illis. Si homines ex nativitate, aut genere hujus morbi sunt, hi extra civitatem comitari debebunt, eleemosynam vero ad accipiendum a populo non devitari. Si autem contigerit magnum vel parvum [Col. 1171D] non nativitate, sed superveniente aegritudine vexari, non est projiciendus, sed si possibile est curandus. Attamen in ecclesia, dum ad communionem venerit, post omnium suppletionem erit ingressurus ad participandum munus. Equi vero qui praefato morbo fuerint coinquinati, si curari non valuerint, in puteis et foveis projiciendi sunt, ne 291 ejusdem morbi contagione caeteri coinquinentur. De animalibus autem quae a furentibus, id est rabidis lupis et canibus fuerint lacerata, oportet ea a caeteris separari, ne per furentes et mordentes caetera coinquinentur. Quod si pauca sunt, ut supra diximus, in foveas projicienda sunt. Nam et hoc inquisivit fraternitas tua, si liceat sanctimoniales feminas [Col. 1172A] quemadmodum viris, sibi invicem pedes abluere, tam in coena Domini, quam in aliis diebus. Hoc Dominicum praeceptum est, quod qui per fidem impleverit, habebit ex eo laudem. Etenim viri et mulieres unum Deum habemus qui in coelis est. Pro benedictionibus autem quas faciunt Galli, ut nosti, frater, multis vitiis variantur. Nam non ex apostolica traditione hoc faciunt, sed per vanam gloriam hoc operantur, sibi ipsis damnationem adhibentes, dum scriptum est: «Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod evangelizatum est, anathema sit (Gal. I, 9) .» Regulam catholicae traditionis suscepisti, frater amantissime. Sic omnibus praedica, omnesque doce, sicut a sancta Romana, cui Deo auctore deservimus, accepisti Ecclesia. Inquisisti etiam et hoc, si ante tricesimum [Col. 1172B] annum liceat sacerdotem ordinari. Bonum et congruum, charissime frater, si fieri et inveniri potest, ut provectae aetatis et boni viri testimonii juxta sacrorum canonum instituta, ordinentur sacerdotes. Si autem minime reperiuntur, et necessitas exposcit, a viginti quinque annis et supra levita et sacerdotes ordinentur, quemadmodum in lege Domini continetur. De Milone autem et ejusmodi similibus, qui Ecclesiis Dei plurimum nocent, ut a tali nefario opere recedant, juxta Apostoli vocem: «Opportune, importune praedica (II Tim. IV, 2) .» Si acquieverint admonitionibus tuis, salvabunt animas suas. Sin vero ipsi peribunt obvoluti in peccatis suis. Tu autem qui recte praedicas, non perdes mercedem tuam. Nam et hoc inquisisti, post quantum [Col. 1172C] temporis debet lardus comedi, nobis a Patribus constitutum per hoc non est. Tibi autem petenti consilium praebemus, quod non oporteat eum mandi, priusquam super fumo siccetur, aut igne coquatur. Si vero libet ut incoctum manducetur, post Paschalem festivitatem erit manducandum.
Episcopus autem condemnatus, de quo inquisisti, qui impugnator et fornicator existit, atque res ecclesiae post degradationem sibi vendicare nititur, hic omnino ac detestabiliter respuendus est. «Quae enim portio infidelis cum fideli? Aut quae communio Christi ad Belial?» (II Cor. VI, 15.) Has sanctorum Patrum traditiones, et sanctorum canonum instituta condemnaverunt. De ordinatione etiam presbyterorum et diaconorum, qui cogente necessitate et paupertate [Col. 1172D] rogantium non legitimis temporibus et diebus a te provenerunt, si aliquam habentes ex hoc offensionem insinuasti, dicimus autem tibi, frater, bene nosti quod sacri canones docent aptis temporibus sacerdotes ordinandos. Attamen in eo quod a te propter zelum fidei actum est, a Domino Deo nostro indulgentiam postulamus. De censu autem ecclesiarum, id est, solidum de cassata suscipe, et nullam habeas haesitationem, dum ex eo poteris eleemosynam tribuere, ac in Christi pauperes partiri, et opus perficere sacrarum ecclesiarum, juxta canonum instituta. Si quos vero presbyteros, qui de laicis promoti fuerint, et antea criminalibus causis obvoluti celantes peccatum suum ordinati sunt, postmodum [Col. 1173A] vero et manifestata est eorum iniqua actio, hos sacerdotali habitu privatos poenitentiae submitte. Non enim odit Deus peccantem et confitentem, sed peccantem et negantem. Nam hoc flagitasti a nobis, si ticet persecutionem paganorum fugere an non. Et pro hoc, frater, salutare consilium damus. Si fieri potest, et locum inveneris, insta ad praedicandum illis. Si autem supportare non valueris eorum persecutionem, habes praeceptum Dominicum, ut in aliam ingrediaris civitatem (Matth. X, 23) . Nam et hoc inquisisti quid faciendum sit de excommunicato episcopo, et apostolicam auctoritatem negligente. Hic detestabilis est coram Deo et hominibus cui condemnationi incondemnatus non communicabit; ipsi enim condemnabuntur et in die irae et revelationis [Col. 1173B] Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, cum sederit ad judicandum genus humanum (Rom. II, 5) , sicut scriptum est: Superbis ego resistam, dicit Dominus (I Petr. V, 5) . Etenim de Sclavis Christianorum terram inhabitantibus, si oporteat censum accipere interrogasti, frater. Hoc quidem consilio non indiget, dum rei causa est manifesta. Si enim sine tributo sederint, ipsam quandoque propriam sibi vindicabunt terram. Si vero tributum dederint, norunt dominatorem ipsam terram habere. Nam et hoc flagitasti a nobis, sanctissime frater, in sacri canonis praedicatione, quot in locis cruces fieri debeant, tuae significemus sanctitati, votis autem tuis clementer inclinati, in rotulo dato Lul religioso presbytero tuo per loca signa sanctae crucis quanta fieri debeant [Col. 1173C] infiximus. His autem se habentibus, Domini deprecamur clementiam licet peccatores, ut suo te muniat et confortet auxilio, nosque annuat prosperitatis tuae semper laeta suscipere nuntia. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater. Data secundo Nonas Novembris, imperante Domino piissimo Augusto Constantino a Deo coronato, magno imperatore, anno 30, imperii ejus anno 11, indictione 4.
Reverendissimo et sanctissimo fratri BONIFACIO episcopo ZACHARIAS servus servorum Dei.
Susceptis, sanctissime, fraternitatis tuae litteris per Deneardum, religiosum presbyterum tuum, quia sospitem te, ut semper cupimus, esse cognovimus, [Col. 1173D] omnipotenti ac misericordissimo Deo nostro magnas retulimus gratias, qui tibi in omnibus bonis prosperari dignatur. Magnam enim in cordibus nostris infundis laetitiam, quoties nobis sanctitatis tuae scripta mittuntur, quando reperimus quae ad salutem respiciunt animarum, dum quotidie in gremio sanctae matris Ecclesiae, per tuam praedicationem, novi populi adduntur. Ubi et tres episcopos per loca singula secundum seriem syllabarum tuarum te ordinasse cognovimus, qui eidem populo, quem sibi Dominus Deus noster per tuam sanctitatem aggregare dignatus est, praeesse debeant et petisti, ut per auctoritatem nostrae sedis episcopales ibidem sedes firmentur. Sed tua sancta fraternitas pertractet mature, et [Col. 1174A] subtili consideratione discernat, si expedit, aut si loca vel populorum turbae talia esse probantur, ut episcopos habere mereantur. Memineris enim quid in sacris canonibus praecipimur observare, ut minime in villulas vel in modicas civitates episcopos ordinemus, ne vilescat nomen episcopi. Sed nos tuis sincerissimis atque a nobis dilectis syllabis provocati, quae proposuisti absque mora concedi patimur, et statuimus per apostolicam auctoritatem episcopales illic esse sedes quae per successionem episcopos mereantur, et populis praesint, atque verbum praedicationis subjectis insinuetur, id est, in castello quod dicitur Mursaburg, et alterum in oppido quod nominatur Buraburg, tertium in loco qui dicitur Erphesfurt. Ita ut nulli post haec liceat cuiquam [Col. 1174B] haec quae a nobis sancita sunt quoquomodo violare, quae auctoritate beati Petri apostoli firma esse decrevimus. De eo autem quod intimasti nobis, quod te Carlomannus filius noster ad se rogavit accedere, ut in urbe regni Francorum in sua ditione, sive potestate constituta, synodum celebrare debeas, eo quod omnis ecclesiastica regula sive disciplina ab eadem provincia funditus abolita est, quod nimis merendum est, quod per spatia temporum ibidem synodus sacerdotum minime celebraretur, unde neque quid sit quod sacerdotium ab eis qui se sacerdotes existimant, cognoscitur. Sed dum, juvante Deo, quae a praefato filio nostro promissa sunt, ad effectum perducta fuerint tuaque fraternitas memorato concilio consederit cum eodem excellentissimo viro, si quos [Col. 1174C] repererit episcopos, presbyteros aut diaconos contra canones vel statuta Patrum excessisse, id est, in adulterio, vel si plures uxores habuerunt, aut si sanguinem Christianorum, sive paganorum effuderunt, vel etiam aliis capitulis, quibus canonibus obviasse repererit tua sanctitas, nulla ratione apostolica auctoritate permittat sacerdotio fungi, quia tales a suo proprio ore falsi nominantur sacerdotes, et pejores ac deteriores saecularibus esse noscuntur, qui se neque a fornicationibus, neque a nefariis matrimoniis abstinent, neque ab hominum sanguinis effusione manus servant innoxias, quales se esse sacerdotes existimant, aut quid inde sentiunt, dicente Deo: Sacerdotes mei semel nubant, et Apostolus, unius uxoris virum, et caetera (Tit. I, 6) , et hoc ante susceptum [Col. 1174D] sacerdotium, uti licitum est. Nam a die suscepti sacerdotii etiam ab ipso proprio conjugio prohibendi sunt. Quomodo sacerdotio fungi considerant, qui talibus sceleribus involuti esse monstrantur, ut neque saeculares fideles his facinoribus obvolutos optemus? Quomodo non pertimescunt divina mysteria contingere, aut quomodo ad orandum pro peccatis populi accedere praesumunt, dum sacri canones, neque purum clericum, cui sacerdotium non est, secundis copulari nuptiis praecipiunt? Isti enim e contrario, non solum post susceptum sacerdotium se abstinere ab una uxore nolunt, imo luxuriae obvoluti pejora saecularium scelera committunt, ut plures uxores habere praesumant, quibus neque [Col. 1175A] unam concessum est post susceptum ministerium attrectare. Sed ista parvipendentes, atque ad iracundiam provocantes, majora committunt facinora, dum propriis manibus Christianos atque paganos homines necant. Et fit ut quibus in remissionem peccatorum debuerunt lavacrum regenerationis impendere, atque Christi sacramentum donare, ne in aeternum perirent, eorumdem sacrilegis manibus ipsi exstinguantur. Quis enim sapiens habens cor eos aestimet sacerdotes, qui neque a fornicationibus abstinent, neque ab effusione sanguinum manus servant innoxias? Quisve eorum sacrificiis Deum credit esse placatum, dicente Propheta: «Virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus (Psal. V, 7) .» Isti namque, ut praemisi, ne sacerdotio fungi patiantur, [Col. 1175B] neque divina contingere mysteria commonemus. Quidquid vero aliud, ut dictum est, eos contra ecclesiasticam regulam excessisse repereris, canones, sive instituta Patrum, prae manibus habeto, juxta quod in eis edoctus fueris discerne. De eo autem quod tibi successorem constitueres dixisti, ut, te jubente, in tuo loco eligatur episcopus, hoc nulla ratione concedi patimur, quia contra omnem ecclesiasticam regulam, vel instituta Patrum esse monstratur, sed volumus ut tibi ministret, et sit in Evangelium Christi adjutor, dicente Apostolo: «Si quis bene ministraverit, gradum sibi bonum acquiret (I Tim. III, 13) .» Nimis enim reprehensibile manifestum est, ut te vivente tibi alium substituamus. Sed hoc commonemus ut, quandiu te divina jusserit [Col. 1175C] clementia superesse, sine intermissione orare non cesses, ut tibi Deus illum successorem concedat, qui ci possit esse placabilis, et populum, quem ad suam gratiam per aeternae sanctitatis industriam vocare voluit irreprehensibiliter regere valeat, atque ad viam vitae elaboret perducere. Nam quomodo haec quae poposcisti, si et voluerimus, concedere, possumus, dum nos fragiles homines existentes, et sub conditione mortis constituti, ignorantes, quid superventura dies pariat, non valentes investigare qui de nobis prior de praesenti saeculo migret. Sin autem et eumdem divina voluerit clementia prius tui diem transitus superesse, si eum aptum cognoveris, et in tua voluntate fuerit definitum, ea hora qua te de praesenti saeculo migraturum cognoveris, praesentibus [Col. 1175D] cunctis tibi successorem designa, ut huc veniat ordinandus, quod nulli alii concedi patimur, quod tibi charitate cogente largiri censuimus. De illo namque qui viduam avunculi sui, quae et ipsa fuit uxor consobrini sui, et sacrum velamen habere monstrata est, et a beatae memoriae praedecessore nostro sibi licentiam concessam esse divulgavit, ut eam in pernicioso matrimonio assumere debuisset, absit hoc ut praedecessor noster ita praeciperet. Nec enim ab apostolica sede illa diriguntur, quae contraria esse Patrum, sive canonum institutis perhibentur. Admonere, adhortari, increpare eos, frater, ne cesses, quatenus a tali scelesto recedant matrimonio, ut non in aeternum pereant. Reminiscantur enim se Christi [Col. 1176A] sanguine esse redemptos, et non sponte se contradant, nisi ab ipso recesserint incesto matrimonio diaboli potestati, seu magis illi Deo et Christo filio ejus, Spiritui sancto quoque in cujus nomine ab ilius antiqui hostis erepti sunt potestate. Elabora namque, sanctissime frater, in eis, quia scriptum cognoscis: «Qui converti fecerit peccatorem ab errore vitae suae, salvabit animam ejus a morte, et suorum operit multitudinem peccatorum (Jac. V, 20) .» Nam et nos ei pro hoc commonitoria scripta direximus.
292 De Kalendis vero Januariis, vel caeteris auguriis, phylacteriis et incantationibus, vel aliis diversis observationibus, quae gentili more observari dixisti apud beatum Petrum apostolum, vel in urbe Roma, hoc a nobis et omnibus Christianis detestabile [Col. 1176B] et perniciosum esse judicamus, dicente Deo: «Non augurabimini, vel certe non observabitis somnia (Lev. XIX, 26) .» Et iterum: «Non est augurium in Israel, nec observatio in domo Jacob (Num. XXIII, 23) ,» ita et a nobis cavendum esse censemus, ut nullis auguriis vel observationibus attendamus, quia omnia haec abscissa esse a Patribus sumus edocti. Et quia per instigationem diaboli iterum pullulabant a die qua nos jussit divina clementia, quanquam immeriti existimamus, apostoli vicem gerere, illico omnia haec amputavimus. Pari etenim modo volumus tuam sanctitatem populis sibi subditis praedicare, atque ad viam aeternae perducere vitae. Nam et sanctae recordationis praedecessoris atque nutritoris [Col. 1176C] nostri Domini Gregorii papae constitutione omnia haec pie ac fideliter amputata sunt, et alia diversa quam plura quae diabolo suggerente pullulabant in Christi ovili, cujus instar pro illius populi salute dirigere maturavimus. Nam de sacerdotibus illis qui falsa opinantur, qui etiam adulteri et fornicatores probantur, et sibi ab apostolica sede indultum esse, et e contrario sibi licentiam praedicationis largitam esse, hoc nulla ratione credat tua sancta fraternitas, sed similiter in eis canonicam exerce vindictam, quemadmodum de his quibus superius a nobis edoctus monstraris. Non enim aliud te agere volumus praeterquam quae sacri praecipiunt canones, vel etiam ab hac apostolica sede instructus esse dignosceris. Secundum tuae namque sanctitatis petitionem et tribus episcopis tuis singulas confirmationis epistolas misimus, [Col. 1176D] quas per tuae sanctitatis manus eis largiri volumus. Et Carlomanno filio nostro alia scripta direximus, ut quae tibi promisit adimplere festinet, atque adminicula praestet. Sed haec, frater charissime, de omnibus superius comprehensis capitulis, ut Dominus donavit, respondemus ad omnia amputanda diabolicae fraudis scandala. Tua vero sancta fraternitas, si quid de caetero evenerit, ut sacri docent canones, studeat emendare in plebibus sibi a Deo commissis. Non enim aliud nobis convenit praedicare, praeter quod a sanctis Patribus sumus edocti. Si vero et novi aliquid inimici astutia agente, acciderit, quod tua sancta fraternitas minime per canonum instituta discernere possit, hoc nobis non pigeat in [Col. 1177A] sinuare, quatenus, Deo juvante, quaecunque ad emendationem novae plebis esse possunt, tibi absque tarditate respondere maturemus. Cognoscat enim, frater charissime, tua sancta fraternitas ita dilectionem tuam nos habere in nostris praecordiis, ut te praesentialiter quotidie videre desideremus, et ita te in nostro consortio habeamus, ut certe ministrum Dei et dispensatorem Ecclesiarum Christi. De caetero namque confortare in Domino, frater charissime, et esto robustus (Deut. XXXI, 7) , et elabora in opus ad quod te divina voluit evocare clementia. Magna enim te spes remunerationis exspectat, quam promisit [Col. 1178A] Deus diligentibus se (Jac. II, 5) . Et nos licet peccatores existamus, tamen Dei nostri non cessamus absque intermissione immensam exorare clementiam, ut qui coepit in vobis perficiat opus bonum usque adhuc (Philip. I, 6) . Et beatus apostolorum princeps Petrus cooperetur tibi in omnibus bonis quae ei parare desideras. Deus te incolumem custodiat, reverendissime et sanctissime frater. Data Kal. Aprilis, imperante domino piissimo Augusto Constantino, a Deo coronato magno imperatore, anno 24, imperii ejus anno 2, indictione 11.
[Col. 1177] Habe gratiam studiosis, Lector studiose, quod nunc ad manum habeas, tam conciliorum acta quam pontificum, quae ex Graecorum et Latinorum promptuariis in unum recollegit volumen Isidorus Hispalensis, adjunctis sanctionibus pontificum summorum, Gregorii secundi, Vitaliani, Martini Gregorii tertii, atque Zachariae. Quibus finem imposuit solers chalcographus et honestus civis Coloniensis Petrus Quentellus, anno Domini MDXXX, III Kal. Aprilis.
Notitia historica
De Marco Valerio Probo haec leguntur in editione opusculi De notis antiquis Parisiis data anno 1510, procurante Godefredo Torin: «Marcus Valerius Probus, Berrytius, diu centuriatum petiit donec taedio ad studia se contulit. Legerat in Provincia quosdam veteres libellos apud grammatistam, durante adhuc ibi antiquorum memoria, necdum omnino abolita sicut Roma. Hos cum diligentius repetere atque alios deinceps cognoscere cuperet, quamvis se contemni magisque opprobrio legentibus quam gloriae et fructui esse animadverteret, nihilominus in proposito mansit, multaque exemplaria contracta emendare ac distinguere et adnotare curavit: soli huic nec ulli praeterea grammatices parti deditus. Hic non tam discipulos quam sectatores aliquot habuit, nunquam ita docuit ut magistri personam sustineret. Unum vel alterum vel cum plurimos treis aut quatuor pomeridianis horis admittere solebat, cubansque, inter longos ac vulgares sermones, legere quaedam, idque perraro, nimis pauca et exigua de quibusdam minutis quaestiunculis edidit. Reliquit autem non mediocrem silvam observationum sermonis antiqui.»
Ad lectorem
E quo tempore Probum Valerium imprimere bonis, ut reor, avibus incoepi, ne liber unius aut duorum «codicum enchiridio minus aptus exiret, pluscula scitu non indigna comprimere venit in mentem. Tractatum de ponderibus et mensuris ex Prisciano; quemadmodum datae formae agrorum metiri debeant ex Columella . . . Da, precor, bone lector, operam ne tibi, quod etiam aenigmatice Plautus in Milite ait: Glaucoma ob oculos objecerim. Vale.
Epistola dedicatoria
Godofredus TORINUS Bituricus, ornatissimos Philibertum BABOUM et Joannem ALEMANUM juniorem, cives Bituricos, pari inter se amicitia conjunctissimos, salutat.
Debetur vobis, viri singulari virtute plenissimi, omnes quos et noctu et interdiu assumere possum (etiam de industria) labores. Ecce, quia moribus antiquis, id est, honestis et vere bonis, haud mediocriter utimini et gaudetis, Probum Valerium scripturarum antiquarum et abbreviationum, quae in numismatis, sepulcris et tabellis antiquitus perbelle consignabantur, diligentissimum coacervatorem, certissimumque explanatorem sub vestro mihi semper amando nomine, lubens, ut vel tantilium reipublicae valeam prodesse, characteribus et impressionibus cum nostra, utinam tam felici quam diligenti, recognitiuncula trado. Sinite, quaeso, auctorem, perquam singularem primum in vestras, omnem ad virtutem aptissimas, deinde studiosorum omnium aliorum manus commode jam et festiviter exire. Valete.
Parrhisiis apud collegium Plesseiacum, VI Idus. Maias 1510. CIVIS
Opusculum de notis antiquis
[Col. 1179A] Valerii probi grammatici de interpretandis Romanorum notis antiquis seu litteris opusculum feliciter incipit
Est etiam circa perscribendas vel paucioribus litteris notandas voces studium necessarium, quod partim pro voluntate, cujusque fit, partim pro usu publico et observatione communi. Apud veteres namque, cum usus notarum nullus esset, propter scribendi facultatem, maxime in senatu qui aderant, in scribendo ut celeriter comprehenderent, quaedam verba atque nomina ex communi sensu primis litteris notabant, et singulae litterae quid significarent in promptu erat; quod in nominibus, legibus publicis pontificumque monumentis et in juris civilis studio et nunc manet. Ad quas notationes publicas accedit [Col. 1179B] etiam et studiorum voluntas ut unusquisque familiares sibi notis pro voluntate signaret: quas comprehendere infinitum est. Publicae sane tenendae sunt, quae in monumentis plurimis et historiarum libris sacrisque publicis reperiuntur, ut sunt ista.
- A. Aulus vel ager.
- AVG. Augustus vel augur.
- AA. vel AV. Augusta.
- AA. vel AVG. Augustalis.
- AVR. Aurelius
- AG. agit.
- AC. actio.
- AC. Acon vel Acontius.
- [Col. 1179C] ACON. Achonum.
- ACON. actiones.
- ACIN. actionem
- AM. amicus.
- AMN. amicus noster.
- AVC, AVT. auctoritas.
- AT. autem.
- ACM. ANM. actionem mandat.
- AP. apud.
- APP. appellat.
- ACC. acceperat; acceptat.
- ADI. adjutor.
- ADI.P. adjutor provinciae, potentiae, patriae, vel populi.
- ADL. ad locum vel ad limites.
- [Col. 1179D] AD. F. Ad finem.
- ADE. ad exactorem vel ad effectum vel effectorem.
- ABVC. ab Urbe condita.
- AED. aedes.
- [Col. 1180A] AAAFF. aere argento, auro flato, ferundo vel flavo ferundo vel fecundo.
- ALE. arbitrium litis aestimandae.
- ADP. ante diem pridie.
- A.A.L.M. apud agrum locum monumenti.
- A.P.R.C. anno post Romam conditam.
- AGR. agrum vel Agrippa.
- AEDIL. CVR. aedilis curulis.
- AED.PL. aedilis plebis.
- A.P.Q. Auli Publi Quinti.
- A.A. apud agrum
- APP. Appius.
- ANN. vel AN. annis vel annos.
- ANT. ante vel antea.
- A.N. ante noctem.
- [Col. 1180B] A.X. annis decem.
- ANT.T.C. ante terminum constitutum.
- AAA.FF. auri argenti, aeris flator fabricae.
- QV.TI. Quirinalis Tiberi
- ADP. vel ADOP. adoptivus.
- ACVB. AVGG. a cubiculo Augustorum.
- ADIAB. adiabenicus.
- A.B. alia bona.
- A.B.V. a bono viro.
- AB.S. absolutus.
- AER. COL. aere collato
- A.L. alia lex.
- AER. aerarius.
- AM.P. amabilis persona vel amicus principis.
- [Col. 1180C] A.O. alii omnes.
- AP.IVD. apud judicem.
- AEQ.P. aequalis vel equestris praeses.
- A.TER. a tergo.
- A. F. Auli filius.
- AVGG. duo vel plures Augusti.
- AV. Aucus.
- AVREL. Aurelius.
- AVR. aurum vel Aurelius.
- AVG. LIBER. Augusti libertas vel libertus.
- A.A.V. ambo alterve.
- A.F.P.R. aptum vel actum fide Publii Rutilii.
- B. Bonus, vel Brutus, vel Balbius, vel Balbus.
- [Col. 1180D] B.R. bonorum.
- B.F. bona fide vel fortuna, vel bona filia.
- BF. beneficium, vel bonum factum, vel benefecit.
- B.F.C. bona fide contractum.
- [Col. 1181A] B.M. bonae memoriae, vel bene meriti, vel bene merenti.
- B.A. bonam actionem.
- B.P. bona possessio.
- B.M.F. Bene merenti fecit.
- B.M.P. bene merenti posuit.
- B.P. bonum publicum vel bona paterna.
- B.F. bene fecit.
- B.A.V. bonis auspiciis vel bonis avibus.
- B.V. bonus vir.
- B.F. bona femina
- B.R.P.N. bono reipublicae nato.
- B.F.P. bonae fidei possessor.
- B.R. bonorum rector.
- [Col. 1181B] B.C. bonis cessit.
- B.D. bonum datum.
- B.G. bona gratia.
- B.H. bonus homo, vel bona haereditaria.
- B.I. bonum judicium.
- B. L. bona lex.
- B.I.I. bonum judicis judicium.
- B.N. bonum nomen, vel bona nostra.
- B.O. bene optime.
- B.Q. bona quaesita.
- B.S.F. bene satisfecit.
- B.T. bonorum tutor.
- BRT. Britannicus.
- BEM. ME. bene merenti.
- B.V. bene vixit.
- C. Caius.
- CS. consulum sententia.
- CL. Claudius.
- CIPP. cippum.
- CM. comis vel comes.
- CN. Cnevius vel Cneus.
- COR. Cornelius.
- CAES. Caesar.
- CAES. A, vel AVG. Caesar Augustus
- CR. contractum.
- C. CR. CT. Contrarium contractum.
- C. Caia vel con.
- CO. vel C. controversia.
- CC. circum
- [Col. 1181D] CA. causa.
- C.M. vel C.A.M. causa mortis vel Caius Marius.
- C.R.C. cujus rei causa
- C.R.C.P. cujus rei causam, vel causa promittis.
- COS. consul.
- COSS. consules.
- C.L. vel LIB. Caius libertus vel libertas.
- CON. consularis.
- C.R. civis Romanus.
- COL. colonia vel coloniae; coloni vel collega.
- COLL. collega vel collegia, vel collegium, vel coloniae, vel coloni.
- CL. conlibertus vel conliberta.
- CO. vel COIUX. conjux vel conjunxit.
- [Col. 1182A] CN. ARR. Cneus Arrius.
- C.C. concilium coepit, vel cessat, vel cognita causa.
- C.R. Creticus
- CONS. consiliarius.
- C.V. centumvirum.
- COM. OB. comicia obchiaca vel obdriaca, vel obdiaca.
- CES. A. censoris arbitratu.
- COH. cohors.
- COS. DES. consules designati.
- C.F. Caii filius.
- CR. Crispus.
![[Litterae]](../assets/FIGURES/1301182A.bmp)
[Litterae] [Litterae] Caia liberta.![[Litterae]](../assets/FIGURES/1301182B.bmp)
[Litterae] [Litterae] Caiae libertae charissimae- [Col. 1182B] CVR. curionum, vel curiarum, vel cursor.
- CENT. centenarium vel centurio, vel centuria, centurionum.
- CENTN. centuriones.
- CA vel CAM. Camillus.
- CENS. vel CNSP. censor perpetuus, vel peregrinus.
- CL. Caius libertus,
- CONLIB. conlibertus.
- CES. Cespius,
- CAESS. Caesares.
- CS. consiliarius.
- CSS. consiliarii.
- C. P. civis publicus.
- [Col. 1182C] C.R. Caius Rufus.
- CV. clarissimus vir vel consularis.
- CEN. AR. censoris arbitratu.
- CAR. carissimus.
- C.N. Caius noster vel civis noster.
- CVL. cultores.
- C.D. capite diminutus, vel Caius Dacius, vel Drusus.
- CONTUB. contubernalis.
- C.O. civitas omnis.
- CA. Camillus, vel canis, vel Cato,
- C.B. commune bonum.
- C.C.C. censa civium capita.
- C.H. custos haeredum.
- C.F.C. clam fugiendi causa.
- COLLE. FABR. MR. collegio fabrorum militiae [Col. 1182D] Ravennatis.
- COER. coeravit.
- CVR. VIAR. curator viarum.
- COS. II. consul iterum.
- COS. III. consul tertium.
- CON. SEN. ET. EQ. OR.P.Q. R. consensu senatus et equestris ordinis populique Romani.
- D. divus.
- D. vel C. diva.
- DEST. destinato.
- D.PP. Deo perpetuo.
- D.P. Deo perpetuo.
- D.P. divus Pius vel Diis Penatibus.
- [Col. 1183A] D. devotus.
- D.D. Deo dicavit, vel Diis dantibus.
- DEC. Decius.
- D.D. dotis dictio, vel Diis dantibus, vel dono dedit.
- DD. dedicaverunt.
- D.V. devotus vir, vel vester, vel Diis volentibus.
- DOT. dotem.
- D.P. dotem petiit, vel Diis paternis.
- D.F. dotem fecit, vel dolum, vel donum, vel Decii filius.
- D.M. vel DM. dolum malum, vel dubium malum, vel Diis Manibus, vel domus mortui.
- DDS. Diis deabus sacris.
- DMS. Diis Manibus sacrum.
- DT. duntaxat.
- DN. dominus.
- DNN. dominis.
- DL. delego.
- DF. defunctus.
- DIC. dictator.
- DIL. dilectissimus.
- DUL. dulcissimus.
- D.Q. Diis Quirinalibus.
- D.Q.R. de qua re.
- D.Q.S. de quo supra.
- D.C.S. de consulum sententia.
- DIG.M. dignus memoria.
- D.PEC.R. de pecuniis repetundis.
- D.T.S.P. diem tertium sive perendie.
- [Col. 1183C] D.V. Diis volentibus.
- D.L.R. Diis Laribus sacrum.
- DR. Drusus.
- D.N. Dominus noster.
- DD. NN. dominis nostris.
- D.D.D. datus decreto seu dono decurionum, vel dono dedit, dicavit decurio.
- D.M.AE. Deo magno aeterno.
- D.D. Deo domestico.
- DIL.S. dilectissimus servus.
- DEC. DEC. decem decani, vel decreto decurionum, vel decuriones.
- DL. dat laudes.
- DES. designavit
- D.D. LM. dono dedit libero munere.
- [Col. 1183D] D.C. divus Caesar.
- D.P.S. Deo posuit sibi.
- D.L.M.P. Diis locum dedit publice.
- DVC. DVC. ducum ductore, vel ductorum ductor.
- D.IMM.S. Diis immortalibus sacrum.
- D.I.M. Diis inferis maledictis.
- D.D.D.D. Deo dignum dono donavit.
- D.V. devotus Vestae.
- D. AUG. divo Augusto.
- D.C.A. divus Caesar Augustus.
- DOMIC. COS. XIII. LVD. SACR. F. C. Domitius consul tertium decim ludos sacros seu saeculares faciendum curavit.
- D.Q. divus quaestor.
- [Col. 1184A] D.G. dedit gratis.
- D.H. dedit haeredibus.
- D.I. Diis immortalibus, vel dari jussit.
- D.L. donavit locum vel Decii libertus.
- D.O.M. Deo Optimo Maximo, vel Diis omnibus Manibus.
- D.M.F. v. c. doli mali fraudisve causa.
- D.P.S.D.L.D.P. deposuit sibi Diis locum dedit publice.
- D. quingenta, vel Decius, Drusus, devotus, dedit.
- D.S.P. de sua pecunia.
- D.S.P.L.D. de sua pecunia laribus dant vel dedit.
- D.L.A.P. donum libens animo posuit.
- DEC. decurio.
- D.V. dies quintus.
- DES. designatus.
- D.E.R.I.C. de ea re ita curatum, vel consultum est.
- E. est.
- EE. esse.
- ER. erunt vel erit, vel aerarii.
- El.M. vel E.M. ejusmodi.
- E.N. etiamnunc.
- EG. eger.
- EP.M. epistolam misit.
- E.Q.R. eques Romanus.
- E.X.R. exactis regibus.
- EOR. eorum.
- E.F. ejus filius.
- [Col. 1184C] ED. CVR. aedilis curulis.
- E. Ennius.
- E.Q P. equalis vel equestris persona, vel equus publicus
- ER. COL. ere collato.
- EDIL.P. edilis plebis.
- ER.P. ere publico
- E.B. ejus bona.
- E.D. ejus domus.
- E.E. ejus aetas.
- E.H. ejus haeres.
- E.L. edita lex.
- EMP. empta
- EX.S.C.D. ex senatusconsulto et decreto.
- [Col. 1184D] EQ.AVR. eques auratus.
- E.M.SP. equitum magister Spurius Pompeius.
- F. vel FIL. filius.
- F vel
![[Littera]](../assets/FIGURES/1301184A.bmp)
[Littera] [Littera] filia. - F.FA. filius familias.
- F.S. fratres.
- FR.F. fratris filius.
- FOR. Foris vel foras, forum forte, fortuna.
- FR.L.I. forum Lilium et Julium
- F.F.F. fortior fortuna fato, vel fortius fortuna fatum.
- F.M. fati munus, vel fieri mandavit.
- F.M.I. fati munus implevit.
- [Col. 1185A] F.C. fidei commissum, vel fiduciae causa, vel fraude creditoris.
- F.F. fecerunt, vel fundaverunt, vel fabricatura.
- F R. fronte.
- F.L. Flavius vel Flamminius.
- FAC. facti.
![[Littera]](../assets/FIGURES/1301185A.bmp)
[Littera] [Littera] pro F. et dicitur digamma, et ponebatur pro V. ut ![[Litterae]](../assets/FIGURES/1301185B.bmp)
[Litterae] [Litterae] pro Servius, et ![[Litterae]](../assets/FIGURES/1301185C.bmp)
[Litterae] [Litterae] pro vulgus.- F.V.C. fraudisve causa.
- F.H. filius haeres.
- F.E.D. factum esse dicetur.
- FABR. Fabricius.
- FAC. C. faciendum curavit.
- F.D. fides data, vel fide data.
- [Col. 1185B] F.E. fides ejus.
- F.F.E. fiat fides ejus.
- F.I. fieri jussit.
- F.N. fides nostra.
- F.R.S. forum Sempronianum.
- FOR. RED. fortunae reduci.
- FEBR. FEB. Februarius.
- F.F.F. ferro, flamma fame vel Flavius filius fecit.
- F.F. fidem fecit.
- F.N.C. fidei nostrae commisit.
- F. fecit.
- F.M. fieri mandavit.
- G. gaudium, vel genius, vel genus.
- [Col. 1185C] G.R. gratis vel gerit.
- GS. GG. gesserunt.
- G.R. genus regium vel rerum.
- GL. gloria.
- GL.P. gloria parentum, vel patriae, vel populi.
- GL.E.R. gloria exercitus Romani.
- G.S. genio sacro vel sacrum.
- G. AVG. genio Augusti.
- GL.N.L. gloria nominis Latini.
- GER. Germanicus.
- GL. R. gloria Romanorum.
- GL.P.R. gloria populi Romani.
- G. Gelius, vel Gades, vel Gaius.
- GN. Gneus.
- [Col. 1185D] GNS. genio sacrum vel Gnei sacro.
- GRAC. Gracchus.
- GRAT., GR. D. gratis dedit.
- GL.C. gloria consulum.
- GL.V.R. gloria urbis Romae.
- H. honori, honos, honestas, vel haeres, vel hora,
- H.V. honestus vir, honesta vita.
- H.M. vel
![[Littera]](../assets/FIGURES/1301185D.bmp)
[Littera] [Littera] honesta mulier. - H.F. honesta femina.
- H.L.N. honesto loco natus.
- H.B.M. hora bona; mala.
- H.P. hora pessima.
- H.S. hora secunda vel sacra.
- [Col. 1186A] H.H. homo honestus.
- H.P. hic posuit vel hi possunt.
- H.S. hoc sic.
- H.I. haereditario jure.
- H.F. hic fundat vel fundavit.
- H.M. H.S. hoc monumentum haeredes sequitur.
- H.DD. hic dedicavit.
- H.S.V.F.M. hoc sibi vivens fieri mandavit.
- H.L.H.N.S.I. hic locus haeres non sequitur.
- H R. haereditas.
- H.M.AD.H.N. TRAN. hoc monumentum ad haeredes non transit.
- H.VI. hora sexta vel horis sex.
- HS. Sextertium.
- [Col. 1186B] HDR. Hadrianus.
- H.B.F. homo bonae fidei, vel homo bonus fecit.
- H.POSS. haeres possessor, vel haereditatis possessor.
- H.L.D. hunc locum donavit vel dabit.
- H.M.P. hoc memoriae posuit, vel hoc monumentum posuit.
- HOS. hostis vel hospes.
- H.R. honesta ratio.
- H.S.S. hic sepulti sunt.
- HD. hoc, vel hic donavit, vel dicavit.
- H.S. sestertia.
- HS.III.M.N. sestertia tria millia nummum.
- H.T. haeres ex testamento.
- H.B.M.F.C. haeres bene merenti faciendum curavit.
- [Col. 1186C] H.M.EX.N R. hoc monumentum exterum non recipit.
- H.M.D.M.A. huic monumento dolus malus abesto.
- I. inter, in, Julius, justus.
- ID. interdum.
- IA.P. intra provinciam.
- I. L intra limitem.
- I. C. intra circulum.
- I.T.C. intra tempus constitutum.
- IMP. imperator.
- IMPP. imperatores.
- I.D. in dimidio.
- [Col. 1186D] I.D. jurisdicendi vel juridicundo.
- I.P. in possessione.
- I.L.S. in loco sacro.
- I.L.R.D. in loco religioso, divino.
- I.F.P.XIII.I.A.P.T. in fronte pedes tredecim, in agro pedes totidem.
- I.E. judex esto.
- I.LP. in loco publico.
- I.S. judicium solvi vel in senatu.
- I.S.C. in senatus consulto.
- I.P. justus possessor.
- I.F. in foro.
- I.F.C. in foro Caesaris.
- I.FO.P. in foro Pacis vel Palladis.
- [Col. 1187A] I.FO.TR. in foro Trajani.
- I.FO.IV. vel I. in foro Julii, vel Lucii, vel Livii.
- I.R. jure rogavit vel jure Romano.
- I.FO.FLAM. in foro Flaminii vel Flaminis.
- I.FO.POP. in foro Pompilii.
- VI vel IIIIII.VIR. sextumvir vel sexium.
- I.FO.P.R. in foro pro rostris.
- I.N.Q. injustis nuptiis quaesitus.
- I.D.P. juri dicundo praeerit.
- IIII.VIR. quartumvir.
- II.VIR. duumvir.
- I.D.C. juris dicendi causa.
- I.C.E.V. justa causa esse videtur.
- I.O.M.S. Jovi optimo maximo sacrum.
- I.D. inferis diis.
- [Col. 1187B] IN.A.P.X. in agro pedum decem.
- IVNON. ET PROSERP. Junoni et Proserpinae.
- I.A. interea.
- I.C. Julius Caesar vel intra circulum.
- I.T. intra tempus.
- I.S.S. inferius scripta sunt.
- I.F.B. in foro Boario.
- IVD. judicium.
- I.H. justus homo vel in hostem.
- I.L. jure legis vel justa lege.
- IAN. Januarius.
- III.V. triumviri.
- X.V. decemviri.
- IVR.D. jurisdictio.
- [Col. 1187C] I.P. justa persona.
- I.O.M.IM. Jovi optimo maximo immortali.
- I.SN.R. in senatu Romano.
- IMP. imperator.
- IN.FR.P. in fronte pedes.
- I. unum, vel Junius, vel Julius.
- IOVI. SABAZ. Jovi Sabazio.
- II. iterum vel secundus.
- IVN. Junius.
- IVL. Julius.
- II.V. duumviri.
- I.P. jus pontificum.
- I.D. judicatum solvi.
- K., KL. Kalendae.
- [Col. 1187D] K.Q. Kalendae quintiles.
- K.I. vel IAN. Kalendae Januarii.
- K.S. Kalendae sextiles.
- K.D. capite diminutus.
- K.C. capite census, vel censuum, vel Carthago civitas.
- K.P. cardo positus.
- K.T. capite tonsus.
- KAR. Carthago.
- K.M. cardo maximus.
- K.F. cardo finalis.
- K. castra.
- K.P. castra ponit.
- K.DD. castra dedicamus.
- [Col. 1188A]
![[Littera]](../assets/FIGURES/1301188A.bmp)
[Littera] [Littera] carissima. - K. caput.
- K.K. calumniae causa.
- K. cardo.
- L. Lucius vel Laelius.
- L.C. Lucius Catius.
- L.M. Lucius Murena.
- LC.S. lucrum sacrum.
- LC.D. lucrum divinum.
- LD. locum deditum.
- L.EM. locus emptus.
- L.P. locus propitius, vel proprius.
- LQ.S. locus quo supra.
- LA.C. Latini coloni.
- [Col. 1188B] L.S. Laribus sacrum.
- L.P.S.R. Latini prisci cives Romani.
- L.D.D.D. locum diis dedicavit, vel locus datus decreto decurionum.
- LGM.D. legem dat vel dedit.
- L.D.A.B.M. locum dedit Aulus bene merenti.
- L.AG. lex agraria.
- L.IV. lex Julia.
- L.VOC. lex Voconia
- L.CIN. lex Cinthia.
- LIB. libertas.
- L.L. Lucii liberti.
- LEG.X. legio decima.
- L.PVB. loco publico.
- L.PR. loco privato.
- [Col. 1188C] L.H. locum hunc.
- L.F. Lucii filius.
- L.D. locum dedit.
- L.L.Q.F. Lucium Luceium Quinti filium.
- L.L.L. Lucii liberti locus.
- L.V.G.P. Lucius vetus, vel Verus, Galliae procurator.
- LG. legavit vel legatum.
- L.A.P. ludi Apollinis vel Apollinaris.
- L.P.D. locus publice datus.
- LG.D. legio decima.
- L. S. liberto suo.
- LL.SS vel L.SS. libertis suis.
- L.M. locus monumenti.
- [Col. 1188D] L.P. lege punitus.
- L.Q.S. locus quaesitus senatui.
- L.F. Lucius Flavius, vel Flaminius, vel Lucii filius.
- L.A.N. Lucius Annius, vel quinquaginta annis.
- L.L.L.M.M. lacerat, lacertum Largii, mordax, Memmius.
- LAD. locus alteri datus.
- L.B.M.D. locum bene merenti dedit vel donavit.
- L.E.D. lex ejus damnatus.
- L.R. lege rogatus, vel lex Romana.
- L.V. lex vetat, vel quinquaginta quinque.
- L.F. Lucii filius.
- L. quinquaginta.
- [Col. 1189A] L.V.D. ludus vel ludi.
- LVD.SEC. ludi saeculares.
- LVD.SEC.FAC.C. ludos saeculares faciendum vel faciendos curavit.
- LEG.X. legionis decimae.
- LEG.III. legionis tertiae.
- LAT.P.VIII.S. latum pedes octo et semis.
- L.Q.ET LIB. libertisque et libertabus.
- L.C. Latini coloni, vel Lucius Cornelius.
- L.D. legem dat vel locus divinus.
- L.P. locus populi.
- L.S. locus vel lucus sacer.
- L.D.DD. locum dono dedit.
- L PUB. Lucius Publius.
- L.H. locus haeredum vel locum haeredibus.
- M. Marcus, vel monumentum, vel Mucius, vel mille, vel moneta.
- MAX. Maximus.
- MA. Macuvius.
- MVN. municipia vel municeps.
- M.E.M. municipia ejus municipii,
- MAG.EQ. magister equitum.
- M.V. Mutius.
- M.F. Marci filius
- M.L. Marci liberti, vel militis locus, vel mille quinquaginta.
- M.N. meo nomine.
- MV. F. Mutii filius.
- M. mulier.
- [Col. 1189C] M.S. mensibus vel menses.
- MNF.L. manifestus locus.
- M.P. vel POS. mensam posuit.
- MIL. miles.
- M.C. monumentum condidit vel consecravit.
- M.MAN. Marcus Manlius.
- M.N. millia nummorum.
- M.R. militia Ravennatis.
- M.POP. Marcus Popilius.
- M.AEM. Marcus Aemilius.
- M.REG. militiae Regiensium.
- M.LEP.C.REG.INST. Marcus Lepidus civitatem Regii instauravit.
- M.C.F. mortis causa fecit.
- MAG. magister vel magistratus.
- MO. monumentum vel moneta.
- M.P. Marcus Pacuvius.
- M.C. Marcus Cicero vel Cato vel Calpurnius.
- MER.S. Mercurio sacrum.
- M.H. magnus homo.
- M.I. maximo Jovi.
- M.R. miles Romanus.
- M.S.P. monumentum suum vel memoriae suae posuit.
- M.B. vel MVL.B. mulier bona.
- M.AVR. Marcus Aurelius.
- M.M. milites.
- [Col. 1190A] M.X. menses decem.
- MAXX. maximi in multitudine.
- MET. Metius.
- MAN. Manius.
- MILIT. militavit.
- N. Nonius vel non, noster, nepos.
- N.L. nominis Latini.
- N.C.C. non calumniae causa.
- NON. Nonarum.
- N. numismatis vel nummus.
- N. nostro vel Neptuno.
- N.F.N. nobili familia natus.
- N.CL. Nero Claudius.
- N.G. nobilis genere.
- [Col. 1190B] N.MACR. Nonus Macrinus.
- NEP.S. Neptuni sacellum.
- NN.PP. nostrorum principum.
- NEG. negotiator.
- N.L. non licet.
- NOB. nobilis.
- N.FC. nostrum vel nostrae fidei commissum.
- N.Q. nunquam, nequam, vel nusquam.
- N.H. notus homo.
- NAT. natalis, natalia vel natalitia.
- NAV. naves vel nauta.
- NVP. nuptiae.
- NATOR. natorum.
- N.FA.NA. nobili familia natus.
- [Col. 1190C] NEP. Neptunus.
- NR. Nero.
- NAC. nactus.
- NEP. RED. Neptuno reduci.
- N.L. non liquet.
- NON. Nonis.
- NV. Numa.
- N. numerus.
- NON.APR. Nonis Aprilis.
- O. vel OP. optimo, vel ordo, vel opertum, mortem subiit.
- OP. oportet.
- OP.P. optimo principi.
- [Col. 1190D] OR. ornato.
- OB.M.E. ob merita ejus.
- OB.M.P.E.C. ob merita pietatis et concordiae.
- OM.V.F. omnibus viris fecit.
- OB. obiter.
- OR.M. ordo militum.
- ORB.PAR. orbati parentes.
- O.V.D. omni virtuti dedito.
- O.M. optimus maximus.
- O.P.F. optimo principi fecit, vel patrono, vel patruo.
- OPP. oppidum.
- O.V.F. omnia vivens fecit.
- [Col. 1191A] O P.F. optimo principi fecit.
- OB.C.S. ob cives servatos.
- P. Publius, vel pupillus.
- POP. populus.
- P.R. populus Romanus.
- P.I.R. populum jure rogavit.
- P.S. Posuit sibi vel plebiscitum.
- PR. praetor.
- PRR. praetores.
- P.C. patres conscripti, vel pactum conventum, vel pecunia constituta.
- P.P. Pater patriae.
- P.P.P. primus pater patriae.
- PR.S. praetoris sententia.
- [Col. 1191B] P.R.E. post reges exactus.
- PROC. proconsul.
- PONT.MAX. pontifex maximus.
- PR.VR. praetor urbanus.
- P.H.C. publicus honor curandus.
- PAR. parentum.
- P. M. principi militum.
- PA. pupilla.
- PR. PER. praetor peregrinus.
- PIENT. pientissimus.
- P. P. Pater patratus.
- P. IV. vel I. principi juventutis.
- PROCOSS. proconsules.
- PRAE. VIGIL. praefectus vigilum
- PRAE. VRB. praefectus Urbis.
- [Col. 1191C] P. S. F. publice sibi fecit.
- P. F. Publii filius vel Pius Felix.
- P. L. Publii libertus.
- PRID. KL. pridie Kalendas.
- P. M. pontifex maximus.
- PATR. patritius.
- PLEB. plebis.
- P. S. F. C. publicae saluti faciendum curavit, vel publico, vel proprio sumptu faciendum curavit.
- (In arcu Romae Sibylla sculpi fecit has litteras quae postea per Bedam declaratae sunt:)
- P. P. P. P. E. S. S. S. E. V. V. V. V. V. V. V. F. F. F. F.
- Primus pater patriae profectus est; secum salus sublata est. Venit victor validus vincens vires urbis [Col. 1191D] vestrae ferro, fame, flamma, frigore.
- P. P. R. pace populo Romano.
- P. IR. populus, vel Publius irrogavit.
- PA. DIG. vel P. D. patritiatus dignitas.
- POT. potestas.
- PARTH. Parthicus.
- P. D. publice dedit.
- PEC. peculium vel pecunia.
- PRI. K. pridie Kalendas.
- P. Q. postquam.
- PROV. provincia.
- POM. Pomponius.
- PRS. praeses.
- [Col. 1192A] PVB. Publicus.
- PICEN. Piceni.
- PRON. pronepos vel proneptis.
- PRAEF. praefectus.
- PERT. Pertinax.
- PRS. P. praeses provinciae.
- P. AEL. AVG. LIB. Publius Aelius Augusti libertus.
- P. S. F. publicae saluti vel sibi fecit.
- P. posuit, vel pes, vel passus, vel Publius.
- POST. Posthumius, vel Posthumus.
- PROPR. propraetor.
- PRID. N. AP. pridie Nonas Aprilis.
- P. P. HISP. C. praeses provinciae Hispaniae Citerioris.
- PAL. Palmensi.
- [Col. 1192B] P. SS. plebiscita.
- P. F. publice fecit.
- Q. Quintus, vel Quintius, vel quartus.
- Q. M. quomodo.
- QAM. vel AM. quemadmodum.
- Q. S. S. S. quae supra scripta sunt.
- Q. R. F. E. V. quod recte factum esse videbitur.
- QVES. quaestores.
- Q. L. Quinti liberti.
- Q. N. A. N. N. quando neque ais, neque negas.
- Q. B. F. quaerere bonum factum.
- Q. E. R. E. quanti ea res erit.
- Q. F. Quinti filius.
- QVINT. Quintilius.
- Q. B. M. V. quae bene mecum vixit.
- Q. E. R. E. IV. D. quanti ea res erit judicium dabo.
- QVIR. Quirites.
- Q. M. Quintus Mutius.
- Q. B. F. quare bene factum.
- R. L. P. recte legi possit.
- R. F. E. D. recte factum esse dicetur.
- R. F. E. V. recte factum esse videbitur.
- R. P. respublica.
- RET. P. XX. retro pedum viginti.
- RVR. rura.
- R. P. C. retro pedes centum.
- R. P. Romani principes.
- [Col. 1192D] R. C. Roma civitas.
- R. R. rurum Romanorum.
- R. REG. rurum Regiensium.
- R. R. ruderibus recolligendis.
- R. D. regis domus.
- R. R. R. F. F. F. regnum Romae ruet ferro, flamma, fame.
- R. P. C. reipublicae constituto.
- R. N. LON. P. X. retro non longe pedes decem.
- R. Roma.
- RO. Romani.
- REG. regio.
- REI. M. rei militaris.
- [Col. 1193A] R. R. rejectis rudibus vel ruderibus.
- R. VE. res Veronensis.
- R. G. F. regis filius.
- R. G. C. rei gerendae causa.
- R. S. P. res sua publica.
- RVR. rursus.
- SP. Spurius.
- SER. Sergius vel Servius.
- S. C. senatus consultum.
- SEX. Sextus.
- S. D. sententia dicit vel dedit.
- SYL. Sylla vel Sylvius.
- S. N. L. socii nominis Latini.
- S. F. S. sine fraude sua.
- [Col. 1193B] S. T. A. sine tutoris auctoritate.
- S. P. Q. R. senatus populusque Romanus.
- S. N. S. Q. si negat sacro quaerito.
- S. S. C. secundum suam causam.
- S. L. sacrorum ludorum, vel sacrum ludum.
- S. S. sacri scrinii.
- S. P. sacri palatii.
- S. * vel. semisve cum dimidio.
- S. P. D. salutem plurimam dicit.
- S. S. S. senio sanctissimo sacrum.
- S. C. F. E. senatusconsultum factum est.
- SS. sanctissimus.
- S. sacrum, vel sacellum, vel Sulpitius, vel sanctus.
- S. S. somnium, somniator.
- [Col. 1193C] SIC. V. sicut voluit.
- SEX. P. Sextus Pompeius.
- SARM. Sarmatius.
- S. vel SN. senatus.
- SATVR. Saturnus vel Saturnalia.
- ST. sitibus ( pro litibus).
- SEPT. Septimus vel Septimius.
- S. sacrum.
- ST. Statius.
- SER. sertor.
- SAC. SOL. DED. sacrum soli dedicavit.
- S. D. senatus decretum.
- SCRIB. AEDIL. scribae aedilitio.
- S. S. sententia senatus.
- [Col. 1193D] SS. Sestertius.
- T. Titus.
- TIB. Tiberius.
- T. A. Titus Anius vel tutoris auctoritate.
- TR. PL. tribunus plebis.
- TVL. Tullius.
- TR. M. tribunus militum.
- TR. AER. tribunus aerarii.
- TR. POT. tribunitiae potestatis.
- TR. CEL. tribunus celerum.
- TR. V. CAP. triumviri capitales.
- TR. V. MON. triumviri monetales.
- T. F. Titi filius.
- [Col. 1194A] T. F. I. testamento fieri jussit.
- TIB. D. F. M. tibi dulci filio meo.
- T. V. vel TIT. V. titulo usus.
- TP. B. vel T. B. tempus bonum.
- T. M. D. vel DD. terminum dicavit.
- T. C. testamento cavetur.
- TAR. Tarquinius.
- TER. Terentius vel terminus.
- T. L. Titus Livius vel Titi libertus.
- TR. LEG. II.-tribunus legionis secundae.
- T. P. terminum vel titulum posuit.
- TUT. tutela.
- T. S. F. I. testamento suo fieri jussit.
- TT. Titi duo, vel plures, vel testamenta.
- [Col. 1194B] TIT. V. Titus Vespasianus.
- TRANS. P. A. trans Padum amnem.
- TIT. V. titulo usus.
- V. FS. et S. Vivens, vel vivus fecit sibi et suis.
- V. R. urbs Roma.
- VRBISAL. urbisalia, vel urbs Salvia.
- VAT. vates.
- V. A. veterano assignatum.
- V. FR. ususfructus.
- V. F. vivens vel vivus fecit.
- V. B. A. viri boni arbitratu.
- V. P. R. veteri possessori relictum.
- V. PRAE. vir praetorius.
- V. DICT. vir dictatorius.
- [Col. 1194C] V. VRB. Vir urbanus.
- VI. VIR. sextumvir.
- V. S. L. M. vivens sibi locum monumenti.
- V. C. Quinti consulis.
- V. P. vivens posuit.
- V. D. vivens donavit.
- V. S. vivens statuit.
- V. F. vale feliciter.
- VX. uxor.
- V. S. L. M. voto soluto, vel solemni libero munere.
- V. M. M. votum merito Minervae.
- V. F. vir fortis.
- VAL. Valerius.
- [Col. 1194D] V. B. F. vir bonae fidei.
- V. E. verum etiam.
- V. I. vir justus.
- VIC. victor.
- V. V. virgo vestalis.
- VIR. Virgilius, vel virtus.
- VRB. Urbs vel urbanus.
- V. N. quinto Nonas.
- V. V. viva Venus.
- V. vel VIX. vixit.
- V. F. vivens fecit.
- V. C. vir clarus vel consularis.
- V. S. L. M. P. vivus sibi locum monumenti posuit.
- [Col. 1195A] V. Q. A. L. K. S. viginti quinque asses legitime condemnati sunt.
- V. quinque.
- V. V. MAX. virgo vestalis maxima.
- V. A. XII. M. II. D. III. II. IIII. vixit annos duodecim, menses duo, dies tres, quatuorque horas.
- VOL. Volesus.
- VOP. Vopiscus.
- VO. Volero.
- VI. S. sex et semis.
- VI. V. sextumvir.
- V. P. vir prudens vel vir perfectus.
- V. S. vir sacer.
- [Col. 1195B] X. V. decemvir vel viri.
- X. decem vel denarii.
- XV. VIR. S. F. quindecimvir sacris faciendis.
- XXII. S. viginti duo et semis.
- IXI significat mille videre in marmore.
- Romanorum civium nomina pronomina ac cognomina eorumque magistratuum quae in antiquis descripta codicibus reperiuntur, per abreviationem litterarum sunt, ut infra patebit.
- Per primum nomen praenomen intelliges.
- Per secundum proprium nomen.
- Per tertium vero agnomen. Idemque est supra nomen interdum, ut in exemplo: C. IVLIUS CAESAR CN. POMPEIVS MAGNVS [Col. 1195C] L. STATIVS DIODORVS L. POMPEIVS CORNELIANVS.
- Et sic debent poni omnia in eo casu et proferri in quo positae sunt dictiones, ad quas referuntur: M. CICERO IM. CAES. AVG.
- Marcus Cicero imperator. Caesar Augustus.
- HIRCIVS ET PANSA IMPP. Hircius et Pansa imperatores.
- [Col. 1196A] SYLVANVS ET MVRENA COSS. DESIG. Sylvanus et Murena consules designati.
- Exprimuntur unus per I, binarius per II, quinarius per V, denarius per X. Littera I ut sic IX habebit novem, si postponatur habetur undecim XI. L quinquaginta, C centum, D quinquaginta, M mille, sic; et nota quod quolibet figura si imponatur ei linea ex transverso directa, tot significabit millenarios quot per se significat unitates, ut mille unitates.
- I mille significat.
- V, quinque millia
- X, decem millia.
![[Littera]](../assets/FIGURES/1301196A.bmp)
[Littera] [Littera] vel CC, ducenta- [Col. 1196B] M vel ¥, mille.
- I. CC quinque millia.
- CCICC; X; CMC; IMI, decem millia.
- DMICCC; D quinquaginta millia.
- CCCICCC, centum millia vel C, vel CM.
- CMC vel CQC, mille millia.
- P. I. R. P. Q. I. S. I. F. P. R. E. A. D. P. populus jure rogavit populusque jure suscepit in foro pro rostris et ante diem pridie.
- E. H. O. L. N. R. ejus hac omnibus legem nihilum rogatur.
- S. R. L. E. E. C. Q. O. R. E. si rem lex ex ejus causaque omnium rerum esto.
- [Col. 1196C] M. E. M. D. D. E. municeps ejus municipii dare damnatus esto.
- C. E. D. conjunctum esse dicetur.
- S. Q. M. D. E. R. A. P. P. V. O. E. CONSPR. TR. P. L. Q. N. S. Q. E. V. A. P. PL. F. Si quod me de ea re ad populum plebum valeto opus est conspreto. Tribuni plebis qui nunc sunt quod ejus videbitur ad populum plebis ferant.
- Et sic ad infinitum.
A
Additio.
B
Additio.
[Col. 1181C] C
Additio.
D
Additio.
E
Additio.
F
Additio.
G
Additio.
H
Additio.
I
Additio.
K
L
Additio.
[Col. 1189B] M
[Col. 1189D] Additio.
N
Additio.
O
Additio.
P
Additio.
Q
[Col. 1192C] Additio.
R
Additio.
S
Additio.
T
Additio.
V
Additio.
X
DE NUMERIS.
ALIAE ABBREVIATIONES.
Carmina aevi Carolini
Ceux qui travaillent sur l'histoire regardent ordinairement les cantiques ou chansons comme des monuments où sont renfermés les faits les plus véritables, parce qu'ils ont été composés par des auteurs contemporains, et que c'étaient des écrits publics où l'on n'aurait osé insérer des faussetés, qui auraient été relevées aussitôt par les familles intéressées. Je ne proposerais pas aujourd'hui au public un de ces anciens cantiques, si je n'avais devant les yeux l'exemple de dom Mabillon, qui en a fait imprimer un du IX e siècle dans les Annales Bénédictines. [Col. 1205B] Celui que je vais donner est du même siècle, il est en langage latin; mais dans le manuscrit d'où je l'ai tiré, qui est à peu près du même temps, la première strophe est notée avec les caractères dont on usait alors pour transmettre le chant, c'est-à-dire de petits points et de petits crochets très-difficiles à démèler. Les lecteurs qui peuvent être dans le goût du célèbre M. de Tillemont, que je sais avoir aimé pour le moins autant le chant que l'histoire [Col. 1205] Ce sont les termes de ce fameux historien, dans une de ses lettres du 3 juillet 1685, que je conserve en original. , auraient de quoi se contenter dans l'un et l'autre genre. Dans le chant d'abord que le nombre de syllabes pourra leur donner à deviner, s'ils veulent recourir au manuscrit. Ils y remarqueront dans la troisième, septième, huitième strophes une répétition des mêmes paroles, qui fait voir que ces sortes de cantiques se chantaient quelquefois en forme de rondeau. Celui-ci est une espèce de complainte, qui fut faite à l'occasion de la mort tragique du prince Hugues, célèbre abbé au IX e siècle. L'air en était apparemment tríste et languissant, [Col. 1205C] comme le sujet le demandait. Ce qui regarde l'histoire se borne aux circonstances de cette mort que nous ignorions, et à quelques-unes de la vie de ce prince. Le même cantique renferme aussi quelques particularités touchant Pepin, roi d'Aquitaine.
Hugues mourut au siége que Charles le Chauve faisait de la ville de Toulouse. Mais ces auteurs modernes se trompent, et il faut suivre sur ce point les annales de Prudence (dites de Saint-Bertin) qui marquent que ce fut dans le pays d'Angoumois, l'an 844. Hugues voulut aider à conduire des troupes à Charles le Chauve pour avancer dans ce siége; l'armée du roi Pepin vint au devant d'eux, et les défit sans aucune perte, tua Hugues et un autre abbé parent des princes nommé Richboton, les comtes Eccard et Ravan, avec d'autres, et fit plusieurs notables prisonniers, du nombre desquels furent Ebroin. évêque de Poitiers, et Ragenaire, évêque d'Amiens.
Les deux premières strophes du cantique n'ajoutent [Col. 1205D] rien aux historiens du temps. La troisième indique que l'abbé Hugues fut cruellement percé de lances, et que son corps fut mis en pièces. Les strophes suivantes ajoutent que Pepin, roi d'Aquitaine, qui avait été l'agresseur, n'avait pu retenir ses larmes en voyant le corps d'Hugues couché nu sur la terre. Il fait même remarquer que ce prince aurait voulu qu'il lui en eût coûté cent talents d'or, et que Hugues eût été encore plein de vie: qu'au reste Pepin dit qu'il fallait le faire porter à Charroux dont il avait été prêtre, pour y recevoir la sépulture de la main des religieux, parmi lesquels dès son vivant il avait demandé à être inhumé. Les deux dernières strophes sont un éloge de la beauté corporelle de cet abbé, et de son caractère doux et bienfaisant qui le faisait regretter de tout le monde,
[Col. 1206A] Cette complainte paraît être du même style que celle qui fut composée par Angelbert sur la bataille de Fontenai, et je la crois du même auteur, lequel demeurait dans le royaume d'Aquitaine, et était probablement fils d'Angelbert, officier ( primicerius ) du palais de Pepin, auquel est adressée la 42 e lettre d'Alcuin. Voici ce morceau:
Ex praemissis versibus, quos saeculo IX scriptos fuisse constat, corrigendi sunt vulgati indices episcoporum metropolis Saltzburgensis.
Et primo quidem ex classe Saltzburgensium episcoporum expungendi sunt Ansalogus, Savolus et Ezius, qui post Vitalem apud Hundium recensentur. Deinde post Virgilium Bertricus quoque removendus.
Secundo multum discriminis est item in catalogo vulgato episcoporum Ratisponensium, quorum duplex est classis. Una episcoporum qui quasi extra ordinem eam Ecclesiam rexerunt, octo numero, nempe S. Lupus, Ratharius, S. Rudpertus, S. Emmerammus, S. Erhardus, Albertus, Velipholaegus, Vioterbus, et S. Winifridus seu Bonifacius. Altera classis est episcoporum post hos ordinariorum, [Col. 1211D] quorum primus S. Garibaldus nominatur, hic Cauvibaldus Gauvibadus seu appellatur.
Nulla est in Frisingensibus, nisi penes nominum lectionem, diversitas; at in Pataviensibus magna est. Nam ante Vivolum seu Vivilonem, qui hic primus habetur, numerantur apud Hundium duodecim episcopi, et post Vivilum Beatus desideratur.
In ordine Sabionensium antistitum, vulgo Seben, quorum sedes postea Brixinum migravit, ante Ingenuinum ponitur S. Cassianus; et post Ingenuinum undecim alii ante Mastulonem, qui in his versibus secundus est.
Quis sit Aries episcopus, fictum an verum nomen; quisve locus Aelim, ubi ejus sedes, nobis incompertum. Alienigenam se dicit poeta, et forsan Anglus [Col. 1212A] erat. Atqui Aries Anglica lingua Aramme, vocatur. An is Adalrammus archiepiscopus Saltzburgensis? Fateor me haerere, maxime cum vocabulum Aelim nescio quo pacto Saltzburgo tribui possit.
Eadem ferme difficultas de Baldone episcopo, ad quem sequentes versus. Is videretur esse Bardo Moguntinus saeculo XI antistes, nisi codicis obstaret antiquitas, itemque Ludovici regis nomen versibus inscriptum, quod de Ludovico Germaniae rege interpretor. Atque ob hanc rationem non possunt hi versus convenire Waldoni episcopo Basileensi, qui ante Carolum Magnum vivere desiit. Sed haec non sunt tanti ut iis diutius immoremur.
Cod. Reg. 4458 carmen exhibet de praelio Fonteniaco sub nomine Angelberti cujusdam, qui ut oculatus testis loquitur. Versibus trochaicis constat, et puncta quaedam primis versibus superimposita canticum quoddam notis distinctum indicant vel oden. Carmen damus ut legitur in manuscripto codice qui saeculo circiter decimo videtur ascribendus. De praelio ad Fonteniacum vide narrationem Nithardi, Patrologiae tomo CXVI.
![[Poem]](../assets/FIGURES/1301221A.bmp)
[Poem]
![[Poem]](../assets/FIGURES/1301221B.bmp)
[Poem]
Index in Isidorum Mercatorem
[Col. 1223] A
- Aaron primus chrismate unctus fuit, et super populum constitutus, 9. Aaron primus in lege nomine sacerdotali fuit insignitus, 15.
- Abbates qualiter vendere possunt, 97. Episcoporum potestati subsunt, 97. Abbas idem duobus monasteriis non potest praesidere, 97. Abortivum fetum procurantes, qualiter puniantur, 62.
- Absens damnari non debet, 28, 155.
- Abstinentia post Pentecosten celebranda, 102. Abstinendum aliquando a licitis, 177.
- Acacii rescriptum ad Simplicium papam, 131.
- Acacii damnatio facta per Felicem papam, 132.
- Acacius communionem suam alterius miscuit errori, 136.
- Accusanti et accusato quando auferenda sit communio, 78. Accusantium vita debet esse probabilis, 158. Accusatus non ante supplicio addicendus qui fuerit convictus, 119. Accusatio Christianorum per quos fieri possit, 48. Accusatores qui esse non possunt, 17. Accusatores sacerdotum quales esse debeant, 15, 23. Accusantis fides imprimis spectanda, 154. Accusator clerici si defecerit, excommunicetur, 140. Accusator et judex idem esse non potest, 162. Accusantium mores debent imprimis explorari, 158. Accusandi via temperanda est, 94. Accusationes clericorum qualiter fieri debent et judicia terminari, 27. Accusatio episcoporum per quos fieri debeat, 40, 51. Accusare qui possunt et qui non, 86.
- Acolythus qualiter sit ordinandus, 82.
- Acta illicita praedecessorum debent a successoribus resecari, 28.
- Adae transgressio causa fuit mortis naturalis, 86.
- Adolescens post poenitentiam, si abstinere non potest, uxorem potest ducere, 220. Adolescens si post fidem lavacri moechetur, 100.
- Adulta aetate recipiens sacramentum baptismi, si idololatrarit, 99.
- Adulteras uxores habentes, persuadendi sunt, ne alias accipiant uxores, 89.
- Adulterae uxores cur a maritis separantur, et non e contrario, 173.
- Adulterae maritus non est ad clerum provehendus, 142.
- Adulterae, mariti alienum thorum violantis pena, 144.
- Adulterium septenni poenitentia eluitur, 62.
- Adunctus Christi probatio, 26.
- Aegrotantes suae fidei praestantes argumentum baptizentur, 79.
- Aetas omnis ab adolescentia prona est ad malum, 114.
- Afflictis succurrendum est, 37.
- [Col. 1224] Africani concilii epistola ad Coelestinum papam, 85. Africanae Ecclesiae concilium per singulos annos debet celebrari, 78. Africanorum episcoporum rescriptum ad Siricium papam, 169. Africanae Ecclesiae ab Ecclesia Carthaginensi normam suscipiunt, 78.
- Agitatores a communicatione debent abstinere, 88.
- Alea ludentis poena, 401.
- Alexandria secundam habet ecclesiae sedem, 17.
- Alexandriae et Antiochiae sedium precellentia, 59. Alexandrinae et Antiochenae sedium dignitas, 85.
- Alienandae non sunt res ecclesiasticae, 61.
- Alienatio rerum ecclesiasticarum nemini est permissa, 96. Alienatio omnis rerum ecclesiasticarum inhibetur episcopo, 82. Alienatio quarumdem rerum ad Ecclesiam Romanam pertinentium potest fieri, 247.
- Alleluia tempore quadragesimae non debet cantari, 113.
- Altaria benedictione sacerdotali sacranda sunt, 95. Altaris ministri tantum circa altare debent insistere, 68.
- Amentibus pietatis studia conferenda sunt, 93.
- Amicorum omnia commnnia. 12. Amicus hujus saeculi inimicus est Dei, 13.
- Anacleti papae decreta de oppressione episcoporum, 12. Anacleti epistola de patriarchis et primatibus, 16.
- Ananiae et Saphirae mors, 12.
- Anastasii diaconi verba de Africanorum lapsu, 231. Anastasii papae decreta, 169. Anastasii papae epistola ad Anastasium Augustum, 244.
- Anatolii carpitur ambitio, 197.
- Ancillae vel libertae a clericorum secretario submotae sint, 95.
- Angeli, quibus Deus non pepercit, exemplum sunt impiorum, 25.
- Angelorum episcopis nihil est juris in episcopos Galliarum, 279.
- Anima Christi ad inferos descendente, caro Christi vere in sepulcro requievit, 222. Anima non est de substantia Dei, 221. Animas vel angelos credens esse ex substantia Dei est haereticus, 138. Animae nostrae, antequam corporibus inserentur, non fuerunt in coelo, 221. Animas putans signis ob noxias, est haereticus, 138. Animas suos habere praesules, et corpora suos diversos conditores, vanum est dicere, 222. Animas putans in coelo prius peccasse, est haereticus, 138.
- Animadversio in paladium calumniatorem, 91.
- Annuntiationis beatae Mariae festum quando celebretur, 128.
- Antiochia tertiam Ecclesiae sedem sortitur, 17.
- [Col. 1225] Apocalypsis liber inter libros divinos est annumerandus, 113.
- Apocryphae scripturae numerantur, 244.
- Apostolica sedes nunquam passa est rugam, 265.
- Apostatantes post religionis professionem, qua sint poenitentia digni, 97. Apostatantibus usque ad finem vitae neganda est communio. 89. Apostata revertens in gremium Ecclesiae recipiendus est, 100.
- Apostolorum corpora levantur, 37.
- Appellare potest episcopus ad Romanam sedem aut metropolitanam, 154.
- Appellationis remedium nulli denegandum est, 36. Appellationes ad metropolitanos devolvuntur, 66. Appellationes omnes ad Ecclesiam Romanam deferri possunt, ab ea autem nemo appellat, 239. Appellationes in causis ecclesiasticis ad papam devolvendae sunt, 42. Appellationum judices, appellantes recipiant, 154.
- Aqua sale conspersa benedicendus est populus, 21.
- Arboris vetitae fructum rapit, qui saepius definita revocat in dubium, 107. Arboribus more gentilium non licet cingere domos, 144.
- Arcenocoitis nunquam danda communio, 101.
- Archidiaconi officium in celebrandis conciliis generalibus, 1. Archidiaconatus officium impotenti adimplere dandus est collega, 95.
- Arelatensis episcopi arbitrio congreganda est synodus, 90.
- Ariani fideles opprimunt, 159. Ariani utrum sint rebaptizandi, 89. Ariani sacerdotes donum Spiritus non potuerunt immittere, 175. Ariani in Aegypto exemplaria Nicaeni concilii incenderunt, 150.
- Arma projicientes in pace, a communione abstineant, 88.
- Assertio concilii Ephesini, 71.
- Augures et pantomimi artibus suis renuntiantes possunt ad fidem recipi, 100.
- Auguria et caetera id genus deliramenta omnino vitanda sunt, 292. Auguriis et divinationibus vacans excommunicetur, 96.
- Augustini Cantuariensis archiepiscopi quaestiones, 278.
- Augustini commendatio, 184.
- Aulici et principum asseclae raro debent ordinari, 172.
- Aurelii Carthaginensis episcopi de damnatione Pelagii et Coelestini epistola, 223. Aurelio episcopo Carthaginensi ab omnibus episcopis datur facultas reliquis locis constituendi episcopos, 80.
- Avaritia omnium malorum radix sacerdotum mentes invasit, 114.
- Balsamum quod pro baptismo benedicitur, non debet vendi, 141.
- Baptisma ab haereticis non est suscipiendum, 3. Baptismus non omnia solvit, 177. Baptismatis trina immersio signatur in epistola Gregorii papae ad Leandrum episcopum, 274.
- Baptizatus in aegritudine non debet ad sacerdotium promoveri, 62. Baptismus an sit iterandus, 176. Baptismus in nomine trium personarum debet fieri, 267. Baptismus aquae ad quid conferat, 12. Baptismum suscepturi qualiter se debeant praeparare, 83. Baptismus potest his conferri qui nesciunt se baptizatos, 216. Baptismi forma qualis esse debeat, 3. Baptismi non tollit efficaciam, malus minister, 287. Baptismi sui fidem ignorantes per manus impositionem sunt et suscipiendi, 220. Baptizari potest mulier si praegnans velit, 143. Baptismus quibus diebus solebat conferri, 166. Baptismus non potest dirimere matrimonium, 176. Baptizandum non est passim, 233. Baptismum passim dare prohibet Leo papa, 213. Baptizandi onus habens si aliquo pergat, habeat secum chrisma, 93. Baptizandi mos Hispaniorum, 112. Baptismus debet his conferri quos non constat esse baptizatos, 220. Baptisterium presbyter non debet prius episcopo ingredi, 143. Baptizati uxores habentes an promoveri possint, 173. Baptizati extra ecclesiam aut rebaptizati, militiae ecclesiasticae non sunt ascribendi, 231. Baptizati a presbyteris imperitis et incongrue loquentibus non debent rebaptizari, 289. Baptismatis gratia non est sufficiens ad superandum diabolum, 284. Baptismus non debet esse venalis, 140. Baptizati post baptismum chrismate liniri debent, 68. Baptismus qualiter est Judaeis conferendus, 128. Baptismi favor omni studio circumspiciendus, 93. Baptizandos aetatis provectae prius fidei symbolum decet edoceri, 68. Baptismi trinae mersionis formam non observantis poena, 3. Baptismi et confirmationis differentia, 55. Baptismi necessitas quae illicita sunt reddit licita, 98. Baptizati non debent rebaptizari, 166. Baptismi modus unus debet observari in provincia Braccarensi, 139. Baptismi sacramentum non est iterandum, 76. [Col. 1226] Baptismus fit ad originalis maculae deletionem, 87. Baptizari debent sine scrupulo, qui non probantur baptizati, 84. Baptismum recipiens adulta aetate ubi idololatravit, 99. Baptisini occasione non debet dari aliquod pretium, 100.
- Barbaris moribus aliquid indulgetur, alias negandum, 287.
- Basilicae in potestate sunt episcopi cujus est territorium, 98. Non debent dedicari nisi sub nomine sanctorum vere approbatorum, 234. Basilicae noviter exstructae quo modo sint dedicandae, 233. Basilica si ignoretur cujus sit dioeceseos, 146. Basilicae cum restaurantur, non indigent nova consecratione, 267. Basilicae exstructae ad quaestum non sunt consecrandae, 140. Basilicae sunt episcopi in cujus territorio exstructae sunt, 114.
- Benedicendi sunt per episcopum quos diaconus attentavit baptizare, 101. Benedicere populo in ecclesia non licet presbytero, 96.
- Benedicti papae epistola ad Davidem episcopum, quod Trinitas sit unitas in Deo, 270.
- Benedictio post orationem Dominicam debet fieri, 113. Benedictiones ab haereticis non sunt recipiendae, 144.
- Beneficium ecclesiae per principem collatum debet esse inviolabile, 119. Beneficiorum pinguedo non debet quem incitare ut promoveatur, 245.
- Benignitas severitati praeferenda, 211.
- Bestiis se immiscentium poena, 144.
- Bigamus non est ordinandus, 83.
- Bonifacii papae epistola ad honorium Augustum, 183. Bonifacii epistola ad Zachariam papam, 288.
- Bonifacius remittitur ab Urbe ad Germanos qui eos de fide instruat, 286.
- Bonitas nos commendat creatori, 14.
- Bononiani haeretici sola cum manus impositione possunt recipi, 90.
- Bonus per se nemo nisi participationem sui donet qui solus est bonus, 184.
- Calendion et Joannes Alexandrinus injuste depositi, 240.
- Calix unicus in missarum solemniis offerendus est, 187.
- Calumniator in uno genere delicti repertus, ad caetera non admittatur, 86. A limine judicii repellendus, 27.
- Canonicae scripturae sub nomine prophetarum non sunt accipiendae, 222. Canonicae tantum scripturae legi debent in ecclesiis, 80. Canonici tantum libri sunt in ecclesiis legendi, 144.
- Canonum generalium condendorum exordium, 58. Canones poenitentiales observandi sunt, 110. Canones in accusationibus leges sequuntur imperiales, 154. Canones apostolorum per Clementum papam prolati, 2.
- Capite dolente caetera membra languescunt, 34.
- Carere debet omni vitio qui in alterum dicere paratus est, 43.
- Carnium abstinens quasi eas exsecrans deponendus est, 143.
- Caro asserenda est vivificatrix et propria Verbi, 71.
- Carolomannus Francorum rex fidei instaurator, 288.
- Carolus Francorum rex magnam Germaniae partem a tenebris infidelitatis ad fidei lucem revocavit, 288.
- Castitatis professae desertores ut praevaricatores puniendi, 93.
- Catechumenis tantum sal diebus paschalibus debet dari, 78. Catechumenis evangelium legi non debet in ecclesia, 93. Catechumenus qui per infinita tempora ecclesiam non adiit, ad baptismum potest recipi. Catechumeni quo tempore sint baptizandi, 102. Pro catechumenis sine baptismo defunctis non est psallendum, 139. Catechumeni informandi sunt, 93. Inter domesticas orationes possunt admitti, 93. Catechumenorum qui lapsi sunt poenitentia, 62. Catechumena infra quod tempus possit baptizari, 99. Catechumena conceptum adulterinum necans, 100.
- Catharis accedentibus ad Ecclesiam quid faciendum, 85.
- Cathedrae episcopalis celsitudo quid signet, 32. Cathedram propriam nullus episcopus contemnat, 84.
- Catholicus filios haereticos offerens baptizandos non auditur, 103. Catholicus ad judicem alterius sectae provocans excommunicetur, 83. Catholicorum dogma contra Pelagium, 223.
- Causae cognitio tractari debet antequam feratur sententia, 188. Causae propriae in propria terminentur provincia, 87.
- Cellulae novae monachorum, praeter episcopi scientia, non possunt exstrui, 97.
- Cereus in vigilia Paschae benedicendus, 113. Cerei per diem non sunt in coemeteriis accendendi, 100.
- Chalcedonensis concilii, tractatus, 107, 108.
- [Col. 1227] Cham filius Noe exemplar eorum perditionis qui in patres peccant, 8.
- Charitas est omnium bonorum magistra, 51. Charitatis vinculum multitudinem superas, 158. Charitas ad inimicorum dilectionem extenditur, 51. Charitate prius est tentanda, quam strepitu forensi, 154.
- Chrisma episcopus omni tempore potest conficere, 143. Chrismatis consignatio hominem reddit perfectum Christianum, 42. Chrisma conficere solus potest episcopus, 105. Chrisma per singulos annos conficiendum, 35. Chrismatis confectionem, poenitentium reconciliationem puellarum consecrationem non debent attentare sacerdotes, 77. Chrisma presbyteri benedicere, nec altarium possunt consecrare, 139.
- Christi doctrina ad discipulos, 10. Christus secundum deitatem unius est cum Patre naturae, secundum carnem unius nobiscum naturae, 27. Christus divinas et humanas Voces locutus est, 70. Christus veniens ignorantiae ruinis scientiam veritatis opposuit, 11. Christus secundum varias formas passibilis et impassibilis, 200. Christus dives et pauper, 200. Christus a coelesti sede descendens a paterna gloria non recessit, 189. Christus verus Deus et homo est unione Verbi ad carnem, 70. Christus venturus est judicare vivos et mortuos, 70. Christus verus Deus et verus homo passus est, 48. Christi damna hic, non prohibens, qualiter ab eo quaeret praemia, 237. Christus verus Deus est credendus, 71. Christi praeclarae virtutes, 10. Christi opera non separatim Verbo, sed Christo sunt tribuenda, 71. Christus est caput Christianorum et sponsus Ecclesiae, 18. Christus est verus pontifex, et apostolus nostrae confessionis, 70. Christus a Spiritu sancto glorificatus, aliena virtute non usus est, 70. Christi naturarum duae proprietates, 147. Christi servorum suorum subiit judicium, 250. Christus secundum solam carnem passus est, 148. Christi hominis negantem veritatem necesse est multis erroribus implicari, 189.
- Christiani non merentur nomen, qui Christi negant incarnationem, 48. Christianos quoslibet turpe est spectaculis interesse saecularibus, 79. Christianus pro fide afflictus a sacerdotibus est honorandus, 82. Christiani apostatae qualiter debent recipi, 166. Christianus pro Christo omnia ferre debet, 52. Christianus in Christianum sanguinolentus non ordinetur, 104. Christiani publicas comessationes fugere debent, 68. Christianam legem praevaricantes sunt infames, 154. Christiani Judaeorum vitent convivia, 96. Christianae legis perfectio super alias, 11.
- Ciborum discrimen non debet facere Christianus, 27. Cibos aliquos judicans immundos, est haereticus, 138. Cibum cum Judaeo non debet sumere Christianus, 100.
- Cives civibus invidere, pessimum, 43. Civium poena qui non sunt cum episcopis diebus solemnibus, 97.
- Clemens per modestiam cathedram pontificiam refugit, 3. Clementis papae episcola ad. Jacobum fratrem Domini, 3. Ejusdem ad eumdem, de Sacratis vestibus et vasis, 7.
- Clementia magis quam severitate sunt emendandi subditi, 132.
- Clericatui non ligetur quid unico actu, 87.
- Clerici non debent esse institores vel famuli divitum, 73. Clericus artificiolo praeter offensam suae professionis vestimentum sibi debet parare, 82. Clerici ab humano sanguine, etiam hostili, debent temperare, 102. Clericus episcopi insidiator, curiae servituti mancipetur, 36. Clerico alieno non debet communicare episcopus, 105. Clerici bona ecclesiae tenentes, conficere debent instrumenta precariae, 118. Clericus extra provinciam non est in jus vocandus, 155. Clericus in duabus ecclesiis non debet ordinari, 73. Clericus scurrilis ab officio deponatur, 83. Clericus alieno nomine fenus non debet exercere, 213. Clericus ab episcopo excommunicatus, provinciales consulat episcopos, 73. Clericis sine litteris episcopi commendatitiis ambulantibus nemo communicet, 96. Clericus episcoporum communi judicio pro crimine damnatus, non debet a quoque defensari, 84. Clerici litigiosi testimonium difficile recipiatur, 83. Clericus ut comam nutrire non debet, ita nec barbam radere, 82. Clerici saecularis militiae non merentur honores, 73. Clericum alterius episcopi nemo debet ordinare vel retinere, 172. Clerici coram suo episcopo suas querelas debent experiri, 73. Clericorum, monachorum et puellarum Dei rebaptizatorum poena. 131. Clericos magos ab Ecclesia convenit eliminari, 68.
- Clericus extraneus sine commendatitiis litteris episcopi sui nullibi debet ministrare, 73. Clericus turpi lucro vacans a clero deponatur, 90. Clerici qui se putant a suis episcopis laesos, qualiter suo juri debeant consulere, 83 88. Clerici examen refugientes ecclesiasticum, debent in sua causa periclitari, 79. Clericus episcopi forum negligens, et saecularem judicem eligens, excommunicetur, 228. Clericus nullibi sedulo ecclesiae inserviens, non clericus reputetur, [Col. 1228] 104. Clericus quantumlibet eruditus, artificio debet victum quaerere, 82. Clericus per nundinas cursitans, ab officio deponendus est, 82. Clerici coronam ferre debent, 115. Clerici poenitentiam petentibus non est deneganda, 93. Clericus per plateas non debet esse vagus, 82. Clericus cum extraneis mulieribus non debet habitare, 82. Clericus ex vestimentorum splendore commendationem quaerere non debet, 82. Clericus servum suum ad ecclesiam confugientem inde non extrahat, 103. Clericum alienum invito proprio episcopo nemo debet suscipere, 212. Cleri sortem quae personae possunt assequi, 113. Clerici ecclesiis inservientes, condignam recipere debent mercedem, 96. Clerici non debent esse feneratores, 77. Clericos non oportet inire convivia ante horam tertiam, 144. Clericis nec monachis non liceat evagari sine litteris commendatitiis, 96. Clerici quocunque temporis lapsu rem ecclesiasticam propriam facere non possunt, 97. Clericorum contentiones ab episcopis sunt dirimendae, 171. Clericus ubi accusare, et accusari potest, 96. Clerici praesertim monachi arcendi sunt, ne vagentur per civitates, 74. Clericorum qui diebus solemnibus a sua ecclesia absunt pena, 97. Clericus documenta jurium ecclesiae intervertens omnia ecclesiae dispendia refundat. 96.
- Clerici comam non nutriant, nec calceis utantur indecentibus, 95. Clerici in seditione arma sumentes ab officio deponantur, 115. Clerici ingenui ab omni indictione publica debent esse immunes, 115. Clerici turpibus lucris non debent implicari, 233. Clericus officium suum relinquens, excommunicetur, 95. Clericus (si furtum fecerit) a communione arceatur, 95. Clerici uxorem ducentes sine consultu episcopi ab eo excommunicentur, 115. Clericorum et laicorum diversa esse debent fora. 35. Clericus ecclesiae deputatus, si officio interesse nolit, deponatur, 144. Clericis liberum vitam ingredi monasticam, 115. Clericum alterius episcopus non ordinet, nisi cum dimissoriis litteris, 139. Clericorum contemptus in praesules qualiter puniatur, 2. Clerici, vel laici, non temere admittendi in accusationem episcoporum, 74. Clerici quibus interdictae sunt nuptiae, nuptiarum conviviis, aut ubi lascivitur, non intersint, 96. Clericus absque litteris dimissoriis sui episcopi non est recipiendus, 66. Clerici a laicis non sunt judicandi, 154. Clericus ecclesiae cui ab initio fuit deditus, debet semper restitui, 146. Clerici usurarii animadversio, 99. Clericus extraneae mulieris familiaritati non conjungatur, 95. Clericorum jejunium quadragesimale, 23 Clericus mutuas aut solidum, aut speciem appreciatam recipiat ad concurrentiam solidi, 101. Clericus non debet esse negotiator, 101.
- Clericus uxorem adulteram scienter retinens tanquam patronus turpitudinis a communione pellatur, 100. Clerici factiosi adversum suos superiores proprii gradus priventur honore, 74. Clerici negotiis saecularibus non debent se immiscere, 76. Clericus abstinens a carnibus, eas reputans immundas, deponatur, 61. Clericorum in mutuam caedem prorumpentium poena, 103. Clericus viduam, aut secundam ducens conjugem, debet honore ecclesiastico nudari, 167. Clerici ad agapem vocati non debent partes tollere, 68. Clerici in ecclesia primitiva omnibus utebantur communiter, 31. Clerici ab opere sancto si absunt, episcopi puniantur arbitrio, 98. Clericus negligens ab officio debet amoveri, 82. Clericus qualiter ire debet ad comitatum, 88. Clericus qui alicujus cause fuit cognitor, non potest in eadem esse testis, 84. Clericus peregrinus qualiter est recipiendus, 2. Cleri sortem nacturus, aetate adulta baptizatus multo tempore probandus est, 142. Clericis a diaconatu insolatio non liceat habere mulierem, 89, 106. Clericus ab episcopo depositus pro restitutione principum non debet auxilium implorare, 66. Clerici quorum delictis puniendis superiorum connivent oculi, intra annum se purgent, 84. Clericus susurro (nisi veniam postulet) ab officio deponatur, 83. Clerici et litteras, et artificiosa debent edoceri, 82. Clericis vel monachis ad feminas non sit conversatio, 101. Clericus absque praelati auctoritate non debet peregrinari, 68.
- Clericis ad virgines, vel viduas non debet esse singularis accessus, 79. Clericus cum haereticis nequaquam conversetur, 83. Clericus alterius dioecesis, praeter episcopi consensum, non est ordinandus, 80. Clerici cauponas publicas, nisi peregrinantes, non debent ingredi, 79. Clerici praeter necessitatem in aliena civitate non debent immorari, 79. Clerici praeter matrem aut sororem mulieres secum habere non debent, 138. Clerici negotiandi causa non debent nundinas sectari, 99. Clericus conclericum ad saeculare forum ne trahat, 100. Clerici cibo carnium non utentes, ab hujusmodi stulta religione coercendi sunt, 139. Clericum alienum nemo ordinet, 104, 79, 74. Clerici obligati alienis rationibus, non sunt ordinandi, 106. Clericus ordinatus contra canones, 103. Clericos [Col. 1229] ex familia fisci ecclesiae donatos, nullus audeat expetere, 109. Clericus in regiam majestatem non debet conspirare, 128. Clericus fratribus invidens non debet promoveri, 83. Clerici pro suis facinoribus a nemine debent foveri, 77. Clericorum accusatorum causae qualiter discutiantur, 78. Clericus sub ipsa tentatione officium non deserens est honore sublimandus, 82. Clerici ex turpi negotio vitam non debent quaeritare, 79. Clericus ultra mutui sortem nihil recipiat, 79. Clericus proditor degradetur, 83. Clerici jejuniis ecclesiae non obedientis, minuitur nomen, 83. Clericus inter-epulas cantans, est cohibendus, 83. Clericus ne per creaturas juret, 83. Clericorum praedefuncti episcopi bona diripientium poena, 103. Clericus monachum agens, et aliorum clericorum statui difformis, corrigatur, 102. Clericorum alterius dioecesis episcopus non ordinet, 93. Clerici vagi et instabiles ab episcopis arcendi, 104. Clerici omnes, vel monachi sub sui sunt episcopi potestare, 73. Clericum quem proprius episcopus benigne imbuit, alius episcopus ne sibi vendicet, 106. Clerici cujuscunque sint ordinis cauponas non debent ingredi, 68. Clericus non debet secum habere mulierem extraneam, 59. Clerici non debent esse magi, 97.
- Clero vel monachatui addicendi qualiter probari debeant, 106. Clero non ascribantur qui sunt ratiociniis vel tutelarum rationibus obnoxii, 77. Clero non ascribatur facile veniens ab haeresi, 100.
- Coelestini papae epistola ad episcopos Galliae, 184, 185.
- Coemeteria haereticorum vel basilicas non debent ingredi fideles, 67.
- Coepiscopi nomine qui censendi sunt, 163. Coepiscoporum auctoritas, 66.
- Cogitationes pravae confestim Christo sunt allilendae et statim sacerdoti detegendae, 6.
- Cognitio Dei dilectionem praecedit, 7.
- Coma prolixa clericis est indecens, 144. Comam mulier non debet resecare 63.
- Comessationes et accubitus non debent fieri in ecclesia, 68.
- Commatrem spiritualem non oportet accipere uxorem, 263.
- Commentitium non potest diu celari, 156.
- Communicans a suo gradu cadat, 88.
- Communicare debent in oblatione episcopi et reliqui clerici, 2.
- Communicare non debemus cum his qui extra nos sunt, 36. Communicare debent saeculares ter in anno, 95.
- Communicatorias litteras tradentes interrogandi si omnia recte gerantur, 100.
- Communionis gratia in extremis laboranti nemini est deneganda, 85. Communione propriae provinciae privatus alteri provinciae per obreptionem.
- Concilii generalis celebrandi ordo, 1. Concilia generalia ab omnibus servanda sunt, 77. Concilium qualiter debet solvi, 1. Conciliorum acta debent uniformiter observari, 87. Concilium in silentio, non in tumultu fieri debet, 131. Concilium nemo debet deserere ante ipsius dissolutionem, 90. Concilii est advresus haereticos principis implorare favorem, 87. Conciliorum generalium definitioni non est reluctandum, 25. Concilia generalia praeter Romani pontificis auctoritatem celebrari non debent, 154.
- Concilii Toletani sexti institutio, 118.
- Concilii Nicaeni commonitorium petitur in medium produci, 84. Concilii Nicaeni recitatio, 85.
- Concilii Nicaeni per episcopos Afros confirmatio, 85. Concilii Nicaeni relectio in concilio Carthaginensi sexto, 84. Concilii Nicaeni praefatio, 58. Concilii Nicaeni celebrandi causa, 58. Concilium Nicaenum ex Graeco in Latinum versum est, 59. Concilii Micaeni approbatio, 69.
- Concilium Ancyranum, 61.
- Concilium Neocaesariense, 62.
- Concilium Gangrense, 62.
- Concilium Sardicense, 64.
- Concilium Antiochenum congregatur, 65.
- Concilium Laodicenum, 67.
- Concilium Constantinopolitanum, 69.
- Concilium Ephesinum, 69.
- Concilium Calcedonense celebratur, 71. Concilium Calcedonensis subscriptiones, 74.
- Concilium Carthaginense primum congregatur, 76 Concilii Carthaginensis secundi congregatio, 77. Concilii Carthaginensis secundi conclusio, 78. Concilium Carthaginense tertium capit exordium, 78. Concilium Carthaginense quartum incipit, 81. Concilium quintum Carthaginense incipit, 84. Concilium sextum Carthaginense incipit, 84. Concilii Carthaginensis septimi celebratio, 86.
- Concilii Milevitani consessus, 87.
- Concilium Arelatense primum celebratur, 88. Concilium [Col. 1230] Arelatense secundum, 89. Concilium Arelatense tertium, 90.
- Concilium Valentinum, 90.
- Concilium Taurinate, 91.
- Concilium Rhegiense, 91.
- Concilium Auraicense, 93.
- Concilii Valensis celebratio, 94.
- Concilii Agathensis celebratio, 95.
- Concilii Agathensis conclusio, 97.
- Concilium Aurelianense incipit, 97.
- Concilii Elibertini celebratio, 99.
- Concilii Cesaraugustani celebratio, 102.
- Concilium Tarraconense, 101.
- Concilii Gerundensis celebratio, 101.
- Concilii Herdendis celebratio, 102.
- Concilii Valentini celebratio, 103.
- Concilii Toletani primi celebratio, 104. Concilii primi Toletani conclusio, 105. Concilii Toletani secundi institutio, 105. Concilii Toletani tertii institutio, 106. Concilii Toletani quarti institutio, 112. Concilii Toletani quinti celebratio, 117. Concilii Toletani quinti conclusio, 117. Concilii Toletani sexti conclusio, 120. Concilii Toletani septimi institutio de poena transfugarum, 120. Concilii Toletani octavi edictum nomine principis, 125. Concilii Toletani octavi institutio, 121. Concilii Toletani noni celebratio, 127. Concilii Toletani decimi institutio, 128. Concilii Toletani undecimi institutio, 130. Concilii Toletani undecimi conclusio, 133. Concilium Toletanum duodecimum instituitur, 133. Concilii Toletani duodecimi subscriptio, 134. Concilii Toletani duodecimi conclusio, 137. Concilii Toletani decimi tertii institutio, 137. Concilii Toletani decimi tertii conclusio, 138. Concilii Braccarensis celebratio, folio 138. Concilii Braccarensis primi conclusio, 139. Concilii Braccarensis secundi institutio, 140. Concilium Braccarense tertium, 144. Concilii primi Spalensis ordinatio, 146. Concilii secundi Spalensis celebratio, 146.
- Concilium provinciale Kalendis Novembris annuatim celebrandum, 137. Concilium provinciale quando debeat celebrari, 66, 74, 212, 133, 142. Concilium per Hispanias semel in anno jubetur celebrari, 110.
- Concordia parit victoriam, discordia ruinam, 28. Concordia ad portum quietis evehit, 4.
- Conferta non debent esse in conviviis, 143.
- Confessionis forma a Novatianis ad fidem revertentium, 60. Confessio cleri et primorum Gothicae gentis ad fidem conversae, 108.
- Confesso de se super alieno crimine non creditur, 154.
- Confessorias litteras afferentes puniantur, 99.
- Confirmatio decreti Symmachi, 248.
- Conjugatus non potest esse sacerdos, 89. Conjugati lapsi semel in adulterium poena, 100.
- Conjugium damnans sit anathema, 138.
- Connubia non sunt miscenda cum haereticis, 97.
- Consanguinei in quinto gradu matrimonium contrahere possunt, 287. Consanguineam non licet uxorem accipere, 98.
- Conscientia bona non est, quae est malorum confusione permista, 243.
- Consecrata Deo loca non debent in habitacula profana redigi, 145. Consecrari debent ecclesiae quarum ignoratur consecratio 264.
- Consecratio altaris ad episcopum pertinet, 147. Consecratio basilicae fieri non debet nisi prius sit dotata, 140.
- Consignare infantes solus potest episcopus, 170. Consignari an debeant arrepti a daemonio, 171.
- Consignatio nullo pretio comparetur, 233.
- Consobrinam nemini licet uxorem accipere, 283.
- Conspirans in principem, aut conspirantium consors, reus est aeterni judicii, 119.
- Conspirantium in suos principes detestatio, 116.
- Conspiratio fieri non debet in episcopos, 30. Conspirationis crimen etiam apud gentiles est odiosum, 30.
- Constantinopolis post Romanam sedem primatus obtinet honorem, 69.
- Constantinus, Romanorum imperator primus, fidem Christi patenter adeptus est, 56. Constantinus imperium suum ecclesiasticae potestati supponit, 57. Constantinus collegium clericorum urbis Romae senatoria dignitate sublimat, 58. Constantinus decretum propria manu roboratum super corpus beati Petri collocat, 58.
- Consubstantialitatis vox ab Athanasio inventa, 153.
- Consuetudo mala tanquam corruptela eradicanda, 64.
- Contentio cum episcopo non debet quemque ab Ecclesiae communione arcere, 98. Contentiones vitandae sunt, 245.
- Contumaces clerici ab episcopo corripiantur, 95. Contumaci tardius datur venia, 103.
- Conversi et in habitu poenitentiae viventes non debent ad cultus relabi luxuriam, 119.
- Convivari non decet in ecclesiis, 79.
- [Col. 1231] Corpora humana et animae non subjacent fatalibus astris, 222 Corporis humani plasmatio non est attribuenda diavolo, 138.
- Correctio sic est adhibenda ut salva semper sit dilectio, 211.
- Correctus volens videri errorem et erroris auctorem damnet, 242.
- Corruptores morum furibus sunt deteriores, 33.
- Crapulosi subdiaconi aut cantoris poena, 2.
- Creationem universae carnis non attribuens, Deo est haereticus, 138.
- Crimen falsum objecisse fratri convictus, ad exitum vitae a communione sit alienus, 90. Crimen laesae majestatis principi clementiae reservandum est, 117. Crimine mortali implicatus tempore ordinationis, ad ipsa ordinatione submovendus est, 91.
- Criminationes ab ipsis fieri debent auctoribus, 154.
- Criminator et falsus testis qualiter debeant puniri, 89. Criminatores contra doctorem recipi non debent, 29, 41.
- Criminosi poena qui se permisit ordinari diaconum, 101. Criminoso accusationis via debet occludi, 77. Criminosi non debent ordinari, 142, 234.
- Crucis Domini inventio, 54.
- Cubycularii papae debent esse clerici, 280.
- Cyrilli Alexandrini ad concilium Africanum rescripta, 84. Cyrillus recedentes ab heresi Nestoriana recipi, 69.
- Daemonibus post lavacrum baptismi sacrificantes quali sint poenitentia digni, 91.
- Damasi papae decreta, 161. Damasi papae epistola ad Paulinum Antiochenum, 161. Damasi papae epistola ad Hieronymum presbyterum, 161. Damasi rescriptum ad Stephanum Mauritaniae archiepiscopum, 162.
- Dari non potest quod non habetur, 176.
- Decreta Anacleti papae, 12. Decreta Evaristi papae, 18. Decreta Alexandri papae, 20, Decreta Sixti papae, 22. Decreta Thelefori papae, 23. Decreta Iginii papae, 24. Decreta Pii papae, 25. Decreta Anitii papae, 26. Decreta Sotheris papae, 26. Decreta Eleutheri papae, 27. Decreta Victoris papae, 28. Decreta Zepherini papae, 28. Decreta Calixti papae, 29. Decreta Urbani papae, 31. Decreta Pontiani papae, 32. Decreta Anterii papae, 33. Decreta Fabiani papae, 34. Decreta Cornelii papae, 37. Decreta Lucii papae, 38. Decreta Stephani papae, 40. Decreta Sixti papae, 186, G 42. Decreta Dionisii papae, 43. Decreta Euticiani papae, 46. Decreta Gaii papae, 48. Decreta Marcellini, papae, 49. Decreta Marcelli papae, 50. Decreta Eusebii papae, 52. Decreta Melchiadis papae, 55. Decerptiones et decretis sancti Silvestri papae, 150. Decreta Marci papae, 150. Decreta Julii papae, 151. Decreta Liberii papae, 155. Decreta Siritii papae, 166. Decreta Innocentii papae, 170. Decreta Zozimi papae, 182. Decreta Bonifacii papae, 183, 265. Decreta Celestini papae, 184. Decreta Hilarii papae, 228. Decreta Simplicii papae, 230. Decreta Felicis papae, 231, 263, 157. Decreta Gelasii, 232, 213. Decreta Anastasii papae, 244, 169. Decreta Symmachi papae, 245. Decreta Hormisde papae, 25. Decreta Joannis papae, 262, 265. Decreta Silverii papae, 266. Decreta Vigilii papae, 267. Decreta Pelagii papae, 268. Decreta Benedicti papae, 270. Decreta Pelagii secundi papae, 270. Decreta Gregorii papae, 274. Decreta Gregori iminoris, 282.
- Decretum ex concilio Valentino, 129.
- Decretum pro Potamio episcopo, 129.
- Decretum in favorem principis constitutum per singula concilia referendum, 117.
- Decretum testamentorium, 129.
- Defendi non debet quod non credi non licet, 197.
- Defunctorum piam voluntatem exsequi retardentes excommunicentur, 95. Defunctorum corpora quomodo sunt inhumanda, 110. Defunctorum oblationes defraudans ab Ecclesia pellatur, 94.
- Deitas quomodo ad carnem unita intelligatur, 70.
- Delationis unde mors vel proscriptio sequatur, poena, 101.
- Depositus ob delictum post ordinationem nullum sperare debet restitutionis remedium, 284.
- Desponsata viro puella non debet alteri in matrimonium dari, 166. Desponsatae puellae, etiam corruptae, sponsis debent restitui, 61.
- Detractio in sacerdotes non est exercenda, 13 Detractiones obloquentium patienter terendae sunt, 277.
- Deus est auctor omnium bonorum, 184. Deum contemnit qui ejus negligit sacerdotes, 245. Deus Pater unicum Filium pro nobis passurum misit, 24. Deus homo, Verbum caro, humanae beatitudinis est fides, 46. Deus est primus motor liberi arbitrii ad bonum, 184. Deus est omnium creator, 9. Deus corrigit ut obtemperantes ducat ad vitam, 6. Deus invisibilis visus est in cunabulis, 66. Deus [Col. 1232] metitur animum, non tempus, 8. Dei auxilio quotidiano egemus, 178. Deus vitae nostrae est auctor, parentes ministri, 11. Deus maxime exoratur cum una gratiarum actio ei offertur, 224.
- Devota si peccaverit, 105.
- Diabolum credens per se effectorem aliquorum animalium vel tonitruum, est haereticus, 138. Diabolus tanto callidius agit quanto quis est melior, 275. Diabolum negans a principio sui creaturam Dei bonam, est haereticus, 138. Diaboli opera destruuntur cum corda hominum ad Dei et proximi charitatem revocantur, 186. Diabolus ab initio fuit bonus et est Dei opificium, 221. Diabolus praetextu pietatis imprudentibus illudit, 193.
- Diaconissa ordinari non debet ante 40 annos, 73. Diaconissam in conjugem nemo ducat, 283. Diaconissae non ordinandae, 93.
- Diaconi non debent offerre, 89. Diaconi presbyteros debent revereri, 90. Diaconus vel presbyter ad cellari secretum puellam non debet admittere, 89. Diaconi rei ad se non pertinenti non se debent immiscere, 233. Diaconus non est promovendus nisi castitatem profiteatur, 143. Diacones uxorati modo caste viverint, ordinari possunt sacerdotes, 104. Diaconus quando debeat alba indui, 82. Diaconi conjugati non promoveri debent ad sacerdotium, 93. Diaconus aut presbyter si crimen capitale commiserit qualiter puniatur, 98. Diaconorum septem per singulas urbes institutio, 34. Diaconus ante 25 annos non ordinetur, 95, 78. Diaconus episcopi et presbyteri se debet agnoscere ministrum, 82. Diacones urbani supra presbyteros nihil praesumant, 89. Diaconus non potest panem date vel aquam benedicere, 68. Diaconus inter presbyteros non nisi interrogatus debet loqui, 82. Diaconi ad presbyterum debet esse reverentia, 97. Diaconi in presbyteros non debent superbire, 114. Diaconi et presbyteri ad opere, debent abstinere conjugali, 220. Diacones qui immolaverunt, 61. Diaconus jubente presbytero sedere potest, 82. Diaconi protestantes non posse continere, an promoveri debeant ad sacerdotium, 61. Diaconus praesente presbytero, si jubeatur, populo eucharistiam ministrare potest, 82. Diaconorum officium, qui oculi dicuntur episcopi, 4. Diaconus qualiter ordinetur, 81. Diaconos septem in unaquaque civitate determinat Evaristus, 18.
- Dies paschalis apud Aphros qualiter designetur, 80.
- Digamus ad clerum non potest promoveri, 91, 173. Digami ordinati non consecrent aut ministrent, 95.
- Dilectio Dei et proximi. Legis est consummatio, 5.
- Dimitte nobis debita nostra, qualibet justus etiam ex persona propria vere dicit, 87.
- Dioecesani presbyteri res ecclesiasticas non possunt alienare, 95.
- Discipuli Domini LXX Spiritum sanctum tradidisse non leguntur, 164.
- Discordia sedanda est, 267. Discordiam clericorum ad concordiam revocet episcopus, 83.
- Divinationum observatores qualiter puniantur, 62.
- Divortio interveniente non potest cum altero contrahi matrimonium, 163. Divortium nemini licet propria auctoritate facere, 96.
- Docibiles debent omnes esse, sed sacerdotes aliorum debent esse doctores, 5.
- Doctoris nomen nemo sibi vendicet, 102.
- Dolus in verbo vitandus est, 31.
- Dominia rerum per meum et tuum inquietantur, 12.
- Dominicis diebus non est jejunandum, 102. Dominicis diebus missarum solemniis clerici debent interesse, 144. Dominicis diebus non sunt exercenda fora, 101. Dominico die audienda est missa, 96. Dominico die jejunans non est habendus catholicus, 83.
- Domum ejus qui abstinetur nullus debet ingredi, 105. Domus Dei nulli debet esse contemptibilis, 63.
- Duodecim signa putans esse per corpus distributa haereticus est, 138.
- Ebredunensis Ecclesiae juvandae consilium, 92.
- Ebredunensis Ecclesiae benignitas erga Armentarium invasorem, 92.
- Ebrietas vitiorum nutrix a clericis fugienda, 96.
- Ebriosi, aut aleatores episcopi, et presbyteri esse non debent, 2, cap. 42.
- Ebriosi corpore et animo sunt mortui, 6.
- Ecclesia quibus non communicavit vivis, non communicat mortuis, 220. Ecclesia magnae navi similis est, 13. Ecclesiastica decreta negligentis poena est ignis, 7. Ecclesiae quibus in locis sint constituendae, 8. Ecclesiae apud nationes barbaras locatae, qualiter reguntur, 69. Ecclesiae redditus qualiter sint distribuendi, 230. Ecclesiae praedia non sunt alienanda, 245. Ecclesiastica sacramenta uno [Col. 1233] more debent ministrari, 112. Ecclesia communis proprius est orandi locus, 68. Ecclesias persequentium poena, 254. Ecclesiae res relictas occupantium poena, 256. Ecclesiae Carthaginensis reconciliatio, 265. Ecclesiae dos ab episcopo consecratae ejus ordinationi subest, 110. Ecclesiae quoscunque proventus propria auctoritate rapiens anathema est, 63. Ecclesiae propriae desertor poenis subjacet canonicis, 234. Ecclesiam privatam nemo debet congregare, 63. Ecclesiastica onera viritim exercenda sunt, 101. Ecclesiae vacandum est a. 16, calendarum Januarii usque ad epiphaniam, 102. Ecclesiae non dedicandae sunt, nisi sub nomine sancti approbati, 234. Ecclesia orat pro universis, 185. Ecclesiae bona: et ea quae propria sunt sacerdotis dividi debent, 127. Ecclesia catholica unica est, 275. Ecclesiae res in tres partes dividuntur, 139. Ecclesiae inferiores ritui ecclesiae metropolitanae debent esse conformes, 132. Ecclesiae immunitas non est a quoque violanda, 136. Ecclesia praescribit, et praescribitur spatio, XXX annorum, 114. Ecclesiae bona auferens fur sacrilegus et homicida censetur, 39. Ecclesiae praesidentes ab ea recipere debent compendium mercedis, 114. Ecclesiae immunitas cum ab eam reus confugit, 97. Ecclesia non debet in eos exercere severitatem quibus princeps communicat, 135. Ecclesiae Arianae ad fidem converse subsuut episcopo territorii, 109. Ecclesiam intrantes, et non communicantur, 105. Ecclesiae bona inter episcopum et clerum dividenda sunt, ex aequo, 98.
- Ecclesiae res si utilitatem ejus non gravent possunt alienari, 109. Ecclesiam alterius nemo invadat vel clericum ordinet, 91. Ecclesiae cedere licet unam parochiarum suarum, 92. Ecclesia non permittat extrahi qui ad eam confugerit, 93. Ecclesia pro immunitate quam praestat non debet damnificari, 93. Ecclesiarum dedicationes ad episcopos territorii pertinent, 93. Ecclesiam propriam nullus clericus relinquat, 90. Ecclesiastica res quomodo possit alienari, 84. Ecclesiae desertor monitus contemnens, ab officio deponatur, 143. Ecclesiae alicujus intercessor cathedram ultra annum non potest retinere, 84. Ecclesiae quae per hostilitatem deciderunt, prisco statui debent reintegrari, 164. Ecclesiam propriam per contemptum reliquens in nulla recipiatur, 143. Ecclesiae mundanae mutationi non debet subjacere, 175. Ecclesia sponsa Christi neque rugam, neque scissuram admittit, 196. Ecclesiae frustra resistitur hostibus externis, si domesticis inimicis non obvietur, 196, Ecclesiae res in cujus sint potestate, 2. Ecclesiam potestate saeculari obtinens deponendus est, 2. Ecclesiastico mucrone resecanda sunt mala, 39. Ecclesiae cantus non recipiat versiculos ab idiotis aeditos, 68. Ecclesiae rector non est praeficiendus sine episcopi auctoritate, 77. Ecclesia sponsa est Christi quae nullo potest errore pollui, 27. Ecclesiae bona potest episcopus dispensare egentibus, 142.
- Economi, rerum ecclesiasticorum non debent esse laici, 147. Economos assumere debent episcopi pro rebus ecclesiae regendis, 115.
- Edictum regis Reccaredi de confirmatione concilii, 110.
- Edictum in Judaeos, 136.
- Electio summi pontificis qualiter est celebranda, 246.
- Electio metropolitani qualiter est celebranda, 212.
- Electus in episcopum debet in fratres menses ordinari, 74.
- Electio promovendorum ad clerum non debet a populo pendere, 141.
- Elemosyna de alienis non est facienda, 63.
- Energumeni, et reliqui erratico spiritu correpti non debent in Ecclesia ministrare, 100. Energumeni ad nullum ordinem clericatus promovendi sunt, 93. Energumeni post baptismum an commnnicent, 93. Energumenorum officium, 83.
- Ennodii praefatio, 249.
- Ennodii diaconi liber contra obrectatores synodi sub Symmacho papa Romae habitae, ibidem.
- Ephesina synodus secunda reprobatur, 195.
- Epileptici et caeteri qui offenso sunt cerebro non debent ordinari, 133.
- Episcoporum ordinationes qualiter et a quibus sunt celebrandae, 2, 15, 59, 79, 81, 85, 89, 93. Episcopus ordinare non debet praeter metropolitani auctoritatem, 78, 168, 171, 229. Episcopi confirmatio ad metropolitanum pertinet, 59. Episcopus in alterius episcopi territorio nihil debet attentare, 66, 76, 78, 79. Episcopus cui in electione aliquid objicitur, prius est purgandus quam ordinandus, 79. Episcopi dioecesim visitantes non debent esse onerosi, 121. Episcopus per singulos annos semel suam debent visitare dioecesim, 114, 101. Episcopi per suas dioeceses vigilanter debent ecclesias visitare, 140. Episcopus dioecesim visitans quid exigere potest, ibidem. Episcopus ecclesiam haeredem non instituens, si quid alienaverit, revocetur, [Col. 1234] 96. Episcopis (qui subditorum lux esse debent) est obediendum, 10. Episcoporum unus est ordo, 17. Episcopus Economum debet habere qui res ecclesiasticas gubernet, 74. Episcopi sunt ecclesiae columnae, 42. Episcoporum inimicis non debent esse amici subditi, 17. Episcopus vel quicunque clericus magos consulens ab officio deponatur, 114. Episcopis inobedientes sunt infames, 6. Episcopus licet viciosus non est a quovis arguendus 19. Episcoporum qualiter potest fieri mutatio, 33. Episcopos oportet omnium quibus praepositi sunt curam gerere, 11. Episcopi in plerisque magis tolerandi quam accusandi, 52. Episcopus debet assumi quem vita nota et probabilis commendat, 67. Episcopus, presbyter, aut diaconus a gradu suo injuste dejectus qualiter restituitur, 114. Episcopi loco suam causam in causa appellationis foventis nullus est praeficiendus, 154. Episcopis incumbit pauperes, et oppressos defendere, 114. Episcopus clericum innocentem, aut ex levi causa excommunicans ad synodum vocetur, 95. Episcopi, presbyteri, diaconi ab uxoribus debent abstinere, 77. Episcopi peregrino celebrandi locus debet assignari, 89. Episcopus alterius sedem ambiens a propria cadere debet, 212. Episcopi ad synodum vocati debent comparere, 68. Episcopi non habentur quos nec clerus elegit, nec populus exquisivit, nec metropolitanus consecravit, 220. Episcoporum ad synodum convocatio debet esse modesta, 212. Episcopo defuncto intestato mox a clericis omnium bonorum fiat inventarium, 101. Episcopus vocatus ad concilium debet accedere, 142. Episcopi et clerici mulierum careant consortio, 143. Episcopus creditae sibi ecclesiae curam non agens excommunicetur, 142.
- Episcopus Geolebus seductor apud Gallias, 290. Episcopus nullis debet vexari excessibus, 282. Episcopatus non debet jure testamentario relinqui, 228. Episcopus praeter necessitatem res ecclesiae distrahens reus est furti, 142. Episcopi ut caeteris sunt eminentiores auctoritate, ita moribus et doctrina praestare debent, 132. Episcopus alterius visitans ecclesiam non debet honore suo privari, 82. Episcopus non rei familiari, sed orationi, et lectioni debet vacare, 82. Episcopus futurus qualis debeat esse, 229. Episcopus vel presbyter non baptizans in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, debet ab ecclesia dejeci, 268. Episcopus sedens, presbyterum stare non praemittat, 82. Episcopales sedes aliquando obtinuerunt laici in galliis, 288. Episcopus mutari potest urgente necessitate, 273. Episcopus mortuum episcopum humans quam habeat mercedem, 127. Episcopus non pompa supellectilis, sed vitae meritis debet commendari, 82. Episcopus gentilium libros non debet curiose versare, ibidem, Episcopus viduarum et pupillorum gubernationi per archidiaconum debet providere, ibidem. Episcopus dioecesim sibi denominatam obtineat, 61. Episcopus non debet esse executor testamentorum, 82. Episcopum ordinandum quali oportet esse ingenio, 81. Episcoporum concilii Toletani duodecim subscriptiones, 137. Episcopo a synodo vel presbytero ab episcopo deposito, aliquid sacri mysterii tentanti, nulla sit ei spes restitutionis, 65. Episcopus, presbyter, vel diaconus filiam devotam maritum accipientem paterno non prosequantur affectu, 105. Episcopos dissidentes reconciliet synodus, 82. Episcopi personas debent secum habere quae sint moribus integre, 114. Episcopi vel clerici qualiter filios debeant emancipare, 79. Episcopus unam de parochiis erigens in monasterium debet monachis providere, 109. Episcopi judicio Dei reservari sunt, 6. Episcopi propria libidine ecclesiam deserere non debent, 2. Episcopus non invitatus in alterius episcopi provinciam transire non debet, 64. Episcoporum causae coram judicibus ecclesiasticis tractandae sunt, 158. Episcopus nisi provocatus pro rebus caducis non debet litigare, 82. Episcopali sede vacante, vigilet episcopus vicinior, ne seditio moveatur, 92. Episcopus deferendus est synodo qui excommunicato alterius communicat, 93. Episcopus clericum alterius vagum apud se retinens communione privetur, 84. Episcopus de rebus propriis suo disponat arbitrio, 95. Episcopi non communicent cum illo cum quo proprius episcopus non communicat, 86. Episcopatus dignitas, presbyterii, vel diaconatus honor quomodo conferri debat laico, 90. Episcopus, vel presbyter ante 30 annos, diaconus ante 25, non debet ordinari, 90. Episcopi, presbyteri, vel diaconi non ordinentur nisi conversis ad fidem his quibus cum vivunt domestice, 79. Episcopi necessitate exigente, sed non passim constituendi sunt, 64. Episcoporum defunctorum bona non debent invadi, 103. Episcopus depositus si appellaverit, non est aliquis ejus loco substituendus, donec re finita, 64. Episcopus non debet res ecclesiasticas alienare, 95. Episcopi benevolentiae non potest obesse legis saecularis praescriptio, 98. Episcopi non debent in clerum tyrannidem exercere, 110. Episcopi, presbyteri, et diaconi ab uxorio concubitu penitus debent abstinere, 109. [Col. 1235] Episcopi pro summi pontificis electione vocati debent continuo venire, 96.
- Episcopus spoliatus imprimis est restituendus, 166. Episcopis licet nonnunquam propriis rebus apud principes observare, 64. Episcoporum et clericorum irritae sunt donationes in homines non catholicos collatae, 76. Episcopus a Metropolitano monitus venire debet ad synodum, 101. Episcopus ordinatus consulere debet Metropolitanum, ut ob eo instruantur, 101. Episcopus restitutus vocatus ad judicium venire debet, 158. Episcopi a sua civitate diu non debent abesse, 65. Episcopus condemnatus appellare potest ad sedem Ro., 64. Episcopi prae caeteris munditia carnis enitere debent, 124. Episcopi, et omnes clerici sicut nomine, ita meritis debent esse commendabiles, 114. Episcopus non est dandus invitis, 186. Episcopus suam docere debet ecclesiam sedulo, 19. Episcopus clericorum controversias debet cognoscere, 36. Episcopus successorem non potest sibi substituere, 66, 142. Episcopus alterius episcopi clericum non debet ordinare, 65. Episcopos contristans, Christum contristare videtur, 4. Episcopus ut praeest ita et prodesse debet, ibidem. Episcopo vera docenti omnes debent obedire, 4. Episcopi quibus debeant moribus exornari, 15. Episcopo non communicantibus non debent communicare subditi, 4. Episcopus a sua dioecesi in aliam commigrare non debet, 66. Episcopus consecratus mox plebem sibi commissam debet regere, 66. Ecclesiae pastores pro merito plebis saepe depravantur, 17. Episcopi tantum spiritum sanctum tradere possunt instar apostolorum, 164. Episcopus rerum ecclesiasticarum potestatem debet habere ad dispensandum pauperibus, 67. Episcopus in alterius episcopi civitate non debet diu immorari, 64. Episcopo decedente rerum ecclesiae, et episcopi fieri debet prudens separatio, 66. Episcopus quilibet sua sit dioecesi contentus, 69. Episcopi non invitati in alia dioecesi nihil debent attentare, ibidem. Episcopi sanguinis favore indignis non debent conferre beneficia, 128. Episcopus rerum ecclesiae non debet esse dilapidator, 2. Episcopi ejecti sunt imprimis restituendi, 29. Episcopi et sacerdotes domino sacrificantes soli esse non debent, 13. Episcopus per quos gradus pervenire debet ad episcopatum, 49. Episcopos qui possint accusare, 13. Episcopalis honor per ambitum a nemine debet obtineri, 246. Episcoporum et sacerdotum rebaptizatorum poena, 231. Episcopus vel clericus criminosus est deponendus, 2. Episcopus in sua provincia debet conveniri, 154. Episcopus alterius parochianum non ordinet, 154. Episcopus vacans in vacantem ecclesiam non debet irruere, 65. Episcopi provinciales absque Metropolitano nihil moliantur, 141. Episcopus die Dominico praesertim ab ecclesia cui proximus est non debet abesse, 98. Episcopus solus non debet attentare ordinationem episcopi, 89. Episcopi ecclesias quas suae praetendunt esse jurisdictionis propria auctoritate non debent invadere, 88. Episcopus satagat omnia loca quae ad suam pertinent cathedram unitati ecclesiae connectere, 88. Episcopi presbyteri, diaconi de civitate in civitatem non transferantur, 85. Episcopi (nisi legitima subsit causa) ad concilium debent accedere, 84. Episcopi sententia in clericum a coepiscopis examinanda est, 84. Episcopi, presbyteri, et diaconi ab uxoribus debent abstinere, 84. Episcopus fratrum calumniatores excommunicet, 83.
- Episcopis successores dat Deus, non homo, 230. Episcoporum et sacerdotum diversa sunt munera et privilegia, 217. Episcopi Galliarum aliquando bellatores exstiterunt, 288. Electio ministrantium altari non est populo credenda, 67. Episcopus clericum non suum absolvere non potest, 65. Episcopi, presbyteri, et diaconi mulierum, nisi forte consanguinearum, careant contubernio, 85. Episcopus bigamum scienter ordinans sede privetur episcopali, 83. Episcopus publice poenitentem ordinans scienter episcopatu privetur, 83. Episcopus in ecclesia sublimior sedeat, in domo presbyterorum collegam se cognoscat, 82. Episcopus alterum episcopum non debet conculcare, 89. Episcopus decreta maturitate, et ex concilio suorum clericorum clericos debet ordinare, 82. Episcopus sine assessorum praesentia causas non ventilet aut diffiniat, ibidem. Episcopi domus non procul esse debet ab ecclesia, ibidem. Episcoporum translationes non sunt permittendae, 79. Episcopus si crimen impingat clerico, res deducatur ad synodum, 82. Episcopus qualiter debeat funerari, 104. Episcopus vel presbyter putans se injuste excommunicatum ad majores recurrat, 143. Episcoporum injusta damnatio a synodo debet retractari, 82. Episcopi et presbyteri uno modo debent salutare populum, 139. Episcopus gregem suum a judiciorum strepitibus debet arcere pro virili, 82. Episcopus, aut presbyter orans cum haeretico deponendus, 2. Episcopus non debet transferri spe pinguiori ductus, 82. Episcopus extra proprium territorium non debet ordinare, 2. Episcopus populum suum non pascens deponendus, [Col. 1236] 2. Epis opus praeter consensum episcoporum provinciae non debet adire principem, 66. Episcopi et clerici negotiis saecularibus non debent implicari, 2. Episcopus tempore suae ordinationis nihil habens quidquid acquirit, censetur ex bonis ecclesiae quaesitum, 80. Episcopus vel presbyter percussor qualiter puniendus, 2. Episcopo defuncto qualis sit substituendus, 212. Episcoporum vita non debet perturbari, 132. Episcopus rem ecclesiasticam, XXX annis prescribit, 73. Episcopis alicujus provinciae dissidentibus accercendus est alterius provinciae Metropolitanus, 66 Episcopus de laico non est assumendus, 186. Episcopus vel presbyter ante XXX annos debet ordinari, 95. Episcopo a sua civitate pulso humanitatis officium debet impendi, 65. Episcopi haeredes non debent bona ejusdem absquae auctoritate vendicare, 104. Episcopi et abbates modeste castigere debent suos subditos, 145. Episcopi gravati ad Romanam sedem appellent, 154. Episcoporum oppressioni occurrit anacletus, 12. Episcopo incumbit pauperes alere, 98. Episcopis, nec presbyteris liceat habere canes ad venandum, 97. Episcopus nullus debet ordinari contempto Metropo, 183. Episcopi et alii clerici si maechati fuerint, 99. Episcopi diaconi et subdiaconi penitus ab uxoribus debent abstinere, 100. Episcopus (nisi grandis prohibet necessitas) ad synodum veniat, 82. Episcopos per principum curias evagari vilissimum, 64. Episcopi ultra marinam perigrinationem capessere non debent, nisi auctoritate a Metropolitano, 79. Episcopus alterius episcopi clericum ordinare, vel apud se retinere non debet sine litteris dimissoriis, 76. Episcopus aulice vanitatis sectator non est incommunionem recipiendus, 64. Episcopus rebus ecclesiae velut suae fidei commissis non tanquam propriis utatur, 82 Episcopus Constantinopolis non meretur dici maximus, 96. Episcopi reatus qualiter sit eluendus, 77.
- Epistola Clementis papae de communi vita ad discipulos Hierosolymis agentes, 12. Epistola Siritii papae, 168. Epistola Joannis papae ad episcopos Italiae, 262. Epistola Gregorii papae ad cunctos Christianos, 285. Epistola Innocentii ad Antiochenum episcopum de pace, 285. Epistola Innocentii ad Aurelium episcopum, 174. Epistola Vigilii papae ad Euterum, 267. Epistola Felicis papae ad Benignum episcopum, 45. Epistola Liberii papae ut nullus temere suam relinquat ecclesiam, 160. Epistola Evaristi papae de regimine ecclesiarum, 18. Epistola Alexandri papae, 22. Epistola Euticiani papae ad episcopos Ciliciae, 47. Epistola Fabiani papae ad episcopos Orientales, 35. Epistola Siritii papae ad Cumerum episcopum, 166. Epistola Clementis papae ad universum populum Christianum, 9. Epistola Damasi papae ad episcopos Illiricos, 165. Epistola Anacleti papae de ordinationibus, 15. Epistola Formata qualiter fieri debeat, 74. Epistola Eusebii papae ad Aegyptios, 52. Epistola Cyrilli ad Nestorium haereticum, 69. Epistola Siritii papae de damnatione Joviniani haeretici, 167. Epistola Innocentii ad Florentium episcopum Tiburtinensem, 174. Epistola Zepherini papae ad Aegyptios, 29. Epistola Clementis papae ad suos discipulos malorum contagione sautiatos, 11. Epistola Siricii papae ad universos orthodoxos, 168. Epistola episcoporum Aegypti ad Felicem papam, 157. Epistola Marcellini papae, 49. Epistola Alexandri papae de vitandis obtrectationibus, 22. Epistola Anastasii papae ad Nerianum, 170. Epistola familiaris quique episcoporum ad Innocentium papam, 180. Epistola Fabiani papae, 36. Epistola concilii Carthaginensis ad sanctum Innocentium papam, 177. Epistola Coelestini papae ad episcopos Apuliae, 186. Epistola Julii papae ad Orientales episcopos deprimatu Petri, 151. Epistola orientalium episcoporum ad Julium papam, 153. Epistola beati Clementis papae recipitur, 94. Epistola Cornelii papae ad Orientales episcopos, 38. Epistola Justiani imperatoris ad Hormisdam papam, 261. Epistola concilii Valentini ad clerum et plebem foro Juliensem, 91. Epistola concilii Milevitani ad Innocentium papam, 179. Epistola Victoriis papae ad Afros, 28. Epistola Africani concilii ad Bonifacium papam, 85. Epistola Actici Constantinopolitani ad synodum Carthaginensem, 54. Epistola Cyrilli Alexandrini ad synodum Cartha., ibidem. Epistola Pii papae ad Italos, 25. Epistola Athanasii et Aegyptiorum ad Liberium papam, 155. Epistola Innocentii ad Martianum episcopum Naisitanum, 175. Epistola Innocentii ad episcopos Macedoniae, 176. Epistola Silverii papae ad Vigilium papam, 297. Epistola Felicis papae ad Sabinam, 264. Epistola Pontiani papae de dilectione, 32. Epistola Innocentii papae ad Laurentium episcopum Symensem, 175. Epistola Sixti papae, 23, 42. Epistola Innocentii ad synudum Tolosanam, 77. Epistola Innocentii ad Atticum Beroe episcopum, 175. Epistola Innocentii papae ad Alexandrum episcopum, ibidem. Epistola Eleutherii papae ad ecclesias Galliarum, 27. Epistola Stephani papae de accusationibus sacerdotum, 40. Epistola Symmachi papae ad Liberium patricium, 257. Epistola Eusebii papae [Col. 1237] ad episcopum Tusciae, 54. Epistola Innocentii papae ad Bonifacium presbyterum, 174. Epistola Bonifacii papae ad episcopos Galliae, 183. Epistola Aegyptiorum pontificum ad Marcum papam, 150. Epistola Marcelli papae ad Maxentium tyrannum, 51. Epistola episcoporum Tarraconensium ad Hilarium papam, 229. Epistola Innocentii ad Aurelium episcopum, 174. Epistola Symmachi papae ad Laurentium episcopum Medionalensem, 257. Epistola Innocentii ad episcopum Constantinopolitanum, 174. Epistola Innocentii papae ad felicem Nucerianum episcopum, 173. Epistola Gregorii papae ad Bonifacium presbyterum, 285, 286. Epistola Iginii papae ad Athenienses, 125. Epistola Gregorii papae ad diversos, 287. Epistola Innocentii papae ad Aurelium et Augustinum episcopos, 174. Epistola Vitaliani papae ad diversos, 283, 284. Epistola Innocentii papae Maximo, et Severo episcopis, 173. Epistola Innocentii papae ad episcopos Apuliae, ibidem. Epistola Gregorii papae ad Reccaredum regem Gothorum, 274. Epistola Pelagii papae ad episcopos qui Constantinopolim convenerunt, 270, 272. Epistola Sotheris papae, 27. Epistola Felicis papae, 44. Epistola Damasi papae ad episcopos Italiae, 166. Epistola Calixti papae ad Galliarum episcopos, 30. Epistola Stephani archipresulis Mauritaniae ad Damasum papam, 161. Epistola Dionisii papae ad Severinum episcopum. 43. Epistola Innocentii ad Julianum nobilem feminam, 174. Epistola Simplicii papae ad diversos, 230. Epistola Leonis papae ad diversos, 187, usque ad 229. Epistolae per metropolitanos sunt dirigendae pro convocatione synodi, 101.
- Eringius rex concilium Toletanum XII, confirmat, 136.
- Eringii regis confirmatio per concilium, 135.
- Eringii regis compellatio ad concilium, 134.
- Erroris solent esse magistri, qui veritatis non fuere discipuli, 188.
- Escae vitandae, 290.
- Eucharistia non est ministranda corporibus defunctorum, 78. Eucharistiae viaticum quibus debeat tradi, 60. Eucharistiae receptionis propriam volentes observare disciplinam, reprimendi sunt, 65. Eucharistiam non consumens excommunicetur, 102. Eucharistiam acceptam non consumens tanquam sacrilegus habeatur, 105. Eucharistiae admixtio simul consecranda est, 93. Eucharistia a jejuniis tantum celebretur nisi forsan die cenae Domini, 79. Eucharistia de corpore exeunti non est deneganda, 144.
- Eunuchus an possit promoveri, 2, cap. 21, 84, 89, 142.
- Eutychetis libri jubentur cremati, 75. Eutychianistae neminem debent ordinare, 75. Eutyches haereticus, 188. Eutychetis confutatio negantis in Christo duas naturas, 189. Eutyches promisit se abdicaturum haeresim, 191. Eutyches unicam in Christo naturam credens anathematizatum, 202.
- Evangelii lectio cathecumenis et poenitentibus facienda, 103. Evangelium cantandum est post apostoli lectionem, 113.
- Evaristi papae epistola de regimine ecclesiarum, 18.
- Excommunicatis non est communicandum, 144. Excommunicatus accusare non potest, 86. Excommunicatus debet ab officio cessare, 143. Excommunicatos nullus debet recipere, 30. Excommunicati munera non sunt recipienda, 100. Excommunicati a propriis episcopis ab aliis non debent recipi, 102. Excommunicato communicans excommunicationis fit particeps, 83. Excommunicati reconciliatio facienda ubi excommunicatio, 89. Excommunicatum unius episcopi alter episcopus non debet recipere, 89. Excommunicato communicare non licet, 139.
- Exemplaria Nicoeni concilii directa ad concilium Carthaginense, 84.
- Exorcista qualiter debet ordinari, 82.
- Exsecutoribus in justis desideriis est obsecundandum, 87.
- Exsuperantii presbyteri calumnie castigatio, 91.
- Exsuperius Tolosanus laudatur, quod in dubio sedem consuluerit apostolicam, 172.
- Facinorosa ventilare est ipsa nobilitare, 253.
- Falsariorum clericorum poena, 97.
- Falsus testis secundum falci differentia puniendus es., 101.
- Familiaritate extranearum mulierum interdicendi sunt clerici, 103.
- Felicis papae ad diversos epistolae, 232.
- Felicis Siciliae episcopi ad sanctum Gregoriam papam, 281.
- Feminae non debent altaribus ministrare, 234. Femina si ancillam occiderit, 99. Feminae proprio nomine non debent litteras mittere, 101. Feminae maritum adulterum relinquentis, et alteri se copulantis poena, 99. Feminae, Deo sacratae sacra vasa non debent tangere, 27. Feminae extraneae cum clericis non debent habitare, 115. Feminae quacum interdicta sunt consortia clericis ab episcopo auferantur, 115. Feminas Deo sacratas, vel sanguine propinquas non decet uxores ducere, 283. Feminarum tabernaculum [Col. 1238] clerici non debent ingredi soli, 8. Feminis religiosis praeficiciendus probetur, 83.
- Fenerator esse non debet episcopus, presbyter, nec diaconus, 42. Feneratores ministri a communione arceantur, 89.
- Fenus omne illicitum ministris altaris, 67. Fenus omne clericis interdictum est, 113.
- Feriari non licet cum Judaeis, 68.
- Fermenti mittendi modus, 171.
- Festis solemnibus saltationes et tripudia non debent fieri, 110.
- Fetum animatum necantium poena, 144.
- Fidejussor non debet esse clericus, 2, cap. 20.
- Fides est fundamentum tam praesentis quam futurae vitae, 5. Fidei arcana peccatorum sordibus involutis non sunt passim narranda, 11. Fidei regulam tenere principium est salutis, 260. Fidei assertio, quod Christus secundum solam humananitatem sit passus, 118. Fidem volenti capessere necessaria, 9. Fides sanctae Romanae ecclesiae rugam non admittit, 45. Fidei assertio concilii Braccarensis, 144. Fides concilii Toletani undecimi, 130. Fides cuilibet quam primum suggerenda est, 46. Fidei confessio sexti concilii Toletani, 118. Fides Christi in Judaea apparentis ad gentes translata est, 10. Fides, et infidelitas sunt duo principia sanitatis et morbi, 9. Fidei tranquillitas tenenda, ubi haeresis procellas concitat, 229. Fidei puritas tunc maxime splendescit, cum ab ea tolluntur errorem sordes, 224. Fides concilii primi Toletani, 105. Fides evangelica in lapide angulari fundata disputationibus non potest esse mutabilis, 195. Fides Trinitatis, 168. Fidem volentes accipere quanto tempore sunt probandi antequam baptizentur, 100. Fides patrum in concilio Toletano octavo considentium, 122. Fidem non excedit, quod virgo peperit, 169. Fides Nicaeni concilii, 107, 138. Fidei Trinitatis probatio, 21. Fidem relinquere persuadentes qua poena plectantur, 61. Fides principi ab omnibus servanda est, 117.
- Fiducia in Deum quidquid petit obtinet, 14.
- Filia episcopi Deo dicata si matrimonium contrahat, 143.
- Filii et Spiritu sancti fidem temerantes similes sunt Judaeis, 163. Filius ut Pater lucem habitat inaccessibilem, 18. Filius an sit patre minor, 131. Filius Patri est aequalis, 265. Filius hominis de coelo descendit, qualiter intelligitur, 189. Filium Dei ante incarnationem fuisse negans est haereticus, 138. Filius sicut et Pater verus est Deus, 23.
- Filii ob Dei cultum parentes fideles non debent deserere, 63. Filii patrum sequaces in errore socii sunt in damnatione, 163. Filii praetextu religionis non sunt a parentibus deserendi, 63. Filii vel filiae episcoporum non debent haereticis in matrimonium sociari, 79. Filius fidelis ab incredulis parentibus est separandus, 11.
- Finis commendatur non initium, 264.
- Flagella Dei neminem trahere debent in desperationem, 41.
- Flamines si munus idolis dederint, 99. Flamines si post baptismum idolis sacrificaverit 99.
- Flaviani episcopi rescriptum ad Leonem papam, 188. Flaviani reliquiae ad ecclesiam Constantinopolitanam revocantur, 201.
- Fornicatio grave est apud Deum crimen, 3.
- Fragmenta corporis Christi prudenter locanda sunt, 8. Fragmenta mensae Domini non sunt danda excommunicatis, 7.
- Frater fratris thorum defuncti non ascendat, 98. Fratres duo singulas sorores possunt accipere conjuges, 278.
- Fuga prudens est laudabilis, 115.
- Fugiens ad hostes quali sit vindicta dignus, 119.
- Funerationi episcopi interesse negligentium poena, 49.
- Fur est qui non intrat in hostium per ovile, 165.
- Furti poena ex furantis persona examinanda est, 278.
- Galli non sunt in Galliis discutiendi, 94.
- Galli recusant pendere censum legato Romani pontificis, 290.
- Gelasii papae decreta de scripturis apocryphis, 243. Gelasii papae tomus de Anathematis vinculo, 234. Gelasii epistolae ad diversos, 237, 298, 241, 234.
- Genitalibus sectus an possit ad sacerdotium promoveri, 59.
- Gentiles quorum vita aliter honesta est, in infirmitate possunt baptizari, 100.
- Gentilium ritus Christiani non debent observare, 144.
- Germania tres sedes episcopales accipit, 288.
- Gloria Patri pro ratione temporis cantandum. 113. Gloria Patri mutatio, ibid.
- Gratia invisibilis quaestu non debet venundari, 132. Gratia Dei non est in vanum recipienda, 95. Gratia Dei [Col. 1239] Christum non solum docet, sed etiam juvat sequi quod debemus. ibid. Gratia Dei per Jesum remissionem peccatorum et auxilium praestat, 184. Gratia sola Dei miserentis hominem restituit innocentiae, ibid.
- Gregorii epistola ad Theotistam patriciam de sedanda discordia, 276. Gregorii papae epistola ad Secundinum inclusum, 275. Gregorii papae ad Bonifacium epistola, 287. Gregorii papae epistola ad Augustinum, 278. Gregorii papae epistolae et decreta, 274. Gregorius papa synodum Romae celebrat, 280. Gregorii papae rescriptum ad felicem Siculorum episcopum, 281.
- Gubernacula erga subjectos magno moderamine sunt temperanda, 275.
- Haeredes defuncti episcopi bona haereditaria propria auctoritate non debent vindicare, 104.
- Haereditarium non debet reputare quod sola Dei benignitate confertur, 229.
- Haereseos dilutio afferentium filium minorem patre, 49. Haeresibus condemnatis reviviscentibus ad prisca Patrum statuta recurrendum est, 184. Haeresis facile pelleretur si rudes animos non turbarent negotia, quae jam peremit antiquitas, 199. Haeresis est sentina omnium sordium, 44.
- Haereticorum coetus non ecclesia, sed conciliabulum debet dici, 83. Haereticus ad fidem revertens, non est rejiciendus, 99. Haereticorum se repugnantia eos non excusat, 226. Haeretici nomen non est refricandum, 245. Haereticorum ad fidem revertentium poenitentia, 97. Haereticis in mortis discrimine positis poenitentibus, non est deneganda manus impositio, 93. Haerericorum dogmata nemo tueri debet, 205. Haereticis non licet miscere connubia nisi profiteantur se futuros catholicos, 68. Haeretici nolentes impietatem abnegare, similes sunt Cain qui monitus a Domino, poenitentiam a se repulit, 207. Haereticorum benedictiones non sunt recipiendae, 68. Haerteici solent infirmos, et ignorantes praecipitare, 188. Haereticorum confutatio qui dicebant quae filius patrem non videat, 45. Haeretici sunt qui unam et eamdem asserunt Patris et Filii et Spiritus sancti personam, 221. Haeretici ad fidem revertentes per manus impositionem suscipiantur, 52. Haeretici et illusores novissimis temporibus venturi sunt, 14. Haereticorum confutatio dicentium unigenitum Dei Filium ante incarnationem non fuisse, 221. Haereticis non debet patere domus Dei, 62. Haereticorum confutatio fidei generat soliditatem, 198. Haereticorum scripta tutantes, pro haereticis sunt censendi, 139. Haereticorum confutatio duas in Christo post unionem naturas negantium, 147. Haereticis non sunt miscendae nuptiae, 62.
- Hebraei ad fidem conversi non debent esse frequentes in Judaismo permanentibus, 115.
- Herbarum collectiones superstitiosa religione carere debent, 144.
- Hermes revelationem habet ab angelo de celebratione Paschae, 25.
- Hieronymi rescriptum ad Damasum papam, 161.
- Hieronymus postulat a Damaso, Gloria Patri poni in fine cujuslibet psalmi, 161.
- Hierosolymitanorum et Antiochenorum clericorum supplicatio ad Justinum imperatorem, 261.
- Hilarii papae epistolae ad diversos episcopos, 229.
- Hispaniarum episcopi quo tempore synodum celebrent, 112.
- Homicidarum poenitentia, 62
- Homicidae et falsi testes ab Ecclesiae communione debent arceri, 96.
- Homicidii voluntarii poena, 144.
- Homo assumptus non est adorandus velut alter a verbo, 71. Homo solus omnium animalium est rationis particeps, 9.
- Honor ob primatum deferendus est, 119.
- Honorii Augusti ordinatio super electionem summi pontificis, 183.
- Horae canonicae quo ordine dicendae sunt, 96.
- Hormisdae papae epistola ad diversos, 259.
- Hormisdae papae decreta, 257.
- Hostis domesticus nequior extraneo, 20.
- Humana natura non est diaboli figmentum, sed Dei opificium, 221. Humanae carnis veritatem negantes in Verbo Dei ab incarnatione non possunt nomen sibi vindicare Christianum, 208.
- Humanitatis assumptae mysterii declaratio, 189.
- Humilis exaltatur et perit impius, 23. Humilior tanto quis esse debet, quanto est major, 3.
- Hymni a sanctis viris compositi sunt cantandi in ecclesia, 113. Hymnus trium puerorum per ecclesias Hispaniarum jubetur decantari, 113.
- Idola confringens et ibi occisus non est habendus martyr, 100. Idola non sunt habenda domi, 100.
- Idolatitiis escis contaminati qualiter reconcilientur, 220.
- Idolis semel oblata non debent comedere, parte prima, 20. Idolis datum a nemine recipiendum, 100.
- Idololatriae omnis species fugienda, 136.
- Ignorantes ebrio sunt similes, 9.
- Ignorantia est origo totius mali et impedit libertatem humanae mentis, 9. Ignorantia est tolerabilior quam veritatis cognitae conculcatio, 91. Ignorantia mitius punitur quam dolus, 167 Ignorantia intolerabilis quae se putat aliquid scire, 9. Ignorantia in his qui praesunt, est prorsus intolerabilis, 192. Ignorantia omnium errorum mater in sacerdotibus est intolerabilis, 114.
- Illicita non debent fieri, 230.
- Illitterati et corpore vitiati non sunt in clerum recipiendi, 234.
- Illusio carnis an a communione impediat, 280.
- Immolatitiis cibis pollutorum poenitentia, 214.
- Imperatorum Valentiani et Martiani sanctio contra haereticos, 74.
- Imperialis potentia mensuram dispensationis religiosae non mutat, 239.
- Impia sapere et sapientioribus non credere, nihil iniquius, 188.
- Incarnati Verbi veritas, 215.
- Incarnationis veritas, 206. Incarnationis Filii Dei declaratio, 46.
- Incerta judicanda non sunt, 28, 154.
- Incestorum poena, 97.
- Incestu pollutorum poena. 103.
- Incestuosi a liminibus ecclesiae sunt arcendi, 282.
- Incubatores plebis a sedibus suis sunt repellendi, 80.
- Induciae quales sint dandae episcopis, 159.
- Infames qui dicantur, 40.
- Infantibus expositis compatiendum, 94.
- Inferiores majoribus cedere debent, 87.
- Infideli communicans non potest esse fidelis, 241. Infidelis fidelem non potest accusare, 35. Infidelium spes est tanquam lanugo quae a vento tollitur, 35.
- Infirmi credere volentes, in infirmitate benedicantur, 88.
- Ingratitudo ad vincula servitutis revocat libertum, 147.
- Inimicitias quaerit discedere volens ab amico, 153.
- Innocens solus potest alios auctoritate docere, 43.
- Innocentii papae decreta, 170. Innocentii papae rescriptum ad concilium Carthaginense, 178. Innocentii papae epistola ad Exuperium episcopum Tholosanum, 179. Innocentii rescriptum de Pelagio haeretico, 172. Innocentii papae epistola ad Aurelianum episcopum, 182. Innocentii papae epistola ad Victoricum Rothomageum episcopum, 171.
- Inobedientes superioribus similes sunt Lucifero, 6.
- Inobedientia labi fecit primum hominem, 9.
- Instrumenta conficiantur si quid negotii ecclesiastici contrahatur, 127.
- Intellectus laborare non debet ubi sensus dat experimentum, 205. Intellectus humanus per injuriam noxias sibi contrahit opiniones, 11.
- Intelligentiam refugientis gravis erit ultio, 11.
- Irenaeus a sede Barcinonensi deponitur, 229.
- Itinerarium Clementis papae, 5.
- Jejunandum non est diebus Dominicis, 63. Nec est feria quinta quae dicitur Coena Domini, 138. Jejunandum non est mensibus Julii et Augusti, 99. Jejunare die natalis Domini, haeresim sapit, 221. Jejunans die Dominica habendus est haereticus, 83, 102, 143.
- Jejunia Ecclesiae non debent esse contemptibilia, 63. Jejuniorum tempore confirmatio petentibus danda est, 83, Jejunii Quatuor Temporum institutio, 29. Jejunium solvere non licet feria, 5. Novissimae septimanae Quadragesimae, jejunium fieri non debet die Dominica, 55. Jejunium Sabbato non faciendum, 99. Jejunium quadragesimalae a Telephoro papa, 23.
- Jejunus sacerdos debet celebrare, 141.
- Joannes episcopus Lampensis commendaturae imperiali cubiculario, 283.
- Joannis papae decreta, 262.
- Joannis Constantinopolitani libellus fidei, 258.
- Judaei Christum venturum acceperunt, 10. Judaei ad fidem venientes, 96. Judaei fides debet esse libera, 115. Judae Christianas non babeant uxores, nec muneribus fungantur publicis, 110. Judaei ab omni officio publico sunt alieni, 116. Judaei post fidem susceptam praevaricati non [Col. 1241] est admittendum testimonium, 115. Judaei servos non possunt habere Christianos, 116. Judaeus nisi convertatur, uxorem fidelem non potest retinere, 115. Judaeo patrocinans cupiditate excommunicetur, 115. Judaeorum azymis non est communicandum, 68. Judaeorum benedictiones super fructus non sunt permittendae, 100. Judaeorum filii vel filiae debent ab eorum separari consortio, 115. Judaeorum haereticorum filii fideles jure haereditario non debent fraudari, 115.
- Judex ecclesiasticus in absentem non debet diffinire, 82. Judices ecclesiastici causas legibus repugnantes non audiant, 158.
- Judicium de aliis ferre non debemus sed benigne succurrere, 9, 244.
- Julii purgatio contra Orientales, 165. Jurandum omnino non est propria libidine, 38.
- Justi a Domino praeservantur, 47.
- Justini imperatoris sacra ad Hormisdam papam, 258.
- Justitia Dei imprimis est requirenda, 10. Justitia a Deo est sicut peccatum a diabolo, 14.
- Kalendarum Januariarum superstitio apud Gallos, 292.
- Lac in sacrificio missae non est offerendum, 145.
- Laici qui promoveri vetentur, 173. Laicus qualiter est admittendus ad sacerdotium, 233. Laicus, quantumvis potens, nihil statuere potest in Romanum pontificem, 247. Laici qualiter ad sacerdotium sunt promovendi, 139. Laicus ne quid praesumat in praesentia clericorum, 83. Laicus post uxorem aliam cognoscens non est promovendus ad clerum, 102.
- Lanificia mulieres vanis superstitionibus non debet observare, 144. Lapsis per ignorantiam aut errore traductis est succurrendum, 195.
- Lector qualiter ordinatur, 82. Lector si viduam accipiat, 143. Lectores in quo habitu debeant psallere, 139. Lectores puberes facti, aut ducant uxores, aut continentiam voveant, 79. Lector fidelis si viduam accipiat uxorem, 104. Lectores et psalmistae uti non debent orariis, 68. Lectores vel ostiarii sese adulteris miscuerint, 101.
- Legatione Christi funguntur episcopi, 244.
- Leges non ligant in necessitate, 88.
- Legis profectio ex charitate pendet, 52.
- Legislator an suis legibus subdatur, 252. Legislatoris intentio, 252.
- Leo orat Augustam ut Eutyches procul mittatur a Constantinopoli, ne sua familiaritate alios inquinet, 225.
- Leo imperator custos concilii Chalcedonensis, 227.
- Leonis papae epistolae ad diversos, 187 ad 229.
- Leprosis danda est communio, 287.
- Levita factus cum uxore vivens incontinenter deponatur, 93.
- Lex justo non est posita, 219. Lex Dei humana libidine non est interpretanda, 12. Lex edita in concilio Toletano octavo, 226.
- Libelli formatio in causa criminali, 47. Libelli cujusdam Didascolici adversus Symmachum papam confutatio, 251. Libellos famosos edentes excommunicentur, 100. Liber missus ad Innocentium, 180. Liberalitas amatoris episcopi in Silverium papam, 266. Liberum arbitrium non aufertur Dei munere, 185. Libero arbitrio uti ad bonum nemo potest, nisi per gratiam Dei, 184.
- Liberti debent illi ecclesiae obsequia, a qua gratiam obtinuerunt libertatis, 128. Liberti Ecclesiae suae conditionis professionem facere debent, 119. Liberti ecclesiae patrocinii desertos in servitutem relabuntur, 116.
- Liberti ecclesiae intra ecclesiam debent alicui praestare obsequia, 119. Liberti si ad clerum promoveantur, 109. Liberti ecclesiae patrocinio astricti ab ea debet protegi, 116. Liberti ecclesiae de rebus quas ab ecclesia tenent nihil possunt alienare, 128. Liberti quorum patroni fuerunt saeculares, 101. Liberti contra statum connubiale uxorem ducentes, 128. Liberti ecclesiae ab illius patrocinio non possunt abdicari, 116.
- Libertos ecclesiae non potest episcopus ab obsequiis absolvere, 116. Libertos a dominis suis factos defendat ecclesia, 96.
- Libri recepti ab ecclesia, 68. Libri canonici sunt in ecclesiis legendi, 144.
- Linguae difficilis est moderatio, 50. Litaniarum celebratio, 117. Litaniae secundae celebrandae sunt Kalendis Novembris, 102.
- Lucretii episcopi compellatio ad fratres coepiscopos, 139.
- Lustrationibus paganicis utentium poena.
- Machinari non debemus in alium quod pati nolemus, 32.
- [Col. 1242] Magia clericis est interdicta, 143.
- Magistratus duum viratum agens, ab ecclesia debet cohiberi, 100.
- Major a minore judicari non potest, 49.
- Maleficio alterum interficientis poena, 99. Mali justos continuo affligunt, 29. Mali fugiendi quorum deplorata est emendatio, 40.
- Mancipia ecclesiae episcopus distrahens, de proprio debet ecclesiae damnum farcire, 146.
- Maniaci non sunt ad clerum recipiendi, 234.
- Manichaeus et Marcion Christum quo ad carnem dicebant omnia gessisse simulatoriae, 202. Manichaei qualiter ad fidem recipiantur, 169.
- Manumissio facta per episcopum non debet ecclesiae praejudicare, 146. Manumissi directe et simpliciter ad clerum possunt promoveri, 116. Manumissio servorum ecclesiae qualiter fieri debet, 116. Manumissus presbyter ordinatus patronam suam habeat haeredem, 116. Manumittere aliquando licet episcopus, 116.
- Marcus papa exemplum fideliter exscriptum Nicaeni concilii misit ad episcopos Aegyptiorum, 150.
- Margaritae sacrorum mysteriorum non sunt mittendae ante porcos, 10.
- Maria Deum carnem factum genuit, 76.
- Mariani imperatoris et Patrum concilii Chalcedonensis consensus, 74.
- Maritus vel uxor vivente consorte alteri non potest copulari, 88. Maritus si fuerit conscius moechiae uxoris, 100.
- Martiani imperatoris edictum, 74. Martiani imperatoris verba ad concilium Chalcedonensem consensus, 74. Martiani ad Palladium secunda sanctio, 75.
- Martini episcopi Braccarensis praefatio, 141.
- Martini papae epistola ad Amandum, 262.
- Martyres falsi non sunt venerandi, 68.
- Martyrum dignitatem nemo debet infamare, 76. Martyrum causa patiendi fuit confessio verae divinitatis et humanitatis in Christo, 193.
- Martyrum damnans venerationem anathema, 63. Martyrum natalia non debet in quadragesima celebrari, 143.
- Massiliae civitatis primatus, 91.
- Matrimonia libertorum quomodo facienda, 127. Matrimonia inter consanguineos ab episcopis sunt prohibenda, 30. Matrimonii fidem maculans concubinatu communione privetur, 105. Matrimonium damnas Eutachius damnatur, 63. Matrimonium occasione religionis non est solvendum, 63. Matrimonium nulla religio dirimere potest, 278. Matrimonium attentantium cum duabus sororibus poena, 144. Matrimonium non duplicatur, si ancilla abjecta ducatur uxor, 220.
- Membra corporis non eumdem actum habent, 152.
- Mendaciorum duo sunt genera, 123.
- Mendacium non debet in ore versari, 6.
- Mensa sacerdotum debet habere lectionem, 109.
- Menstruante mulieri misceri est execrabile, 12.
- Meretria ad fidem veniens recipienda, 100.
- Metropolitani in causarum examine comprovincialis episcopos debet accersere, 24. Metropolitani duo non possunt esse in eadem provincia, 73. Metropolitanus delinquens a quibus est arguendus, 26. Metropolitani officium in conciliis generalibus, 1. Metropolitanus superbum nomen summi sacerdotis non debet usurpare, 79. Metropolitanus non debet esse negligens circa haereticam pravitatem, 88. Metropolitanus vicinae provinciae accersendus est, si discrepent episcopi, 142. Metropolitanus in qualibet provincia constituendus est, 2. Metropolitanus in qualibet provincia debet designari, 186. Metropolitani electio quomodo facienda, 169.
- Miles certamine probatur, 13.
- Militia nostra non debet esse carnalis, 14. Militiae saecularis post peccatorum remissionem cingulum accipiens non est ordinandus, 171.
- Ministeria sacra qui tangere debeant, 143. Ministeria non sunt portanda in campum, 144. Ministeriis divinae mensae quales sint initiandi, 7. Ministeriorum regulas transgredientis poena, 144.
- Ministri altaris vanis spectaculis non debent interesse, 68.
- Minor in majorem non debet insurgere, 76.
- Misericordia in pauperes poenitentiam locupletat, 8. Misericordiae Dei humana praesumptio modum metiri non debet, 219.
- Missa dicenda nocte nativitatis Domini, 23. Missae in provincia Bracca sunt eodem ordine celebrandae, 139. Missa quo tempore celebranda sit, 23.
- Missae praeter necessitatem non debent celebrari nisi in locis consecratis, 263. Missa integra audienda die Dominico, 96. Missae mysterium ab uno incoeptum ab alio potest profici, 120.
- Modus funerandi corpora defunctorum, 110.
- [Col. 1243] Moechanti saepius et praesertim post convalescentiam deneganda est communio, 100. Moechans cum Judaea, qualiter sit puniendus, 101.
- Moechiae uxoris maritus conscius qua poena punit, 100.
- Monacha in uxorem duci non debet, 283.
- Monachi clerici effecti debent in proposito monastico perseverare, 172. Monachorum et monialium filios procreantium poena, 166.
- Monachum aut paterna devotio aut propria professio facit, 115. Monachi ad sacros ordines possunt promoveri, 167. Monachi vagi, etiam uxorem ducentes, ad monasterium sunt reducendi, 115. Monachi episcopali imperio non sunt officio servili mancipandi, 115. Monachum alterius monasterii alius non promoveat, vel apud se retineat, 84. Monachi moniales debent instruere familiaritate seclusa, 147. Monachi vel moniales personnas extraneas ad se non debent accersere, 76. Monacho orarium non licet habere in monasterio, 98. Monachus fratrum suorum cellulas non debet deserere, 98.
- Monasterium si episcopus exstruxerit, 127. Monasteria puellarum a monachorum monasteriis longius extruantur, 96. Monasterium novum sine episcopi auctoritate fundari non potest. 97. Monasteriis oblata non debet sibi vindicare episcopus, 103. Monasterium ordinis sancti Benedicti fundatur in Galliis per Bonifacium papae legatum, 290.
- Monastica vita deserens qualiter est puniendus, 220. Monasticae professionis praevaricator est arcendus, 118. Monasticis regulis imbutus ad munus clericale veniens qualiter sit admittendus, 233.
- Morientibus accepta poenitentia quomodo licet communicare, 93. Morientium in poenitentia sine communione oblationes non sunt recipiendae, 85, 94.
- Mors pie viventium non debet nos contristare, 176. Mortem sibi inferentes, et pro suis sceleribus puniti ecclesiasticae non sunt tradendi sepulturae, 139. Mortis et peccati auctorem non superaremus, nisi naturam nostram assumpsisset Deus, 188. Mortis ruinae propinquus sine consultu episcopi, poenitentiam non debet agere, 100.
- Mortuorum corpora in basilicis sanctorum non sunt sepelienda, 139.
- Mulieres non debent ingredi in altare, 68 Mulier non baptizet, 3. Mulieres fideles alienorum vinorum coetus evitent, 182. Mulier veste virili utens peccat, 63. Mulieres unde nasci possit sinistra suspicio, cum clericis non cohabitent, 79. Mulieris usque ad finem vitae moechantis poena, 100. Mulieres prohibitae cum clericis habitare, 167. Mulier quantumvis docta in coventu viros docere non praesumant, 83. Mulieris purgatio post partum, 280. Mulieris duobus fratribus nubentibus poena, 62. Mulier per adulterium concoeptum fetum necans nunquam ad communionem recipienda est, 100. Mulier non ingrediatur secretarium, 143. Mulieris devote peccantis poenitentia, 143.
- Munditia corporis custodienda, 275.
- Munerimus nemo debet promoveri sed meritis, 118.
- Mutus baptizari potest, 93.
- Natale Christi non vere honorans secundum carnem haereticus est, 98. Natalis Domini vel Quadragesimae solemnitatem nullus debet in villa celebrare, 98.
- Natura humana sine praevio Dei auxilio nihil potest mereri, 177. Natura coelestibus praesidiis destituta nihil potest, 179. Naturae duae in Christo, 266.
- Necantes fetus editos vel pharmacis abortum accersentes, 103.
- Negligentia est mater ignorantiae, 9.
- Negligentiores tardius debent reconciliari, 83.
- Neptis non est in uxorem ducenda, 283.
- Nescientes ea quae sunt Domini a Domino nesciuntur, 86.
- Nestorii et Eutychetis error, 257. Nestorius Mariam solius hominis dicens genitricem anathemate feritur, 202.
- Neophytus in fide non est facile admittentus ad clerum, 59. Neophytus non est promovendus, 67. Neophyti in episcopos debent assumi, 84. Neophyti qualiter ab initio debeant vivere, 83. Neophytus diaconus, vel sacerdos non debet ordinari, 89.
- Nicaeni concilii canones non licet ad arbitrium proprium exponere, 177. Nicaeni concilii canonibus nihil addendum, 199. Nicaeni concilii exemplaria authentica Graeca a Patribus concilii Carthaginensis sexti poscuntur, 84, 1 numero vacante.
- Nomina quando recitanda sunt, 170.
- Novatus haereticus in Africa grassatur, 34. Novatiani qualiter recipiantur, 127. Novatianus et Nicostratus haeretici, 37. Novatianus qualiter ad communionem admittatur, 90. Novatiani non recipiendi, nisi prius abdicata haeresi, 67.
- Noverca aut nurus in uxorem ducenda non est, 283.
- [Col. 1244] Nubentes Christo fidei violatrices qualiter ad poenitentiam sunt admittendae, 272.
- Nudus nullo privilegio potest nudari, 23.
- Nuptiae quadragesimae tempore non sunt celebrandae, 68. Nuptiae laudandae sunt non reprobandae, 221. Nuptialia convivia turpibus carere debent tripudiis, 68. Nuptias accusans, anathema est, 63. Nuptiis secundis presbyter non debet esse conviva, 143. Nuptiis multis copulatus, debet agere poenitentiam, 144. Nuptiis secundis copulatus, ad clerum nullus admittat, 234.
- Oblationes foventium odia, et simultates non sunt recipiendae, 132. Oblatio filiorum per parentes usque ad quam aetatem potest fieri, 129. Oblata per festivitates martyrum aequaliter sunt clericis dividenda, 139. Oblationes fidelium in quatuor partes debent dividi, 234. Oblationes dissidentium non debent recipi, 83. Oblationes decendentium in poenitentia recipiantur, 90. Oblatio episcoporum, vel presbyterorum ad altare ex quibus est facienda, 2. Oblationes defunctorum negantes ecclesiis, excommunicentur, 82.
- Obtrectationes vitandae, 32.
- Odia diu foventes, nec in gratiam redire volentes excommunicent, 96. Odii fautores sunt homicidae, 6.
- Octavi Ursionis et aliorum consortium repressio, 91.
- Offerenda ad altare tempore consecrationis, 2. Offerri prohibita ad altare, 2.
- Officia minora viam parare debent, 185. Officii matutini, et vespertini unus esse debet ordo, 139.
- Opera legis non justificant, sed fides Jesu Christi, 9. Operum hic locus est futurum saeculum tempus meritorum, 10.
- Orandum est recto vultu certis diebus, 143. Orandum est ut fatuas inquisitiones evitare possimus, 188. Orandum non est cum haereticis, 68.
- Orantis cum excommunicato poena, 2. Orantis cum clerico damnato poena, 2, cap. 12.
- Orariis minister non utatur, 68.
- Orariorum gerendorum modus, 114.
- Oratio Dominica singulis diebus est dicenda, 113. Oratio Dominica post matutinas et vesperas debet a sacerdotibus proferri, 102. Oratio dicenda prima, secunda, et tertia die concilii, 1. Orationi et communicationi est invigilandum, 2. Orationibus communibus plus agimus quam privatis, 174.
- Oratorium permittitur in agro constitui ad revelandum fatigationem familiae, 95. Oratorium non debet constitui sine episcopi auctoritate, 73.
- Ordinandi qualis debeat morum esse ornatus, 259. Ordinandi non sunt seditiosi, usurarii et ultores, 23. Ordinandus qualis debeat esse, 213. Ordinandus quae debeat polliceri, 133. Ordinari qui possunt, 186. Ordinari caelibes mulieres habere non debent qui familiam eorum curent, 102. Ordinari non debet quis per alienum episcopum, 60. Ordinati suae ordinationis litteras ab episcopo debent obtinere, 87. Ordinati non debet cingulum militiae saecularis post peccatorum remissionem accipiens, 168. Ordinati contra interdictum vel in ministerio filiis generantes qualiter puniantur, 91. Ordinati a foro, vel militia venientes cum suis ordinatoribus debent deponi. Ordinati per surreptionem deponantur, 85. Ordinati per peram ab ordine suo sequestrandi sunt, 147. Ordinatus minister ubi facta est ejus ordinatio, 88. Ordinatus qui non potest ecclesia sibi data potiri, concilii exspectet decretum, 142.
- Ordinatio facta a non suo episcopo est inanis, 142. Ordinatio episcopi qualiter est celebranda, 141. Ordinatio episcoporum facendia est pro ratione locorum, 279. Ordinatio episcopi sine metropolitani auctoritate non est celebranda, 66, 89, 141. Ordinatio non est muneribus obtinenda, 140. Ordinationis indignus vocabulo non meretur ordinari, 73.
- Ordines pretio non sunt conferendi, 132. Ordines capessere non debent illiterati, 124. Ordines quibus temporum interstitiis conferendi sunt, 167. Ordines non sunt passim, et omni tempore celebrandi, 191. Ordo ad clerum promovendi, 182. Ordo accusationis, 15. Ordo decantandi horas canonicas, 96.
- Orientales ab antiquo pervicaces in sedem Romanam, 240.
- Ostiarius qualiter ordinatur, 82. Ostiarii ab ostio diu non debent abesse, 140.
- Pacis osculum quando dandum sit, 170.
- Pacta servanda sunt, 76.
- Pallii datio non debet pretio comparari, 281.
- Panis vinum et aqua materia sunt sacramenti altaris, 21, 79, 143.
- Papae electio qualiter est facienda, 212. Papam in arduis [Col. 1245] debere consuli luculenta phrasis, 192.
- Parentum error non impedit quin eorum fideles filii altaris fiant ministri, 80.
- Parochialium proventuum quanta portio debeat episcopo affici, 127.
- Parricidarum poenitentia, 286.
- Parricidium edicto Reccardi regis prohibetur, 199.
- Paschae solemnitas et precum ordo, 268. Paschae celebritas ab universis aequaliter observetur, 88. Paschae celebritatis et ineundi concilii fieri debet insinuatio. 84. Pascha quando sit celebrandum, 2, 28, 207. Paschalem festivitatem per concilium Nicaenum constitutam infringentium poena, 65. Paschalis festivitas apud Hispanos qualiter denuntiatur, 112. Paschalis dies in conciliis provincialibus celebrandis est designanda, 140.
- Passionis ministerium praedicandum est, 113.
- Pastor ecclesiae negotiis saecularibus non debet implicari, 8. Pastorem oves non reprehendant, nisi a fide exorbitet, 38.
- Pater et Filius unus sunt Deus qui semper simul fuerunt, 22. Pater et Filius communes habent operationes, 49. Pater in Deo vocabulum est inscrutabilis mysterii, 5. Patris et Filii nomina non sunt in fundendis precibus confundenda, 79.
- Patientia Dei abuti magna est damnationis pars, 8. Patientia nobis necessaria est ad colluctationem adversariorum, 169.
- Patrem, Filium et Spiritum sanctum non confitens tres personas est haereticus, 183.
- Patri vel matri surripiens aliquid est velut homicida, 14.
- Patriarcharum et primatum institutionis causa, 16.
- Patronis ecclesiarum si fuerint indigentes ex ecclesiae bonis succurrendum est, 114.
- Patronorum vel aliquid ecclesiae donantium, non est fraudanda voluntas, 127.
- Patrum canonibus non est obediendum, 109.
- Paulus Ecclesiae dicitur orator, 160.
- Pauperes et senes Ecclesiae sunt caeteris honoratiores, 83. Pauperes opprimentium dona a sacerdotibus rejiciantur, 83. Pauperum defensores adversus potentes sunt stabiliendi, 84.
- Pax Dei solum datur hominibus bonae voluntatis, 32.
- Peccans ante ordinationem presbyterii, 142.
- Peccata latentia vindictam non habent, 173. Peccati vindicta propter multitudinem dissimulatur, 177. Peccatum non habere se affirmans. Joannis vere dictum, 87. Peccatum est duplex, 18.
- Peccatoribus in bonos nonnunquam datur potestas pro clariori virtutis exercitio, 273.
- Pelagiana errata excerpta ex gestis contra eumdem, 223. Pelagiani vel Coelestiani haeretici aequaliter debeant puniri, 212.
- Pelagii haeretici dogma, 223.
- Pelagii papae epistolae et decreta, 273.
- Peregre baptizati non sunt promovendi in aliis provinciis, 99.
- Pernoctare non debent feminae in coemiteriis, 100.
- Persecutores sanctorum Patrum a liminibus ecclesiae arcendi sunt, 20.
- Pertinaciter et cum juramento litigantis poena, 103.
- Petri apostoli sedem conveniens est sequi, 233. Petrus apostolus mortem suam Clementi praedixit, 3.
- Petrus et Paulus sub nocte silenti Constantino apparent, 57.
- Photini reconciliatio per Innocentium facta, 177. Photiani haeretici revertentes baptizandi sunt, 90.
- Picturae non debent esse in ecclesiis, ne in cultu sit error, 100.
- Poenitentes publicae clerici non ordinentur, 83. Poenitentes vere si ante completam poenitentiam casu decesserint in orationibus ecclesiae eorum commendetur memoria, 83. Poenitentes an admittantur ad clerum, 104. Poenitens tempore poenitentiae matrimonium contrahere non debet, 90. Poenitens reconciliatus ubi debet locari, 142. Poenitens nulli negationi se debet astringere, 220. Poenitens post poenitentiam non debent militiam adire saecularem, 220. Poenitens continere non potens poenitentiam differat, 119. Poenitentem publicum simplex sacerdos non reconciliet, 79. Poenitentes sunt reconciliandi feria quinta ante Pascha, 171. Poenitentes ecclesiae mortos efferant et sepeliant, 83. Poenitentes publici ad clericatum non debent promoveri, 167. Poenitentes ad sacerdotium non debent ordinari, 96. Poenitenti etiam pessimo non est in morte neganda communio, 172. Poenitentes litterarum inscii, membris mutili non promoveantur, 228. Poenitentibus et reversis ignoscendum, 67. Poenitentibus in infirmitate constitutis non denegetur viaticum, 183. Poenitentium relabentium ad pristinas sordes poena, 166
- [Col. 1246] Poenitentia conjugatis qualiter sit danda, 90. Poenitentia suscepta suae professionis obliti ad saeculum redeuntes a nemine recipiantur, 98. Poenitentiae signa exhibenti, ministranda sunt sacramenta, etiam in extremis, 83. Poenitentia praevaricantium praeter necessitatem qualis sit, 85. Poenitentia conversi ab haeresi indagetur, 88. Poenitentiam nullus differre debet, 8. Poenitentia quem reddit amisso honore dignum, 276. Poenitentia dilata rejicienda non est, 220. Poenitentiam accipientes, an promoveantur, 115. Poenitentiam refluere debet, sicuti peccata refluunt, 118. Poenitentiam accipiens non debet eam praevaricari, 135. Poenitentiam agens (si mortis impendet periculum) confestim reconciliandus est, 133. Poenitentia nullo tempore deneganda est, 185. Poenitentia debet esse humilis et lugubris, 95. Poenitentiae modus his qui lapsi sunt, 60. Poenitentiam petenti quis mos sit observandus, 110. Poenitentium cingulum militie deponentibus, demum ad vomitum revertentibus qualis sit injungenda, 85.
- Pontifex Romanus non potest alienare ea quae sunt ecclesiae Romanae, 245. Pontifex Romanus in dubiis est adeundus, 84. Pontifex Romanus in arduis est consulendus, 84. Pontificum auctoritas, et regalis potestas duo sunt quibus mundus regitur, 237.
- Pontificatum per ambitionem venantis consilia detegentis parcitur, 246. Pontificatum urbis Romae papa incolumi sectantium poena, 247.
- Populo rectorem petenti qualiter sit consulendum, 8 Populus ad celebrationem missarum conveniens ante benedictionem non debet discedere, 98. Populus est docendus, non sequendus, 186.
- Populosae civitates episcopos debent habere, 5.
- Postulatus in episcopum quo ordine sit admittendus, 64.
- Potestas nocendi est resecanda malis, 53.
- Praecepte nova inducentium elegans confutatio, 63.
- Praedestinati non a spiritu sancto sunt concepti sed ex ratione seminali, 121.
- Praedia et possessiones cur non habebant ecclesiae primitivae cultores, 56. Praedia divis usibus donati non debent invadi, 26.
- Praedicator negligens veritatem dicere maledictus, 39.
- Praegnans quando vult debet baptizari 62, 279.
- Praelatis ecclesiarum relicta, censentur ecclesiae relicta, 95. Praelatos redarguens cui assimulatur, 8.
- Praescriptio XXX annorum actionem perimit, 234.
- Praevaricantium in fide poena, 90. Praevaricatorem non suscipit ecclesia, 154.
- Prandia deferenda non sunt ad sepulchra mortuorum, 144.
- Presbyter praesente episcopo non debet signare infantes, 143. Presbyteris foraneis praesentibus illis civitatis non licet ministrare, ibid. Presbyterorum et diaconorum ordo honoris, 68. Presbyter conjugati dedignans sacrificium, anathema sit, 63. Presbyterorum ordinationes quando fieri debeant, 233. Presbyter in ea debet ecclesia manere quam sortitus est, 142. Presbyteri dejectio non est leviter facienda, 147. Presbyter ante XXX annos non ordinatur, 62, 142. Presbyteri penitus a mulierum vacare debent confortio, 124. Presbyteri in episcopos non debent esse loquaces, 184. Presbyteri convivio secundarum nuptiarum interesse non debent, 62. Presbyteri uxorem ducentis, vel adulterantis poena, 62. Presbyteri et levitae quando debeant ordinari, 114. Presbytera a nemine duci debet uxor, 283. Presbyteri, vel diaconi per parochias honestatis fidem faciant episcopo, 114. Presbyteri non conregionales, 62. Presbyter aut diaconus fornicatus, agat poenitentiam, 142. Presbyter, aut diaconus vendens aliquid de ministeriis ecclesiae, ab ordine movendus est, 142. Presbyteri qui immolaverunt, 61. Presbyter nemo debet promoveri non examinatus, 60. Presbyter vel diaconus altare privatum non erigat, 66. Presbyter, vel diaconus propriam non debet ecclesiam deserere, 2, c p. 15, 66. Presbyteri, et reliqui clerici in cunctis agendis episcopi consulant oraculum, 2, cap. 40, 89. Presbyteri et alii clerici quomodo debent ordinari, 2, cap. 2, 81. Presbyteri fragilitate carnis lapsi poena, 103. Presbyteris et diaconis ad torum uxorum redire volentibus, quid faciendum, 95. Presbyteri debent per singulos annos chrisma petere a suis propriis episcopis, 94. Presbyteri ante suum episcopum in tribunalibus non debent sedere, 68. Presbyteri et diacones locis quibus praefixi sunt debent inservire, 89, 82. Presbyteri, vel diaconi a sua ecclesia discedentes ab alia non debent suscipi, 85. Presbyterorum et diaconorum qualis debeat esse honoris discretio, 85. Presbyter proprium episcopum, etiam excommunicatus, non debet fastidire, 77. Presbyteri metas suae dignitatis non debent excedere, 233. Presbyter inconsulto episcopo, non potest virgines consecrare, 79. Presbyter in consulto episcopo nihil temere debet agredi, 77.
- [Col. 1247] Pretium pro baptismo non debet accipi, 100.
- Primates qui appellentur, 40.
- Primatus et metropolis quid discriminis habeant, 154.
- Princeps jurare debet in diadematis susceptione, se non futurum haereticorum fautorem, 118. Princeps subditos hortari debet ad rectam fidem, 245. Principe vivente non est in incertum ferendus favor, 119. Principe vivente non est de quoquam alio consulendum, 117. Principi non est maledicendum, 117. Principis beneficium non est alicui auferendum, 117. Principis Christiani est coerc re haereticos furentes, 201. Principis boni est ecclesias tueri, 51. Principis acta contra Ecclesiam resecanda sunt, 135. Principium malum vix bonum sortitur exitum, 216.
- Privata utilitas rebus ecclesiasticis non est praeferenda, 145.
- Privignam suam nemo debet in uxorem accipere, 100.
- Privilegia ecclesiarum non sunt confundenda, 229. Privilegium meretur amittere qui praemissa sibi abutitur potestate, 231.
- Prodesse studendum est omnibus, 53.
- Professa vel vidua cum confessore domi non decantet antiphonas, 104.
- Prohibita saepius tentare est contumeliosum, 182.
- Promoti contra ordinationes ecclesiasticis debent deponi, 60. Promotus contra canonem deponendus est, 8. Promovendus prius examinetur, 79. Promoveri non permittantur bigamus nec concubinarius, 2 cap. 17. Promoveri non debet qui non duxit virginem, 128.
- Psalmistae et lectores uxores ducere possunt, 173. Psalmista sive cantor qualiter sit ordinandus, 82.
- Puellae propositum virginitatis accipientes peccant, si conjugio se mancipent, 220. Puellae non velatae quae se asseruerunt in proposito virginali permanere, si nubant, 172. Puella Dei nullius alieni sanguinis debet uti consortio, 104. Puellae catholicae erroneae sectae viris non sunt copulandae, 99. Puellae Christianorum gentilibus non sunt sociandae, ibid. Puellae Deo se voventes, si ad nuptias convolent, qualiter ad poenitentiam admittuntur, 91. Puellae gentilibus nubentes dies aliquot a communione suspensae sint, 89.
- Pueri immaturo partu editi possunt mox baptizari, 102. Puerorum imberbium clericorum et puellarum per ignorantiam rebaptizatorum poena, 231.
- Pugna gerenda est in hac vita, 11.
- Pulpita non debent omnibus patere ad psallendum, 143.
- Quadragesima tenenda est ante Paschae solemnitatem, 98. Quadragesimae tempore non semper baptizetur, 143. Quadragesimae tempore carnium ejus est illicitus, 124. Quadragesima tota jejunandum est, 68.
- Rapientium sibi uxores poena, 74.
- Raptores etiam ecclesiastica gaudent immunitate, 97. Raptorum virginum, viduarum, et qui sacras virgines uxores ducunt poena, 245. Raptus fieri non debet per clericos in bona defuncti episcopi, 74.
- Rebaptizare non debet episcopus vel presbyter, 3, cap. 47. Rebaptizati ad clericatum non promoveantur, 84. Rebaptizati si praevaricentur, qualiter puniantur. 103. Rebaptizatis non est communicandum, 103. Rebaptizatorum in Africa ordinatio, 231.
- Reccaredi laus, quam Judaeorum munera contempserit, 275. Reccaredi regis verba ad clerum, 109.
- Reccesiunthi Gothorum regis fides, 121.
- Richardi regis ab haeresi Ariana conversi de fide professio, 106.
- Reconciliatio venientium ab haeresi Ariana, 267. Reconciliatio Romanae et Constantinopolitanae Ecclesiae, 260. Reconciliatio periclitantis, absentis episcopi fieri debet auctoritate, 77.
- Reconciliatum se dicens qualiter est recipiendus, 232.
- Rector ecclesiae ex bonis illius nihil distrahere potest, 97.
- Refugis et regni proditoribus an sit temperandus rigor, 122.
- Regale fastigium ambiens, qua sit poena dignus, 117. Regalis potestas et pontificalis dignitas distinguntur, 236.
- Reges eligendi forma, 125. Regis status tunc apprime floret ubi Deo pie servitur, 188.
- Religio angelorum non est a nobis tentanda, 25. Religionem propriam habere nolentes, ab episcopis sunt arcendi. 115.
- Religiosis feminis praeficiendus ab episcopo probetur, 83. Religiosus homo aliorum inimicitias debet exstinguere. 8.
- Reliquiae missae a Gregorio papa ad Reccaredum regem, [Col. 1248] 275. Reliquiae in simulacris vel lucis non debent constitui, 84. Reliquiae martyrum non sunt ab episcopis in collo gestandae, 145.
- Remediis nobis opus est ubi causae novae superveniunt, 72.
- Reprehensores nostros modeste placare debemus, 277.
- Rescriptio Marii papae ad Athanasium et Aegyptios episcopos, 150.
- Rescriptum Felicis papae ad episcopos Aegypti, 158. Rescriptum Julii papae contra Orientales episcopos, 153. Rescriptum Innocentii papae ad concilium Milevitanum, 179. Rescriptum Liberii papae ad episcopos Aegyptiorum, 156.
- Reus in sua provincia in jus vocandus est, 44.
- Rogationes quando et qualiter sint celebrandae, 98.
- Roma primam habet Ecclesiae sedem, 17, 200. Romam ab idololatria liberavit Christi sanguinis effusio, 258.
- Romanae Ecclesiae res pertinentes nullus presbyter potest alienare, 95. Romana Ecclesia caeterarum est fundamentum, 268. Romana Ecclesia Petri sacerdotio ditata est, 54. Romana Ecclesia est caput caeterarum ecclesiarum, 156.
- Romani pontifices honorem sibi impensum declinare debent, 280.
- Sabbatis est jejunandum, 170. Sabbatorum diebus cessare a labore sapit Judaismum, 68.
- Sacella vel altaria per agros sine certitudine reliquiarum constituta evertantur, 84.
- Sacerdos non debet solus celebrare, 133. Sacerdos ordinatus nullo subterfugio ordinem defraudare potest, 124. Sacerdos poenitentiam sine personae acceptione debet injungere, 83. Sacerdotalis honor qualiter sit conferendus, 216. Sacerdotalis ordo nullo prorsus munere haberi debet, 124. Sacerdote verba Dei praedicante, nemo sub anathematis poena ecclesiam egrediatur, 82. Sacerdotes quoties sacrificant, toties eucharistiam debent suscipere, 115. Sacerdotes patroni pro impensis patrociniis nihil debent accipere. Sacerdotes judicium sanguinis non debent exercere, 132. Sacerdotes non debent aliqui ordinari a jure prohibiti, sede Romana inconsulta, 233. Sacerdotes probi basilicis exstructis sunt praeficiendi, non dilapidatores, 127. Sacerdotes non debent titulos figere in suis praediis, 280. Sacerdotes persequens, vel amovens temerarie reus est laesae majestatis, 24. Sacerdotes turpia lucra sectari non debent, 60. Sacerdotes instrumentum debent habere, quando aliquibus mancipantur ecclesiis, 114. Sacerdotes sibi Dominus elegit ad sacrificandum, 36. Sacerdotes post lapsum poenitentes ministrare possunt, 31. Sacerdotes omni carere debent avaritia, 4. Sacerdotes legati sunt ad Deum pro aliis, 32. Sacerdotes, et levitae ab uxorum suarum debent abstinere complexibus, 168. Sacerdotes alios anteire debent doctrinae, 9. Sacerdotes qui et quales possunt accusare, 5. Sacerdotes recipiens Deum recipit, 22. Sacerdotes sacris, non litibus vacare debent, 159. Sacerdotes et levitae cum uxoribus non debent misceri, 172. Sacerdotes unius civitatis in alia civitate non debent diu immorari, 65. Sacerdoti peccanti non est imponenda manus, 88. Sacerdotibus a die consecrationis omnis prohibitus est concubitus, 166. Sacerdotis dignitatem appetens quibus moribus debet exornari, 167. Sacerdotis cum propria sorore non est tuta familiaritas, 145. Sacerdotium non debet parari pretio, 73. Sacerdotium qui non possunt assequi, 90. Sacerdotum mensis divinae Scripturae lectio debet immiscere, 109. Sacerdotum vita debet esse irreprehensibilis, 114. Sacerdotum ordo bipertitus est, 17. Sacerdotum negligentia ab ecclesia disciplinam dispulit, 112. Sacerdotum oppressores membra sunt diaboli, 24. Sacerdotum proles patribus non succedit, 127. Sacerdotum Capitolii ad Constantinum pessimum consilium, 56. Sacerdotum partes, 3. Sacerdotum et diaconorum post consecrationem uxoribus se immiscentium poena, 172. Sacerdotum ad alias ecclesias temere migrantium poena, 165. Sacerdotum levis non debet esse accusatio, 36.
- Sacramenta divinorum secretorum quibus commissa sunt, 7. Sacramenta ab indigno ministro tradita nihil nocent accipienti, 245.
- Sacrarium ingredi non liceat laicis, 139.
- Sacrificandi causa non est ascendendum ad idola Capitolii, 100. Sacrificans per violentiam non est a communione arcendus, 61. Sacrificantes deportationis metu, 61. Sacrificantes daemonibus post lavacrum baptismi qua poenitentia plectendi sunt, 91. Sacrificantium per vim poena, 90.
- Sacrilegos a sua tuitione repellit Ecclesia, 40.
- Saeculares detonso capite poenitentiam accipientes non debent ad laicorum vitam reverti, 115. Saeculares diebus Dominicis missam integram debent audire, 96.
- Salus prima est rectae fidei regulas custodire, 54.
- [Col. 1249] Sanctimoniales ante XL annum non velentur, 95. Sanctimoniales penuria necessariorum si delinquant, ad episcopi pertinet reatum, 83. Sanctimonialis virgo qualiter debeat consecrari, 82.
- Sanctorum opera et merita ad Dei gratiam referenda sunt, 184. Sancti qui non sunt, quae sancta sunt tractare non debent, 173. Sancti duobus modis a licitis abstinere solent, 277.
- Saxones ab idolorum cultu monentur averti, 186.
- Scandalorum duo sunt genera, 277. Scandalum inter cujuscunque sectae homines vitari debet, 55.
- Scenicis apostatis conversis, vel reversis, non denegetur reconciliatio, 79.
- Scientia boni emendationis ministrat incitabulum, 11.
- Scripturae canonicae quae sunt, 173. Scripturae sacramenta sine fide et humilitate non possunt intelligi, 201. Scripturae apocryphae sub nomine sanctorum sunt omnino reprobandae, 222. Scripturas sacras tradentes, vel sacra vasa qualiter puniantur, 89. Scripturis sensum nolentes accommodare diaboli revinci possunt testimonio, 49.
- Scurilis clericus ab officio deponendus, 97.
- Secantes sibi genitalia ad clerum non promoveantur, 89.
- Secundas nuptias ineuntium aequalis poena, 67.
- Secretarium mulier non debet ingredi, 143.
- Sedes Petri Antiochiae primum fuit, deinde Romam translata, 50.
- Seditionarii, nec usurarii unquam sunt ordinandi, 83, 97.
- Sententia non suo judice lata, non ligat, 42. Sententia judicis a quo per judicem superiorem resoluta, non debet innocere, 79. Sententia uniformis omnium episcoporum provinciae debet rata manere, 66. Sententia lata contra Joannem episcopum Lampeonis rescinditur, 283. Sententiae summi pontificis ad quem fuerit appellatum, standum est, 187. Sententia non est ferenda praecipitanter, 19.
- Sepulcra demoliens excommunicetur, 115.
- Sermo Dei verum Adam suscepit, 161.
- Servi Dei non sunt temere judicandi, 155. Servi fugitivi familias deserentes puniantur, 96. Servi invitis dominis non sunt ordinandi, 233. Servi ecclesiae volentes esse monachi qualiter sint probandi, 281. Servi olim fuerunt apud Francos, 290. Servi fiscales si ecclesias extruxerint, 110. Servi ecclesiae si advocentur in clerum debent ab episcopis manumitti, 119. Servum occidere sine auctoritate publica non licet, 97. Servum mali non potest esse portio boni, 10. Servus, si, nesciente domino, fuerit promotus ab episcopo sciente, 98. Servus non est docendus dominum contemnere religionis praetextu, 63, 143. Servus an gaudeat ecclesiae immunitate, 97.
- Servitus matrimonium non dirimit.
- Servuli tributo obligatus quomodo possit ordinari, 142.
- Sextae synodi Romanae conclusio, 256.
- Signis non subjacent corporis humani partes, 221.
- Silverii papae rescriptum ad Amatorem episcopum, 266.
- Silvester papa Constantino poenitentiae tempus indicit, 57. Silvestri papae decreta et quaedam ex his excerpta, 150.
- Simoniacae ordinationis poena, 2.
- Simplicii papae decreta, 230.
- Siricii papae exhortatio ad Cimerium episcopum, 167.
- Sixti martyris corpus mittitur in Angliam, 279. Sixti papae epistola ad orientales episcopos, 186.
- Sodomitarum et incestuosorum poena, 61.
- Solvere illius est qui ligavit, 100.
- Sophistae callidissimi confutatio per simplicissimum sacerdotem, 59.
- Sorores duas, vel fratris filiam conjuges accipientis inhabilitas, 2, cap. 19. Sorori sponsae suae vitium inferens qualiter puniantur, 62.
- Sortes a clericis non sunt observandae, 98.
- Spectacula, conventu ecclesiae praetermisso, visens excommunicetur, 83. Spectaculis saecularibus Christiani non intersint, 79. Spectaculis non debent clerici interesse, 143.
- Spei anchora firmari debemus, 12. Spes in adversis non deserenda, 219. Spes futurorum praesentem laborem ferre monet, 10.
- Spiritu immundo vexati, 100.
- Spirituali non sunt pretio comparanda, 234.
- Spiritus Christum clarificavit, quamvis Spiritus non sit Christo superior, 70.
- Sponsaliorum fidem frangentium poena, 100.
- Spoliatus imprimis est restituendus, 40. Spoliatus rebus suis non est excommunicandus, 154.
- Sponsus et sponsa nocte benedictionis pro reverentia virginitatem debent illibatam servare, 82.
- [Col. 1250] Stare volentes apostolicis debent obedire praeceptis, 34.
- Stantes orare debemus, 85. Statuta quaedam concilii Chalcedonensis, 72.
- Stuprum viduis, vel monialibus inferentium poena, 103.
- Subdiaconus si secundam duxerit uxorem, 143. Subdiaconis uxorem ducere non licet, 125. Subdiacones a diaconibus habitu distingui debent, 139. Subdiaconi septem instituuntur, qui martyrum gesta conscribant, 34. Subdiaconus si mortua uxore aliam ducat, 104. Subdiaconus sacrarium non debet ingredi, 68. Subdiaconus qualiter ordinetur, 82.
- Subsistentiis vel personis duabus non sunt attribuendae voces quae de Christo dicuntur, 70.
- Superstitiosus ab ecclesiae liminibus arcendus est, 83.
- Supplicationes hora 9, et ad vesp. debent celebrari, 68.
- Suspensus a communione non debet in alia civitate recipi 2, c. 13.
- Symbolum Nicaeni concilii, 60, 72, 108, 151. Symboli Nicaeni assertio per episcopos Aegypti, 156. Symbolum concilii, 69. Symbolum concilii Constantinopolitani, 69, 72. Symbolum fidei ante Pascha publice praedicandum est in ecclesia, 95.
- Symmachi papae decreta, 245. Symmachi accusationis declaratio, 248. Symmachi papae verba ad clerum 246. Symmachi verba ad clerum, 247. Symmachi papae de rebus ecclesiae conservandis ordinatio. Symmachi papae accusatores confutautur, 250.
- Synodus Ephesina, ibid. Synodus Chalcedonensis anteriores confirmat synodos, 73. Synodus quo tempore ab Hispanis celebretur, 112. Synodus Romana habita a Julio papa, 151. Synodus nulla rata legitur, quae auctoritate apostolica non fulta fuerit, 262. Synodus aliquem damnans haereticum ejus damnat et sequaces, 238. Synodus congregata in Francia sub Pipino et Carlomanno, 95. Synodus Romana habita a Gregorio papa, 280. Synodi celebratio in urbe Roma sub Theodorico rege, 248. Synodus prima Romana sub Symmacho papa, 246. Synodi primae sub Symmacho papa conclusio, ibidem. Synodus tertia Romana sub Symmacho papa, 247. Synodus quarta Romana sub Symmacho papa, 248. Synodus quinta Romana sub Symmacho papa, 254. Synodus sexta Romana sub Symmacho papa, 255.
- Terminos antiquos transgredientur qui patrum statua negligunt, 20.
- Terras et praediola ecclesiae inutilia alienare potest episcopus, 96. Terris in fundo ecclesiae per clericum excultis, ac melioratis toto tempore vitae utatur clericus, 106.
- Terrenorum non debet esse ordinatio, cum coeleste sit sacerdotium, 168.
- Testamenti Veteris ordo, quae sancta suscipit ecclesia, 243. Testamenti Veteris aliquid poetice compositum non debet in ecclesia legi, 139.
- Testes de domo inimici prodientes non sunt recipiendi, 154. Testis vel accusator esse non potest religionis suae praevaricator, 158.
- Testificandi fides potest recuperari, 136.
- Testimonium ferre qui sint inhabiles, 159.
- Theatrici debent a communione repelli, 88. Theatricorum abominatio, 90.
- Theodericus rex Italia Arianus, 262.
- Thermae sive lavacra virorum et feminarum debent esse distincta, 68.
- Titulos privatos sacerdotes non debent infigere suis praediis, 280.
- Toletanus pontifex praesentatos sibi a rege potest episcopos instituere, 136.
- Trinitatis sanctae mysterio imbuendi sunt ignorantes, 77.
- Trinitatis personarum distinctae sunt proprietates, 258.
- Trinitas et unitas in Deo sunt, 270.
- Transfugarum et regis praeditorum poena, 120.
- Translatio fieri non debet propria libidine, 229. Translatio episcopi fieri non debet de minori ad majorem civitatem propria ambitione, 142.
- Transmarini homines qualiter ad clericatus honorem debent recipi, 169.
- Unctio sacri olei quibus, et a quibus, debet tradi, 171
- Usura omni Christiano est illicita, 213.
- Uxorum fidei conjugalis violatricum auctoritas citra necem penes maritum consistit, 104. Uxore non valente reddere debitum viro licet aliam accipere, 287. Uxor a viro non est dimittenda, 136. Uxore vivente non potest alia duci, 174. Uxor ab episcopo, vel presbytero non est repellenda, 2, 4, 6.
- Uxores ducere qui clerici possunt, c. 27. Uxor differt [Col. 1251] a concubina, 220. Uxor e propria progenita cognatione non est accipienda, 283. Uxoris suae sororem ducens in uxorem qua poena debeat plecti, 100. Uxor marito qualiter copulanda est, 18. Uxorem laicus dimittens communione privandus, 3, c. 48, p. 2. Uxorem fratris ducere non licet in uxorem, 283.
- Vagabundi simulantes se sacerdotes vel monachos districte sunt explorandi, 168.
- Vasa sacra qualiter debeant disponi, 7. Vasa sacra lectores tractare non debent, 139. Vasa sacra non debent humanis usibus servire, 23, 145.
- Velandae non sunt virgines Deo dicatae nisi quadragenariae, 102.
- Venditor et emptor rerum ad Ecclesiam Romanam pertinentium pari feriuntur anathemate, 247.
- Veneris sanctae non est solvendum jejunium, 113.
- Verbi incarnandi multae figurae praecinuere mysterium, 191. Verbi Dei auditus nemini denegetur, 83. Verbi ad carnem unio, 258. Verbi deitas par est et Patri consubstantialis, 192. Verbi abbreviati intelligentia, 16. Verbum Dei Patris non est Deus, aut Dominus Christi, 70. Verbum Dei passum est, et crucificum carne, 71. Verbum Patris supra Christum nihil habet, sed verus est Deus et homo, 71.
- Veritas solatia divina nunquam deesse permittit, 225. Veritas est via ad vitam ingredi volentium, 9. Veritas saepius agitata magis illucescit, 172. Veritas et error lux et tenebrae dicuntur, 11. Veritatem non ignorare, et veritatis communicare inimicis grandis est iniquitas, 242.
- Vestimenta debent praestari ad pompam saecularem, 100. Vestimenta ecclesiastica qualia esse debent.
- Vestis concludit alicujus professionem, 128. Vestis viduitatis a profitente non est deserenda, 93. Vestium varietati non est tribuenda religio, 63.
- Vigiliis dierum solemnium diversae lectiones non debent legi in ecclesiis, 139.
- Viduae quae castitatem voverunt (si fidem violent) extra communionem sunt fidelium, 83. Viduae quae ecclesiae stipendiis aluntur suis precibus ecclesiam debent adjuvare, 83. Viduae adolescentes debiles a sua ecclesia aluntur, 83. Viduae episcopi vel clerici ad secundas nuptias convolanti nullus communicet, 105. Viduae moechantis et postea nubentis poena, 101. Viduae religionis propositum [Col. 1252] diu observantes, quae in monasteriis diu vixerunt, non debent ad nuptias convolare, 245. Viduae episcopi vel presbyteri ad nuptias convolantis detestatio, 143. Viduae vel sanctimoniales quibus creditae sunt mulieres baptizandae, 82. Viduae maritus admitti non debet ad clerum, 168. Viduam vel secundam ducens uxorem non debet in clerum admitti, 171. Viduam ducentis inhabilitas, 2, c. 18. Viduam clericus non debet uxorem accipere, 168, 171. Viduam accipiens non ordinetur, 112. Viduam furans in uxorem anathema est, 283. Viduarum mariti diaconi non possunt esse, 147. Viduarum mariti ad clerum non sunt promovendi, 176. Viduis non est injiciendus laqueus, ne nubant, 234. Viduis et virginibus optio sit, aut nubere aut castitati inservire, 110. Viduae castimoniae deditae cum personis extraneis non habeant congressum, 76.
- Viduitatem perpetuam eligens, qualiter debeat profiteri, 128.
- Vindictae cupidus apud Deum ne speret veniam, 36.
- Violentiam passo, sunt imprimis omnia restituenda, 53. Violentia in clericos vel pauperes reprimenda est, 105.
- Virginem rapiens, nisi desponsaverit excommunicetur, 283. Virgines sacrae parentibus orbatae in ministerio virginum debent commendari, 79. Virgines sacrae quando sint velandae, 233. Virgines non velentur nisi quadragenariae, 102. Virginibus sacris se immiscentium poena, 234.
- Virginitatem eligens conjugatos non debet vituperare, 63.
- Virginitas sic laudanda quod non damnetur matrimonium, 63.
- Virginum Deo dedicatarum quae fidem violarunt poena, 99.
- Virginum quae violatores in maritos accipiunt poenae, 99.
- Virgo Deo dedicata matrimonium contrahere non potest, 73.
- Virilia sibi voluntariae amputantis poena, 2. Virilia sibi secantes non sunt ordinandi, 234.
- Virtutis magnae opus est superare carnis gloriam, 174.
- Virtutum processionis reprobatio, 221.
- Zachariae papae epistola ad diversos, 290.
- Zozimi papae epistola ad episcopum Salonitanum de ordinandis monachis, vel laicis, 182. Zozimi papae monitorium ad clerum Ravennem, ibidem.
B
C
D
E
F
G
H
[Col. 1240] I
J
K
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
Z
Ordo rerum
[Col. 1251] ISIDORUS MERCATOR.
- COLLECTIO DECRETALIUM. 2
- Jacobi Merlini doctoris epistola nuncupatoria. 2
- Origo conciliorum generalium. 3
- Quo tempore concilia celebrari coeperunt et de quatuor conciliis. 3
- Item de synodis principalibus, quibus in locis, quibus pro causis, quibus temporibus, quibus auctoribus celebratae sint. 3
- Item adnotatio synodorum quarum gesta in hoc codice continentur. 4
- Incipit epistola Aurelii Carthaginensis episcopi ad Damasum papam. 5
- Rescriptum Damasi ad Aurelium. 6
- Praefatio Isidori in sequens opus. 7
- Incipiunt CANONES, id est REGULAE ECCLESIASTICAE a SS. Patribus constitutae, et ab Isidoro in unius codicis corpus collectae. 11
- Ordo de celebrando concilio. 11
- DECRETA CLEMENTIS PAPAE. 15
- Incipiunt Canones apostolorum per Clementem papam prolati. 15
- Incipit epistola prima Clementis ad Jacobum fratrem Domini. 20
- Epistola II.—De sacratis vestibus et vasis. 37
- Epistola III.—De officio sacerdotii et clericorum. 44
- Epistola IV.—Scripta discipulis suis, qui malorum hominum persuasionibus aliquatenus deviarant, et gentibus inter quas habitabant. 53
- Epistola V.—De communi vita reliquis suis discipulis scripta Hierosolymisque directa. 58
- [Col. 1252] DECRETA ANACLETI PAPAE. 60
- De oppressione episcoporum, et de ordinatione archiepiscoporum, et de primatibus et de patriarchis eorumque ministris. 59
- Epistola de ordinatione archiepiscoporum et reliquorum episcoporum atque sacerdotum. De fide caeterisque causis. 67
- De episcopis et primatibus et patriarchis eorumque ministris. 73
- Epistola altera de patriarchis et primatibus ac reliquis episcopis; et quod Ecclesia Romana cardo, et caput omnium ecclesiarum sit. 76
- De ordine episcoporum vel primatum. 76
- De subjectis qui amici sunt inimicis episcoporum suorum. 80
- DECRETA EVARISTI PAPAE. 81
- De ordinatione diaconorum et legitimo conjugio, atque de fide, et non injuriandis episcopis aut lacerandis. 81
- Epistola Evaristi.—Quod Christus sit caput et sponsus Ecclesiae, et qualiter sacerdotes suas ecclesias et ecclesiae eorum eos debeant diligere. 84
- DECRETA ALEXANDRI PRIMI PAPAE. 89
- De sacerdotibus non vexandis nec scriptis ab eis per metum aut aliquam fraudem exigendis; et de passione Domini in consecratione corporis ejus miscenda et de aqua cum sale populis benedicenda; et de fide sanctae Trinitatis. 89
- Epistola prima. De causis vel gravationibus sacerdotum. 97
- Epistola secunda. Ut vitentur detractiones et injustae pulsationes. 99
- [Col. 1253] DECRETA SIXTI PAPAE PRIMI. 99
- DECRETA TELESPHORI PAPAE. 103
- De jejunio septem hebdomadarum ante Pascha et de missarum celebratione in nocte sancta Natalis Domini, et quo tempore aliis diebus missae celebrentur, et de episcoporum defensione. 103
- DECRETA IGINII PAPAE. 108
- De fide et reliquis causis. 108
- Epistola Iginii papae ad Athenienses. 109
- DECRETA PII PAPAE. 111
- Ut die Domino Pascha celebretur. 111
- DECRETA ANITII PAPAE. 113
- De ordinatione archiepiscoporum et reliquorum episcoporum et de appellationibus minorum ad majorum sedes vel ad Romanam Ecclesiam. 115
- DECRETA SOTERIS PAPAE. 117
- De fide epistola ejusdem. 119
- DECRETA ELEUTHERII PAPAE. 119
- DECRETA VICTORIS PAPAE. 121
- De Pascha et causis reliquis. 121
- Epistola ad Afros. 123
- DECRETA ZEPHERINI PAPAE. 125
- Epistola ejusdem. 127
- DECRETA CALIXTI PAPAE. 129
- De jejunio Quatuor Temporum et reliquis causis. 129
- Epistola ad omnes Galliae episcopos. De conspirationibus et reliquis causis illicitis ne fiant. 131
- DECRETA URBANI PAPAE. 137
- De communi vita et oblatione fidelium. 137
- DECRETA PONTIANI PAPAE. 142
- Epistola ejusdem. De fraterna dilectione et vitandis malis. 143
- DECRETA ANTERI PAPAE. 145
- DECRETA SABIANI PAPAE. 152
- Epistola ad omnes episcopos. 153
- Epistola altera. 159
- DECRETA CORNELII PAPAE. 163
- De translatione corporum apostolorum, et quibusdam haereticis. 163
- Epistola ejusdem. Ne sacerdotes Domini jurare praesumant vel compellantur. 165
- DECRETA LUCII PAPAE. 167
- DECRETA STEPHANI PAPAE. 173
- DECRETA SIXTI PAPAE SECUNDI. 181
- Epistola ejusdem. 183
- DECRETA DIONYSII PAPAE. 188
- Epistola ejusdem 188
- DECRETA FELICIS PAPAE. 190
- Epistola ejusdem. 194
- DECRETA EUTICIANI PAPAE. 200
- Epistola ejusdem universis episcopis per Siciliam constitutis directa. 204
- DECRETA GAII PAPAE. 208
- DECRETA MARCELLINI PAPAE. 213
- Epistola ejusdem. 246
- DECRETA MARCELLI PAPAE. 217
- Epistola ejusdem ad Maxemium tyrannum. 221
- DECRETA EUSEBII PAPAE. 225
- Epistola ejusdem ad Aegyptios. 228
- Epistola ejusdem episcopis Thusciae et Campaniae. 233
- DECRETA MELCHIADIS PAPAE. 238
- DE PRIMITIVA ECCLESIA. 244
- Quo tempore actum sit Nicaenum concilium. 252
- Praefatio Nicaeni concilii. 251
- Canones Nicaeni concilii. 255
- Concilium Ancyranum. 261
- Concilium Neocaesariense. 267
- Concilium Gangrense. 269
- Concilium Sardicense. 273
- Concilium Antiochenum. 279
- Concilium Laodicenum. 287
- Concilium Constantinopolitanum. 292
- Synodus Ephesina. 293
- Ephesini concilii epistola ad Nestorium. 294
- Concilium Chalcedonense. 303
- Atticus episcopus, qualiter formata epistola fiat. 319
- CONCILIA LATINORUM. 319
- Concilium Carthaginense primum. 321
- Concilium Carthaginense secundum. 323
- Concilium Carthaginense tertium. 331
- Concilium Carthaginense quartum. 342
- Concilium quintum Carthaginense. 349
- Concilium Carthaginense sextum. 353
- Concilium Carthaginense septimum triginta octo episcoporum. 365
- Concilium Milevitanum. 370
- CONCILIA GALLIAE. 376
- Concilium Arelatense primum 376
- [Col. 1254] Concilium Arelatense secundum. 378
- Concilium Arelatense tertium. 382
- Concilium Taurinate. 385
- Concilium Regiense. 388
- Concilium Auraicense. 392
- Concilium Valense. 396
- Concilium Agathense. 399
- Concilium Aurelianense. 410
- CONCILIA HISPANIAE. 412
- Concilium Elibertinum. 414
- Concilium Tarraconense 422
- Concilium Gerundense. 424
- Concilium Caesaraugustanum. 426
- Concilium Herdense. 428
- Concilium Valentinum. 430
- Concilium primum Toletanum. 434
- Concilium Toletanum secundum. 440
- Concilium Toletanum tertium. 442
- Decreta ejusdem concilii. 453
- Concilium Toletanum quartum. 464
- Concilium Toletanum quintum. 484
- Concilium Toletanum sextum. 486
- Concilium septimum Toletanum. 493
- Concilium Toletanum octavum. 500
- Concilium nonum Toletanum. 522
- Concilium Toletanum decimum. 526
- Concilium Toletanum undecimum. 531
- Concilium Toletanum duodecimum. 548
- Concilium Toletanum decimum tertium. 562
- Concilium Braccarense primum. 566
- Concilium Braccarense secundum. 572
- Incipit praefatio sancti Martini Braccarensis episcopi in libro Capitulorum ex Graecorum synodis collectorum. 576
- Concilium Braccarense tertium. 588
- Concilium Spalense primum. 594
- Concilium Spalense secundum. 596
- DECRETA SYLVESTRI PAPAE. 610
- DECRETA JULII PAPAE. 616
- DECRETA LIBERII PAPAE. 633
- DECRETA FELICIS PAPAE. 640
- DECRETA LIBERII PAPAE. 654
- Ut nullus pro persecutionibus dum durare potest suam relinquat ecclesiam. 654
- DECRETA DAMASI PAPAE. 656
- DECRETA SIRICII PAPAE. 677
- DECRETA ANASTASII PAPAE. 692
- DECRETA INNOCENTII PAPAE. 694
- DECRETA ZOZIMI PAPAE. 742
- DECRETA BONIFACII PAPAE. 745
- DECRETA COELESTINI PAPAE. 748
- DECRETA SIXTI PAPAE. 758
- EPISTOLAE LEONIS PAPAE. 763
- Epistola I, ad Eutichen Constantinopolitanum abbatem adversus Nestorianam haeresim, 763.—II. Ad Theodosium Augustum, 763.—III. Ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum, 765.—IV. Rescriptum Flaviani ad Leonem papam, 766.—V. Rescriptum Leonis papae ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum contra Eutichetis haeresim, 767.—VI. Item ejusdem epistolae ad Julianum episcopum Coensem, 773.—VII. Ad Theodosum Augustum, 776. VIII. Ad Pulcheriam Augustam, 776.—IX. Ad Dioscorum Alexandrinum episcopum, 779.—X. Ad Ephesinam synodum secundam in qua provocat episcopos Eutychetis blasphemias condemnare, 780.—XI. Ad Constantinopolitanos, 781.—XII. Ad Theodosium Augustum, 785.—XIII. Ad Pulcheriam Augustam, 786.—XIV. Ad eamdem, 788.—XV. Ad Martianum et Faustum presbyteros, 788.—XVI. Ad Theodosium Augustum, 787.—XVII. Ad Pulcheriam Augustam, 790.—XVIII. Pulcheriae Augustae per Theotiscum magistrianum, 791.—XIX. Ad Faustum, Martinum, etc., 793.—XX. Ad Martianum Augustum, 793.—XXI. Ad eumdem, 794.—XXII. Ad eumdem 795.—XXIII. Ad eumdem, 796.—XXIV. Ad Anatolium episcopum, 797.—XXV. Ad Natholium episcopum Constantinopolitanum, 798.—XXVI. Ad eumdem, 800.—XXVII. Ad synodum Chalcedonensem, 801.—XXVIII. Ad Anatolium, 802.—XXIX. Ad Martianum Augustum, 804.—XXX. Ad Pulcheriam Augustam, 806.—XXXI. Ad Martianum Augustum, 808.—XXXII. Ad eumdem, 810. XXXIII. Ad eumdem, 811.—XXXIV. Ad Julianum episcopum Coensem, 812.—XXXV. Ad Martianum Augustum, 814.—XXXVI. Ad Pulcheriam Augustum, 815.—XXXVII. Ad eamdem, 816.—XXXVIII. Ad Julianum episcopum Coensem, 817.—XXXIX. Ad Eudochiam Augustam, 818.—XL. Epistola Leoni papae, 819.—XLI. Ad Palaestinos, 819.—XLII. Ad Theodorium episcopum, 824.—XLIII. Ad Julianum episcopum, 828.—XLIV. Ad Anatolium episcopum per patricium Diaconum missa.—XLV. [Col. 1255] Ad eumdem, 830.—XLVI. Ad Juvenalem hierosolymitanum et caeteros episcopos qui in sancta synodo Chalcedonensi congregati fuerunt, 831.—XLVII. Ad Juvenalem Hierosolymitanum episcopum. 832—XLVIII. Epistola Savennii aliorumque episcoporum Galliorum ad Leonem papam, fidei ejus quam ad Orientem direxit laudes dicentium, 834.—XLIX. Epistola Leonis ad omnes episcopos Galliarum de damnatione haereticorum, 836.—L. Ad Martianum Augustam de Pascha, 838.—LI. Ad Eudochiam Augustam de Pascha.—LII. Ad Leonem Augustum, 840.—LIII. Ad eumdem, 842.—LIV. Epistola decretalis Leonis papae ad Anastasium episcopum Thessalonicensem, 856.—LV. Ad Septimum episcopum Altinum, 860.—LVI. Item ejusdem ad eumdem.—LVII. Ad universos episcopos per Campaniam, 864.—LVIII. Ad episcopos per Campaniam, etc., constitutos, 865.—LIX. Ad Nicetam episcopum Aquileiensem, 866.—LX. Ad Julianum episcopum Aquileiensem, 868.—LXI. Ad Dorum Beneventanum episcopum, 869.—LXII. Ad universos episcopos per Siciliam constitutos, 870.—LXIII. Ad episcopos per Italiae provincias constitutos, 874.—LXIV. Ad Neonium episcopum Ravennatem, 875.—LXV. Ad episcopos Africae, 877.—LXVI. Leo papa de privilegis episcoporum sive presbyterorum ad universos Germaniae atque Galliae ecclesiarum episcopos, 880.—LXVII. Ad episcopos per Viennensem provinciam constitutos, 882.—LXVIII. Ad Ravennium Arelatensem episcopum, 887.—LXIX. Ad Theodorum Forojuliensem episcopum, 889.—LXX. Ad Rusticum Narbonensem episcopum, 888.—LXXI. Incipiunt ad inquisitionem ejusdem episcopi subjecta responsa. Quod non habeantur episcopi quos nec clerus elegit, nec populus exquisivit, nec provinciales episcopi consecrarunt, 890,—LXXII. Ad Rusticum, Ravennium, Venerium et coeteros episcopos Galliarum, 904.—LXXIII. Ad Julianum episcopum, 904—LXXIV. Item ad Flavianum Constantinopolitanum, 905.—LXXV. Item ejusdem ad Theodosium Augustum, 905.—LXXVI. Ejusdem ad Flavianum episcopum, 906.—LXXVII. Iterum ad eumdem Constantinopolitatanum episcopum, 906.—LXXVIII. Ad clerum et plebem, 906.—LXXIX. Item Leo papa ad Anastasium episcopum Thessalonicensem, 907.—LXXX. Item ejusdem ad Theodosium Augustum, 908.—LXXXI. Ejusdem ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum, 908.—LXXXII. Cujus superior ad Julianum episcopum, 909.—LXXXIII. Ad Faustum et caeteros archimandritas Constantinopolitanos, 909.—LXXXIV. Item Leonis ad Martinum presbyterum, 910.—LXXXV. ejusdem ad Martianum Augustum, 910.—LXXXVI. Cujus supra ad Julianum episcopum, 911.—LXXXVII. Leo ad Pulcheriam Augustam, 912.—LXXXVIII. Item ejusdem ad Anatolium episcopum, 912.—LXXXIX. Cujus supra ad Martianum Augustum, 913.—XC. Cujus supra ad Pulcheriam Augustam, 913.—XCI. Ad maximum Antiochenum. 914.—XCII. Cujus supra ad Leonem Augustum, 916.—XCIII. Ejusdem ad Leonem Augustum, 917.—XCIV. Item ejusdem et ad eumdem, 917.—XCV. Ad Pulcheriam [Col. 1256] Augustam, 920.—XCVI. Ad universos episcopos per Galliam et Hispaniam constitutos, 921.—XCVII. Ad Samarthionem Carathonem, etc., 922.
- DECRETA HILARII PAPAE. 922
- DECRETA SIMPLICII PAPAE. 929
- DECRETA FELICIS PAPAE. 933
- EPISTOLAE GELASII PAPAE. 937
- DECRETA ANASTASII PAPAE. 987
- DECRETA SYMMACHI PAPAE. 991
- DECRETA JOANNIS PAPAE. 1053
- DECRETA FELICIS PAPAE. 1057
- DECRETA BONIFACII PAPAE. 1066
- DECRETA JOANNIS PAPAE. 1068
- DECRETA AGAPITI PAPAE. 1070
- Epistola Ad Antenium Constantinopolitanum episcopum de duabus naturis in uno Christo. 1070
- DECRETA SYLVERII PAPAE. 1071
- DECRETA VIGILII PAPAE. 1074
- DECRETA PELAGII PAPAE. 1077
- DECRETA JOANNIS PAPAE. 1082
- DECRETA BENEDICTI PAPAE. 1086
- DECRETA SECUNDI PELAGII PAPAE. 1089
- DECRETA GREGORII PAPAE. 1103
- DECRETA GREGORII MINORIS. 1139
- EPISTOLAE VITALIANI PAPAE. 1141
- DECRETA GREGORII PAPAE. 1147
- Notitia historica. 1177
- Valerii Probi opusculum de notis antiquis. 1179
- I.—Versus in laudem Lotharii imperatoris positi in fronte textus Evangeliorum quem ipse obtulit monasterio sancti Martini Metensis. 1195
- II.—Versus in fronte bibliorum positi et aureis litteris exarati in vetustissimo codice manuscripto monasterii sancti Dyonisii, qui nunc exstat in bibliotheca Regia. 1197
- III.—Versus in fronte bibliorum aureis characteribus exarati in vetustissimo codice manuscripto bibliothecae Colbertinae qui fuit sancti Stephani Mettensis. 1199
- IV.—De morte Hugonis Caroli magni ex regina concubina filii. 1205
- V.—Epitaphium Clodarii pueri regis. 1207
- VI.—Incerti poetae versus de ordine comprovincialium pontificum. 1208
- VII.—Rhythmici versus de eversione monasterii Glonnensis. 1212
- VIII.—Versus de Bello quod fuit actum Fontaneto. 1215
- IX.—Rhythmus Tentonicus, Ludovico Balbi filio, acclamatus cum Nortmannos anno 883 vicisset, cum versione Latina Joannis Schilleri. 1216
- X.—Versus Asclepiadei, quibus finitur codex Gothicus Vigilanus, seu Abeldensis dictus. 1221
- Index alphabeticus fidelissimus in Isidorum Mercatorem. 122
VALERIUS PROBUS.
AEVI CAROLINI CARMINA.
[Col. 1255] FINIS TOMI CENTESIMI TRICESIMI.