129
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM S. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTISUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI. COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.— VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR
PATROLOGIAE TOMUS CXXIX.
PONTIF. ROM.;
PRESBYTERI;
ANASTASII TOMUS TERTIUS,
CAETERORUM TOMUS UNICUS.
1853
SAECULUM IX.
ABBATIS, SANCTAE ROMANAE ECCLESIAE PRESBYTERI ET BIBLIOTHECARII,
OPERA OMNIA.
EDITIO PRAE ALIIS OMNIBUS INSIGNIS, AD FIDEM MANUSCRIPTORUM CODICUM ET JUXTA PROBATISSIMAS EDITIONES EXPRESSA, BLANCHINI NEMPE ROMANO-VATICANAM, QUOAD LIBRUM PONTIFICALEM, MABILLONII, CARDINALIS MAII, ETC., ETC. ACCEDUNT
PONTIFICUM ROMANORUM;
Scripta vel scriptorum fragmenta quae exstant.
TOMUM CLAUDIT
APPENDIX AD SAECULUM IX.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS TERTIUS.
VENEUNT 3 VOLUMINA 21 FRANCIS GALLICIS.
1853
Interpretatio Synodi VIII generalis.
Col.
9
—Synodi VII—
195
—Chronologiae S. Nicephori.
511
Collectanea.
553
Historia acephala SS. Cyri et Joannis.
705
Vita Joannis Eleemosynarii.
713
Passio S. Demetrii martyris.
715
Acta S. Crispinae virginis et martyris.
727
Translatio sermonis S. Theodori Studitae de S. Bartholomaeo apostolo.
729
Anastasii Epistolae.
737
Prologus in passionem 1480 martyrum.
743
Historia Longobardorum.
745
Versus ad Ludovicum regem Francorum.
784
Expositio super visiones Apocalypsis.
785
Epistolae et privilegia.
786
Epistolae et privilegia.
837
Epistolae et privilegia.
855
Epistola ad Riculfum.
859
Carmina.
863
Regula solitariorum.
Ibid.
Vita sanctae Walpurgis.
865
Praefationes in libros suos XII de Actis Sanctorum.
894
Traditiones Emmerammenses.
899
APPENDIX AD SAECULUM IX
968
Interpretatio Synodi VIII generalis
[Col. 0009A] Domino sancto et coangelico Patri Patrum ADRIANO summo pontifici et universali papae, ego famulus vester ANASTASIUS peccator abbas, et summae vestrae apostolicae sedis bibliothecarius.
Quia superna providentia, quae singula singulis ita distinguit temporibus, ut sanctos suos veluti splendentia quaedam astra non pariter, sed vicibus discretis ad illuminationem Ecclesiae suae proferat, apostolatum vestrum nostris temporibus quasi quoddam fulgidum sidus produxit, cujus tempore atque auctoritate sancta universalis et magna synodus octava celebraretur, et sacra doctrina coelum sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae, tenebris errorum depulsis, jubar veri luminis illustratum perciperet: operae pretium duxi, tam ad laudem auctoris quam ad aeternam [Col. 0009B] apostolatus vestri memoriam, scripturae tradere, vestraeque dominationi breviter intimare, quae fuerit ejusdem sanctae synodi materia celebrandae, vel quod apostolicae sedis super haec disponendi studium vel auctoritas; quid etiam ab illa vel tractatum vel fuerit definitum. Quamobrem quoque vel octava, vel dicatur universalis, quis etiam interpretatus illam exstiterit, et ne ipsi synodo praesumptio cujusque quae in ea definita non sunt, processu temporis addat, sollicitos reddere ac intentos lectores. Quae videlicet notans, non quasi inscio apostolatu vestro scribendo refero, sed tanquam horum conscio et teste, historica expositione ad memoriam vestram reduco.
Tempore itaque Michaelis et Theodorae matris [Col. 0009C] ejus imperatorum, abdicato Iconomacho Joanne, electus et consecratus est patriarcha Constantinopoleos Ignatius, qui Michaele quondam imperatore, cujus filius erat, imperium sponte religionis amore dimittente, eunuchus invidia factus est; deinde monastica [Col. 0010A] vita electa, in coenobio a primaeva aetate miris eluxit morum et virtutum splendoribus, ac per id diuturnis exercitiis eruditus, et in omni scientia et opere bono probatus jam senex, cunctorum unanimitate ad summi sacerdotii petitus et promotus est apicem. Sane restiterunt hujus provectioni quidam perpauci episcopi, inter quos erat Syracusanus Gregorius, eo quod eos propter diffamata et publicata nonnulla crimina in sacerdotio vitae, ante refricationem in eos illati judicii se non posse recipere, canonica sit ac miti ratione profatus; propter quae, quia illa satisfactione non abluerunt, merito postmodum ab eo et synodo abdicati sunt. Favebat autem his quidam senator saecularis administrationis fungens officio, a secretis, nomine Photius, qui ad patriarchale [Col. 0010B] conscendere fastigium affectans, cum eis seorsum colligebat, et fideles quosque a sanctae communionis participatione avertens, divinis interesse mysteriis, dum a patriarcha Ignatio celebrarentur, penitus recusabat: nihil habens in causa pietatis, unde pontificem proprium reprehenderet, nisi quod suspicabatur eum vitam decessoris sui, id est sanctae memoriae patriarchae accusare Methodii, cum ille non solum hunc in nullo penitus accusaret, verum etiam miris laudibus semper efferret, quin potius memoriam illius inter sanctos patriarchas, dum divina mysteria gererentur, faceret, et diem anniversarium solemniter et impraetermisse super ejus nomine celebraret. Quamvis hoc ipsum idem Photius sicut caetera illius gesta sinistre interpretans, callide [Col. 0010C] facere suis auditoribus praedicaret, alia inquiens eum in corde tenere, alia in opere demonstrare.
Cum igitur Photius sociatus schismaticis, quorum auctor praefatus erat Syracusanus Gregorius, persuaderet cunctis, qui quasi pio circa Methodium [Col. 0011A] (habentes quidem zelum justitiae, sed non secundum scientiam) affectu flagrabant, quod patriarcha Ignatius derogator esset ejusdem sanctae memoriae Methodii, et idcirco quasi parricida foret habendus, fama crebrescit: Bardam scholarem domesticum, et Theodorae imperatricis germanum, incesto nurum propriam usu foedare, quem patriarcha criminis redarguit, interminatus excommunicandum, nisi a tanto flagitio cessavisset; cujus redargutionis modum ille non ferens, praenotatis schismaticis ac depositis jungitur, et versutum in patriarcham sarcinat argumentum. Persuasit enim imperatori Michaeli, ut matrem et Theclam sororem suam, quae et ipsa cum matre ac fratre imperii fuerat sceptra sortita, tondere patriarchae praeciperet, et in monasterio collocaret. [Col. 0011B] Quod cum patriarcha renueret, pro eo quod utraque imperatrix hanc interim non eligeret sponte professionem, maxime quia his secundum morem sicut caeteris imperatoribus et imperatricibus juraverat non se ullo in tempore insidiaturum, Bardas protinus ad imperatorem juvenem: Heus, inquit, imperator, saltem nunc non advertis Ignatium tuae spirare neci, et matrem imperii alii gestire, futuro scilicet imperatori, sociare marito. Haec miserrimus egit, nec propriae germanae, imperatrici videlicet parcens, ut et in patriarcham ulcisceretur, et utraque imperatrice, id est matre ac filia, imperio pulsa, ipse vel vivi fieret imperatoris socius, vel eo a se facilius interempto, jam subrogaretur successor. Tunc imperator, aure tanti praestigii credulus et iratus, [Col. 0011C] matrem cum sororibus tonsam palatio pepulit, et Ignatium schismaticorum ac Bardae suggestione, a regimine patriarchatus abegit, subrogatusque est pro eo praefati Bardae favore Photius, de quo supra relatum est, prohibentibus sacris canonibus et venerandis legibus neminem ex laicali militia subito ad sacerdotium promoveri. Ignatius vero dum pelleretur, ecclesiam ligavit, ne quisquam absque se in ea sacra celebrare tentaret officia. Quo audito, Bardas adeo eum in insula, in qua erat relegatus, diversis tormentis affecit, ut dentes illius fregerit, et continuis lacerarit colaphis, usquequo se refutare regimen suae profiteretur Ecclesiae, qua videlicet jam praejudicialiter fuerat exspoliatus, et ante omnem discussionem penitus denudatus.
[Col. 0011D] His ergo compertis, coeperunt nonnulli metropolitani antistites, ac inferioris sacerdotii vel laici, pontificis sui tormentis compatientes, dejectionemque dolentes, rectorem sibi proprium reddi magnopere clamitare: quod Photius sentiens, persuaso imperatore, subministrante Barda, congregavit concilium quorumdam episcoporum, adulatione sibi vel timore faventium, et eumdem Ignatium deposuit et anathemate perculit, populum ab eo per hoc tanquam a damnato scindere sperans, cui tamen usque ad hoc veluti presbytero divina sacrificia conficiendi praestabat assensum. Quo gesto magis ac magis pietas fidelium accenditur, et eo constantius ab universis ovibus proprius pastor exquiritur, quo versutius lupi [Col. 0012A] crudelitas furit. Praeterea Photius in hac parte se frustratum intuens, ad sedem apostolicam mittit, cui magnus tunc decessor vester praesidebat papa Nicolaus; quatenus illa, sicut ipse sperabat, approbante vel decernente, mox omnium ora resistentium obstructa silerent, et aditus sibi progrediendi qua vellet omnes omnino patescerent; ignorans stolidus, quod apud beatum Job de Deo legitur: Qui si incluserit hominem, nemo est qui aperiat (Job XII) . Cujus legationem praefatus summus pontifex suscipiens et pertractans, licet hucusque versutiarum ejus atque gestorum ignarus, pene cuncta quae ab eo acta fuerant, sagaci deprehendit acumine: et non Ignatium, ut Photius postulaverat, sed potius ipsum Photium repulit, verum tramitem justitiae sequens, misit Constantinopolim [Col. 0012B] missos, Radoaldum scilicet Portuensem et Zachariam Anagninum episcopos, atque litteras, quarum tenorem qui legerit, facilius nosse poterit: in quibus, quia et de venerandis-iconibus quaestio erat, nonnulla etiam super his conscripta reperiuntur. Pervenientibus igitur missis apostolicae sedis Constantinopolim, et concilio congregato, Graeci epistolas suscipientes, quidquid in eis erat pro Ignatio vel contra Photium inverterunt, subtraxerunt, et in consilio legi minime pertulerunt: missis Romanis quid legerent, quidve non legerent, nullatenus intelligentibus, vel etiam advertentibus, quin potius prae vi ac timore jam jamque deficientibus. Quid plura? Ignatius in medium trahitur, coram missis apostolicae sedis jam senio fessus statuitur, et denuo [Col. 0012C] damnationi submittitur, quin et sacerdotalibus infulis exspoliatur, quasi validior fieret depositio, ubi sedis apostolicae per vicarios suos auctoritas adfuisset, cum in his nec illius interfuerit auctoritas, nec missi illi vicariorum more, ut epistolae dant intelligi, fuerint destinati. Quod sedes apostolica di cens, tantam injustitiam impune deseri minime passa est, sed scribit a tali praesumptione cessandum, suoque decreto Photium non obedientem cum complicibus sacra dignitate nudat, et cum omnibus fautoribus anathema fore decernit, jam dictis missis suis primitus sententiam secundum exempla reverendae memoriae Felicis papae in Vitalem et Misenum episcopos similiter excedentes synodaliter inferens, et quam sibi fratris dejectio esset gravis, etiam filiis [Col. 0012D] suis non parcens, palam cunctis dedit intelligi. Cujus censurae Photio minime parente, sacratus fidelium catalogus magis inflammatur, et ab ejus se communione catervatim sequestrat, horrescens quod nec a tanta sede perculsus corrigi consenserit, quippe cum durior silice, etiam verbera dura impudenti fronte contempserit, quod Photius molestissime ferens acriter indignatur: et licet Bardas, Caesar postmodum factus, cujus auxilio fulciebatur, digna retributione ab imperatore Michaele fuerit interfectus, nihil tamen saevitiae suae minuit; sed alios quidem privatione honorum ac dignitatum, alios vero proscriptione facultatum damnat, hos exsilio longo et [Col. 0013A] carceribus relegat, illos tormentis diversis afficit; atque ut breviter omnia comprehendantur, nulla professio, sexus vel aetas ab eo impunita deseritur, nisi consors suae communionis inventa: adeo ut communionem ejus declinantium nonnullos, quibusdam exceptis, qui contemplationi operam dantes, clausi habebantur, abstraxerit; alios vero in monte Olympo eremiticam vitam ducentes fugaverit, eorumque tuguria seu speluncas igni perdiderit; quemdam autem sibi communicare renuentem etiam vivum ex inferiori parte usque ad dimidium corporis sepelierit: et (quod horribilius est) conciliabulum, praesidente Michaele imperatore, colligit, falsos homines quasi vicarios Orientalium sedium format, accusatores muneribus armat et [Col. 0013B] mendaciis construit, testes eos asciscit, quos et accusatores opponit. Judices nonnunquam et in accusati personam admittit, excessus quosdam quasi praefati summi pontificis fingit, impingit, et sicut putabat, damnatione simul et anathemate punit: cunctis qui aderant, exceptis perpaucis, et his fautoribus impietatis, clamantibus non esse justum, in summum et primum pontificem, et praecipue ab inferiori quomodolibet sententiam proferendi; cum id nec canon quisquam admittat, nec aliqua Ecclesiae consuetudo fieri doceat. Verum iste falsarius falsorum excessuum adversus insontem absentem et invictum, mendacem codicem compilat, mille circiter antistitum subscriptiones falsas interserit, sibi nemine prorsus consentiente vel conscribente ex illa [Col. 0013C] numerosa episcoporum multitudine, nisi uno et viginti praesulibus. Unde jam profusius sancti habitus viri eum fugiunt, et quasi squalorem quemdam declinant, alterum Dioscorum hunc appellantes, et praecursorem Antichristi, imo ipsum Antichristum existimantes, quem scilicet hominem peccati filiumque perditionis Apostolus appellasset, qui profecto extolleretur supra omne quod dicitur Deus aut quod colitur (II Thess. II) . Caeterum construit et aliam technam hic perversorum dogmatum cultor, et persuadet imperatori praecipere neminem testamentum facere, vel per alterius, nisi per Photii manus suas eleemosynas erogare: quod non ob aliud adinvenit inventor malorum, nisi ut cum acciperet et erogaret substantias divitum, proprias a minus curiosis erogasse [Col. 0013D] putaretur, ac per hoc a cunctis quasi dapsilis et munificus amaretur; simul etiam ut saltem per hoc omnes ei coacti communicarent, quandoquidem conspicerent, nec ipsa se animarum suarum remedia posse, nisi per manus ejus saltem in ipso mortis articulo positos operari. Praeterea et aliud iniquitatis suae retiaculum, quo mentes simplicium caperet, texens, quotquot ad exteriorem ab eo disciplinam instruendi veniebant, proprio scripto spondere cogebat se secundum fidem Photii de caetero credituros; quasi duae fides essent, una scilicet Christi, et altera Photii: et hoc nihilominus callide molitus, ut communionis suae quoscunque vel quomodocunque laqueis irretiret; et esset impossibile se unquam evelli, [Col. 0014A] quem nimirum constaret tot fixis haerere radicibus, dum his nec aliam fidem, nisi quam ipse teneret, habere quoquo modo licuisset: quod maximum scandalum mortalibus excitavit, dicentibus: Itane, si Photius haeresiarcha fuerit, debent filii nostri aut fidei catholicae desertores esse, aut juramenti vel sui chirographi transgressores? erant enim inter eos nonnulli clarissimis natalibus oriundi: nam et ante annos aliquot idem Photius duarum unumquemque hominem animarum consistere praedicabat. Qui cum a Constantino philosopho magnae sanctitatis viro, fortissimo ejus amico, increpatus fuisset dicente: Cur tantum errorem in populum spargens, tot animas interfecisti? respondit: Non studio quemquam laedendi, talia, inquit, dicta proposui, sed probandi quid patriarcha [Col. 0014B] Ignatius ageret, si suo tempore quaelibet haeresis per syllogismos philosophorum exorta patesceret, qui scilicet viros exterioris sapientiae repulisset: verum ignoravi me sub hujus fomite propositionis tot animas fore laesurum. Ad quod ille: O sapientia mundi quae infatuatur et destruitur! Jactasti sagittas in multitudinem copiosae turbae, et ignorasti quemlibet ex his omnibus vulnerandum. Certe omnibus liquet, quia sicut oculi, quantumlibet sint magni et aperti, si fumus palearum interjacuerit, videre ultra non possunt; ita oculi sapientiae tuae, quantumlibet sint magni et patuli, avaritiae tamen et invidiae fumo penitus obcaecati, tramitem justitiae videre non possunt; ac per id verum est quod dicis, neminem ictu tuo putasse esse laedendum, cum sic [Col. 0014C] obcaecatum sensum praedictis adversum partriarcham passionibus habens, nec quid emiseris praevidisti.
Interea occiditur Michael, remanet singularis in imperio Basilius. Unde et nuncupatur ab omnibus monocrator. Incipit inquirere et investigare quodnam fuerit sedis apostolicae judicium vel decretum tam super Iconomachis, qui sensim contra sacras imagines garrire rediviva praesumptione videbantur, quam super Ignatio vel Photio promulgatum. Qui cum ei responsum esset apostolicam sedem ab undecima indictione, sicut ab olim in throno Constantinopolitano Ignatium stabiliisse, Photium vero nullius clericalis ordinis dignum aliquo modo censuisse, atque super his innotescendis diversa [Col. 0014D] scripta Constantinopolim, ac per omnes orbis terrarum terminos direxisse; protinus eadem scripta curioso satis intentu requirit, et inventa ubi a Photio profundius obruta consistebant, prae oculis veluti specula ponit, et horum lectione magistra, quae ab eadem summa sede decreta fuerant, celeri consummat effectu: id est, et Photio sacro ministerio post depositionem irregulariter abutenti, throno Constantinopolitano cedere persuadet, et Ignatium hunc recipere adhortatur. Verum quia et Ignatius thronum quo praejudicialiter fuerat expulsus, absque iterata potioris sedis, id est, primae auctoritate non recipere proposuerat, et imperator tantum (proh nefas!) et ubique dispersum a Christi Ecclesia [Col. 0015A] generali satagebat eradicare sententia, visum est utrique, Romam, et ad tria patriarchia fore mittendum Orientis, et a Roma quidem decreta dispensatoria, et sicut erant culparum causarumque discretiones, ita et poenarum qualitates judicandarum, necnon et personas vice fungentes apostolica postulandum; a thronis autem Orientalibus consensus nihilominus et personas ducendum. Sane notandum, quod caeteri throni nil, inter Agarenos positi, super hoc negotio sumpsere laboris; sed post Constantinopolim venientes, quod a sede apostolica fuerat elaboratum atque decretum, reverenter admittunt, et praeconiis miris attollunt, atque huic addendum minuendumve nil omnino decernunt. Mittitur itaque Romam a parte quidem Ignatii, Joannes metropolita [Col. 0015B] Silei., qui et Perges Pamphyliae praeerat Ecclesiae; a parte vero Photii Petrus metropolita Sardensis, qui contra Ignatium cum jam memorato Gregorio auctor factus fuerat ecclesiasticae scissionis: porro a principe destinatur regius spatharius, Basilius nomine, qui inter utramque partem coram sede apostolica medius haberetur, et fidelis eorum quae sedes eadem decrevisset auditor et nuntius: sed Petrus quidem, licet nova navi, et quam ipse sibi elegerat, veheretur, naufragium simul et mortis periculum pertulit; et qui navim Christi, hoc est, Ecclesiam sciderat, navis suae scissionem non inconvenienter incurrit. Caeteri sane legati Romam pervenientes, epistolas et profanum codicem, in quo continebantur gesta conciliabuli, quae Photius [Col. 0015C] adversus apostolicae memoriae papam Nicolaum falso fuerat commentatus; atque omnia quae crebro memorato eximio praesuli destinata fuerant, quia ille ad meliorem vitam migraverat, tibi praeclaro successori ejus, domine junior Adriane, praesul eximie sedis apostolicae, gubernacula egregie moderanti praesentant. Qui accingens sicut vir lumbos tuos, et Danielis pueri spiritum [al., et decessoris pii zeli spiritum, etc.] sumens, et nec ad dexteram, nec ad sinistram a via regia declinans, quae ille decreverat decrevisti, et quae statuerat statuisti, atque omne providi patris edictum pius haeres exsecutus, injurias propriae sedis protinus vindicasti. Nam synodo mox apud beatum Petrum collecta, profanum codicem illum cremari censuisti, et ita fieri apud Constantinopolim, si quae exemplaria [Col. 0015D] ejus ibidem invenirentur, jure mandasti; quod et factum est, et auctorem ejus pro tanta temeritate denuo damnans, hujus paria occultantes censura simili sequestrasti. Missisque cum auctoritate apostolica vicariis et epistolis decretalibus, jussisti fieri Constantinopoli synodum, pro multis quidem necessitatibus Ecclesiae, sed pro his praecipue quae hucusque breviter adnotata sunt, quaeque in hujus synodi gestis inveniuntur, in qua scilicet Photius ob id etiam specialiter condemnatur, quoniam depositionem vel anathema praesumpsit in sanctae memoriae papam Nicolaum nominare. Facta est igitur [Col. 0016A] haec sacrosancta synodus anno imperii Basilii pii principis tertio, quae universos patriarchales thronos, sicut aliarum ulla in eorum loci servantibus praesules habens, universalis non inconvenienter ab omnibus appellatur. Universalis est enim: primo quia catholica fides in ea et sanctae leges, quae non solum a sacerdotibus, sed et ab universis Christianis coli debent et venerari, contra hostes earum consona voce defenditur; deinde, quia cum Christus in corpore suo, quod est Ecclesia, tot patriarchales sedes, quot in cujusque mortali corpore sensus locaverit, profecto nihil generalitati deest Ecclesiae, si omnes illae sedes unius fuerint voluntatis, sicut nihil deest mortui corporis, si omnes quinque sensus integrae communisque fuerint sanitatis. [Col. 0016B] Inter quas videlicet sedes quia Romana praecellit, non immerito visui comparatur: qui profecto cunctis sensibus praeeminet, acutior illis existens, et communionem, sicut nullus eorum, cum omnibus habens. Tertio, quia cum Photius tot excessuum suorum morbo universam Ecclesiam maculaverit, universalis curatio adhibita est, ut totum curaretur quod totum fuerat maculatum. Nam tantum hujus ambitionis pullulavit longe lateque temeritas, ut mox Hierosolymis quidam laicus nomine Salomon, extemplo clericus factus, sit ordinatus antistes; quod nunquam factum est etiam ab ipso Jacobo, qui primus illic episcopus exstitit nisi postquam Photius noviter in clero plantatus, et confestim praesul factus auditus est. Apud Constantinopolim autem [Col. 0016C] nonnulli ex tunc laici etiam virtutibus operam tribuebant, tantum ut ad hanc sacram possent pertingere dignitatem: at ubi compotes fieri nequiverint, mox continentiae frenis laxatis, in suis voluptatibus [ al., voluntatibus.] ire coeperunt, et quod non sanctitatis, sed avaritiae cultores existerent, protinus ostenderunt; adeo ut diversis modis a Romanis missis horum quidam obtinere tentaverint, ne regula promulgaretur, quae tunc de non repente saecularibus in sacerdotium provehendis in hac eadem synodo promulgata est. Praeterea penes Alexandriam et Antiochiam in tantum radix hujus pestis excrevit, ut a tempore promotionis crebro dicti Photii hactenus evelli non possit. Nec fatendum creditur, quod tunc universalis jure diceretur, si pro fide celebrata consisteret, cum [Col. 0016D] et in hac nonnulla quae ad fidem pertinent, sint definita, et in caeteris universalibus conciliis multa disposita inveniantur quae ad fidei doctrinam non pertinent, quod non minus in fide quam in legis praevaricatione peccent ex concilio Constantinopolitano acta [Col. 0015D] Aliquid videtur deesse. ; quamvis non minus in sanctas regulas quam in catholicam fidem delinquatur, et diabolus non pro fidei pravitate, sed ob perversitatem operum perpetuo maneat condemnatus. Nam sicut unicuique sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI) , ita et fides, si non habeat opera, mortua est in semetipsa (Jac. II) ; ac per hoc hujusmodi fidei cultores, [Col. 0017A] sicut scriptum est, confitentur quidem se nosse Deum, factis autem negant (Tit. I) ; et ideo sicut rectae fidei sinceritatem maculantes, ita sanctae regulam justitiae violantes, ab omnium sunt unanimitatis aequo libramine corrigendi, vel certe justa sententia puniendi: sicut e contra non solum rectae fidei, verum etiam sancti operis strenui custodes ab omnibus sunt laudandi, et digna praemiorum coelestium sorte ditandi.
Porro proprium nomen hujus rite quaerimus synodi. Nam si hydrae ac hippocentaurorum, qui non sunt, utique nomina dicuntur, quanto congruentius hujus synodi nomen sciri debet, quae utique est, ne videlicet nomine carens, comparetur rebus in maris profundo positis, quae quidem sunt; sed quia ad [Col. 0017B] notitiam hominum non pervenerunt, hactenus nomine carent. Itaque si synodus tantum dicatur, non proprie dicitur: habet enim hoc nomen commune cum aliis numerosis conciliis, si synodus universalis appelletur. Nec sic de hac quod singulariter possidet praedicabitur, nam hoc nomine cum generalibus septem synodis utitur. Porro si synodus Constantinopolitana dicatur, non dicetur proprie; sunt enim et aliae Constantinopolitanae synodi. Jam vero si synodus universalis Constantinopolitana et octava vocetur, nec sic definitive nomen ejus praedicabitur; non enim est octava, sed quarta synodus earum quae Constantinopoli universaliter celebratae sunt. Nuncupanda est ergo sine omni contradictione synodus universalis octava, ut et appellatio quam cum septem [Col. 0017C] aliis conciliis sortita est, non celetur, et nomen proprium, quod singulariter possidet, designetur.
Igitur cum haec celebraretur venerabilis synodus, accidit me famulum vestrum missum a Ludovico piissimo imperatore cum duobus aliis viris insignibus interesse, ferentem etiam legationem ab apostolicis meritis, decorato praesulatu vestro, causa nuptialis commercii, quod efficiendum ex filio imperatoris Basilii, et genita praefati Dei cultoris Augusti, ab utraque parte sperabatur simul et parabatur. In tam enim pio negotio, et quod ad utriusque imperii unitatem, imo totius Christi Ecclesiae libertatem pertinere procul dubio credebatur, praecipue summi pontificii vestri quaerebatur assensus. Dei ergo nutu actum est ut tanti negotii cum loci servatoribus apostolicae [Col. 0017D] sedis et ipse fine gauderem, et veniens fructuum in exsultatione portarem manipulos, qui per septennium ferme pro eo indefesse laboraveram, et per totum orbem verborum semina sedulo scribendo disperseram.
Nam pene omnia quae ad praesens negotium pertinent, quaeque a sede apostolica Latino sermone prolata sunt, sive quae in hujus synodi codice, sive quae in aliis voluminibus continentur, ego summis pontificibus obsecundans, decessori scilicet vestro ac vobis exposui, et postmodum Constantinopoli pro praedicta causa repertus, non pauca in his vestris loci servatoribus, ut ipsi quoque testantur, solatia praestiti, qui etiam diversos hominum [Col. 0018A] eventus considerans, gesta hujus synodi, quae apostolicae sedis loci servatores in uno volumine secum portaturi conscripserant, in altero codice transcripta Romam usque deferre proposui. Unde factum est ut eisdem loci servatoribus in praedones incidentibus, et codicem ipsum cum omnibus supellectilibus suis amittentibus, ego codicem quem detuleram Romam, vexisse dignoscerer, quem sanctitas vestra grato suscipiens animo, mihi ad transferendum in Latinam tradidit dictionem ad quod opus ego idoneum esse me denegavi, licet in interpretandis ex archivo in Romanum sermonem scripturis praesenti tempore quoddam conamen arripere nitar, et nonnulla jam ad aedificationem plurimorum, et praecipue vestri decessoris hortatu interpretatus edidisse dignoscar. [Col. 0018B] Verum vicit jussio tanti pontificis, dum non deest obedientia prompti ministri. Interpretans igitur hanc sanctam synodum, verbum e verbo, quantum idioma Latinum permisit, excerpsi; nonnunquam vero manente sensu, constructionem Graecam in Latinam necessario commutavi. Rara praeterea interpreti doctiori enucleanda servavi; quaedam etiam sicut mihi nota erant, nimirum qui tam Romae quam Byzantii positus, in cunctis his sollicite laboravi, scholiis in marginibus codicis exaratis adnotavi, vel etiam, sicut mihi visum est; explanavi. Sane et hoc notandum quia quaedam scripturarum, quae super his a sede apostolica Constantinopolim missae sunt, deficientibus urbis ejusdem interpretibus, non ex toto recte translata in Graecitatem [Col. 0018C] inveni; quorum ipse nonnulla, et quantum angustia illic morandi permisit temporis, emendavi; partim vero ut reperi hactenus incorrecta reliqui.
Ad extremum plane monendum est, et pro futurorum cautela temporum arctius memoriae commendandum, ne forte procedente tempore in Graecis codicibus reperiatur huic sanctae synodo quidquam a Constantinopolitana suatim additum vel mutatum, nihil minus vel amplius in eadem synodo definitum fuisse, nisi quae in Graeco ejusdem synodi actionum codice in Romana Ecclesia scripta reperiuntur, et in Latinitatem fideli satis stylo translata, in archivo ejusdem Ecclesiae recondita comprobantur, quaeque omnium patriarchalium sedium loci servatorum, et ipsorum quoque imperatorum atque cunctorum antistitum [Col. 0018D] subscriptionibus roborata, et nunc usque signata consistunt. Sane epistolae tam synodi quam patriarchae et imperatorum ad Romanum pontificem missae, quae in codicis actionum ipsius synodi calce habentur insertae, reverenti sunt cultu recipiendae. Nam a totius synodi consensu, dum adhuc ageretur, decretae sunt et expositae. Cur autem ista praemiserim, breviter adnotabo. Siquidem cum rex Vulgarorum cum propria gente Christi fidem suscepisset per hominem Romanum, id est, quemdam presbyterum Paulum nomine, documentum atque mysterium propositum habuit a sede apostolica, non modo fidei regulam, sed et sanctae legis sumere disciplinam: quod et fecit, non solum a praefato presbytero, [Col. 0019A] verum etiam per divinam revelationem instructus; quae sic temporum qualitatem discrevit, ut postrema in priorem reformaret statum et ordinem. Nam tota Dardania, Thessalia, Dacia, et utraque Epirus, atque caeterae regiones juxta Istrum fluvium sitae, apostolicae sedis vestrae moderamine antiquitus praecipue regebantur et disponebantur. Sed postquam imperatores Romanorum, qui nunc Graecorum appellantur, variorum fautores vel incentores effecti errorum, sanctam Christi Ecclesiam diversis haeresibus scindere minime formidaverunt, scidit Deus imperium eorum, et in Occiduis partibus paulatim regnare, superno decernente judicio, cessaverunt, donec Romanos pontifices suis pravitatibus incurvare conantes, nec valentes, ac [Col. 0019B] per hoc multiplicibus poenis afficientes, Hesperiae potestatem jam prorsus amitterent, Occidentis etiam amisso imperio, nihilominus Romanis pontificibus, quia jam jubere nequeunt, suadere nituntur; suis laesis favorem sensibus accommodandum. Sed quia isti cum Petro super petram verae confessionis stantes, pestiferam suggestionem audire possunt, obaudire non possunt, mox illi quoniam aliter eos laedere nequeunt, patrios et antiquos terminos transferunt, privilegia sedis apostolicae corrumpunt, et pene omnia jura disponendarum dioeceseon auferunt, atque suis haec fautoribus consentaneis et sectatoribus conferunt; cum quibus etiam jus, quod sedes apostolica super praedictas regiones habuit, quia juxta se sitae videbantur, usurpant, et Constantinopolitanae [Col. 0019C] dioecesi nequiter applicant; cum beatus papa videatur dicere Innocentius ad Alexandrum Antiochenum inter alia scribens: Non ergo visum est ad mobilitatem necessitatum mundanarum, Dei Ecclesiam commutari, honores aut divisiones perpeti, quas pro suis causis faciendas duxerit imperator; sed his nec ipsi diu fruuntur, siquidem jam memorata Vulgarorum gens protinus irruit, et universa circa Danubium occupat: sicque Graeci principes, quod sedi subripiunt apostolicae, in duplum quodammodo et secundum legem resarcinant: nam cum jure dioeceseos usurpatae etiam sua, id est imperii proprii partem potestatis amittunt. Verum tandem aliquando volens omnipotens Deus, qui olim filios Israel etiam post triginta et quadringentos annos ab affligentium [Col. 0019D] pressuris eripuit, salubremque doctrinam edocuit, has etiam regiones cum populo suo ad rectum fidei tramitem aequamque justitiae normam perducere, inspiravit jam memorato principi Vulgarorum, per merita Petri, cujus in arcto situs interventionem sibi apud Deum adesse precatus est, sicque de numerosis cuneis hostium triumphavit, mittere Romam, et a sede apostolica fidei et sanae traditionis postulare doctrinas; quod pius princeps non segnis exsecutor effecit, et mittens ad apostolicam sedem cui decessor vester tunc papa egregiae sanctitatis praesidebat Nicolaus, et non solum dogmata orthodoxae fidei, verum etiam sanctae vitae disciplinam ab ea, quin et ad utrumque idoneos institutores expetiit, et [Col. 0020A] accepit, Paulum scilicet Populoniensem et Formosum Portuensem, sanctae conversationis antistites. Qui ad principem pervenientes, totamque jam memoratorum Vulgarorum patriam, cujus supra partes commemoravimus, peragrantes, terram cordium linguae vomere praescindendo, et Christum, exstirpatis errorum vepribus, in hominum mente plantando, fluentisque sacri baptismi rigando, atque impositione manuum suarum super capita fidelium, et Deo dicata templa vel altaria incrementum perfectionis per sanctum Spiritum invocando, dum apostolicus ille pontifex, et ut ita dicatur, coelestis homo et terrestris angelus superstes habitus est, minime cessaverunt. Ad cujus imitationem eadem agi strenue, tu successor ejus almae ac summae magnitudinis [Col. 0020B] praesul, medullitus anhelasti, et in his consummandis satagere non cessasti. In tantum autem pietas creverat principis, et abundabat circa beatum Petrum venerationis affectu, ut quadam die manu propria capillos suos apprehenderet, et contemplantibus cunctis, se Romanis missis tradiderit dicens: Omnes primates et cuncti populi Vulgarorum terrae cognoscant, ab hodierno die me servum fore post Deum beati Petri et ejus vicarii.
Quae Graeci de die in diem audientes invident, et tantae gloriae avidi, ut eum possit a Romana sede avertere, diversa requirunt ingenia, munera post munera numerosa mittentes, et sophistica ei argumenta creberrime proponentes. At ille ut columna mansit immobilis, donec eorumdem Graecorum fraude [Col. 0020C] deciperetur, scribentium ei, atque dicentium: quod de patria illa utrum Romano an Constantinopolitano pontifici subdi debeat, inter vicarios Romanos, patriarchamque Ignatium Constantinopoli disceptatio fuisset canonice ventilata; et conjunctis Romanis Orientis sedium loci servatores judicaverint Vulgarorum dioecesim urbi fore subjiciendam, cui ante Vulgarorum adventum subdebatur: cum alia sit in mundanis negotiis, alia in ecclesiasticis dispositio juris; et quamvis regio illa Graecis fuerit antea subdita, nullum tamen in ea sibi jus vindicare legitime potuerunt, quam armis olim amissam per tot tempora bellando recipere non valuerant: quamvis et priusquam Graecis fuerit subdita, Romani hanc possedisse patescant, nec illam Graeci, ut supra monstratum est, [Col. 0020D] tenuisse memorentur, nisi dum sceptris Romanicis potirentur. Quanquam etsi huic Graeci principes regioni, quantum ad rempublicam attinet, dominati sint, non tamen praejudicare possunt Dei Ecclesiae juri, quae quantumlibet illi cum diversis nationibus conflictantes, sive victi, sive victores exstiterint, non novit nisi charitatem et pacem. Unde quidam magistrorum ejus exclamat: Si quis videtur contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. XI) ; licet hoc ipsum an loci servatores Orientis decreverint, nullis certis probetur indiciis. Quamvis enim Romani loci servatores et Vulgarorum missi cum imperatore, seu patriarcha, necnon et Orientis loci servatoribus convenissent, [Col. 0021A] his tamen omnibus in uno conclavi positis, nulli deforis venienti patebat aditus, nisi cui vel imperator vel patriarcha forsitan permisisset. Unde factum est ut quidquid Romani assererent, nec Orientis loci servatores, nec Vulgares missi intelligerent: et rursus quidquid Orientales dicerent, nec Romani loci servatores, nec Vulgarorum missi cognoscerent. Dum videlicet nullus adesset, nisi unus imperatoris interpres, qui nec Romanorum, nec Orientalium loci servatorum voces aliter audebat edere, nisi ut jam imperator ad subversionem Vulgarorum imperarat; excepto quod datum est missis Vulgarorum quoddam scriptum Graecis verbis et litteris exaratum, continens quasi loci servatores Orientis inter loci servatores Romanos et patriarcham [Col. 0021B] Ignatium arbitros [ f. arbitri] existentes, judicaverint, Vulgarorum patriam quae in Illyrico constituta est, dioecesi Constantinopolitanae subjiciendam, cum ab olim in utraque Epiro, Dardania, Dacia, Thessalia et caeteris in Illyrico sitis provinciis semper sedis apostolicae dispositio facta clareat, sicut diversae pontificum Romanorum a Damaso papa per easdem provincias missae testantur epistolae, et has Graecorum principes sola vi, faventibus sibi Constantinopolitanis praesulibus, causa duntaxat quam superius adnotavimus, exhortans, ab apostolica sede subegerunt. Super quibus recipiendis ideo apostolica sedes nullam reperitur fecisse querelam, quoniam mox has, ut praedictum est, saepe memorata Vulgarorum natio adit, et sibi jure potestatis [Col. 0021C] omnia vindicat. At ubi religio redit, confestim et dioeceseos fas sedi propriae reformatur. Haec cum Romani, et his similia, loci servatores summatim Graecorum locutiones advertentes, assererent, etiam hoc persecuti sunt, dicentes: Omnibus liquet, neque nos, neque loci servatores Orientalium sedium causa vindicandarum quarumlibet dioeceseon veniendi Constantinopolim invitatos, sed controversiam, pro qua disponenda et definienda, vel a piis imperatoribus expetiti, vel a praesulibus nostris destinati sumus, Deo auctore, sane dissolvimus, et propria singuli subscriptione signavimus: super dioecesi autem Illyrici, quam sedes apostolica jure prisco et impraesentiarum sibi a possessoribus ejus reddito nunc quieta retentione possidet et regulariter [Col. 0021D] utitur, eadem principalis sedes neque pulsata est, neque ut pro ea mitteret, altercandum ullo modo provocata; sed neque nos personas advocatorum vel assertorum ejus assumimus, neque quid illa si adesset, responderet objectis, agnoscimus; quippe qui nihil hinc ab ea in mandatis accepimus, ac per hoc disceptare non jussi quidquam non possumus; verum nec loci servatores Orientis judicium se personas assumpturos in controversiis, in quibus ab utraque non sunt parte judices appellati vel electi, conjicimus, praesertim cum Apostolus perhibeat: Mediator, inquiens, unius non est; et sacri canones non quorumcunque, sed electorum judicum sententiam minime spernendam edoceant, et quidam [Col. 0022A] probabilium Patrum dicat: Justus mediator non est, qui sic unam partem audit, ut alteri parti nihil reservet. Haec itaque diximus, intentos reddere studiosos curantes, ne forte processu temporis quidquam de subjicienda Constantinopolitanae dioecesi Vulgarorum terra statutum vel definitum ab universali et octava putetur synodo, vel actionum illius codici a Graecis hinc aliquid adjici praesumatur. Nam familiaris est illis ista praesumptio, et singularis quodammodo ambitionis indicium: siquidem in secunda synodo contra statuta magnae Nicaenae synodi, et sanctorum decreta praesulum Romanorum, Alexandrinae privilegia sedis Constantinopolitano contulere pontifici; et quaedam penes illos reperiuntur capitula regularum, quae illi quidem tertiae [Col. 0022B] dicunt existere synodi, cum apud Latinos nec in vetustissimis inveniantur editionibus. In quartae quoque synodi quibusdam codicibus quoddam de privilegiis Constantinopoleos ostendunt capitulum, quod inter canones ejusdem synodi ab universa Ecclesia veneratos, nec Latinitas, nec alia lingua sub sole recipere comprobatur. Quodque licet ab Anatolio, et imperatore, vel fautoribus eorum, post omnia gesta synodi et prolatos canones in absentia Romanorum loci servatorum clam depromptum exstiterit, mox tamen ibi ipsum ab eisdem loci servatoribus est repulsum, et a sede apostolica, quae ut eadem synodus fieret sola decrevit, solaque jus habuit eos recipiendi quos synodica decreta protulerant, non solum non admisit, verum etiam continuo respuit; quodque [Col. 0022C] Anatolius vel imperator, quia ut firmaretur a sede apostolica, cui tunc magnus praesidebat Leo, impetrare non potuit, in ejus positum potestate confessus est. Nihilominus et alia ostendunt regularum numerosa et praesumptuosa satis capitula, priscae traditioni penes omnia valde contraria, quae a sexta falso perhibent synodo promulgata; cum sexta synodus nullam protulerit praeter fidei regulam: sed quas ejus asseverant regulas, longe post sextam synodum ab ipsis constat esse penes se privatimque depromptas. Porro in septimae synodi codice, quia saepe contra canones Constantinopoli ex neophytis antistites provehuntur, et eo tempore Tarasius ex laicis patriarcha fuerat ordinatus, ita epistolam beatae recordationis papae [Col. 0022D] Adriani existimant transcribendam, ut nihil in ea ex his quae ad praedictum praesulem vel contra neophytos idem pontifex sanctissimus scripserat, vel scriptum, vel translatum Graece reperiatur. Sic igitur Graeci, accepta occasione celebratorum universalium conciliorum; frequenter egisse clarescunt, et nunc minuendo, nunc addendo vel mutando, nunc in absentia sociorum, nunc in abscondito angulorum, nunc extra synodum, nunc post synodum, astutia sua, imo fraude communibus sanctionibus abutuntur, et ad suos libitus cuncta quae sibi visa fuerint, etiam violenter inflectunt. Itaque quidquid in Latino actionum octavae synodi codice reperitur, ab omni est [Col. 0023A] fuco falsitatis extraneum; quidquid vero amplius sive de dioecesi Vulgarica, sive aliunde in Graeco ejusdem synodi codice forsitan invenietur, totum est mendacii venenis infectum. Denique disceptatio, quam coram imperatore, vicariis et Vulgaribus, tantum super Vulgarum terra supra fuisse significavimus actam, post synodum consummatam, canonesque in viginti prolatos et septem tantum capitulis atque terminum fidei depromptum, et omnia haec in quinque codicibus scripta sive compacta, et omnium subscriptionibus roborata, sed et ipsos codices plumbea bulla munitos, atque sigillatim loci servatoribus traditos, [Col. 0024A] patriarchalibus sedibus deferendos, effecta est. Ne ergo Graecorum suatim astutia, quin potius dolositas etiam circa praesentem synodum agat: haec me admonendi causa dixisse sufficiat. Caeterum bene novi quod juxta Proverbiatorem, Frustra jactatur rete ante oculos pennatorum (Prov. I) . Unde quisquis sapientiae ac prudentiae pennis ad alta sustollitur, omnes insidiarum muscipulas, quae a Graecis in infimis tendi poterunt, alto contemptionis saltu transcendet. Divinitas apostolatum vestrum per multos annos servare dignetur, domine beatissime papa.
A sancta et universali synodo VIII per singulas ejus sacratissimas actiones facta pro catholica Ecclesia, id est, pro apostolicis et orthodoxis dogmatibus, et ipsius saluberrimo statu.
[Col. 0023B] Prima quidem actio continet praefationem et sessiones, synodi praeceptionem, patriarchalium personarum ingressionem, male tractatorum episcoporum, hortatum Romanorum vicariorum, eos ad sedendum jubentem: epanagnosticum ab imperatore missum, assertionem vicariorum et principum, interrogationes Bahanis patricii et praepositi, et responsiones Romanorum vicariorum, epistolam Adriani papae ad Basilium imperatorem, gratiarum actiones synodi post lectam epistolam, Theodosii patriarchae Hierosolymorum epistolam ad Ignatium patriarcham, approbationes commendatitiarum epistolarum, libellum Romanum, interlocutionem praefati Bahanis, laudes libelli, definitionem Thomae Antiocheni et Eliae Hierosolymitani [Col. 0023C] vicariorum capitulatim, secundum statuta papae Nicolai factam approbationem definitionis, interrogationes senatus pro Photio, et responsiones vicariorum: harum approbationem, gratiarum actiones et laudes.
Secunda vero continentur actione sessio synodi, ingressio episcoporum qui ceciderant, libellus eorum, interlocutio vicariorum Romanorum pro libello Romano scribendo, lectio et scriptio ejusdem libelli, receptio episcoporum, ingressio presbyterorum, diaconorum, et subdiaconorum, cum libello poenitentiae, et horum scripti ab eis Romani libelli receptio: epitoma, eorum qui ceciderunt laus cum interpretationibus versuum.
Tertia autem actione habetur sessio synodi, suggestio [Col. 0023D] Metrophanis et quorumdam coepiscoporum ejus pro legendis epistolis imperatoris Basilii, et Ignatii patriarchae, Romam missis, exactio vicariorum pro efficiendo Romano libello, aliqui episcopi, qui interim hoc agere renuerunt, sed postea perege [Col. 0024B] runt: epistolae imperatoris praedicti et Ignatii patriarchae ad Nicolaum papam, epistola Adriani papae ad Ignatium patriarcham per Donatum et Stephanum episcopos, et Marinum diaconum; gratiarum actiones et laudes et versus.
Quarta praeterea refertur actione sessio synodi, relatio de Theophilo et Zacharia dudum episcopis: interlocutio senatus, Metrophanis metropolitae ac Romanorum vicariorum: ingressio Zachariae ac Theophili in sanctam synodum, et altercatio ipsorum et Romanorum vicariorum: epistola Nicolai papae ad Michaelem imperatorem per Radualdum et Zachariam tunc episcopos destinata: interlocutio judicum, et epistola ejusdem pontificis praefato imperatori per Leonem a secretis transmissa; interlocutio [Col. 0024C] Theophili dudum episcopi, et Theodori metropolitae Cariae; epistola papae Nicolai ad Photium per Leonem a secretis: exhibitio non recepti Photii a patriarchiis: memoria libellorum a Zacharia et Theophilo Romae factorum: preces cum laudibus.
Porro quinta continetur actione sessio synodi copiosior, annuntiatio Pauli chartophylacis, Zachariam sive Photium adesse nuntiantis: missio hominum vicariorum cum imperiali homine ad eum, et ipsius cum ipsis sermocinatio; lectio sermonum Photii, et dictatus ad eum synodi per Eliam syncellum; lectio vocis Photii; acclamatio synodi ad Photium: ingressio Photii, et quis esset, et si reciperet constituta Patrum. Vicariorum percunctatio Romanorum, silentium, et tandem locutio Photii ac Orientalium: [Col. 0024D] vicariorum responsio, hortatio Romanorum vicariorum: sed rursus Photius tacet; lectio epistolarum Nicolai papae, quae lectae sunt in quarta actione: sed Photius iterum silet, ante quem et altera Nicolai papae legitur epistola sibi per Radualdum et Zachariam [Col. 0025A] missa: allocutio Eliae vicarii Hierosolymitani; allocutio Romanorum vicariorum; quae lecta sunt approbantur; hortatio Romanorum vicariorum et Bahanis patricii ad Photium, et ejus responsio. Item Bahanes admonet, et Photius tacet, et sibi datis induciis, egreditur, et saepe dictus Stephanus laudat.
Jam vero sexta scribitur actione sessio synodi, pronuntiatio Metrophanis metropolitae Smyrnae, epanagnosticum Romanorum vicariorum; intromissio episcoporum Photii, ante quos lectae sunt epistolae papae Nicolai ad Michaelem imperatorem et Photium per Leonem a secretis missae, quasque quarta continet actio: acclamatio Eliae syncelli, disputatio imperatoris Basilii et Euchemonis ac reliquorum Photii [Col. 0025B] episcoporum: assertio Zachariae Photii episcopi, et disputatio imperatoris cum episcopis partis Photii: locutio Eulampii, et indignatio Romanorum vicariorum; imperatoris verbum, et requisitio episcoporum ab Ignatio consecratorum, a Romanis vicariis cum eis loquentibus: contradictio Metrophanis metropolitae Smyrnae adversus praescriptum Zachariam, sermo Romanorum vicariorum et admonitio imperatoris ad schismaticos: similiter Romanorum vicariorum et caeterorum ad eosdem iterata imperatoris admonitio, simul et laudes.
Septima sane actio indicatur convenientium sessio, ingressio Photii baculo innixi, quem ab eo Marinus Romanus vicarius jubet auferri; vicariis Romanis Photium ad faciendum libellum hortantibus, [Col. 0025C] et cum omni synodo ad poenitentiam provocantibus, ille hos e contra cum suis ad poenitentiam magis impellit; cui contradicit Orientalium vicariorum sermo. Bahanis interrogatio, Photii responsio, et ejus episcoporum ingressio, synodi et Photii episcoporum intentio, allocutio ad eos imperatoris per Bahanem praepositum, et hujus cum illis altercatio, et imperatoris assertio: Photii rursus episcoporum et Bahanis dissensio, vicariorum Romanorum pro legenda epistola papae Nicolai clero missa Constantinopoleos, exhortatio; quod et factum est: item epistola papae Adriani ad Basilium imperatorem per Theognostum exarchum, et altera ad Ignatium missa: lectio epistolarum Adriani papae ad imperatorem et patriarcham per Donatum, Stephanum et Marinum [Col. 0025D] vicarios destinatarum; quae in tertia scripta sunt actione: et concilii ab eodem papa in ecclesia beati Petri collecti gestorum subscriptio papae, episcoporum, presbyterorum et diaconorum: commonitorium Romanorum vicariorum ad Photium, acclamatio Ignatii ad synodum, anathematismus Photii et partis ejus, seu praeconia et imprecationes imperatoris et synodi: ac super Photio versus.
Octava quoque memoratur actione synodi sessio, imperatoris allocutio per Bahanem, et Romanorum vicariorum pro abolendis chirographis injustis, et [Col. 0026A] horum cum actis conciliabulorum, a Photio contra papam Nicolaum et patriarcham Ignatium patratorum combustio: libellus Petri monachi, et examinatio falsorum vicariorum, et de hujusmodi beati papae Martini capitulum: allocutio Metrophanis, Theodori Crithini Iconomachi accersio, et super ipsis discussio: capitulum papae Nicolai de imaginibus, conversio quorumdam Iconomachorum, imperatoris et synodi monitis: anathematismus in Iconomachos et in Photium et partem ejus prolatus, preces et laudes.
Caeterum nona nihilominus actione continetur, post sessionem synodi, suggestio senatus annuntiantis venisse vicarium Alexandrinae sedis, cujus hortante synodo, epistola commendatitia legitur et [Col. 0026B] ipse receptus; quae acta sunt approbat, et ita sensus ejus: recitatur in scriptis examinatio falsorum testium, qui contra patriarcham juraverunt Ignatium, et horum poenitentia: inde intromissio et discussio vestimenta sacerdotalia induentium, cum essent saeculares, divina quasi celebrant mysteria: sermo Romanorum vicariorum et alter Orientalium: iterata falsorum vicariorum discussio, gratiarum actio; imprecationes et laudes, atque super Photio versus.
Porro decima continet actio synodicam sessionem, considentibus imperatoris Occidui, et principis Bulgarici missis; regulas et terminum fidei ab eadem expositum synodo: interrogatio imperatoris, et totius synodi responsio approbans [Col. 0026C] regulas lectas et terminum, imprecationes quoque ac laudes; gratifica vox imperatoris ad synodum: sermo ejusdem imperatoris, in quo episcopis bona promittit, et hortatur, ut si quis aliquid contra synodum dicere velit, sine timore fateatur; licet non esse laicis super ecclesiasticis negotiis disponendi jus, magistra ratione demonstret: monet ut schismata vitent, ut contra haereses vigilent, ut contentiones declinent ut forma sint subditis; interrogatio imperatoris, utrum synodo placeat, quod lectum est: quae omnia approbat et subscriptione firmare pollicetur: imperator post omnes episcopos se velle subscribere dicit; ordo subscriptionis, vox senatus, synodo recipere profitentis: laudes, subscriptiones [Col. 0026D] vicariorum, imperatorum et episcoporum: epistola synodi encyclica, et ad Adrianum sanctissimum papam, epistola imperatorum ad patriarchas; item epistola patriarchae Ignatii ad Adrianum sanctissimum papam, consulentis eum super tribus Capitulis: mox post synodum ejusdem sancti concilii consultu transmissa epistola imperatoris Basilii ad eumdem, epistola ejusdem beatissimi papae rescribentis ad eumdem principem.
Expliciunt capitula, quid unaquaeque synodi actio contineat, breviter indicantia.
[Col. 0027A] Dei principale Verbum, quod ipsa Veritas est, Christus videlicet omnium nostrum Salvator et Dominus, habens nimirum universorum saeculorum in se notionem et circumplexionem, et omnia sciens antequam essent, consulens sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae suae, male operantium versutias praeostendit, ita dicens in Evangeliis: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces: a fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII) ; per quos videlicet manifeste notavit formam malignitatis et pravitatis, quae absconsa est in interiori homine: qui [Col. 0027C] Id est, pseudoprophetae. speciem quidem et formam pietatis demonstrant, actiones vero similes pessimis affectionibus, quae circa animam sunt, operantur. Propterea mox intulit: Nunquid colligunt [Col. 0027B] de spinis uvam, aut de tribulis ficus? Ita omnis arbor bona fructus bonos facit, mala autem arbor fructus malos facit (Matth. VII) . Et ostendens quod impossibile sit ea quae alterius sunt generis in alterius transmutari naturam, continuo intulit: Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere: omnis arbor non fructum bonum faciens excidetur, et in ignem mittetur. Itaque a fructibus eorum cognoscetis eos (Ibid.) . Photius igitur est etiam temporibus nostris vir malignitate ac nequam opere plenum interiorem hominem habens, qui propter ambitum et amorem gloriae, et ut vocaretur Rabbi, bonum se esse fingebat, et habitum et formam pietatis habere simulabat. In quibus et tunc [Col. 0027C] imperantes traduxit atque seduxit; et per humanam machinationem, et regiam potestatem atque potentiam, Ecclesiam nostram obtinuit, legitimo et beatissimo summo pastore illius et sanctissimo patriarcha Ignatio inique dejecto atque expulso: sed post paululum, et mox figurata persona sublata, et hypocrisi in abolitionem conversa, declarata est rursus ex fructibus arbor etiam eisdem ipsis qui propemodum imperium retinebant, et inconsulte hunc promovere [Col. 0028A] proposuerunt, ac inutiliter et infructuose postea poenituerunt [Col. 0027C] Bardam Caesarem fautorem Photii dicit. : sed et fugiendus et odiendus omnibus; quibus, qui in orbe nostro sunt, piis et industriis etiam magis effectus est, maxime autem et praecipue misericordissima principali et Dei providentia sanctae Romanorum Ecclesiae et patriarchalibus thronis qui in Oriente sunt, manifestum eum faciente per pessimos pravosque fructus, quos germinavit. Hinc ergo zelator Deus et ultionum Dominus, qui adversarios suos et contemptores auferri divinae justitiae, veluti alterum Eliam Zeloten reperiens, beatissimum papam Nicolaum excitavit in auxi ium veritatis: qui in Spiritu sancto et lupi pellem per ea quae scripsit, crebro dirupit, et interiorem insaniam et rabiem publicavit, et palam exhibuit, [Col. 0028B] Deique sermonem, qui est discretor cogitationum, et gladium spiritus opponens, confestim ac statim arborem radicitus amputavit; quippe quae neque bene plantata fuerat, neque fructus bonos emiserat: atque raptorem, et lupum, et grassatorem animarum, tanquam latronem et furem interfecit, et confusionis sacerdotes, qui cum eo erant, pariter interemit; magis autem quemadmodum alter Petrus, alterum Ananiam furtim auferentem aliena, et Spiritui sancto mentientem, suorum sententia verborum occidit (Act. X) , ministrante videlicet et obsequente divinae voluntati atque decreto, Christi amico et divinitus gubernato, ac secum ferente nomen [Col. 0027C] Secum ferente nomen. Cujus nomen cum dignitate concordat. Denique eisdem pene litteris, Basilius, [Col. 0028C] quibus basileus, id est imperator, scribi dignoscitur. , Basilio Deo amicissimo imperatore nostro, qui universalem synodum congregans, quae visa sunt Spiritui [Col. 0028C] sancto, pie peregit, reprobato quidem et omnimodis dejecto atque abrogato eo, qui secundum antiphrascos tropum nominatus est Photius [Col. 0028C] Photius namque illuminatus interpretatur. , abdicatis autem et his qui ab eo promoti sunt, et in quocunque gradu ecclesiastico consecrati: quibusdam quidem horum omni tantummodo sacerdotali catalogo privatis, eo quod redarguerint et reprobaverint etiam multum ante consecratorem suum, super his quae hunc inique ac irregulariter gerere conspiciebant: [Col. 0029A] quibusdam autem una cum ipso abdicatis simul et anathematizatis, eo quod sectatores ejus et consonantes in omnibus ipsius nequam operibus deprehensi sint: insuper et Iconomachi, qui contra sanctas et venerabiles imagines impios et laesos sensus habent; id est quod et illi existimationis et damnationis acceperunt decretum atque sententiam, corroborato videlicet et incardinato regulariter atque synodice in propria sede Ignatio, sanctissimo patriarcha Constantinopolitano, ita ut nunc divinae Scripturae compleatur eloquium, quod dicit: Perfectio rectorum deducet eos, et supplantatio reprobantium captivabit eos (Prov. I) .
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. [Col. 0029B] Amen. Anno tertio consulatus amicorum Christi et piissimorum imperatorum nostrorum Basilii et Constantini perpetuorum Augustorum, indictione tertia, mense Octobris, die quinta, feria quarta, propositis pretiosis et vivificis lignis et intemeratis salutis nostrae Evangeliis in dextris partibus catechumeniorum [Col. 0029D] Catechumenia dicuntur loca in quibus catechumeni instruuntur. nominatissimi templi sanctae ac magni nominis Sophiae: convenientibus autem Donato et Stephano, Deo amabilissimis episcopis, et Marino venerabili diacono, locum tenentibus Adriani, sanctissimi ac beatissimi archiepiscopi senioris Romae, et Ignatio honorabilissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae, et sanctissimis vicariis Orientis, Thoma videlicet sanctissimo metropolita Tyri, locum tenente sedis Antiochiae, eo quod [Col. 0029C] eadem viduata esset Ecclesia; et Elia Dei cultore presbytero et syncello, locum tenente Theodosii sanctissimi archiepiscopi sedis Hierosolymorum. Deinde secundum jussionem amicorum Christi et piissimorum magnorum imperatorum nostrorum Basilii et Constantini, praesentibus et audientibus laudabilissimis patriciis, videlicet Theodoro laudabilissimo patricio et praeposito, Hemerio laudabilissimo proconsule ac patricio, Theophilo laudabilissimo proconsule ac patricio, Leone laudabilissimo proconsule ac patricio, Joanne laudabilissimo patricio ac logotheta exeosdromi [Col. 0029D] Prodomi celeris cursus. , Leone laudabilissimo patricio et domestico excubitorum, Paulo laudabilissimo patricio et eparcho praetoriorum, Manuele laudabilissimo patricio, Theophylacto laudabilissimo [Col. 0029D] patricio, Petronace laudabilissimo patricio, et Oreste protospathario et domestico ycanatorum [parentum]. His ergo congregatis, sanctissimi vicarii senioris Romae, et Ignatius sanctissimus archiepiscopus Constantinopoleos, et honoratissimi vicarii Orientis dixerunt: Ingrediantur episcopi omnes, quoquot laboraverunt et certaverunt pro verbo veritatis, utpote consentanei Ignatii sanctissimi archiepiscopi Constantinopoleos. Et ingredientibus illis, [Col. 0030A] Nicephoro videlicet Deo amantissimo metropolita Amasiae, Joanne Deo amantissimo metropolita Silei, Niceta Deo amantissimo metropolita Athenarum, Metrophane Deo amantissimo metropolita Smyrnae, Michaele Deo amantissimo metropolita Rhodi, Georgio Deo amantissimo episcopo Iliopoleos, Petro Deo amantissimo episcopo Troadis, Niceta Deo amantissimo episcopo Cephaludii, Anastasio, [ al. Athanasio] Deo amantissimo episcopo Magnesiae, Nicephoro Deo amantissimo episcopo Crotonae, Antonio Deo amantissimo episcopo Alisi, et Michaele Deo amantissimo episcopo Cercyrorum: sanctissimi vicarii senioris Romae et Orientis dixerunt: Sedeant secundum ordinem suum, quia digni sunt, et beatos et ter beatos hos aestimamus. Et sedentibus eis, [Col. 0030B] stans in medio Bahanes famosissimus patricius et praepositus, ad sanctam synodum dixit: Imperator noster sanctus epanagnosticum [Col. 0029D] Epanagnosticum dicitur scriptum quod palam legitur; ἐπὶ enim Graece non solum super, sed coram [Col. 0030D] interpretatur. transmisit, et si jubetis, et placet vobis, recitetur coram sancta synodo. Sanctissimi vicarii senioris Romae ac Orientis dixerunt: Placuit nobis sermo. Et accipiens Theodorus vir devotus a secretis legit: Cum divina et benignissima providentia nobis gubernacula universalis navis commisisset, omne studium arripuimus, et ante publicas curas, ecclesiasticas contentiones dissolvendi, et procellas, quae per multos annos ex invidia odientis bonum satanae expansae sunt, in stabilem tranquillitatem per meliorem quamdam provisionem transferendi: hic quidem, munito divinitus imperio nostro semper hoc desiderium gerente, [Col. 0030C] et ita opportunum esse optime perpendente, ac ab aliis patriarchalibus sedibus vicarios adducere, propter jam dictam causam, judicante, cooperatus est intentioni gubernati divinitus imperii nostri solus infinitae potentiae rex et princeps pacis, et, ut aspicitis, consilium nostrum complevit, et in idipsum convenire atque concurrere fecit, a seniori quidem Roma episcopos duos, et diaconum unum de definitis septem, prudentia et intellectu ac vita venerabili decoratos [Col. 0029D] Definitum est enim ut septem tantummodo sint in Ecclesia diaconi, id est, primae sedis Antiochiae dioeceseos. ; ab Oriente vero protothronum Antiochiae, id est, sanctissimum metropolitam Tyri, omni reverentia plenum: a Hierosolymitana autem sancta Dei Ecclesia, sancta videlicet Sion, de qua exiit qui prophetatus est, et nova lex, et discretor omnium gentium Domini sermo, sanctissimum syncellum virum [Col. 0030D] apostolicum, et omni sapientia divina et humana refertum. Igitur cooperatione et gratia Christi universorum regis, et Dei cuncta tenentis, his, quae prava omnibus vobis esse videbantur, in directa, et asperis in vias planas, imperatoria diligentia et studio nostro translatis, commonemus et cohortamur omnes vos, fratres, ut cum multo pudore ac reverentia conveniatis ad sanctam hanc et universalem synodum, tanquam et communem, et universis aptam, [Col. 0031A] atque sine livore medelam, nullam vitiosam motionem vel affectum ferentes, nec ad contentiosam voluntatem respicientes, sed potius vinci bene, quam vincere culpabiliter ac injuste scientes. Sic enim unusquisque, qui vitiatum interiorem patitur hominem, sanitatem et aeternam salutem recipiet. At vero et ad vos ipsos acclamationem imperii nostri proponimus; quippe qui potestatem synodici judicii divinitus accepistis. Etenim vos veritatis esse ac divinae justitiae, secundum quod est possibile, dilectores et imitatores nequaquam quidem ambigimus: sed ut et Deo munitum imperium nostrum, secundum datam sibi potestatis mensuram, in ecclesiasticis negotiis nihil tacuisse patescat eorum quae debentur atque conveniunt; deposcimus et religionem [Col. 0031B] vestram, ut omnis gratiae ac odii nunc maxime superatrix efficiatur; quin potius et impassibili beataeque naturae ad personam non accipiendam, omni robore, quantum fieri potest, assimiletur; et neque personam potentis per gradum vel per amicitiam accipiat, neque pauperis misereatur in judicio: sic enim secundum consilium utique ac voluntatem Dei, atque tranquillissimi imperii nostri, pacatissima subsequetur ecclesiarum ordinatio. Et post lectionem, vicarii senioris Romae dixerunt: Ista res universalis est, et pertinens ad utilitatem Ecclesiae; et hoc recitari sanctae synodo placet, et nobis omnibus. Thomas et Elias sanctissimi vicarii Orientis dixerunt: Placuit et nobis similiter; et sacer senatus dixit: Et nobis omnibus placuit. Et surgens iterum Bahanes [Col. 0031C] famosissimus patricius et praepositus dixit: Episcopi petunt una cum senatu, ut certificentur hora ista, unde sitis, et quam potestatem, vel quales litteras habeatis. Donatus et Stephanus sanctissimi episcopi, Marinus Deo amantissimus diaconus, vicarii senioris Romae, dixerunt: Hoc nos usque nunc non invenimus in universali synodo factum, ut vicarii senioris Romae a quolibet perpendantur, utrum talem existimationem habeant. Bahanes famosissimus patricius et praepositus dixit: Et nos propter inhonorantiam apostolici throni non dicimus hoc, sed quia anteriores vestri accedentes missi, Radoaldus scilicet et Zacharias, deceperunt nos, alia in mandatis habentes et alia facientes. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ergo ut omnem dubitationem emittamus [Col. 0031D] e cordibus vestris, et verbis et operibus certificemus vos, quia secundum ea quae mandata et jussa sunt nobis, ita disponemus: ecce et epistolas habemus ad imperatorem et patriarcham, et si jubetis, legentur; et rursus iidem ipsi dixerunt: Piissimus et amicus Christi imperator, et sanctissimus Ignatius patriarcha Constantinopoleos, miserunt apocrisiarios suos nobilissimos viros et fidelissimos sancti imperii sui et Ecclesiae Dei; Joannem metropolitam Silei, et Basilium spatharium amplissimum virum, ad beatissimum papam Nicolaum. Sed quoniam ille ad Dominum profectus est, suscepit epistolam Adrianus ejus successor sanctissimus papa senioris Romae, rogantes eum, ut mitteret apocrisiarios suos Constantinopolim, [Col. 0032A] quatenus error et zizania exstirparentur de ecclesia Constantinopoleos: et ecce gratia Dei venimus in conspectu sanctorum imperatorum, et reperimus in eadem sancta Constantinopolitanorum Ecclesia sanctissimum patriarcham Ignatium, et prae manibus habemus epistolam, quam transmisit imperatori sanctissimus papa Hadrianus, qui etiam potestatem nobis dedit, ut, secundum quod beatissimus papa Nicolaus disposuit de sancta Constantinopolitanorum Ecclesia, ita ordinemus, ut moderemur atque firmemus, ut nullus adversus eam pugnare possit; et ut quae ipse sanctissimus Hadrianus edidit confirmemus. Cujus enim suscepit honorem, suscepit etiam et laborem; quia propter hoc Deus posuit eum in Ecclesia sua. Ecce epistola sanctissimi papae Hadriani, [Col. 0032B] et si vultis, secundum, quod praediximus, legatur. Sancta synodus dixit: Legatur. Et accipiens Marinus Deo amantissimus diaconus sanctae Romanorum Ecclesiae, epistolam Latine legit magna voce in audientiam omnium, in Graecum eam eloquium transferente Damiano venerabilissimo regio clerico et interprete.
Adrianus episcopus, servus servorum Dei, Deo amabili ac piissimo imperatori BASILIO AUGUSTO Christianissimo et desiderabilissimo filio.
Legationis excellentiae tuae, etc. Reliqua vide inter epistolas Adriani papae II, Patrologiae tomo CXXII.
Et post lectionem epistolae sanctissimus archiepiscopus Constantinopoleos, Ignatius et omnes Deo amabilissimi episcopi cum magnificentissimis principibus [Col. 0032C] clamaverunt: Benedictus Deus, qui dignatus est, nos satisfactionem recipere perfectam de sanctitate vestra. Et post hoc sanctissimi vicarii senioris Romae et tota sancta synodus expetierunt ut legerentur Orientalium vicariorum commendatitiae litterae, ad cognoscendum unde et ipsi venerint, et quam potestatem acceperint a propriis sedibus. Et his taliter factis, stans Helias Deo colendissimus presbyter et syncellus et vicarius Hierosolymitanus in auditionem omnium dixit: Non ignorat Christi amica dilectio vestra, fratres, nec ignoravit, tam a nobis ipsis quam a dictatoribus nostris imperatoribus discens, qui sumus, unde, et quales: verumtamen ad pleniorem satisfactionem dicimus et nunc rursus ad vos. Nam sanctissimus quidem Thomas metropolita Tyri, [Col. 0032D] sicut et vobis notum est, primae sedis existens sedis Antiochiae: qua patriarcha privata, ipsum locum tenet sedis illius, usquedum fiat patriarcha in eadem sede: ob hoc non oportuit eum deferre litteras missas ab alio aliquo, cum ipse auctoritatem et potestatem haberet in eadem sede: pro eo vero quod Graece difficile loquatur, ab eo exhortatus haec nunc dixi. Ego autem, quia syncellus sum sedis Hierosolymitanae, sequens jussiones Theodosii summi sacerdotis nostri, litteras ejus prae manibus habens huc veni, quas et vos audistis. Si vero antea quidam non audierunt, et maxime propter vicarios senioris Romae, ecce praesto sunt, et legantur, quatenus singuli cum diligentia cognoscentes veritatem, certificamini. [Col. 0033A] Nos autem et aliud quid volumus ostendere Deo amicissimae charitati vestrae, quia multo tempore hic demorantes, et diutius anxiati, accepimus per supplicationem ad piissimum et sanctum imperatorem nostrum, petentes celerem absolutionem ad propria; qui cum sit compatiens et miserator, atque misericors, annuit lacrymis nostris; et volebat mox satis nobis facere, nosque celerius dimittere hinc, jussit nos denudare sibi scripto nostras super positis negotiis voluntates, et quo modo futuri eramus, venientibus fratribus vicariis senioris Romae, dicere ac judicare de ecclesiasticis causis. Nos autem Deo testimonio [Col. 0033D] Hoc est Deo teste. , qui novit abscondita hominum, et interrogat corda et renes, nihil per gratiam neque acceptationem personae probantes vel judicantes, per [Col. 0033B] scripta sensus nostros et de praepositis rebus exposuimus, quae et a nobis lecta, nunc ostendent lucidius et planius eosdem sensus nostros, atque judicia. Legantur igitur primo quae scripta sunt a patriarcha nostro, atque demum cum Dei adjutorio sensus nostros per expositas a nobis definitiones disceris. Deo amicissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Placuit nobis. Legantur. Similiter et sancta synodus dixit: Legantur. Et accipiens Stephanus Deo amicissimus diaconus sanctae Constantinorum Ecclesiae et devotus notarius legit:
« Per omnia sanctissimo fratri, et comministro domino Ignatio, gubernacula moderanti nominatissimae Constantinopoleos, universali patriarchae, Theodosius servus Jesu Christi Hierosolymorum.
[Col. 0033C] «Honorabilissimis et cultu dignissimis litteris vestrae sanctitatis susceptis, a Deo glorificate, vestris quidem divinitus datis valetudinibus et incolumitatibus magnopere congratulati sumus, prospere conservandos vos ab omni malitia exoptantes: sed dolere nos fecit, et multo moerore replevit ecclesiae vestrae negotiorum dissonantia, per membrorum videlicet alternam communionem et consonantiam: quoniam secundum vetustissimum sermonem confluentia una, conspiratio una, et compassio una est in omnibus, quae sunt orthodoxarum ecclesiarum: sed sicut in membris quaedam quidem ad vivendum, quaedam autem ad bene vivendum naturaliter effecta sunt conditoria virtute, et stella a stella differt in claritate, [Col. 0033D] ita et circa ecclesias sentiendum est. Id enim, quo inordinate posita est illa, quae stabilita excellenter et praelata consistit, consequenter contristabit sequentes atque minores, quoniam et majus hinc discrimen efficit: operatrice namque causa aliquantisper a naturali motu commutata, et a plenissimis et multum capacibus locis defluente, ac emanante, plus erit fluxus accedens, quod molestiam inferat. Sic itaque ex [ea] praecipue nobis moestibilia et tristiora constituerunt, quae gesta sunt vestrae confusionis causa; sed qui posuit resinam in Galaad, et medicum praeparavit illic, ipse enim ad puram serenitatem [Col. 0034A] et pacificam ordinationem reduxit vestra, et reducet in universalem laetitiam, et tranquillam quietem communis Domini divinitas, longaeva mansuetudine ac sospitate concessa, ut per ejus curam, quam de omnibus gerit, atque solertem providentiam, cum proprio etiam commune prospere gerat, superno nutu consuete conspirante atque coaccedente; per singula vestris quoque divinitus praemium consecute contumeliis, et distractionibus, quas perpessi estis ab his, qui violentius in vobis, et crudelius usi sunt potestate; tristem pariter et gratum affectum accommodavimus, tam videlicet intactam ab omni dolore ac molestia super impositione fore nobilissimam, et honorabilem sanctitatem vestram cupientes; quanquam oppido manifeste scientes, [Col. 0034B] quia fulgentius aurum et lucidius erit, si igni coaptetur, vel si abundantiori conflatione quodam modo extensum ab ea quae inest sibi commistione pejoris materiae, expurgetur. Est enim et quando propter insolentem desidiam mentium nostrarum ab integritate animorum partim aversi, et bene disponere, ac agere opinati, a vero utique commisso procul efficimur, semitam, quae ad rectitudinem ducit, negligentius declinantes, atque perplexione deterioris improvide, quod melius est, turbulentum statuimus.
«Hinc animarum nostrarum sapientissimus medicus apte nobis in tribulatione dilatat appositam caliginem intellectui animarum nostrarum sensim emundans, ad resplendendam illuminationem regni [Col. 0034C] sui, atque justitiae in cordibus nostris. Ne igitur crucieris neque anxieris, praecedentes tentationes per mentem accipiens. Inexpediens enim et incongruum perfectioni virtutis et mundissimo mundo divinae ac honorandae conversationis et disciplinae tuae consistit hujusmodi, sed honorabilem et decentem morem, bene ab infantia usque ad senectutem directum respiciens, omnia longanimiter ac modeste et prompte pati procura. Non autem docendo aut admonendo haec dicere praesumpsi ad virum verbi et operis perfectione coruscantem, sed charitatis copia detentus suaviter consolatoriis verbis uti proposui. Neque enim fluvius totus semper fluens, fonte quolibet opus habet; honorabilitatem tuam, aio, divina sapientia plenam. Nosti autem utique, sanctissime, causam, [Col. 0034D] ob quam neque scribere neque mittere potuimus ad vos, ne forte fieremus penes potestatem, quae nos tenet existimationi malae vel suspicioni. Etenim multam benevolentiam et compassionem ostendunt in nos, licentiam nobis praebentes aedificandi ecclesias nostras, et tenendi sine prohibitione mores nostros; juste agentes, et in nullo nobis injuriam vel violentiam inferentes.
«Quoniam vero tam ab hamera [Col. 0033D] Hamiram Graeci vocant principem Saracenorum; [Col. 0034D] interpretatur autem, lingua eorum, praepositus. , qui apud nos est, quam abhominatoriis [Col. 0034D] Forte a dominatoris. litteris jussi sumus, transmisimus, sicuti postulavit, oculum nostrum et [Col. 0035A] syncellum apostolici throni nostri ornatissimum et bonum cultorem Heliam, locum, et personam nostram obtinentem, qui distinguere potest et discernere quae quaeruntur secundum rationem. Cum quo et sanctissimum Thomam princeps Saracenorum destinavit, praesulatu fungentem urbis Tyri, qui sedis est Antiochiae, secundum quod hunc quaesistis mitti per honorabiles litteras vestras. Nostis autem utique, sanctissimi, quia multa temeritate ac ausu hos transmisimus, praecipitanter ac audacter ad ereptionem, quasi quorumdam Saracenorum, apud vos in custodia consistentium. Precamur igitur et rogamus, ut loquaris ad aures a Deo coronati et piissimi domini nostri, quo donet nobis quotquot voluerit magnifica ejus dominatio Saracenos, ad satisfactionem nostrorum, [Col. 0035B] et in suspectam repraesentationem meorum, quinimo ad salutem nostram, et regmen omnium nostrum. Si enim tam ab imperiali, quam vestra providentia non fuerit hoc taliter ordinatum, pavor non modicus erit in omnimodam perditionem nostram, cum opportunitatem invenerint. Praeterea sperans penes sacratissimam et solertissimam affectionem tuam impetrare quae cordi sunt, poderem et superhumerale cum mitra, pontificalem stolam sancti Jacobi apostoli et fratris Domini et primi archiepiscoporum, quam antecessores mei patriarchae circumamicti, semper in Sancta sanctorum ingrediebantur, sacerdotio fungentes, videlicet sanctam memoriam vitae, et sanctum calciare: quae et ipse ego indutus sum, eadem gerens tuo desiderabili [Col. 0035C] et honorando mihi capiti, ex amore et dilectionis copia transmisi; quatenus sanctifica suavitate, ac tactu sanctorum locorum, utpote dignus, perfruaris: simul autem et sacrum vas [Col. 0035D] Reconditarum pecuniarum. cimiliorum sanctae resurrectionis, craterem argenteum cum imaginibus in terra Sylem transmisi, cum devoto praeceptore, ac syncello Helia apostolici [Col. 0035D] Propter Jacobum apostolam dicit. throni nostri ad sanctificationem nostrae sanctissimae ecclesiae, et memoriam nostrae humilitatis.» Et post lectionem sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Bona expositio placuit nobis. Et post hoc surrexit Bahanes famosissimus patricius et praepositus, ut ex persona totius synodi, et dixit: Per formatas quae lectae sunt credidimus esse per omnia in perfecta certitudine eos, qui missi sunt a seniori Roma ad nos veraces, [Col. 0035D] similiter et Orientis duarum sedium, Antiochiae scilicet et Hierosolymae, Donatus et Stephanus sanctissimi episcopi, et Martinus honorabilis diaconus locum tenentes sanctissimi papae Adriani dixerunt: Legatur libellus quem sancta Romanorum Ecclesia exposuit. Sancta synodus dixit: Audiamus eum. Et accipiens eum Damianus reverendissimus imperialis clericus et interpres, praedictum libellum legit Latine magna voce in audientiam omnium. Et post lectionem libelli ascendens Stephanus Deo amabilis diaconus devotus notarius legit eumdem libellum Graece.
[Col. 0036A] In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Imperantibus dominis piissimis et perpetuis Augustis Basilio et Constantino ejus filio, a Deo coronatis pacificis magnis imperatoribus, anno tertio, mense Octobris, indictione tertia.
Prima salus est rectae fidei regulam custodire, deinde a constitutis Dei et Patrum nullatenus deviare. Unum quippe horum ad fidem pertinet, alterum ad opus bonum; sicut enim scriptum est: Sine fide impossibile est placere Deo (Heb. XI) ; sic rursus legitur: Fides sine operibus mortua est (Jac. II) . Et quia non potest Domini nostri Jesu Christi praetermitti sententia, dicentis: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) ; haec quae dicta sunt, rerum probantur effectibus: quia in [Col. 0036B] sede apostolica immaculata est semper catholica reservata religio et sancta celebrata doctrina. Ab hujus ergo fide atque doctrina separari minime cupientes, et Patrum, et praecipue sanctorum sedis apostolicae praesulum, sequentes in omnibus constituta, anathematizamus omnes haereses, simul cum Iconomachis. Anathematizamus etiam Photium, qui contra sacras regulas, et sanctorum pontificum Romanorum veneranda decreta, repente de curiali administratione saecularique militia sublatus, superstite Ignatio patriarcha, in Constantinopolitanam est pervasorie, imo tyrannice, a quibusdam schismaticis vel anathematizatis atque depositis institutus Ecclesiam, donec sedis apostolicae sanctionibus inobediens perseverans, ejus sententiam, tam de se quam de [Col. 0036C] patriarcha nostro Ignatio, spreverit, et conciliabuli acta, quod se auctore contra sedis apostolicae reverentiam congregatum est, anathematizare distulerit. Sequimur autem sanctam synodum, et amplectimur, quam beatae recordationis papa Nicolaus, cui et ipse dominice coangelice, summe pontifex Adriane, subscripsisti, ante sacratissimum Petri et Pauli [Col. 0036D] Forte abundat Pauli. apostolorum eximii corpus celebravit: simul et quam tu ibi ipse nuper egisti, et omnia, quae in his statuta sunt, secundum decreti vestri moderationem venerabiliter conservabimus, recipientes quos recipiunt, et damnantes omnes qui in illis damnati sunt, et praecipue jam dictum Photium, et Gregorium Syracusanum, patricidas videlicet, qui contra spiritalem patrem suum linguam [Col. 0036D] eximere minime formidarunt; atque perseverantes in schismate sequaces eorum, necnon et qui in illorum communionis societate permanserunt, communionis omnis gratia eos cum ipsis indignos, si tamen vobiscum non obedierint, judicantes. Etenim quorum se quis communioni miscuerit, ipsorum similem meruit in justificatione vel damnatione sententiam. Synagogas vero malignantium, imo speluncam latronum, et conventicula sanguinum, et fabricatorum mendacii, atque inventorum perversorum dogmatum, quas sub Michaele imperatore bis contra beatissimum patriarcham Ignatium, et semel [Col. 0037A] adversus apostolicae sedis principatum factiose conspiraverunt, insolubilibus anathematis nexibus innodamus, et defendentes ea, vel impia gesta ipsorum celantes, et non potius, si haec invenerint, concremantes, et anathematizantes usque ad satisfactionem et obedientiam, dignos eadem anathematis sententia judicamus. Porro de venerabilissimo Ignatio patriarcha nostro, et de iis qui ex parte hujus sunt, quod auctoritas apostolicae sedis vestrae decrevit, tota mente sequimur, et religiosa devotione veneramur, atque pro nosse et posse nostro pia intentione ac spiritali conflictu defendimus. Quoniam, sicut praediximus, sequentes in omnibus apostolicam sedem, et observantes ejus omnia constituta, speramus ut in una communione quam sedes apostolica [Col. 0037B] praedicat esse mereamur, in qua est integra et vera Christianae religionis soliditas; promittentes etiam, sequestratos a communione Ecclesiae catholicae, id est non consentientes sedi apostolicae, eorum nomina inter sacra non recitanda esse mysteria. Hanc autem professionem meam ego ille [Col. 0037C] Ille. Ex Graeco pronomine ὁ δεῖνα, talis. EDIT. ROM. episcopus [Col. 0037D] Episcopus Sanctae illius Ecclesiae. EDIT. EAD. manu propria scripsi, et tibi sanctissimo, ac ter beato, et coangelico nostro summo pontifici [Col. 0037D] Summo pontifici. Quamvis Graece summus acrotatus appelletur, quia hoc nomen inusitatum apud illos, et valde absonum idiomati, Graecorum apparet, pro summo, Graecus interpres magnum vel maximum posuit. Verumtamen quos illi archiereas dicunt, summos pontifices, vel summos sacerdotes, interpretes nostri, sive principes sacerdotum transtulisse inveniuntur. EDIT. EAD. , et universali papae Adriano per legatos tuos, Donatum videlicet et Stephanum sanctissimos episcopos, atque Marinum sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae diaconum obtuli, mense illo [Col. 0037D] Mense illo. Caetera ideo hic tempora posita non sunt, quia non pariter omnes hujus professionis chirographa conscripserunt, sed unusquisque qui se in dignitate sua, vel in ecclesiastica communione, vel in synodali coetu recipi postulabat, illud tempus chirographo suo inserebat quo veniens id scribebat, et testium a se rogatorum subscriptione roboratum vicariis tradebat. EDIT. EAD. , die illo, indictione quota.
Subscriptio [Col. 0037D] Subscriptio. Hic in codice authentico Graeco post Latinum libellum positus est idem ipse libellus Graece [Col. 0038C] interpretatus, quamvis pro ignorantia Latinarum litterarum jam nunc Latine hunc scribere Graeci paulatim omittant. Sed notandum est quia si hujus [Col. 0038D] libelli aliqua in Graeca interpretatione videntur haberi aliter quam in Latina editione, non voluntate, sed necessitate factum est. Interpres enim in quibusdam quidem proprietates Graecae dictionis minus consequens, in quibusdam vero Latinitatis eloquia liquide nesciens, parum quid ex eodem libello mutasse dignoscitur. EDIT. EAD. .
Ego ille [Col. 0038D] Ille. Non solum diversae dignitatis episcopi, sed et reliqui sacerdotes, et clerici, ac monachi, sicut chirographum, ita et subscriptionem hujusmodi patraverunt EDIT. EAD. episcopus sanctae illius huic professionis [Col. 0037C] meae libello, facto a me in beatissimo Adriano summo pontifice et universali papa, subscripsi, et testes qui subscriberent rogavi.
Subscriptio testium.
Ego ille basilicos [Col. 0038D] Basilicos. Hic nomen hominis proprium ponitur, sed hoc nomen dignitatis habetur. Basilicos Graece dicitur imperialis natura, aut exspatharii imperialis, aut prospatharii, aut alterius dignitatis. Imperiales homines fuerunt, qui rogati testimonii sui scripto et astipulatione chirographa sigillatim roboraverunt. EDIT. EAD. hic, huic libello facto ab illo in Adriano beatissimo summo pontifice et universali papa, rogatus ab eo testis subscripsi.
Notandum est, et memoriae commendandum, quoniam libelli hujus tenorem beatae recordationis Nicolaus [Col. 0038A] papa exposuit: sed quia tunc a praevaricatoribus non est admissus, rursus ab Adriano sanctissimo papa, mutato nomine pontificis Constantinopolim est transmissus, secundum cujus firmationes archiepiscopi metropolitani, et caeteri episcopi Constantinopolitanae dioecesos, necnon et omnes omnino clerici, qui vel in honore vel in communione essent, syngraphum sedi apostolicae Graece scriptum, et tam propriae manus scripto, quam testium a se rogatorum testimonio et subscriptione roboravere, nomina et tempus signantes, quo singuli chirographum suum scribebant, et sedis apostolicae vicariis porrigebant, ita ut nullus vel antistitum vel reliquorum clericorum in synodalem fuerit conventum receptus, qui non secundum exemplar hujus codicilli chirographum scripsit, et missis sedis apostolicae ecclesiae Romanae minime deferendum porrexit. Verum postquam omnes chirographa sua fecerunt, et testibus roborata tradiderunt, surrexerunt quidam eorum, et ad sanctissimum patriarcham Ignatium atque ad Basilium pium imperatorem [Col. 0038B] accedentes, secreto dixerunt, non bene factum fuisse, quod Ecclesiam Constantinopolitanam tanta subjectione Romanae subdi Ecclesiae permiserint, ita ut hanc ei tanquam dominae ancillam tradiderint. Quibus verbis imperator commotus, jussit primoribus, qui vicariorum apostolicae sedis obsequio deputaverint unum, illi ad aliquam ecclesiam cum suis pergerent, ipsi mansionem eorum ingressi chirographa illa latenter auferrent: nam eos palam scandalizare penitus recusabat. Cum ergo vicarii, Donatus scilicet et Stephanus episcopi, atque Marinus diaconus ad collocutionem patriarchae perrexissent, custodes fures facti, penetrantes domum, quamdam partem clanculo ex numerosis illis chirographis abstulere. Quo vicarii reversi comperto, taliter inter alia imperatori dicentes direxere: Nos quidem Romam ob amissa chirographa redire non audebimus, tu tamen inchoatae pro Ecclesiae statu pietatis nihil omnino mercedis lucraberis. Nos autem, [Col. 0038C] qui pro causa nuptialis contractus inter utrumque imperatorem efficiendi aderamus, his ei verbis dicta transmisimus: Non decet imperatoriam potestatem antea facere quae destruenda sunt, vel destruere quae non destruenda consistunt. Cum ergo consensu tuo chirographa facta fuerint, si male consensisti, palam poenitentiam age, et quod fecisti, non clam, sed palam destrue. Jam vero si bene fecisti consentiendo, ut sedi apostolicae pro futura cautela fierent ab episcopis chirographa, quamobrem ea, poenitens de bono, sublata tegi consentis? Jam vero si fateris quod non voto tuo factum fuerit ut auferrentur chirographa, respondemus: Tum liquido patebit voto tuo non fuisse tantum piaculum commissum, cum hos distringens, quos vicariis pro custodia dedisti, quae ablata sunt eos reddere jure [Col. 0039A] coegeris: neque enim alii debent restituere, vel corrigere, si quid vicarii perdiderunt, vel si quid sinistri perpessi sunt, nisi illi qui nos cum suis omnibus ad custodiendum reverenter, et salvandum integriter imperatoria pietate receperunt. At vero imperator, his auditis, accersivit vicarios, et eis omnia chirographa reddidit, ita ut nec unum saltem deficere pateretur, dicens: Ego quidem ut magistram ecclesiasticorum negotiorum sedem apostolicam per meos legatos adii, et ideo vestram praesentiam praestolatus sum, ut vestro decreto et solertia Ecclesia nostra remedia sanitatis reciperet, et nos non nostris motibus, sed vestrae sententiae pareremus. Ergo chirographa, quae a nostris sacerdotibus, ac cunctis clericis salubriter exegistis, recipite, et spirituali patri nostro sanctissimo papae repreasentate; ita ut si quis eorum per abrupta vitiorum, vel devia pravitatum solito incedere more tentaverit, his quodammodo habenis, ab eo refrenetur, et talibus loris ad rectum justitiae tramitem revocetur. Quo facto [Col. 0039B] vicarii gavisi, libellos acceptos nobis caute deferendos tradiderunt: qui videlicet antequam remeandi ad patriam iter arripuissent, separati sumus, quia a Dyrrachio navigio venimus Sipontum, deinde terreno itinere Beneventum, posthaec Romam, eosdem libellos portantes: missi vero sedis apostolicae, a Dyrrachio simili modo navim ingressi, Anconam petebant: sed Exdavenorum piratas incurrentes, omnia quae possidere videbantur penitus amiserunt, et simul codicem actionum praesentis synodi. Verum ego qui Romanae bibliothecae curam gerebam, studium habui a Constantinopoli mecum ipsius synodi codicem deferendi, delatumque summo pontifici praesentavi, ac per haec factum est, ut sedes apostolica, Deo auctore, codicem synodi per nos susciperet, et libellos missis quidem a nobis redditos, sed per nos salvatos haberet, quos nimirum, si missi penes se, ut codicem synodi, et caetera scripta haberent, hos procul dubio perderent.
[Col. 0039C] Et post completionem libelli silentio facto, surgens Bahanes famosissimus partricius et praepositus dixit: Imperatores nostri sancti quod justum est quaerunt, et canonem adimpleturi sunt, non ad voluntatem suam, sed ad profectum multorum, et sicut Deus reficitur. Vos autem ad haec convenistis, ut sicut conspicitis, justitiam et veritatem faciatis. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Placet omnibus vobis libellus iste, qui plenus fide, et canonizatus, atque perfectus omni sapientia existat? est orthodoxus gratia divina a Romanorum Ecclesia missus. Tota sancta synodus exclamavit: Juste et convenienter lectus nobis libellus expositus est a sancta Romanorum Ecclesia, et propterea omnibus [Col. 0039D] placet. Bahanes famosissimus patricius et praepositus ex persona sacri senatus ad Orientis vicarios dicit: Dicite et ipsi manifestius quid videatur vobis super lecto libello? putas concordatis Romanis, an non? Sanctissimi vicarii Orientis dixerunt: Concordamus. Legatur autem et definitio quae hic a nobis exposita est, cujus et superius mentionem fecimus, ut cognoscatis concordiam nostram. Sanctissimi vicarii [Col. 0040A] senioris Romae dixerunt: Legatur. Et accipiens Stephanus Deo amicissimus diaconus et devotus notarius legit [Col. 0039D] Legerant jam isti decreta Nicolai papae, et quia non putabant vicarios Romam mittendos, idcirco definitionem hanc ante ipsorum adventum exposuerunt, nihil tamen aliud nisi quod praefatus apostolicae memoriae papa multo ante decreverat, se sequi penitus demonstrantes. :
Definitio Thomae metropolitae Tyri primi sessoris [Col. 0039D] Primi sessoris. Primum sessorem, id est protothronum, sive primum sessorem dicunt episcopum, [Col. 0040D] eorum scilicet episcoporum qui ad Theopolitanam, hoc est Antiochenam pertineant Ecclesiam. EDIT. ROM. , et primatis sedis Theupoleos Antiochiae, et Heliae presbyteri et syncelli throni Hierosolymorum, sanctae Christi Dei civitatis locum, et personam tenentis Theodosii sanctissimi patriarchae Hierosolymorum habita Constantinopoli, priusquam vicarii pervenissent senioris Romae.
Vestris ecclesiaticis negotiis confusionem patientibus ex instigatione odientis bonum daemonis, et zizaniorum satoris, omnium procurator atque provisor erexit Romano principatui rectorem Deo amicissimum et veritatis ferventissimum amatorem, piissimum videlicet Basilium magnum imperatorem, per [Col. 0040B] quem ecclesiastica scandala, et offendicula modis omnibus interimere, et omnem Christianum orbem ad meliorem et nitidiorem ordinem adducere voluit: qui secundum intentionem divini consilii omnia et dicere et facere anhelans, convocavit et humilitatem nostram de orientalibus sedibus ac dioecesibus, ut cum his qui putabantur advenire atque concurrere a seniori Roma, sanctissimis vicariis, circumspecte ecclesiastica dissolveremus certamina, propter quod et nunc usque perseverantes, illorum praestolamur adventum. Quoniam vero multa facta est tarditas, et suspicamur ex Agarenorum tyrannica potestate propter tantam moram multas nobis superventuras calamitates atque necessitates, imo [Col. 0040C] vero et nostrum totum genus Christianorum propter talem causam summittendum variis tentationibus, nequaquam eos, qui a Roma venire putabantur, exspectare [Col. 0040D] Exspectare. Quando haec isti dicebant, annum integrum Constantinopoli morantes habebant; verum nota quia sine sedis apostolicae praemissis decretis nil agunt. EDIT. EAD. justum putavimus, sed et superfluum et supervacuum arbitramur esse: praesertim cum ea, quae Romae regulariter ac synodice gesta sunt, prae manibus habeamus, ita ut hinc constet una nobiscum esse beatissimum papam Nicolaum per litterarum suarum voces, adhuc etiam et successorem ejus beatissimum Adrianum papam per proprias epistolas. Nam et Christum Dominum nostrum per Evangelium, tanquam per vivam vocem, loqui convenienter arbitramur, et credimus; necnon et apostolum Paulum, et reliquos omnes apostolos, prophetas, atque doctores. Ipsi ergo habentes nobiscum beatissimum [Col. 0040D] papam Adrianum, ineptum et incongruum omnino putamus despicere fluctuantem Christi et Salvatoris nostri Ecclesiam per dilationem dispositionis, quae illi debetur. Hinc ergo velut ex necessitate, nunc vobis denuntiamus justificationem Dei, et divinae misericordissimaeque providentiae consilium atque judicium, quantum ad capacitatem nostram attinet. Est igitur a nobis editum et sancitum [Col. 0041A] de negotiis quae nunc mota sunt, ut omnimodis obsequantur et obediant definitionibus et decretis beatissimi papae Nicolai omnes homines; quibus et nos favemus et concordamus, nimirum qui multum ante ipsorum lectionem, et cognitionem, eadem et excogitavimus ac [Col. 0041D] Judicavimus. Judicavimus eo sensu dicunt, quo Apostolus dicit: Non judicavi me scire nisi Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II) ; judicavimus tamen dicunt, non promulgavimus. Hoc enim post Romanorum adventum et definitionem egere: nam antea privatim tantum quod sic esset judicandum quibusdam significabant. EDIT. EAD. judicavimus, et praedicavimus.
CAP. I. Ergo sanctissimus quidem patriarcha Ignatius sit beneplacito Dei Patris, et gratia Domini nostri Jesu Christi, et operatione sanctissimi Spiritus, ratus et stabilis in throno suo, a nemine molestiam sustinens, vel coercitus a propria archierarchica dignitate, atque honore, dirigens verbum veritatis.
CAP. II. Episcopi autem, et presbyteri, ac diaconi, seu cujuscunque ordinis clerici, quotquot post [Col. 0041B] iniquam depositionem sanctissimi et comministri Ignatii discesserunt a Photio, et idcirco a suis sedibus sunt remoti, ac depositioni submissi, isti suas recipiant sedes ad fungendum incunctanter sacerdotio, nullatenus aliunde prohibiti: qui enim pro veritate privati sunt iis quae possederant, non solum illorum, unde ceciderunt, digni sunt esse participes, verum etiam aliorum, quorum quaeque possint recompensare digna prioribus afflictionibus.
CAP. III. Qui vero beati Methodii et sanctissimi Ignatii manus impositionem habent episcopi, vel presbyteri, vel diaconi, aut cujuscunque ordinis clerici, et usque in finem cum Photio sacerdotio fungi passi sunt, in repulsione autem ejusdem Photii ad [Col. 0041C] Dei sanctam et catholicam atque apostolicam Ecclesiam concurrerunt, et nunc usque ad terminationem sanctae synodi concurrere festinaverunt, nec hos communis omnium Christianorum amatrix filiorum Ecclesia mater avertit, sed sinibus recipiet, materno more circa natos benignitate succensa, et votum incessabile ( alias, miserabiliter) monstrans, [Col. 0041D] Epitimiis. Multi quidem increpationes interpretantur, sed isto et multis in locis pro poenis ponuntur quas Ecclesia unicuique pro qualitate culparum praecipit observandas, ut puta jejunia, fletum, abstinentiam ciborum, genuflexiones, et his similia. EDIT. EAD. epitimiis, ut par est, sanctissimi patriarchae Ignatii, quae ipse voluerit, hos adoptans et placate suscipiens. Nam beati termini papa Nicolaus in Photio, et in manus impositione ejus sola, et in Syracusano Gregorio dedit definitivam damnationem. In reliquis autem praenominatis duabus consecrationibus potestatem sanctissimo patriarchae Ignatio credidit: oportebat enim eum, qui multis difficultatibus [Col. 0041D] pro credita sibi divinitus Ecclesia tentatus fuerat, [Col. 0042A] portionem aliquam liberalitatis in admissione sacerdotum percipere.
CAP. IV. Photium autem, quemadmodum beatus Nicolaus de illo decrevit, alienum modis omnibus existimamus ab omni sacerdotali dignitate, operatione ac nomine usquam per nullum [Col. 0041D] Forte nusquam per ullum. modum vel tempus accepturum locum satisfactionis: sed et anathemati transmittimus, nisi forte obedierit synodicae judicationi papae Nicolai, et sententiam nostram susceperit.
CAP. V. Gregorius praeterea Syracusanus, ut ante depositus et ante damnatus a nobis, etiam ita deputatur depositus et condemnatus: non enim ut contrarii justi decreti venimus, sed ut aequorum et a Patribus traditorum canonum et sanctionum confirmatores [Col. 0042B] pariter et fautores. Qui vero seducti sunt, et a Photio manus impositionem susceperint, tanquam malis operationibus ejus cooperantes et faventes, atque condecernentes effecti, omni sacerdotio judicantur indigni, sicuti et papa Nicolaus adversus eos synodice promulgavit.
CAP. VI. Haec itaque a nobis ita et edita sunt, et decreta, et Dei nutu dicimus [Col. 0041D] Forte redundat verbum dicimus. , fideliter et praescripta sunt; haec et dicimus et praedicamus, atque vobis scripto commendamus; et naec omnes conservare deliberamus quotquot Christi vocatione censentur; et nobiscum affatur, et monet Jacobus frater Domini, primusque summus sacerdos et praesul Jerusalem civitatis sanctae; ex magna quoque Antiochia, ubi Christi haereditas celebratissimum cognomen explevit, [Col. 0042C] Petrusque ibidem [Col. 0042D] Primus sacerdotio. Nota quia non dicitur primum, sed primus; nam primum a Christo pontificatum suscepit, qui postea primus episcopus Antiochiae praesedit. EDIT. EAD. primus sacerdotio functus est, deinde [Col. 0042D] Ignatius Deifer. Tradunt Graeci quod parvulus quem Dominus advocatum statuit in medio, dicens: Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut hic parvulus (Matth. XVIII) , etc., iste Ignatius fuit, et idcirco hunc Deiferum nuncupent: unde nec apostoli ausi fuerint ei, cum ad Ecclesiae praesulatum promoveretur, amplius manus imponere, nimirum quem ore Dei laudatum et ipsius tactu sanctificatum cognoverint. EDIT. EAD. Ignatius Deifer, et hujus successor, haec conservare debere, ac nullam praevaricationem praedictorum praesumere [Col. 0042D] Subauditur affatur et monet. , ne omne jus Ecclesiae repro bare inveniamini, neque enim modicum est quod pene modicum est. Nam et qui omnem servaverit legem, in uno autem offendat, factus est omnium reus (Jac. II) . Quisquis ergo a notitia praeceptorum beatissimi papae Nicolai, et hoc se [Col. 0042D] Forte se redundat. judicio nostro ausus fuerit reprobare aliquid eorum quae hic proferuntur, vel molestiam inferre auditibus potentum ad alicujus reprobationem, vel receperit hujusmodi, iste, quisquis sit, sive sacerdos, sive laicus, sive quicunque monachus, sive cujusvis ordinis clericatus, anathema sit a Patre, et Filio, et Spiritu sancto, et privatus gloria Dei, et [Col. 0042D] haeres aeterni tormenti et cohaeres diaboli, atque [Col. 0043A] alienatus a Christianorum gratia, tanquam qui irridet Christi veri Dei nostri munificentiam, [Col. 0043D] Quam dedit sacerdotibus. Nota quod apostoli sacerdotes praedicentur a sancta synodo etiam ex tum quando his dictum est: Quemcunque ligaveritis, vel solveritis super terram, erit ligatus, vel solutus et in coelis (Matth. XVI) . Ergo Petrus, qui hoc specialiter ante omnes audire meruit, primum sacerdos effectus est; cessit itaque sermo opinantium Jacobum fratrem Domini primum sacerdotem fuisse: verum primus sacerdos fuit eorum, qui non a Domino, sed ab apostolis ordinati sunt. Primus episcopus fuit, sed eorum qui Hierosolymis episcopatum sortiti sunt. EDIT. EAD. quam dedit sacerdotibus, dicens: Quemcunque ligaveritis super terram, erit ligatus et in coelis: et quemcunque solveritis super terram, erit solutus et in coelis (Matth. XVI) . Qui enim verax esse Christi verbum existimat, et annuntiat, creditque quod ea, quae super terram ligata sunt, ligentur et in coelis, et quae super terram soluta sunt, solvantur et in coelis; quae a sacerdotibus ligata sunt, quomodo putas, audebit solvere, et [ forte soluta] solutum ligare? Manifestum est ergo, quod Deum contemnens, hujusmodi et divinum magisterium irridens, et honoranda praecepta reprobans, justam non effugiat poenam. Cum his autem subsequetur et alia quaedam valde difficilis et cita [Col. 0043B] commotio: at vero si reprobaverit saltem unum ex his quae hic scripta sunt, et a beato papa Nicolao ante judicata, fiet aestus in ecclesia vestra continuus, et simultas ecclesiasticorum negotiorum, ita ut nunquam videri possit in ecclesia quilibet ordo. Ubi enim est utique concursus omnis patriarchalis throni, et ut idipsum dicatur omnis sacrati catologi; si diabolico consilio ambiguitatem quis habeat, difficile profecto erit, ut aliquando firmitatem vel pacem possideat ecclesiasticus ordo. Anathema ergo illi qui secundum aliquid praesumpserit reprobare quidquam ex iis quae hic inscribuntur a Patre, sicut jam dictum est, et Filio, et Spiritu sancto. Amen. Ad confirmationem autem praesentis definitionis, subscripsit unusquisque nostrum manu [Col. 0043C] propria, quemadmodum subinfertur.
Et post lectionem definitionis tota synodus dixit: Ecce audivimus et sententiam Orientalium, sequentem, ac faventem judicio sanctissimi papae Nicolai, et convenimus in eam. Sanctissimi et honorabilissimi vicarii senioris Romae dixerunt ad Orientis vicarios: Vos, fratres nostri, dicite: Vestra est definitio? et scriptum hoc, quod lectum est, vos dedistis? Thomas honorabilissimus metropolita Tyri et Helias Deo colendissimus presbyter et syncellus, Orientis vicarii, dixerunt: Etiam nostrum est, et nos id scripsimus, cum hic essemus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Vere tenetis sicut audivimus? Thomas et Helias sanctissimi vicarii orientis dixerunt: Ita tenemus placita haec, [Col. 0043D] quemadmodum audistis. Honorabilissimi vicarii Romae dixerunt ad sanctam synodum: Placet vobis? [Col. 0044A] Sancta synodus exclamavit: Placet omnibus. Et post hoc sacer senatus per Bahanem famosissimum patricium et praepositum ad honorabilissimos Romanorum vicarios dixit: Rogamus vos, sanate contritionem nostram. Nos quidem acquiescimus iis quae jussit judicium vestrum, sed convenit ut jubeatis ipsi alia, quae si audierimus, juvent nos, Photium aliquando non videntes, quomodo eum condemnastis? Cum quo repertus est [ al., Cum repertus est; al., coram vobis quomodo repertus est?] coram vobis, quomodo protulistis adversus eum anathema? dicite nobis. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Beato Petro apostolo donavit potestatem Christus, et Deus noster, dicens ei: Petre, ecce Satanas expetivit cribrare te, sicut triticum. Ego [Col. 0044B] autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Non ergo poterat ter beatissimus et sanctissimus papa Nicolaus in sede illa tantum tendere tempus, ut non confortaret fratres suos, et sanctissimum patriarcham Ignatium. Nam sanctissimus papa Nicolaus, videns litteras et epistolas Photii pervasoris, et absentem, [Col. 0043D] Tanquam praesentem. Quamvis totus mundus nosset Photium ex laico subito factum episcopum [Col. 0044D] et viventis sedem praesulis invasisset; quia tamen absens erat, non eum antea judicavit, quam bis per missos et epistolas ipsius illum noxium comperisset, et rursus hunc per missos suos et epistolas bis ut corrigeretur admonuisset. EDIT. ROM. tanquam praesentem, per epistolas ejus et apocrisiarios judicavit eum. Magnificentissimi principes dixerunt: Et quem misit? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Si jubeatis audire secundum consequentiam, dicemus. Magnificentissimi principes dixerunt: Volumus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Primitus missus est Arsabir legatus Michaelis imperatoris, et cum [Col. 0044C] eo missi sunt quatuor episcopi: ( [Col. 0044D] Nomina eorum ignoramus. Urgente illos propositae locutionis prosecutione, nomina episcoporum eis ad memoriam recurrere tam concite minime potuerunt: quibus tamen nomina erant Methodius metropolita Gangrensium, Samuel Chonorum episcopi atque Theophilus Iconii, et Zacharias Tauromeni pseudoepiscopi, qui legationem et epistolas a Photi sedi apostolicae detulerunt. EDIT. EAD. nomina eorum ignoramus) deferens secum et epistolam regiam, significantem in se causam haereseos imaginum, et in fine litterarum illarum ostendentem etiam emissionem [Col. 0044D] Id est, expulsionem. sanctissimi patriarchae Ignatii. Petebat autem ut mitteret apocrisiarios suos Constantinopolim, et misit Radoaldum et Zachariam quondam episcopos, et venerunt huc, et fecerunt latrocinale concilium, et synagogam malignantium contra sanctissimum virum Ignatium patriarcham, et quasi deposuerunt eum. Tunc reversi sunt Romam cum apocrisiario Leone a secretis, ferente et ipso iterum epistolam regiam, et invasoris et adulteri Photii, et libellum manifestantem synagogam malignantium factam adversus Ignatium sanctissimum [Col. 0044D] patriarcham. Tunc cognoscens diviferus papa Nicolaus scrutatus omnia, fecit synodum, et convocavit [Col. 0045A] omnes occidentales episcopos, [Col. 0045D] Archiepiscopos. Licet vocaverit archiepiscopos, nullus tamen excepto Ravennate ob temporis incommoditatem occurrit. Verum ille cum aliquantis et Photium repulit, et Ignatium patriarcham admisit [Col. 0046D] privilegio scilicet sedis apostolicae fretus, quae sola jus habet quorumlibet ligamenta vel solutiones pontificum solvendi vel ligandi; cum utique de omni ecclesia fas habeat judicandi. EDIT. EAD. archiepiscopos, metropolitas, et omnem clerum sanctae Romanae Ecclesiae, ac totum senatum principum Romanorum, et damnaverunt libellum, et concilium malignantium, quod factum erat adversus sanctissimum virum Ignatium, et deposuit apocrisiarios qui venerant huc, Radoaldum scilicet, et Zachariam, et ab omni honore sacerdotali et communione pepulit eos; quoniam communicaverunt, et consenserunt, et constituerunt invasorem ac adulterum Photium; et abdicavit concilium malignantium. Propter hoc ergo opus damnavit et anathematizavit Photium. His tacentibus, surgens Bahanes famosissimus patricius et praepositus, ut ex persona sacri senatus, interrogavit Orientis vicarios: Et vos tempus multum fecistis, hic exspectantes a Roma [Col. 0045B] vicarios, quomodo prope habentes Photium, non quaesistis, et vidistis, et ita condemnastis eum? Et surgens Helias Deo colendissimus presbyter et syncellus, locum retinens Theodosii sanctissimi archiepiscopi Hierosolymorum dixit: Nostis omnes, amici Christi, fratres, quia Spiritus sanctus, qui locutus est in prophetis, ipse et in apostolis est affatus, et omnia quaecunque gesta sunt a patribus nostris olim, et in lege posita sunt, et gratia spirituali acta consistunt; et ideo patriarchalia capita in mundo posuit Spiritus sanctus, ut in Ecclesia Dei pullulantia scandala per ea exterminentur, et pacifica constitutio in ipsa interveniat, et concedatur. Igitur cum praesidens et praecedens senes senioris Romae [Col. 0045C] nequaquam receperit Photium, nec etiam Orientis tres throni, videlicet Alexandriae, et Antiochiae, ac Hierosolymorum, non erat opus vocare illum ad examinationem vel rejudicationem. Hujusmodi enim actiones de iis qui recepti sunt in ecclesiis Dei, et cunctis sedibus, solitae sunt fieri. De iis autem qui nunquam in seniori Roma et reliquis sedibus recepti sunt, nullum omnino debet iteratum haberi judicium. Hujusmodi enim in semetipsis evidentem habent propriam damnationem, ita ut et nos bene fecerimus eum, qui nunquam a seniori Roma et Orientalibus thronis receptus est, nullatenus adducentes ad retractationem examinis: habebat enim hanc secum ferens manifestissimam sui damnationem. Alium itaque nos patriarcham Constantinopoleos neque [Col. 0045D] cognovimus neque recipimus temporibus istis, praeter hunc sanctum virum, patriarcham videlicet Ignatium, ex quo thronum Constantinopoleos gratia Dei et electione ecclesiastica tenuit, hunc habuimus receptum in sedibus nostris: et si advenientes huc non invenissemus eum in patriarchio suo, sed in insula exsilii sui, alium non susciperemus, sed hunc eumdem appellaremus patriacham Constantinopoleos. Quoniam vero gratia Dei hunc invenimus in [Col. 0046A] throno suo, communicavimus, et comministravimus, et simul manducavimus, et bibimus cum eo, tanquam qui communicator et comminister noster ab olim usque in hodiernum diem exstiterit. Haec enim etiam a primordiis venientes excelsa voce praedicavimus, ut non existimaremur ab aliquo maligna gerere velle, quasi furtim abstracti adhaeserimus sancto viro huic, sed secundum antiquam opinionem, quam habuimus de illo, eamdem haberemus usque in praesens. Quamvis autem non collocuti cum Photio fuerimus facie ad faciem, tamen diversimode et frequenter cum iis, qui unanimes et consentanei ac protectores ejus sunt, convenientes, didicimus ea quae pro sui defensione videntur esse inutilia et vana consistere. Quod enim dicunt patriarcham Ignatium post injustam [Col. 0046B] depositionem suam, cum in exsilio esset in insula, fecisse refutationem, talem refutationem neque senior Roma neque nos recipimus, eo quod praeter canonem sit ecclesiasticum facta. Si autem dixerint aliqui, quia ii qui manus impositionem Photii fecerunt, et qui simul inventi sunt, digni eadem cum ipso poena et damnatione sint, hoc non veraciter dixerint: etenim cum simus infirmae naturae, non semper ferimus mortem imminentem nobis, et ideo formidantes, nonnunquam etiam ea quae nolumus agere inviti compellimur. Denique et isti, qui ex consecratione beati Methodii et sanctissimi Ignatii timoribus subacti, et pavore regio, et potestativa tyrannide incurvati sunt, et concurrerunt propter violentiam; deinde confestim et post pauxillum reprobaverunt [Col. 0046C] quae ab illo praesumpta sunt contra Ignatium sanctissimum patriarcham, et recesserunt ab eo, venia sunt digni: et maxime ii qui mala passi sunt, et diversas ab eo tribulationes, et depositiones, et custodias, et exsilia pertulerunt; quos beatos esse et nos quoque judicamus, quemadmodum et ante nos definierunt Nicolaus et Adrianus sanctissimi patriarchae Romani. Haec ergo nos et his similia in posterum cognoscentes, verum et a primordiis comperientes, neque Photium recepimus, neque manus impositiones ejus admisimus; nihil enim incertum factum est nobis tanto hic tempore demorantibus. Haec quidem velut in compendio diximus, causam demonstrantes qua vocati sumus, et adhaesimus sanctissimo patriarchae Ignatio, et nequaquam provocavimus [Col. 0046D] Photium ad examen vel iteratum judicium. Etenim et ipse Photius misit per quemdam imperialis dignitatis ad sanctissimum metropolitam Tyri, si forte aliquando receperit se in throno Antiochiae: et confessus est, et non negavit, et confessus est quia nunquam suscepimus Photium in throno Antiochiae. Itaque neque in seniori Roma, neque in throno Hierosolymorum, neque in throno Antiochiae susceptus Photius, quomodo putas esset apud nos [Col. 0047A] retractione [Col. 0047B] Forte retractatione. judicii dignus? Haec nunc dicimus, sufficienter valentia exhibere voluntatem et responsionem nostram super quibus interrogati sumus. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Ecce contritionem nostram sanastis atque curastis, et omnes confitemur a Deo judicium sanctum sanctarum trium sedium: Ubi enim sunt duo vel tres congregati in nomine meo, Christus ait, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) . Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ita moris est sanctae Romanae ecclesiae canonicam diligentiam possidendi, et propter ecclesiasticum ordinem eum, qui per fenestram ingressus est in caulas ovium, ut lupum persequendi; et gaudet sancta haec synodus de vestra honorabili responsione. Etiam hodie auribus nostris induxistis et ostendistis veram fidem; quod enim [Col. 0047B] ore dicitis, opere desideratis finire. Bahanes famosissimus patricius et praepositus dixit: Habet aliquid vestra sanctitas hodie, ut disponat? Deo amicissimi vicarii sanctae Romanae Ecclesiae dixerunt: Vellemus ordinare de libello, quantum possemus, sed quia [Col. 0048A] transacta est hora, hujus rei gratia, in alio conventu, Deo favente, faciemus quod debemus. Et surgens sacer senatus dixit: Benedictus Deus, quia meruimus videre sanctam diem istam, et honorabilem coetum nostrum: ecce haec omnia secundum rationem veritatis terminata sunt. Deinde stans in medio Stephanus Deo amicissimus diaconus sanctae Constantinopolitanorum Ecclesiae et devotus notarius laudem hujuscemodi: Multos annos imperatorum! Basilii et Constantini magnorum principum et imperatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Depositorum injustitiae multos annos! Pacificorum imperatorum multos annos! Hostium mendacii multos annos! Amatorum et fautorum veritatis et justitiae multos annos! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Nicolai beatissimi papae Romaniae [Col. 0048B] terna memoria! Adriani orthodoxi papae Romani multos annos! Ignatii orthodoxi patriachae Constantinopoleos multos annos! Orthodoxorum patriarcharum Orientis multos annos! Orthodoxi senatus multos annos! sanctae et universalis synodi aeterna memoria!
[Col. 0047B] In nomine Domini et dominatoris omnium Jesu Christi vere Dei et Salvatoris nostri. Consulatus protectorum et tranquillissimorum imperatorum [Col. 0047C] nostrorum dominorum, Basilii quidem anno tertio, Constantini autem filii ejus anno secundo, perpetuorum Augustorum, indictione tertia, Nonis Octobris, praepositis pretiosis et vivificis lignis ac intemeratis et sanctis Evangeliis, conveniente autem sancta et universali synodo, Donato Deo amantissimo episcopo Ostiensi, et Stephano Deo amicissimo episcopo Nepesino, atque Marino reverendissimo diacono sanctae Romanae Ecclesiae, locum obtinentibus sanctissimi Adriani papae Romani, et Ignatio sanctissimo patriarcha Constantinopoleos, et Thoma sanctissimo metropolita Tyri, locum obtinente sedis Antiochiae, ac Helia Deo colendissimo presbytero et syncello locum obtinente throni Hierosolymorum: [Col. 0047D] praesente quoque sacro senatu, videlicet Theodoro magnificentissimo proconsule ac magistro, Bahane magnificentissimo patricio et praeposito, Hemerio magnificentissimo proconsule ac patricio, Theophilo magnificentissimo proconsule ac patricio, Leone magnificentissimo [Col. 0048B] proconsule ac patricio, Joanne magnificentissimo patricio et logotheta okeos dromi, Leone magnificentissimo patricio et domestico excubitorum, [Col. 0048C] Paulo magnificentissimo patricio et praefecto praetoriorum, Manuele magnificentissimo patricio, Theophylacto magnificentissimo patricio, Petronate magnificentissimo patricio, Horeste laudabilissimo protosphatario et domestico ycanatorum: atque sanctissimis episcopis, videlicet Nicephoro Deo amicissimo metropolita Amasiae, Joanne Deo amicissimo metropolita Sylaei, Niceta Deo amicissimo metropolita Athenarum, Metrophane Deo amicissimo metropolita Smyrnae, Michaele Deo amicissimo metropolita Rhodi, Georgio Deo amicissimo episcopo Heliopoleos, Petro Deo amicissimo episcopo Troadis, Niceta Deo amicissimo episcopo Cephaludii, Athanasio Deo amicissimo episcopo Magnesio, Nicephoro Deo amicissimo episcopo Cotronae, Antonio Deo amicissimo [Col. 0048D] episcopo Alisii, Michaele Deo amicissimo episcopo Cercirorum: his ita convenientibus, stetit in medio, [Col. 0047D] Paulus Deo amicissimus. Paulus iste archiepiscopus quondam fuit a Photio consecratus, sed quia cum caeteris, qui a Photio manus impositionem suscepere, secundum sententiam papae Nicolai condemnatus est, et quoniam is erat utilis pro consolatione damnationis ab Ignatio patriarcha chartophylax effectus est: scripserat enim et papa Romanus ut alia illum, excepto sacerdotio, quantacunque vellet, dignitate ditaret. EDIT. ROM. Paulus Deo amicissimus [Col. 0047D] Chartophylax. Interpretatur chartarum custos. Fungitur autem officio chartophylax apud ecclesiam Constantinopolitanam, quo bibliothecarius apud Romanos, indutus videlicet infulis ecclesiasticorum [Col. 0048D] ministrorum, et agens ecclesiastica cuncta prorsus obsequia, exceptis illis solis quae ad sacerdotale specialiter ac proprie pertinere probantur officium. Sine illo praeterea nullus praesulum aut clericorum a foris veniens in conspectum patriarchae intromittitur, nullus ecclesiastico conventui praesentatur, nullius epistola patriarchae missa recipitur, nisi forte a caeteris patriarchis mittatur, nullus ad praesulatum vel alterius ordinis clericatum, sive ad praeposituram monasteriorum provehitur, nisi iste hunc approbet et commendet, atque de illo ipsi patriarchae suggerat, et ipse praesentet. chartophylax, et dixit: Ipsi qui ceciderunt sub Photio venerunt [Col. 0049A] cum libello quid videtur vobis? expetunt enim ingredi sanctam hanc et universalem synodum. Sanctissimi vicarii senioris Romae et Orientis, et omnis sancta synodus dixit: Ingrediantur. Et ingressi sunt praedicti episcopi praeferentes libellum in manibus suis, et adorantes proposita intemerata judicia prociderunt sanctae synodo. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Qui estis vos qui intrastis huc episcopi, et a quo consecrati estis? Theodorus metropolita Cariae dixit: A domino nostro sanctissimo patriarcha Ignatio et beatissimo Methodio. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Et quot estis? Theodorus reverendissimus metropolita Cariae dixit: Numerum nescimus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quid dicitis? quid [Col. 0049B] habetis? quid vultis? Episcopi dixerunt: Procidimus sanctae et universali huic synodo, poenitentiam expetentes. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quid est hoc quod fertis? Episcopi dixerunt: Libellus confessionis, super quibus peccavimus in dominum nostrum sanctissimum patriarcham Ignatium. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Confitemini vos peccasse in hac causa? Episcopi dixerunt: Confitemur. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: In libello ita habet ut ore vestro dicitis? Episcopi dixerunt: Legatur libellus, et tum ea quae de nobis sunt certissime comperietis. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt ad Dei cultores vicarios Orientis: Aptum apparet vobis, ac omni sanctae synodo, ut suscipiatur libellus confitentium [Col. 0049C] se peccasse? Sanctissimi vicarii Orientis et tota sancta synodus dixerunt: Si placet sanctitati vestrae, ac honorabilissimo patriarchae Ignatio, et nobis bonum videtur, ut suscipiatur et in conspectu synodi legatur. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ergo quoniam omnibus placet, suscipiatur et legatur. Et accipiens Stephanus Deo amicissimus diaconus et notarius sanctae Constantinopolitanorum Ecclesiae de manibus jam denuntiatorum episcoporum, legit magna voce in audientiam omnium.
Si quidem essent ignota in seniori Roma, quae dira contigerunt a Photii mente [Col. 0049D] Vox illius libelli solum ad Romanos vicarios in finem usque dirigitur. , impugnatoris Ecclesiae, [Col. 0049D] oporteret humilitatem nostram multum texere sermonem, roborantem quae circa nos perpetuata sunt, et quibus et quot ab ipso atrocitatibus submissi sumus: quia erat vir alia quidem loquens, et alia cogitans, et operam dans mendacio: ex arte gentilium semper proponebat bona, deveniebat autem in mala, et erat potens ad superandum et decipiendum, ut non est factus, nec fiet ullus hominum. Unde cum talis esset, supplantavit nos, sed sermonem prolixum supra modum facere nolumus, habentes vos eorum quae dicuntur testes. Nam scitis utique vos, qui meruistis obsecundare sanctissimo papae Nicolao, lucernae ecclesiae, ac luminari totius orbis, [Col. 0050A] et ipsius comministri estis effecti, quia incomparabilis erat in sacerdotibus, vita et sermone resplendens, quem pene nec macula tetigit: sed hic in talem et tantum virum non segnis exstitit fingere mente infelicissima detentus (quem non vidit, nec cognovit) maculam plurimam, innumeram et coacervatam: et post multitudinem etiam, magnitudine praevaluit in vanitate sua: et si mendaces, attamen de Oriente ex omnibus patriarchis apocrisiarios quasi concordantes, et certissime quae a se dicebantur noscentes, multo studio duxit, ut hujusmodi virum depositioni submitteret: et habens consentaneos testes falsos, transmisit commenta, mendacia, et viros deceptos, et veniabant ad complendum quae sibi visa exstiterant. Et nisi Deus omnes operibus [Col. 0050B] manuum suarum compeditos ligasset, nos utique cum hujusmodi caderemus; nimirum qui pro pastore lupus esse videbatur. Diximus de Nicolao parum. Non solum autem huic talia operatus est, sed et ipsum sanctissimum sacerdotem ac pastorem nostrum, qui nos impositione sanctarum manuum suarum, cum esset summus antistes, sanctificavit, multis prius studiis, cum saecularis esset, impugnans, et in nos inspirans postea hypocrisim, cuncta negavit, et omnibus consentaneis suis, vel qui sub ipso eramus, suasit ut se chirographis terribilibus profiterentur eum se habituros patriarcham patriarcharum, et summum sacerdotem summorum sacerdotum; et tunc quidem in nobis ita faciebat. Postera vero die fraudes consuebat adversus eum, et mendaciorum [Col. 0050C] infinitam multitudinem, quasi criminum materiam habentium, quemadmodum et adversus beatissimum Nicolaum gessit: quae et volebat in omnia patriarchia transmittere; ut sicut ipse post modicum depositionem ac anathematismum in eum fecit, ut olim voluit, ita et caeteri patriarchae facerent. Sed hujus fraudem non celavit Deus, sed omnibus patefecit; et hi qui dolum manifestum fecerunt, exsiliis et proscriptionibus, ac flagris, atque multis taediis submissi sunt: sed nec sic valuit se reprimere, sed quemadmodum impetum habuit miseri voti sui, depositionem et anathematismum fecit, et in eum, his factis, quid malorum in ipsum ex tunc non egit? Nonne dentes ejus radicitus evulsit, faciens eum in facie percuti? Nonne pedes ejus ferreis [Col. 0050D] vinculis munivit? Nonne cum fuga lapsis, et fugacibus servis, in foetoribus et sordibus damnavit eum, ut moraretur tempore non pauco? Nonne denudans eum vestimentis, quae induebat absque prima parvula tunica, hujus crura scidit, et in sepulcro, quod in modum rogi factum est, delusum locari fecit, candelas fundens quae ibidem elucebant, ne, aquam eis habentibus, cum siti uteretur, ad refocillationem potaretur ex illis? Nonne hunc erectum stare facientes, tulerunt virgam, quam tenens in manibus fulciebatur, senectutis imbecillitatem consolans? Nonne sine cibo ac potu multis eum diebus transigere fecerunt? Nonne exsulem illum fecit, ubi [Col. 0051A] dunt frequenter incursus barbarorum, et rapiuntur homines, qui locis illis inhabitant, et gladii efficiuntur impendium? Sed quae ab eo sustinuit tantae multitudinis sunt, ut dinumerare in vanum laborare sit: neque enim sermo valebit haec enarrare. Et tunc, quem? imperatorum filium, et imperatorum nepotem [Col. 0051D] Ignatius enim filius imperatoris Michaelis, et nepos imperatoris Nicephori fuit. , qui angelicam vitam subiens, habitu monasticae conversationis indutus est, qui Deo placabilis, et angelis reverendus, atque daemonibus metuendus apparuit. Ex his, quot exiguitatem nostram nseveritatibus submiserit, etsi dicere non possumus, vos colligere ac nosse valetis: si enim talibus summis sacerdotibus, scilicet papae Nicolao, et sanctissimo patriarchae Ignatio, talia operatus est, nobis utique humilibus mentis munditia qualia fecerit non [Col. 0051B] ignoratis. Multi enim ex nobis cum infidelibus gentibus in praetorio mulctati sunt, fameque ac siti, seu caeteris miseriis afflicti, ad secandum marmora pro lignis damnati sunt: alii autem pro eo, ut cum lignis ferirentur, spatha percutiebantur, iis qui feriebant, non ut sacerdotes, neque ut homines carnem ferentes, sed ut inanimata corpora percutientibus. Illud vero, quod calcibus submittebant, et huic poenae subjectis viscera evellebant, ut leve tormentum habebant. Id praeterea, quo monilibus ferreis afficiebat, et catenis vinciebat, fenum post multos dies in escam praebens, humanitatem multam esse putabat. Quot autem in tenebrosis et umbra mortis, in foetoribus mortiferis includebant, nec tegebant, cum facerent? sed gloriantes, et cachinnantes magna voce, nescientibus [Col. 0051C] cum feritate atque jactantia loquebantur, ludentes. Et rogati ut talibus misericordiam praeberent, magis insaniebant, ac deterius causabantur. Alios etiam in extremitates orbis, et in alienigenarum loca fecit exsiliari. His atrocitatibus submissi nos, et in summum sacerdotem nostrum, et in eos qui cum illo perseverabant, pejora his et saeviora committi videntes, afflicti et fatigati sumus, videlicet tam in aliis fieri haec aspicientes, quam ipsi talia patientes; ideoque deterriti incidimus seductionem et errorem atque vim saevissimam; et non sponte fecimus quae dicere confitentes confundimur. Sed omnia haec facta sunt in nos, necessitate ab eo et vi non cessante, voluntateque nostra se nullo modo flecti consentiente: lacrymis enim et gemitibus penitus [Col. 0051D] replebamur et facientes, et postquam faciebamus. Sed est nobis spes salutis non ex operibus nostris, neque exjustitia quam fecimus, neque enim fecimus: licet enim restiterimus, et multam vim perpessi, multisque tormentis subacti simus, in finem tamen in miseriis non substitimus. Est ergo spes ex eo, quo vos estis imitatores Dei, et qui vos miserunt, atque dominus et summus sacerdos noster simili modo. Etenim et Deus luxuriosum filium propterea in paradigma posuit, qui, omni vita sua male consumpta, veniens ad patrem suum, susceptus est, et non utcunque [Col. 0052A] sed cum symphonia, et epulis, et vestitus a proprio patre, pristinum indumentum et primam stolam recepit (Luc XVIII) : ut daret formam temperantiae ac moderationis faciendae super nos, qui recidimus; et publicanum humiliatum justificavit (Luc VII) , et meretricis lacrymas suscepit (Luc XXIII) , atque latronis confessionem admittens, hunc ipso die in paradisum introduxit (Matth. XX) . Hos vero qui in vinea pondus totius diei sustinuerunt, et qui una hora tantummodo perseveraverunt, ut media praetereamus, pari fecit dignos mercede (Luc VII) ; ac ei cui multum debebat, et cui pauca, ex aequo donavit, ut ad majorem dignitatem attraheret, quibus multum dimisit. Cum hujusmodi spe in humilitate animae, et contritione cordis, ad sanctitatem vestram accedentes, [Col. 0052B] hunc vobis libellum dedimus, non in labiis dolosis, neque in dolo mentis. Ipse Deus testis est, qui etiam vades est noster: sed ex sinceritate ac munditia sperantes in miseratione Dei nostri, qui hominem amat, et intercessiones sanctae ac intemeratae Dei genitricis Mariae, et sanctorum apostolorum, et beatissimi ac sanctissimi papae Nicolai [Col. 0051D] Nota quod non solum intercessiones Dei Genitricis [Col. 0052D] et apostolorum, verum etiam sanctissimi quondam papae Nicolai se sperare fateantur. , atque sancti patris nostri et summi sacerdotis Ignatii, vestraeque beatitudinis orationes, nec non et sanctissimorum vicariorum Orientis, jam non taliter nos expavescere, sed manum accipientes a vobis, quae nos confortet, et in rectitudine statuat; et quantum ex proposito usque ad sanguinem decertare in ecclesiasticis causis, ut et culparum quas fecimus, ex hac correctione, in satisfactione cordis ( al., et satisfactione cordis) [Col. 0052C] indulgentiam percipiamus: et non ulterius Photio, vana sapienti vel consentaneis ejus, dum permanserint in exsecratione sua, et sanctae Dei catholicae Ecclesiae dissonaverint, concordabimus, nec erroris ejus et seductionis turbulenta fluenta gustabimus. Ecce enim ea, quae ab ipso bibimus, et amarum et dolosum, ac exitiale poculum exspuentes, nosmet in hanc sanctam synodum projicimus, profitentes etiam accepturos nos esse libenter a sanctissimo summo sacerdote nostro epitimium definitum. Si autem post hanc erectionem, quae in nos sine calliditate atque conturbatione facta est, nos callide agere contra Ecclesiam Dei in aliquo voluerimus; sit nobis depositio a Patre, et Filio, et Spiritu sancto, et nulla ad erectionem ulterius revocatio. Donatus [Col. 0052D] sanctissimus episcopus Ostiae, et Stephanus sanctissimus episcopus Nepae, et Marinus Deo amicissimus diaconus sanctae Romanorum Ecclesiae vicarii Romani interrogaverunt episcopos: Cujus estis consecratio? Episcopi dixerunt: Diximus quia beati Methodii et sanctissimi Ignatii. Sanctissimi vicarii Romani dixerunt: Suscipimus vos secundum praeceptionem sanctissimi papae nostri Adriani propter confessionem libelli poenitentiae vestrae. Reverendissimi episcopi dixerunt: Et nos adoramus vos, et suscipimus vos judices, et judicium vestrum tanquam [Col. 0053A] ex persona Filii Dei habemus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: quot estis numero? Illi autem dixerunt: Et antea diximus quia nescimus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ecce sancta Romana Ecclesia non claudit viscera sua omnibus vobis, si offertis libellum ex toto corde vestro. Et iterum iidem ipsi sanctissimi vicarii senioris Romae ad episcopos dixerunt: Detulimus libellum a sancta Romana Ecclesia, a sanctissimo papa Adriano, mandatum ab eo accipientes, exigere a vobis fieri ipsum libellum, et sic vos suscipere: vultis ergo facere quod jussum est a sanctissimo papa Adriano? Episcopi dixerunt: Volumus, et placet nobis, et subscribimus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Volumus et jubemus relegi eum in conspectu [Col. 0053B] omnium. Et accipiens Stephanus Deo amicissimus diaconus et notarius legit libellum Graece, qui a Romano fuerat transmissus, qui etiam in prima lectus est actione. Et post lectionem sanctissimi vicarii senioris Romae ad episcopos dixerunt: Libellum hunc audistis? Placet vobis? Scribite illum. Suscipitis omnia quae edita sunt a sancta Romana Ecclesia? Reverendissimi episcopi dixerunt: Placet, scribimus, et suscipimus omnia. Donatus reverendissimus episcopus Ostiensis, et Stephanus sanctissimus episcopus Nepesinus, et Marinus reverendissimus diaconus sanctae Romanae Ecclesiae, dixerunt: Et scribite eum. Et suscipiens Theodorus Cariae, scripit illum. Deinde similiter Euthymius Catanae, Photius Nacoliae, Stephanus Cypriorum, alter Stephanus Cylirae, Theodorus [Col. 0053C] Sinopes, Eustachius Acmoniae, Xenophon Milassi, Leo Daphnusiae, Paulus Meles; omnes isti scripserunt Romanum libellum, et dederunt hunc sanctissimis vicariis Romanis, etiam cum subscriptione testium. Et post hoc Thomas et Helias sanctissimi vicarii orientis ad sanctissimos vicarios Romanos dixerunt: Omne quod disposuistis placet nobis. Sanctissimi vicarii Romani dixerunt: Quoniam bonum diligitis, ideo, fratres nostri venerandi, placet nobis et vestra dispositio. Et rursus iidem episcopi ad Orientales vicarios dixerunt: Si videtur vobis bonum esse, detur decidentium episcoporum poenitentiae libellus. Patriarchae sanctissimi vicarii Orientis dixerunt: Videtur nobis esse bonum. Ignatius sanctissimus patriarcha Constantinopoleos dixit: [Col. 0053D] Ponatur libellus super preciosa ligna, et sancta Evangelia, et sic eum accipiant, et dent mihi. Sanctissimi vicarii senioris Romae una cum orientalibus dixerunt: Ponatur. Et ponentes episcopi libellum super sancta Evangelia et preciosa ligna, et rursus sumentes eum, dederunt Ignatio sanctissimo patriarchae Constantinopoleos: et sumens patriarcha superhumeralia, tradidit eis. Primo autem omnium dedit Theodoro metropolitae Cariae, et dixit ei: Ecce sanus factus es, jam nolli peccare, ne deterius tibi aliquid fiat (Joan. V) . Theodorus reverendissimus metropolita Cariae dixit: Confugimus ad sanctitatem tuam tota anima, et mente munda, tradentes propria manu libellum confessionis nostrae, ac profitentes usque ad [Col. 0054A] totam vitam nostram conservare quae illic scripta sunt inconvulsa. Ignatius sanctissimus patriarcha Constantinopoleos dixit: Bene ac decenter fecistis, filii dilectissimi nostri. Ecce suscipio vos sicut misericors et benevolus pater prodigum filium suum reversum ad poenitentiam; propterea quia et sancta Romanorum Ecclesia benigniori affectu mota est erga reverentiam vestram, quibus et concordaverunt etiam Orientales sedes. Et post hoc Theodorus reverendissimus episcopus Sinopae dixit: Non solum epitimiis sumus digni, sed et poenis; sed misericordia tua magna est, domine. Xenophon reverendissimus episcopus Milassi dixit: Cum sim multis poenis dignus, superhumeralia accipio. Et postquam acceperunt superhumerale sua, sederunt singuli in ordine suo. Et iterum [Col. 0054B] Paulus Deo amicissimus chartophylax stans in medio dixit: Postquam ingressi sunt in hanc sanctam synodum episcopi, qui ceciderunt, ecce praesto sunt et presbyteri, habentes eumdem libellum, et rogantes sanctitatem vestram, ut intrent in hanc sanctam synodum: quid ergo placet sanctitati vestrae? Sancta synodus dixit: Cujus consecrationem habent? Paulus Deo amicissimus chartophylax dixit: Beatissimi Methodii, et sanctissimi Ignatii. Sanctissimi vicarii dixerunt: Intrent. Et intraverunt, Thomas primus presbyterorum, Cosmas secundus atque defensor, Pantaleo presbyter, Joachim presbyter et defensor, Megistus presbyter, Nicephorus presbyter, Theodosius presbyter, Epiphanius presbyter, Theophylactus presbyter, Sisinnius presbyter, Gregorius [Col. 0054C] presbyter, et paria episcopis facientes, tradiderunt libellum poenitentiae: deinde scribentes et ipsi Romanum libellum, susceperunt a patriarcha oraria sua, dicente ad eos: Cognoscite quia verax homo sum, et sermo meus finem habet. Ecce enim magnam meruistis compassionem et veniam a sancta Romanorum Ecclesia, et omnibus nobis. Postquam ergo ingressi sunt episcopi ac presbyteri, rursus stans Paulus Deo amicissimus chartophylax in medio dixit: Similiter et diaconi, qui ceciderunt, habentes prae manibus libellum poenitentiae, deprecantur sanctam synodum ut introeant. Sancta synodus dixit: Cujus consecratio sunt? Paulus Deo amicissimus chartophylax dixit: Beatissimi Methodii et sanctissimi Ignatii. Sanctissimi vicarii senioris [Col. 0054D] Romae et Orientis, ac sancta et universalis synodus, dixerunt: Introeant. Et introierunt, Constantinus diaconus, Joannes diaconus, Stephanus diaconus, Michael diaconus, Christophorus diaconus, Leo diaconus, Theodosius diaconus, Nicolaus diaconus, Sophronius diaconus. Et ait Ignatius sanctissimus patriarcha ad eos: Utique ex proposito fecistis libellum quem fertis? Reverendissimi diaconi dixerunt: Deus scit, domine, quia ex multa alacritate illum fecimus; ipse enim novit conscientias nostras quo modo erant circa sanctitatem tuam, cum tyrannidem patereris. Quae vero Photio fecimus, coacte ac inviti fecimus: sed gratias agimus Deo et sanctitati tuae, o domine, quia non retribuisti nobis secundum peccata [Col. 0055A] nostra et culpas nostras; sed compassus nobis, miseratus et misertus es nostri, et dimisisti nobis peccata nostra. Et facientibus eis similia episcopis et presbyteris. Et accipiens patriarcha oraria ipsorum, reddidit eis. Et post hoc, iterum stans in medio Paulus Deo amicissimus chartophylax dixit: Venerunt et subdiaconi qui ceciderunt in sanctam hanc synodum, eumdem libellum prae manibus habentes, ingredi postulantes. Sanctissimi vicarii senioris Romae et Orientis dixerunt: Ingrediantur, placet enim nobis. Et ingressi sunt. Thomas domesticus [Col. 0055C] Primum subdiaconorum Graeci domesticum vocant, quem Romani oblationarium. subdiaconorum, Eustachius, Stephanus, Photinus, Joannes, Paulus, Thomas: et facientibus similia pari modo, dedit et ipsis proprii honoris insignia. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Secundum formam [Col. 0055B] hanc, secundum quam hodierna die suscepimus episcopos, et presbyteros, et diaconos, et subdiaconos qui ceciderunt, suscipi deinceps decernimus omnes qui similiter peccaverunt, et peonitentiam agunt. Et post haec sanctissimus patriarcha Ignatius dixit; Epitimia quae indicta sunt iis qui ceciderunt episcopis, et presbyteris, et diaconis, et subdiaconis, ab hac sancta et universali synodo, in audientiam omnium legantur; quatenus fiant omnibus manifesta. Et accipiens Stephanus diaconus et notarius legit: Sit remedium et salutem animae ferens, ac valde discretum epitimium sacerdotum qui per multam consuetudinem ceciderunt et negaverunt propria chirographa, quae bene ac regulariter edita sunt ad spiritalem conflictum et unitatem sanctae catholicae [Col. 0055C] Ecclesiae. Si quidem carnibus vescuntur, abstinere [Col. 0056A] se a carne, caseo et ovo: ii vero qui carnes non comedunt, abstinere a caseo et ovo, et piscibus quarta feria et parasceve [edere] legumina et olera cum oleo et pauco vino, facereque genuflexiones quinquaginta per singulos dies, et dicere Kyrie eleison, centies, et Domine peccavi, centies, et Domine ignosce mihi peccatori, centies; recensereque sextum psalmum, et trigesimum septimum, et quinquagesimum: haec mando tibi custodire usque ad Christi Nativitatem, non autem habeas potestatem ministrandi, nec agendi quoquo modo quae sacerdotum sunt, et tunc in natalitiis magni Dei et salvatoris nostri Jesu Christi recipies sacerdotium tuum, et mecum eris sacerdotio fungens, et ministrans immortali aeterno Deo. Et post lectionis epitimiorum [Col. 0056B] completionem, rursus ipse Stephanus collaudavit: Multos annos imperatorum Basilii et Constantini! magnorum dictatorum et imperatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Pacificorum imperatorum multos annos! Depositorum injustitiae multos annos! Hostium mendacii multos annos! Amatorum et fautorum veritatis et justitiae multos annos! Nicolai beatissimi papae Romani aeterna memoria! Adriani orthodoxi papae Romani multos annos! Ignatii orthodoxi patriarchae Constantinopoleos multos annos! Orthodoxi senatus multos annos! Sanctae et universalis synodi aeterna memoria [Col. 0056C] Iambici versus hi sunt apud Graecos. . Deus deposuit molimina Photii, quae incipiunt in divino loco, et simul deposuit eum, ut mendacii amicum et conculcatorem venerandae figurae.
[Col. 0055C] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri Dei et Salvatoris nostri. Consulatus Deo coronatorum dominorum nostrorum, Basilii quidem anno tertio, Constantini autem filii ejus anno secundo, imperatorum perpetuorum Augustorum, indictione tertia, [Col. 0055D] quinto Idus Octobris. Propositis et vivificis lignis, et intemeratis salutis nostrae Evangeliis in dextris partibus catechumenorum opinatissimi templi sanctae ac magni nominis Sophiae, convenientibus autem Donato Deo amicissimo episcopo Ostiensi, et Stephano Deo amicissimo episcopo Nepesino, ac Marino reverendissimo diacono sanctae Romanae Ecclesiae: locum habentibus? Adriani sanctissimi et beatissimi archiepiscopi senioris Romae et Ignatio honorabilissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae ac sanctissimis vicariis Orientis, Thoma scilicet sanctissimo metropolita Tyri, locum habente sedis Antiochiae, eo quod viduata esset eadem Ecclesia, et Helia Deo colendissimo presbytero et syncello, locum [Col. 0056] possidente Theodosii sanctissimi archiepiscopi sedis Hierosolymorum: Deinde per jussionem amicorum Christi et Dei cultorum magnorum imperatorum Basilii et Constantini; praesentibus et audientibus etiam magnificentissimis principibus, videlicet Christophoro [Col. 0056D] magnificentissimo magistro, Bahane magnificentissimo patricio et praeposito, Paulo magnificentissimo patricio et praefecto, Leone magnificentissimo patricio et domestico excubitorum, Joanne magnificentissimo patricio et logotheta acuti [ lege velocis] cursus, Manuele magnificentissimo patricio, Theophylacto magnificentissimo patricio, Petrona magnificentissimo patricio, Oreste famosissimo protospathario et domestico icanatorum: considentibus autem et Deo amicissimis episcopis, id est, Nicephoro Deo amicissimo metropolita Amasiae, Niceta Deo amicissimo metropolita Athenarum, Metrophane Deo amicissimo Smyrnae, Theodoro [Col. 0055D] Quamvis ipse Theodorus post scriptum Romanum libellum, inducta culpa, quam contra patriarcham [Col. 0057D] Ignatum, ab illo recedendo, et contra subscriptionem suam agendo commiserat, per libellum poenitentiae acceptus sit; postea tamen deprehensus, quod in depositione ac anathemate papae Nicolai scripserit, ab universa synodo sola pro hac causa [Col. 0058D] dejectus est, duntaxat beati Petri judicio reservatus. Deo amicissimo metropolita Cariae, Euthymio Deo amicissimo metropolita Catanae, Michaele [Col. 0057A] Deo amicissimo metropolita Rhodi, Photio Deo amicissimo Nacoliae archiepiscopo, Athanasio Deo amicissimo episcopo Anilii Magnesiae, Georgio Deo amicissimo episcopo Heliopoleos, Stephano Deo amicissimo episcopo Cibyrae, Niceta Deo amicissimo episcopo Cephaludis, Stephano Deo amicissimo archiepiscopo Cypsallorum, Theodoro Deo amicissimo episcopo Sinopae, Basilio Deo amicissimo episcopo Pyrgii, Gregorio Deo amicissimo episcopo Mesinae, Eustathio Deo amicissimo Aemoniae, Xenophonte Deo amicissimo episcopo Milassi, Leone Deo amicissimo episcopo Daphnusiae, Petro Deo amicissimo episcopo Troadis, Samuele amicissimo episcopo Antri, Antonio Deo amicissimo episcopo Aliseos, Nicephoro Deo amicissimo episcopo Crotonae, Michaele [Col. 0057B] Deo amicissimo episcopo Cercyrorum. His ita convenientibus, surgens Metrophanes Deo amicissimus metropolita Smyrnae, una cum Nicephoro Deo amicissimo metropolita Amasiae, et Niceta metropolita Athenarum, dixit: Omnia honeste, et secundum ordinem facere Paulus magnus apostolus jubet et sancit. Videtur autem omnibus nobis honestum esse, ac perfecto ordini proximum, ut deinceps haec sancta et universalis synodus audiat epistolas amici Christi imperatoris nostri, quas misit ad sanctissimum papam Romanum, et Orientis praesules; et rursus sanctissimi patriarchae nostri, deinde beatissimi papae Adriani ad sanctissimum dominum nostrum; ut et sancta synodus satisfactionem adhuc majorem accipiens, glorificet Deum, qui cooperatus est piissimo [Col. 0057C] imperatori nostro in conciliis et optimis studiis, gratiasque agat et sanctissimo patriarchae nostro, et vobis sanctissimis vicariis. Donatus et Stephanus sanctissimi episcopi, et Marinus reverendissimus diaconus, vicarii senioris Romae dixerunt: Audivimus quia sunt quidam errantes ex consecratione beatissimi Methodii et sanctissimi Ignatii, et nesciunt quid sit pietas et misericordia sanctae Dei Ecclesiae atque judicium; et ideo renuunt scribere Romanum libellum, quem misit sanctissimus papa Adrianus. Ante omnia ergo mandamus bono cultui vestro, ut eatis ad eos, et secundum canonicam auctoritatem accersatis eos, ita dicentes: Sancta synodus advocat vos, ut faciatis quod decretum et censitum est auctoritate, et suscipiamini a sancta [Col. 0057D] synodo; neque enim vult claudere viscera sua; invitat ergo vos venire: ac secundum libelli satisfactionem facite, quemadmodum et caeteri fratres vestri fecerunt; et suscipit vos sancta et universalis synodus. Thomas et Helias sanctissimi vicarii Orientalium sedium dixerunt: Secundum solitas et canonicas praeceptiones apostolorum ac sanctarum synodorum et nos providemus, nutu misericordiae ducti, ut adsciscantur ad hanc viam salutis, ad quam et [Col. 0058A] fratres eorum succurrerunt [ al., cucurrerunt]. Congruum ergo est, ut eatis ad eos, et provocetis illos ad salutem animarum suarum. Dicite itaque eis cum benevolentia et convenienti fraterno affectu: Advocamus vos: si ergo feceritis quae videntur sanctae synodo, introite in ea, et suscipiet vos. Et abeuntes Metrophanes Deo amicissimus metropolita Smyrnae, et Nicephorus Deo amicissimus metropolita Amasiae, ac Niceta Deo amicissimus metropolita Athenarum, dixerunt quae sibi fuerant impetrata ad Theodulum reverendissimum metropolitam Ancyrae, et Nicephorum reverendissimum metropolitam Nicaeae, qui responderunt ita: De proposita subscriptione rationem reddimus sanctitati vestrae, quia propter rationabiles et irrationabiles subscriptiones, quae ante [Col. 0058B] factae sunt, gravati definivimus nos, et vinculum imposuimus non ulterius subscribere, praeter id quod subscripsimus, et professi sumus fidei nostrae symbolum, quod jacet in chartophylacio venerabilis patriarchae, tempore consecrationis nostrae. Propter quod dicimus vobis, et rogamus sanctam synodum, si possibile est, indulgeat nobis quod deliberavimus conservare usquedum vixerimus. Deo amicissimis metropolitis deferentibus hujusmodi responsionem, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Legatur responsio eorum in audientiam omnium. Et accipiens Thomas venerabilis subdiaconus ac devotus vicarius in auditionem sanctae synodi legit. Et iterum vicarii senioris Romae dixerunt: Legatur epistola a Deo muniti imperatoris nostri, quam misit ad sanctissimum [Col. 0058C] papam Nicolaum [Col. 0058D] Ad Adrianum missam dicunt, quoniam hanc Adrianus suscepit, quae tamen ad Nicolaum fuerat scripta. . Et accipiens Theodorus devotus a secretis legit.
« In nomine Patris, et Filii, et sancti Spiritus unius, et solius, et veri Dei, Basilius fidelis imperator Romanorum Nicolao sanctissimo papae Romano, et spirituali quoque Patri nostro.
«Qualiter se habet mentis nostrae voluntas super ecclesiasticis negotiis nostris, o divinum et sacrum atque instar Aaron reverendum caput, in priori epistola innotuimus. Nescientes autem, si sanctis vestris, et secundum Moysen Deo gratissimis, sit posita palmis (multae namque in longinquo itinere impedientes accidunt causae), necessarium conspeximus primum quae in eadem continebantur epistola in brevi commemorare, et nunc quae defuerunt supplere. [Col. 0058D] Habebat itaque in quibus malis Ecclesiam nostram, quando imperii divinis orationibus vestris gubernacula suscepimus, invenerimus male jacentem, insanabiliter languentem, legitimo rectore denudatam, tyrannide detentam, alieni pastoris servituti subjectam, omnia instar ancillae patientem magis, quam more reginae quidquam gerentem. Haec sunt quae illa significabat epistola. Et quaedam a nobis agenda fore visa sunt, quaedam vero paternae [Col. 0059A] sanctitati vestrae penitus relinquenda. Verum nobis nihil amplius debere fieri visum est, nisi, ut Photius quidem a sede removeretur, et secum quiescere hortaremur: quippe qui multa contra veritatem et contra sacrum pontificium vestrum commovit; in tantum enim rabies illius profecit. At vero Ignatius sanctissimus et spiritalis pater noster, qui clare injurias et tyrannidem pertulit secundum judicium et justificationem, quae in diversis epistolis vestris inventa est (quanquam per easdem litteras vix nunc omnibus manifestum constituimus: sic enim ipsae litterae obrutae, et nullatenus quibusdam ostensae fuerint ab iis qui ante nos principatum tenuerunt) per aequam et justam veritatem ad proprium thronum revocaretur: reliquis autem [Col. 0059B] finem imponendum, imo vero et haec eadem approbandum, atque horum sequentia terminandum, spirituali sanctitati vestrae dimisimus. Videlicet de his sacerdotibus qui ex utraque parte peccaverunt, et ante a sanctissimo patriarcha Ignatio consecrati secundum scripturae suae confessionem, in veritate minime permanserunt, quam qui a Photio viro impudenti manus impositionem susceperunt: nec non et de his summis sacerdotibus, et sacerdotibus, atque abbatibus, qui diversimode scripserunt: quorum quidem alii vi vel tyrannide, alii vero simplicitate aut levitate, quidam vero seductione ac versutiis, quidam vero muneribus et honoribus diversimode decepti sunt. Pauci enim superiores [Col. 0059D] Id est fortiores, vel potentiores, nam fortior fit et potentior laqueo, qui ab illo praevalet exsilire, vel ita superior laqueo factus, qui in illo non est retentus, sed ut aves desuper quodammodo transvolantes, evaserunt secundum illud Salomonis: Frustra [Col. 0060D] jacitur rete ante oculos pennatorum. laqueo illius prorsus effecti sunt; imo vero dicendum est, quia [Col. 0059C] pene omnes sacrati, tam priores, quam posteriores, qui sub nobis sunt, male, et ut non oportebat tractati sunt. De quibus decretum et judicium mittere paternam sanctitatem vestram praescribentes [Col. 0060D] Hoc est, antea scribentes. poposcimus, et nunc expetimus: addentes huic epistolae pro his, qui ceciderunt benignissimam postulationem, et maxime de iis qui poenitentiae locum requirunt, et ad legitimum summum sacerdotem recurrunt: quatenus non Ecclesiae nostrae summis sacerdotibus, et sacerdotibus qui sub omni regimine nostro consistunt, commune occurrat naufragium, propemodum universis illis de falsis et impotabilibus gustantibus iniquitatis rheumatibus. Super his itaque postulamus compatientissimum sacerdotium tuum, ut manum porrigat humanitatis, et eorum dispenset [Col. 0059D] salutem, qui proprium duntaxat peccatum pronuntiant, et veniam accipere de eo [ut veniam accipiant ab eo] qui male ac nequiter ab ipsis molestatus est summo sanctissimo sacerdote deposcunt: eos enim qui permanent in malitia, et nolunt ad veritatis semitam repedare, nullus modus vel ratio a condemnatione liberabit. Ut autem manifesta etiam iis qui ex sorte sunt Photii vestra divina et apostolica fiat sententia, tam de sanctissimo patre nostro et patriarcha [Col. 0060A] Ignatio, quam de miserrimo Photio, destinati sunt ab amabili Christo imperio nostro ad paternam sanctitatem vestram ab utraque parte apocrisiarii; a sanctissimo quidem patriarcha Ignatio Joannes metropolita Silaei, a Photio vero Petrus metropolita Sardis, cum quibus et a divinitus munito imperio nostro missus est Basilius spatharius; quos volumus ut paterna sanctitas vestra suscipiat, et in conspectu episcoporum, qui ex utraque parte directi sunt, quae videbuntur sanctitati tuae ecclesiasticis legibus atque canonibus de summis sacerdotibus et sacerdotibus sanciat: cum hisque mittat nobis reverendissimos apocrisiarios, ut certificetur expressius et purius sanctissima ecclesia nostra, cujus voluntatis sanctitas tua super utrisque consistat. Ita pater [Col. 0060B] spiritalis, et divinitus honorande summe pontifex, accelera pro Ecclesiae nostrae correctione et conflictu contra injustitiam atque ad veritatis satisfactionem multam nobis congeriem bonorum donare, id est unitatem mundam, compagem spiritalem ab omni contentione ac schismate liberam, Ecclesiam in Christo unam, et ovile uni obsecundans pastori, cujus tu minister ac immolator existis verissimus. Saluto sanctum et desiderabile mihi caput quasi labiis per litteras. Vale. Missa est mense Decembris, die undecimo.»
Et post lectionem praedictae epistolae accipiens Stephanus Deo amabilis diaconus et devotus notarius epistolam sanctissimi patriarchae Ignatii, quam ad sanctissimum papam Adrianum miserat, legit:
[Col. 0060C] [Col. 0060D] Ista epistola missa quidem est Nicolao, sed, eo defuncto, suscepit Adrianus. Deo honorabili, dilecto fratri et comministro Nicolao sanctissimo papae senioris Romae Ignatius misericordia Dei archiepiscopus Constantinopolitanus.
Eorum vulnerum atque livorum qui in membris hominis consistunt multos medicos protulit ars; hanc quidem passionem alio accipiente et alteram altero, ex per experientiam amputante et medente; eorum vero quae in membris sunt Christi et Dei salvatoris, omnium nostrum capitis, et sponsae catholicae et apostolicae Ecclesiae, unum et singularem praecellentem atque catholicissimum medicum ipse princeps summus, et fortissimus sermo, et ordinator, et curator, et solus ex toto magister Deus omnium produxit, [Col. 0060D] videlicet tuam fraternam sanctitatem et paternam almitatem: propter quae dixit Petro magno et summo apostolorum: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) . Et iterum: Tibi dabo claves regni coelorum: et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis; et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Ibid.) . Tales enim beatas voces non secundum quamdam [Col. 0061A] utique sortem apostolorum principi solum circumscripsit et definivit, sed per eum ad omnes qui post illum secundum ipsum efficiendi erant summi pastores, et divinissimi sacrique pontifices senioris Romae, transmisit: et ideo ab olim et prisco tempore in exortis haeresibus et praevaricationibus eradicatores et interemptores malorum zizaniorum, et tabefactorum, et penitus insanabiliter aegrotantium membrorum, multi multoties facti sunt eorum, qui sanctitatem et summam paternitatem tuam illic praecesserunt; successores scilicet principis apostolorum, et illius zelum in fide, quae secundum Christum est, imitantes: et nunc nostris temporibus beatitudo tua digne tractavit datam sibi a Christo potestatem. Et quemadmodum quis peritus belli, et optimus praetor, sanctissime [Col. 0061B] et amantissime frater noster, omnibus potentiorem et omnia vincentem veritatem, tanquam quaedam valde fortia et inexpugnabilia proponens arma, hujus aemulos dejecisti, et cum Christo et per Christum mundum vicisti, et eum qui divina furatus est, et dispoliavit aliena, et per fenestram in atrium ovium more latronum intravit, et praedatus est animas multorum, deinde etiam se arroganter extulit, et cervices erexit contra Deum omnipotentem, et in tantum jactanter elatus est, ut conventum sine subsistentia et sine persona fingeret contra irreprehensibile et divinissimum et sacrum pontificium tuum, quemadmodum fabula hippocentauros et tragelaphos; quod etiam latenter ad principem misit. Hujusmodi ergo non sanctum operatorem, atque [Col. 0061C] omni opere malo repletum, videlicet eum qui secundum antiphraseos tropum Photius nominatur, opere manus pontificalis, et apostolicae potestatis tuae a communi Ecclesiae resecasti corpore, et summo te Petro aequiparans, tanquam novum Ananiam, sententia potentium verborum tuorum occidisti (Act. V) , et privatione spiritalis vitae, ut alterum Simonem, per anathema morti transmisisti; et nos qui injuriam passi sumus, sicut justissimus et fratrum amicissimus, et juste justificasti, et Ecclesiae, quae apud nos est, et proprio throno, propter quae sategisti atque scripsisti, utpote apostolicae et summae potestatis susceptor, digne ac rationabiliter restituisti, et fluctum qui hic inerat dissipasti, et tranquillitatem Ecclesiis contulisti. A Deo quippe provectus et a Christo [Col. 0061D] dilectissimus et mansuetissimus et justissimus noster imperator, voto et consilio et decreto et judicio tuae sanctitatis, favens olim, etiam nunc alacriter obediens, ut filius vester proprius, et fidelissimus utrique, quae digna sunt exhibuit, et multa tribulatione fessam nostram senectutem, adhuc etiam omnes qui pro justitia Dei multas et varias tribulationes sustinuerunt, imperialissima prudentia usus, animavit et consolatus est. Pro quibus omnibus gratificas laudes atque voces referentes super omnia Deo et vestrae beatitudini, misimus debite Joannem beatissimum et sanctissimum metropolitam Sylaei, virum Dei cultorem, et divino intellectu repletum, [Col. 0062A] qui etiam per totos novem annos pro verbo veritatis cum nobis ipsis persecutionem et mala caetera passus est, et Petrum Dei amantissimum episcopum Troadis, qui eadem et ipse passus est [Col. 0061D] Innuit imperatorem Ludovicum. , et pariter decertavit cum regali homine, rationem simul vobis posituros pro nobis, et quae epistolae desunt viva voce adimpleturos et manifestaturos qualem et quantam et quam magnam dilectionem habeat et affectum humilitas nostra circa fraternam sanctitatem vestram: simul autem et de caeteris ecclesiasticis ordinibus accepturos, quae Deo placeant, et vestro intellectui et sapientiae et potestati distinctiones atque dispositiones. Duplex est enim sacerdotalis catalogi consecratio: nam quidam a nobis hanc susceperunt, et propria manu pro nobis sua sponte scripserunt; quidam [Col. 0062B] vero ab iniquo et interfectore Photio. Multi quidem de nostra consecratione, gratia Dei confortati, restiterunt ei fortissime, per nullum modum in inhonorantiam et contumeliam nostram, et in eam quam putant depositionem communicantes; sed et multas et varias tribulationes, et angustias, ac dira exsilia, et custodias perpetientes; quos praecipue suscipiens et tua beatitudo, bene scio quod supremis extollat honoribus, ut certatores veraciter pietatis. Plures autem propria chirographa transgressi sunt, et ceciderunt, et pro temporis et utilitatis suae causa in omnibus Photii temeritatibus et malignis actibus ab initio usque ad finem sectatores et communicatores et cooperatores effecti sunt, frequenter contra nos subscribentes, licet non voluntarie, sed vim et tyrannidem [Col. 0062C] passi. Sunt autem apud eos, qui contra veritatem postea in rabiem versi, et quemadmodum quadam Satanae operatione furentes, validissimam etiam contra nos ostenderunt insaniam. Primum igitur de hujusmodi imploramus dari dispositionem; deinde de his qui ab illo manus impositionem susceperunt et secundum ea etiam ipsi similiter per omnia frustra nequiter egerunt; insuper de presbyteris, qui ex nostra consecratione consistentes, semel ei communicaverunt, vel fortassis bis et ter ex arcta angustia, non tamen subscripserunt injustitiae chirographo, et rursus recesserunt, et usque in praesens voluntarie vacant; adhuc etiam de iis qui cum communione etiam subscriptionem gesserunt, mox autem otium complexi sunt; et super hos etiam de his [Col. 0062D] qui manus quidem impositionem a Photio et voluntarie, et non voluntarie susceperunt, reveriti tamen, sacerdotio prorsus nullo modo functi sunt. Porro manus impositionem ab eo accepit Caesareae Cappadociae archiepiscopus reverentissimus et perseverantissimus Paulus post concilium vanitatis, quod contra humilitatem nostram tenuit prius: in secunda vero synodo reproborum, ut dicit propheta, viriliter valde propugnans ob veritatem et triumphans, et divulgans eorum interfectricem mentem, et nullo tempore vel modo contra humilitatem nostram subscribens, sed ob idipsum multa passus, et multimodas necessitates sustinens, alio quodam melior [Col. 0063A] scilicet affectu dignus habebitur a fraternitate vestra. Haec igitur sunt capitula, pro quibus exposcimus solutionem et ordinationem in scriptis mitti humilitati nostrae. Insuper autem et vicarios vestrae beatitudinis episcopos dignos et rationabiles, ut cum eis bene et convenienter disponamus ecclesiam, quae apud nos est, quam providentia Dei per intercessionem summi Petri, et instantiam atque interventionem vestram recepimus: et accipiant negotia finem utilem et congruentissimum in gloria Dei, et vestrae fraternae sanctitatis, Christique imitatricis beatissimae paternitatis.
Et post lectionem hujus epistolae, accipiens Marinus reverendissimus diaconus et vicarius senioris Romae epistolam, quae missa est a sanctissimo Adriano [Col. 0063B] papa ad sanctissimum patriarcham Ignatium, legit Latine, voce grandi in audientiam omnium, in Graecum sermonem eam vertente ac interpretante Damiano reverendissimo regio clerico ac interprete.
« Adrianus episcopus, servus servorum Dei, reverendissimo et sanctissimo confratri et comministro nostro Ignatio patriarchae Constantinopolitano.
«Nec scriptura pandere . . .» Reliqua vide inter epistolas Adriani II, Patrologiae tom. CXXII.
Et post lectionem epistolae sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Est canonice ac synodice acta epistola haec. Sancta et universalis synodus dixit: Canonica, et ordinata, et plena justitiae est [Col. 0063C] epistola, quae lecta est sanctissimi papae Adriani. Et post hoc surgens Metrophanes Deo amicissimus metropolita Smyrnae dixit: Ex epistolis quae nobis [Col. 0064A] lectae sunt modo, liquidius cognovimus amici Christi, imperatoris nostri diligentiam, et studium quod habet ad pacificandam Ecclesiam Dei, et sanctissimi domini nostri et patriarchae Ignatii humilitatem, et quomodo impleat eloquium Scripturae quod perhibet: Omnia cum consilio fac; nec non et sanctissimi papae Romani solertem locutionem et pudorem, quem in divinis, circa divinorum canonum custodiam et observantiam habet, et ejusdem imitantem, quantum fieri potest, misericordiam et benignitatem; quos et magnifice suscipientes, omnes gratias egimus Deo, qui dignos nos fecit hujusmodi sanctissimos vicarios contueri.
Et post hoc stans in medio Stephanus Deo amicissimus diaconus et devotus notarius laudavit ita: [Col. 0064B] Multos annos imperatorum Basilii et Constantini! Magnorum imperatorum et dictatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Pacificorum imperatorum multos annos! Depositorum injustitiae multos annos! Hostium mendacii multos annos! Amatorum et fautorum veritatis et justitiae multos annos! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Nicolai beatissimi papae Romanae aeterna memoria! Adriani orthodoxi papae Romani multos annos! Ignatii orthodoxi patriarchae Constantinopoleos multos annos! Orthodoxorum patriarcharum Orientis multos annos! Orthodoxi senatus multos annos! Sanctae ac universalis synodi aeterna memoria.
[Col. 0063C] In nomine Domini et dominatoris omnium Jesu Christi veri Dei et Salvatoris nostri. Consulatus a Deo coronatorum et tranquillissimorum dominorum nostrorum, Basilii quidem anno tertio, Constantini vero filii ejus anno secundo, perpetuorum Augustorum [Col. 0063D] indictione tertia, tertio Iduum Octobris, propositis preciosis et vivificis lignis, et intemeratis salutis nostrae Evangeliis in dextris partibus catechumeniorum opinatissimi templi sanctae ac magni nominis Sophiae: convenientibus autem Donato Deo amicissimo episcopo Ostiensi, et Stephano Deo amicissimo episcopo Nepesino, et Marino Deo amicissimo diacono sanctae Romanae Ecclesiae, locum retinentibus Adriani sanctissimi et beatissimi archiepiscopi senioris Romae, et Ignatio sanctissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae, ac sanctissimis vicariis Orientis, videlicet Thoma sanctissimo metropolita Tyri, locum retinente sedis Antiochiae, eo quod vidua existeret eadem Ecclesia, et Helia Dei cultore presbytero et syncello, locum [Col. 0064] retinente Theodosii sanctissimi archiepiscopi sedis Hierosolymorum: deinde secundum jussionem amicorum Christi et piissimorum magnorum imperatorum nostrorum Basilii et Constantini: praesentibus et audientibus etiam magnificentissimis principibus, [Col. 0064D] videlicet Christophoro magnificentissimo patricio et magistro, Bahane magnificentissimo patricio et praeposito, Leone magnificentissimo patricio et proconsule, Leone magnificentissimo patricio et domestico excubitorum, Joanne magnificentissimo patricio et logotheta oxeos cursus, Manuele magnificentissimo patricio, Theophylacto magnificentissimo patricio, Petronate magnificentissimo patricio, Oreste magnificentissimo protospathario et domestico icanatorum, Sisinnio magnificentissimo spathario: confidentibus Deo amicissimis episcopis, id est Nicephoro Deo amicissimo metropolita Amasiae, Niceta Deo amicissimo metropolita Athenarum, Metrophane Deo amicissimo metropolita Smyrnae, Theodoro Deo amicissimo metropolita Cariae, Euthymio Deo amicissimo [Col. 0065A] metropolita Catanae, Michaele Deo amicissimo metropolita Rhodi, Photio Deo amicissimo archiepiscopo Nacoliae, Stephano Deo amicissimo archiepiscopo Cypsallorum, Athanasio Deo amicissimo episcopo Anilii Magnesiae, Georgio Deo amicissimo episcopo Helii, Stephano Deo amicissimo episcopo Cibyrae, Niceta Deo amicissimo episcopo Cephaludii, Theodoro Deo amicissimo episcopo Sinopae, Basilio Deo amicissimo Pyrgii episcopo, Gregorio Deo amicissimo episcopo Mesinae, Eustathio Deo amicissimo Aemoniae, Xenophonte Deo amicissimo episcopo Milassi, Leone Deo amicissimo episcopo Daphnusiae, Petro Deo amicissimo episcopo Troadis, Samuele Deo amicissimo episcopo Antri, Niceta Deo amicissimo episcopo Photiae, Nicephoro Deo amicissimo episcopo [Col. 0065B] Cercyrorum. His itaque taliter convenientibus, stans in medio Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Sunt episcopi duo, consecrationem habentes beatissimi Methodii, Theophilus et Zacharias vocati, qui Photium recipientes diffamant, quod recepisset Romanorum Ecclesia Photium. Si ergo placet sanctitati vestrae, ingrediantur in sanctam et universalem synodum, et rejudicentur. Donatus Deo amicissimus episcopus Ostiensis, et Stephanus Deo amicissimus Nepesinus, et Marinus Deo amicissimus diaconus sanctae Romanae Ecclesiae, locum retinentes Adriani sanctissimi papae Romani, dixerunt ad sanctissimos vicarios sedium Orientis, et ad universam sanctam synodum: Si consideretis aptum esse, mittantur aliqui [Col. 0065C] ad praedictos viros, ut interrogent illos, cujus consecrationis sunt, et cui communicant. Sancta et universalis synodus dixit: Aptum est et conveniens. Et missi a vicariis senioris Romae, Pancratius religiosus clericus, ab Orientis vero vicariis, Ananias religiosus clericus, a senatu autem Gregorius inclytus spatharii cubicularius, dixerunt illis: Sancta et universalis synodus misit nos, ut interrogemus vos, cujus consecrationis sitis et cui communicetis. Theophilus et Zacharias quondam episcopi dixerunt: Nos domini Methodii sumus consecrationis; communicavimus autem domino Photio patriarchae. Et reversis his qui missi sunt lecta est vox Theophili et Zachariae dudum episcoporum per Theodorum virum devotum a secretis in medio sanctae et universalis [Col. 0065D] synodi in audientiam omnium, et sancta synodus exclamavit: Sit portio Theophili et Zachariae cum Photio. Post haec magnificentissimi et gloriosissimi principes per Bahanem magnificentissimum patricium et praepositum dixerunt: Imperatores nostri sancti miserunt servos suos, qui senatus vocatur, qui voluntate Dei hic honoratus est secundum omnia, ut simus districti eorum quae geruntur auditores, Si vultis ergo a nobis, sicut se habet ordo synodicus, in fine sanctae ac universalis hujus synodi exigere proprias subscriptiones per me indignum servum sanctorum imperatorum nostrorum, cuncti fratres mei et compatricii dicunt sanctissimo domino nostro [Col. 0066A] patriarchae, et sanctissimis vicariis, tam senioris Romae, quam Orientalium sedium: Nisi audierimus et ab ipso Photio in conspectu nostro stante, et ab episcopis ejus, et iis qui habentes consecrationem beatissimi Methodii et sanctissimi Ignatii apostatae facti sunt, ut in conspectu nostro obstruantur ora ipsorum ex canonicis et synodicis praeceptionibus, non scribet manus nostra unam litteram in synodo ista: audiant quae judicata sunt a seniori Roma in conspectu nostro, et si nihil contradicere potuerint, sanabitur mundus ex consensu ipsorum. Si hoc autem factum non fuerit, scimus quia nostri non egetis ad scribendum in fine a vobis gestorum. Quomodo enim subscribemus in hujusmodi judicio, illis clamantibus atque dicentibus: Audiamus depositionem [Col. 0066B] nostram, damnemur, audientibus nobis ut postulat justitiae ratio, et nullus sermo ipsorum fit? Hoc non est justum, uti nos arbitramur: quid ergo videtur vobis, facite: nos enim, et antequam veniret sanctitas vestra a Deo conservandam in civitatem sanctorum imperatorum nostrorum, eamdem opinionem habuimus, tam de judicio beatissimi papae Nicolai, quam de receptione sanctissimi papae Adriani, ac certificatione et confirmatione honorabilis sacerdotis sanctissimi domini patriarchae nostri. Post vicarios autem Orientis vidimus et vos, et suscepimus tanquam sanctos apostolos. Rogamus ergo ut hi qui languent sanentur, et corrigamus qui non habent certitudinem veritatis, et erigamus qui deorsum jacent. Nisi enim ita haec omnia discutiantur, conscientiae [Col. 0066C] hominum non curabuntur. Metrophanes Deo amicissimus metropolita Smyrnae surgens dixit: Divinus apostolus ita inquit: Prophetias nolite spernere; omnia autem probantes, quod bonum est retinete (I Thess. V) . Sanctissimos itaque vicarios senioris Romae ut prophetas suscipientes, nequaquam spernimus. Probantes autem verba magnificentissimorum principum, invenimus ea justa et congruentia; et propterea etiam episcopi omnes, et sancta haec synodus, favemus postulationi magnificentissimorum principum, ut examinentur illi et interrogentur, si recipiant eos judices: et accepto loco satisfactionis, si quidem justificati fuerint, ut cuncti libenter suscipiamus: si vero damnati exstiterint, ut omnes acquiescant. Nunc ergo exigantur [Col. 0066D] in scriptis fateri, si hanc sanctam et universalem synodum, et quae ab ea judicantur admittunt, et jure ingrediantur. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Et quos dicitis introduci ignorant quid judicavit sancta Romana Ecclesia? Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Ignorant: cum enim non essent ibidem, nec audissent opus vestrum in faciem, qualem certitudinem habere illos ex auditu vultis ad suam ipsius [Col. 0065D] Forte ipsorum. condemnationem? Donatus et Stephanus Dei amicissimi episcopi, et Marinus reverendissimus diaconus sanctae Romanae Ecclesiae, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Nobis non licet rescindere [Col. 0067A] judicium sacrorum Romanorum pontificum; hoc enim contrarium est canonicis institutis: quoniam praesentes illic per proprios missos, et Romae demorantes contra se sententiam et prolatam damnationem in Photium, et in manus impositionem ejus, et audierunt, et liquido didicerunt. Verumtamen ut manifestiorem eis justam judicationem sanctae Romanae Ecclesiae faciamus, ingrediantur, et exaudiant legi synodicas definitiones, et judicia beatissimi papae Nicolai, et certificentur magis ac magis. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Hoc bonum est et optimum: audiant illi judicium beatissimi papae Nicolai in conspectu nostro, et si habuerint quod ad contradictionem, dicent [Col. 0067D] Hoc est, quid dicant. , aut persuasi acquiescent; [Col. 0067B] quod si habent, contradicendi [Col. 0068D] Id est, contradicere. suscipiant propriam damnationem; si vero non susceperint, tunc fiet quod fuerit visum canonibus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Excusationem quaerunt, totus mundus, Oriens, Occidens, et sancta Constantinopolitana Ecclesia, novit quia judicium datum est adversus eos. Ab undecima enim indictione damnavit eos synodice sanctissimus papa Nicolaus, et per tot spatia temporum non cognoverunt sententiam quae in eos prolata est: non est hoc excusatio; fugere volunt judicium. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Imo non fugiunt judicium, si enim voluisseut fugere, non oporteret eos clamare magna voce: Quia judicemur, sed potius oporteret eos seorsum recedere et fugam arripere; [Col. 0067C] sed quod per multum temporis per voces et sermones absolutos creatura omnis audivit, volunt per opus et ipsa gesta certificari. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ingrediantur et stent illic deorsum in ultimo loco, et audiant epistolam quam misit ad imperatorem Michaelem sanctissimus papa Nicolaus per Radoaldum et Zachariam. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Ut jubetis: rogamus autem sanctitatem vestram, ut et convocentur, et ex iis qui Photii sunt saltem tres vel quatuor, ut audiant, vel ut isti saeculares qui stant post nos: bonum habet fieri multum. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Si fateantur tres illi, quod ex omnibus illis veniant, qui sunt ex parte sua, patiemur ingredi eos huc. Bahanes magnificentissimus [Col. 0067D] praepositus et patricius dixit: Rogamus ut fiant vel quinque. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ingrediantur, sed nos non propter contentionem advocamus eos, sed ut tantum beatissimi papae Nicolai epistolam audiant. Et missi quidam assistentium ad convocandum eos, non invenerunt illos. Magnificentissimi et gloriosissimi principes ad vicarios senioris Romae ac Orientalium sedium dixerunt: Nescientes quod quaererentur a sancta et universali synodo, discesserunt, et non sunt inventi: duo autem illi, qui paulo ante interrogati sunt a vestra sanctitate, Theophilus scilicet et Zacharias, praesto sunt, et sicut jubetis. Idcirco enim [Col. 0068A] et illi, ut apparet, discesserunt, eo quod dimiserunt hos duos, et se, opinati quia nobis opus non habent hodie; caeterum, si jubet sanctitas vestra, negotium duorum quaeratur. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Duae personae illae habent libellum quem porrigant, an sermonem tantum habent ad sanctam synodum? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Non; sed isti sunt illi duo, qui omnimodis laedunt multitudinem illam, eo quod certificent eos hujusmodi, quia comministravit nobis papa Nicolaus. Et in hoc habet satisfactionem multitudo; quoniam si recepit hos duos, et communicavit eis, recepit utique et Photium, et communicavit ei: si autem illum recepit et communicavit, utique una die vocatus est patriarcha; et si [Col. 0068B] vocatus est una die patriarcha, habemus quod dicamus multum. Istis autem duobus convictis, quia ea quae dicunt ad multitudinem suam et mendacia, et inania, seu invalida sunt, ex modico isto fiet utilitas multis. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Absit, quod beatissimus Nicolaus in sancta Romana Ecclesia recepisset aliquando Photium patriarcham Constantipolitanum uno die vel una hora in collegio sacerdotali. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Benedictus Deus: certificentur et isti, ut accedant ad veritatem. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quoniam dicunt se communicasse cum sanctissimo papa Nicolao, ingrediantur, et stent in uno loco, et audiant quod definitum est de illis. Magnificentissimi et gloriosissimi [Col. 0068C] principes dixerunt: Imo interrogentur et discutiantur, quomodo dicant: Quia communicavimus beatissimo papae Nicolao; cum omni enim certitudine hoc perhibent. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Intrent. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Ut quis eos afferat? ipsi consecratio sunt Methodii: et omnino expositio libelli vestri sancit eos qui consecrationem habent beatissimi Methodii et sanctissimi patriarchae Ignatii, quaecunque, et quantacunque deliquissent et in eum, volentes poenitere, veniam et justificationem mereri; ac ideo hujuscemodi etiam vos advocantes, nihil peccatis. Donatus et Stephanus Deo amicissimi episcopi, et Marinus venerabilissimus diaconus, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quoniam [Col. 0068D] pridem commissi sunt ad eos, qui a nobis abierunt, dixerunt illi: Quia cum Photio communicamus, ideo non vocamus illos. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Et multi eorum qui hic sedent episcoporum, Photio communicabant usque in finem. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Attamen isti per libelli satisfactionem recepti sunt. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Sed illi libellum non audierunt; non est malum litigare verbis utiliter. Duodecim discipulos habuit Dominus noster Jesus Christus, Thomas vero, qui dubitavit, et incredulus et infidelis damnatur? non. Ad multorum enim certitudinem [Col. 0069A] facta est incredulitas ejus: veniant et isti, si forte magis per infidelitatem impiorum, et verborum impugnationem, lucrum multum per duos multis efficiatur. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ingrediantur. Et intrantibus Zacharia et Theophilo dudum episcopis, dixerunt sanctissimi vicarii senioris Romae ad sacram synodum et inclytum senatum: Isti sunt, qui desideraverunt [ al. petierunt] intrare in sanctam synodum: quid desiderant audire? quid dicunt? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Interrogentur ipsi, et dicent desiderium suum. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Nomina ipsorum qui vocantur? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Zacharias et Theophilus. Sanctissimi vicarii [Col. 0069B] senioris Romae dixerunt: Hi qui petierunt introire in sanctam synodum, faciunt libellum hunc quem exposuit sanctissimus papa Adrianus, et implent omnia quae praecepit? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Interrogentur. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Interrogate illos. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Ut obsecundantes verbo vestro, ex praeceptione vestra interrogamus eos, non per potestatem nostram; potestas enim haec vestra est. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Interrogate illos, si volunt facere libellum qui missus est a sancta Romana Ecclesia. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit ad jam dictos dudum episcopos: Desideratis audire libellum? Zacharias et Theophilus [Col. 0069C] dudum episcopi dixerunt: Nec libellum desideramus audire, nec volebamus huc venire: jussit imperator ut inveniremur in palatio, et coram praesentia ejus reperti sumus illic hoc modo, non propter libellum. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Dixistis in palatio: Quia ostendere habemus per omnia, quia ut sacerdotes sanctissimo papae Nicolao comministravimus? Zacharias et Theophilus quondam episcopi dixerunt: Diximus, et iterum dicimus, quia ut summi sacerdotes suscepti sumus a papa Nicolao, et comministravimus ei, et recepti sumus ab illo. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Absit; mendaces sunt, et non dicunt veritatem. Zacharias et Theophilus dudum episcopi dixerunt: Et si mendaces sumus ne interrogetis [Col. 0069D] nos. Marinus Deo amicissimus diaconus et vicarius Romanus dixit: Et quid vobis videtur, nunquid omnis qui interrogatur, ut profecto verax interrogatur? Theophilus dudum episcopus ad sacram synodum ait, ostendens Marinum reverendissimum diaconum vicarium senioris Romae: Ipsum qui loquitur mihi interrogate; Romae erat, cum haec agerentur, annon? Marinus honorabilissimus diaconus et vicarius senioris Romae dixit: Ego subdiaconus Romanae Ecclesiae eram in diebus illis, consecratus a Leone sanctissimo papa Romano, et in Ecclesia Romana ministrabam a duodecimo anno temporis nativitatis meae; et quando isti venerunt Romam cum Arsabir, ego ministrabam in ecclesia Romana [Col. 0070A] sanctae Dei genitricis Mariae, quae dicitur Praesepis. Illic eos suscepit sanctissimus papa Nicolaus per satisfactionem libelli, et juramenti, et non contulit eis communionem in loco episcoporum. Si vero contradixerint, ostendant quod susceperit eos in communionem ut episcopos. Theophilus dudum episcopus dixit: Nunquid ignotus eram ego? Ab imperatore ac a synodo missus sum. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Detulistis litteras, quando ascendebatis cum vicariis Radoaldo et Zacharia? Theophilus et Zacharias dudum episcopi dixerunt: Nescimus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: In hoc cognoscat omnis sancta et sacra synodus, quia mendaces sunt, dicentes: Apocrisiarii missi sumus cum epistolis; et epistolam si [Col. 0070B] detulerimus, ignoramus. Theophilus dudum episcopus dixit: Ego non scrutabar de litteris, sed ad accipiendum apocrisiarios perrexi, non ad epistolam. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt Theophilo: Quid habebat epistola, quam Romam portastis? Et Theophilus: Nescio. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Credit sancta haec et universalis synodus, quia Romana Ecclesia nunquam aliquando suscepit patriarcham Photium, nec eos qui manus impositionem habent ab illo. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Et quomodo dicunt quia suscepti sunt? Donatus et Stephanus Dei amicissimi episcopi, et Marinus venerabilissimus diaconus sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quia mentiuntur adversus sanctam [Col. 0070C] Romanam Ecclesiam. Ut autem certificemini quia veritatem dicimus, legantur epistolae beatissimi papae Nicolai, tam quae ad Michaelem imperatorem et ad ipsum Photium, quam quae diverso tempore per nonnullos apocrisiarios huc missae sunt. Et accipiens Stephanus Deo amicissimus diaconus sanctae Constantinopolitanorum Ecclesiae ac devotus notarius legit:
« Nicolaus episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Michaeli glorioso imperatori Graecorum.
«Principatum divinae potestatis . . .» Reliqua vide inter epistolas Nicolai papae, Patrologiae tomo CXXVI, col. 000.
Et post lectionem magnificentissimi et gloriosissimi [Col. 0070D] principes dixerunt: Ex his quae nunc audivimus satisfacti sumus, quia veritatem dixistis. Epistola enim repellit illos, et innotuit nobis, quia Photium et manus impositionem ejus sanctissimus papa Nicolaus non recepit: sed legatur et altera epistola, quae ad Michaelem imperatorem a sanctissimo papa Nicolao missa est per Leonem a secretis. Et accipiens idem Stephanus diaconus sanctae Constantinopolitanorum Ecclesiae ac notarius legit.
« Nicolaus episcopus, servus servorum Dei, piissimo et glorioso ac dilecto filio Michaeli magno imperatori.
«Serenissimi imperii vestri gloria . . .» Reliqua [Col. 0071A] vide inter epistolas Nicolai papae, Patrologiae tomo CXXVI, col. 000.
Cumque adhuc epistola legeretur, respondit Theophilus dudum episcopus, et dixit: Si damnatur Photius, damnentur et introducentes et consecrantes eum. Sancta et universalis synodus dixit ad eum: Ergo et tu damnatus es, tanquam qui susceperis et communicaveris ei. Theophilus dudum episcopus dixit: Ego non damnor, eo quod non adfuerim quando consecratus est, sed inveni eum patriarcham et ita recepi eum. Post completionem vero epistolarum, surgens Theodorus Deo amicissimus metropolita Cariae dixit: Usque in praesentem horam ego humilis certitudinem habebam in mente mea, et ideo rejiciebam beatissimum papam Nicolaum, [Col. 0071B] et causabar eum, quia credens hominibus istis, putabam quod prius receperit Photium, et novissime hunc interimere tentaverit. Sancta et universalis synodus dixit ad Theophilum dudum episcopum: Hae litterae inde venerunt, an non? Theophilus dudum episcopus dixit: Ego nescio utrum hae sint, an aliae. Theodorus Deo amabilis metropolita Cariae dixit: Unde habes ostendere quia comministrasti papae Nicolao? et Theophilus: Det mihi verbum imperator in scriptis, hinc huic demonstro (in conspectu Dei dico) quia communicavi ei et comministravi; etenim iterum dico, et comministravimus ei, et communicavimus ei. Et post haec sancta synodus hortata est Stephanum Deo amabilem diaconum sanctae Constantinopolitanorum [Col. 0071C] Ecclesiae et devotum notarium, ut legeret epistolam quae per Leonem a secretis missa est ad Photium, et accedens legit.
« Nicolaus episcopus servus servorum Dei prudentissimo viro Photio.
«Postquam beato Petro principi apostolorum . . .» Reliqua vide ubi supra, col. 777
Cumque adhuc epistola legeretur, et de Ambrosii et Nectarii receptione ratio redderetur, respondit Theophilus dudum episcopus: Ego haec et a Romanis audivi, Romae attamen dominum Photium receperunt. Theodorus Deo amabilis metropolita Cariae dixit: Quomodo dicis quia receptus est a papa, cum scribat eum moechum? Et Theophilus: Et tu quomodo [Col. 0071D] illum recepisti? Theodorus Deo amabilis metropolita Cariae dixit: Usque ad hesternum diem tecum sapiebam; sed quoniam sanctissimus Nicolaus fiduciali voce promulgat, quia neque Ignatium rejecimus, neque Photium recepimus, ideo adhaesi reverendissimo patriarchae Ignatio. Theophilus dudum episcopus dixit: Ex hoc discite qualis sit Nicolaus. Et Theodorus: Quomodo habes ostendere quod susceperit vos sanctissimus papa Nicolaus? Et Theophilus: Dixi tibi, quia hodie det mihi verbum impunitatis imperator, ut quos attulero testes nil patiantur, et ostendo. Sanctissimi loci servatores senioris Romae dixerunt: In hoc potest tota sancta synodus nosse, quia per nullam occasionem rationabilem [Col. 0072A] demonstrare Photius valet, quod receptus aliquando fuerit a Romana sede, sed semper inter laicos eum computabat, et moechum et invasorem hunc appellabat: et quoniam non audivit verbum apostolici Romanae Ecclesiae praesulis, obligatus et repulsus ac reprobatus est, sicuti continetur in epistolis quas audistis. Magnificentissimi et gloriosissimi principes ad Orientis vicarios dixerunt: Habemus nos quod dicamus etiam ad vos: interrogamus etiam sanctitatem vestram: Utique audistis sententiam Romanorum Ecclesiae, quomodo habet Antiochiensium Ecclesia de praedicto Photio? suscepistis eum? misistis ad eum litteras receptionis? Et respondens Thomas Deo amabilis metropolita Tyri, et locum retinens sedis Antiochiae dixit: Non suscepimus [Col. 0072B] aliquando Photium in Antiochiensium Ecclesia, neque misimus ei litteram receptionis, neque ab illo recepimus. Helias sanctissimus syncellus et locum retinens Theodosii sanctissimi patriarchae Hierosolymorum dixit: Si quidem credulus est tam apud Photium, quam apud communicatores ejus piissimus et a Deo coronatus noster imperator, ipse certificabit per proprios et apocrisiarios, Isaiam scilicet et Spyridonem Cyprios cum litteris suis, quas ad patriarcham nostrum misit, quia de manu Theodosii sanctissimi patriarchae Hierosolymorum extorsit me, cum essem syncellus apostolici throni sancti Jacobi Hierosolymorum. Dico igitur, ac si coram Deo et electis angelis ejus, quia nequaquam recepimus Photium in episcopatu, neque litteras ab [Col. 0072C] eo suscepimus, neque ad eum transmisimus. Si vero incredulus est apud eos Dei cultor imperator noster, quod visum fuerit piissimo et justissimo imperio ejus, in eos faciat. Nos enim, quod novimus certissime, hoc et testamur. Metrophanes Deo amabilis metropolita Smyrnae dixit: Divinam Scripturam scimus liquido dicentem: Omnia manifesta iis qui intelligunt, et recta iis qui inveniunt scientiam (Prov. VIII) . Et nos itaque intelligentes et scientiam habentes divinarum et humanarum rerum per Christi gratiam, intelleximus et cognovimus ex iis quae hodie gesta sunt, quia nunquam aliquando admissus est Photius in sancta Romana Ecclesia, ut episcopus, neque in aliis patriarchalibus thronis, sed abjectus erat, et reprobatus, atque damnatus ab initio [Col. 0072D] usque in finem. Et dixit ad reliquos episcopos: Quid ergo dicitis, fratres, et vos? Theodorus metropolita Cariae dixit: Gratias ago Deo, quia per sacram hanc et universalem synodum solutus sum a cogitationibus illis, quae inquietabant per singulos dies animam meam, utrum receptus Photius in patriarchiis fuerit, necne fuerit? Per apocrisiarios enim ejus, qui primum de his mihi satisfaciebant, et per litteras quas misit, et quas recepit, satisfactus sum, quod non fuerit Photius apud ea receptus unquam in episcopatus dignitatem. Ideo confiteor delictum meum, quod errabundus eum secutus sim, et nunc huic sanctae connumerari synodo merui. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Habetis [Col. 0073A] quid hodie aliud dicere: si jubeatis, interrogemus vos. Mos est in Romana Ecclesia ab omni homine hospite libellum fidei exigendi, et ita permitti hunc in sanctum Petrum intrare: fecerunt isti secundum hanc formam, an non? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ita fecerunt. Zacharias et Theophilus dudum episcopi dixerunt: Unum, an duos fecimus? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Duos libellos fecistis [Col. 0073B] Et revera duos libellos fecerunt, unum scilicet fidei, antequam Urbem ingrederentur, et alterum pro sequendis decretis apostolicae sedis, antequam in communionem reciperentur. . Zacharias et Theophilus dudum episcopi dixerunt: Ergo non erant ibi. Magnificentissimi et gloriosissimi principes interrogaverunt sanctos vicarios, quid circumferebat libellus? Sanctissimi vicarii Romae dixerunt: Ut secundum catholicam Ecclesiam teneant et defendant veritatem, et per omnia sequantur judicium [Col. 0073B] sanctae Romanae Ecclesiae. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Ita confessi sunt et heri in secretariis, ut per omnia consentiant Romanorum Ecclesiae. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Interrogate ergo praevaricatores ipsos, utrum faciant Romanum libellum, necne. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt ad Zachariam et Theophilum dudum episcopos: Facitis libellum, an non? Zacharias et Theophilus dudum episcopi dixerunt: Nec audire illum volumus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Emittite illos foras. Et postquam exierunt, Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Causam Zachariae non quaesivimus: heri enim confessus est, [Col. 0074A] quia obligatus est a Benedicto papa, ut non haberet potestatem pontificium peragere, donec veniret, et descenderet iterum cum iis qui se absciderant a sanctissimo patriarcha Ignatio, et sumerent judicium, et hoc non custodivit, neque descendit illuc. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Partem habet cum iis qui non concordant cum Ecclesia, et comparticeps eorum est qui fecerunt contra Ecclesiam Constantinopoleos, et contra sanctissimum patriarcham Ignatium. Sed quoniam hora tarda est, non possumus hodie hoc requirere; in alia vero examinatione id faciemus. Deinde stans in medio Stephanus Deo amabilis diaconus et notarius laudem dixit ita: Multos annos imperatorum Basilii [Col. 0074B] et Constantini! Magnorum imperatorum et dictatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Pacificorum imperatorum multos annos! Depositorum injustitiae multos annos! Hostium mendacii multos annos! Amatorum et fautorum veritatis et justitiae multos annos! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Nicolai beatissimi papae Romae aeterna memoria! Adriani orthodoxi papae Romani multos annos! Ignatii orthodoxi patriarchae Constantinopoleos multos annos! Orthodoxorum patriarcharum Orientis multos annos! Orthodoxi senatus multos annos! Sanctae ac universalis synodi aeterna memoria!
[Col. 0073C] In nomine Domini et dominatoris omnium Jesu Christi veri Dei nostri et Salvatoris. Consulatus a Deo redimitorum et tranquillissimorum dominorum nostrorum, Basilii quidem anno tertio, Constantini vero filii ejus anno secundo, perpetuorum Augustorum, indictione tertia, XIII Kalendas Novembris: propositis pretiosis ac vivificis lignis, et intemeratis ac sanctis Evangeliis: conveniente autem sancta et universali synodo, Donato Deo amicissimo episcopo Ostiensi, et Stephano Deo amicissimo episcopo Nepesino, et Marino venerabilissimo diacono sanctae Romanae Ecclesiae, locum retinentibus Adriani sanctissimi papae Romani, et Ignatio sanctissimo patriarcha Constantinopoleos, et Thoma sanctissimo [Col. 0073D] metropolita Tyri, locum retinente sedis Antiochiae, et Helia Deo colendissimo presbytero et syncello, locum retinente sedis Hierosolymorum: praesente quoque sacro senatu, dicimus autem, Theodoro magnificentissimo patricio et [Col. 0074C] praeposito, magistro Bahane magnificentissimo patricio et praeposito, Leone magnificentissimo patricio proconsule, ac Leone magnificentissimo patricio et domestico excubitorum, Joanne magnificentissimo patricio et logotheta okeos dromi, Petronate magnificentissimo patricio, Manuele magnificentissimo patricio, altero Manuele magnificentissimo patricio, Oreste magnificentissimo protospathario et domestico icanatorum: insuper etiam considentibus et Deo amicissimis metropolitis, videlicet [Col. 0073D] Nota quod per singulas actiones paulatim multiplicetur numerus episcoporum, quoniam cum in principio synodi non omnes sint in urbe reperti, tunc [Col. 0074D] solum recipiebantur in synodali conventu, cum singuli a suis Ecclesiis venientes Romanum libellum manu propria scripsisse patesceret. Basilio Deo amicissimo archiepiscopo Ephesi, Barnaba Deo amicissimo metropolita Cyzici, Nicephoro Deo amicissimo metropolita Amasiae, Niceta Deo amicissimo metropolita Athenarum, Theodoro Deo amicissimo metropolita Cariae, Metrophane [Col. 0074D] Deo amicissimo metropolita Smyrnae, Michaele Deo amicissimo metropolita Rhodi, Photio Deo amicissimo archiepiscopo Nacoliae, Euthymio Deo amicissimo archiepiscopo Catanae, Stephano Deo amicissimo archiepiscopo Cypsallorum. Athanasio Deo [Col. 0075A] amicissimo episcopo Magnesiae, Theodoro Deo amicissimo episcopo Sinopae, Eustathio Deo amicissimo episcopo Aemoniae, Theodoro Deo amicissimo episcopo Lacedaemoniae, Nicephoro Deo amicissimo episcopo Zacynthi, Euthymio Deo amicissimo episcopo Mosynorum, Basilio Deo amicissimo episcopo Pyrgii, Georgio Deo amicissimo episcopo Helil, Petro Deo amicissimo episcopo Troadis, Leone Deo amicissimo episcopo Daphnusiae, Niceta Deo amicissimo episcopo Photiae.
His ita convenientibus, stans in medio Paulus Deo amicissimus chartophylax, dixit: Secundum praecedentem actionem, ut jussit sanctitas vestra, praesens est hic iterum Zacharias solus, sed et Christianissimus imperator noster misit ad synodum Photium. Donatus Deo amicissimus episcopus Ostiae, et Stephanus [Col. 0075B] Deo amicissimus Nepae, ac Marinus reverendissimus diaconus sanctae Romanorum Ecclesiae, locum retinentes Adriani sanctissimi papae Romani, dixerunt: Desiderat venire in conspectum nostrum et sanctae synodi Photius? Paulus Deo amicissimus chartophylax dixit: Nescimus utrum desideret, an non; sed, si jubetis, discamus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Interrogetur, si desideret venire in sanctam et universalem synodum hanc. Paulus Deo amicissimus chartophylax dixit: Quem jubet sanctitas vestra ire et interrogare eum? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Laici vadant. Et misit senatus ad Photium Sisinnium gloriosissimum protospatharium, Eutychianum primum mandatorum excubitorum, Georgium primum mandatorum [Col. 0075C] icanatorum, Leonem mundanum hominem vicariorum senioris Romae, Cyriacum et Joseph mundanos homines vicariorum Orientis; et praeceperunt eis ita dicere: Sancta et universalis synodus denuntiat tibi: Vis venire in sanctam synodum, an non? si dixerit quia nolo, interrogate eum quare? Euntibus ergo qui missi fuerant, et facientibus quemadmodum fuerant imperati, respondit Photius ad eos: Me in synodo nunquam aliquando advocastis, et modo miror quia hoc fecistis, et advocastis me. Verumtamen sponte non venio, nunquam enim interrogantes me de synodo hac quam dicitis, quomodo in eam me trahitis? Dixi: Custodiam vias meas, ut non delinquam in via mea. Posui ori meo custodiam (Psal. XXXVIII) , et reliquum vos legite. Cumque reversi [Col. 0075D] fuissent praefati viri, jussus est Gregorius devotus notarius divinorum secretariorum, et ascendens legit Photii voces in audientiam omnium. Et post lectionem, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quid dicit ad haec sancta synodus? Non nos convocamus eum, ut discamus aliquid ab eo, sed ut laborem, quem habuit sancta Romana Ecclesia, simul et Orientales Ecclesiae propter eum [Col. 0075D] Causa hoc honoris dicunt; nam ante hanc synodum nil Orientales sedes in omni controversia laboris assumpsisse videntur sola namque prima sedes tam [Col. 0076D] per se quam per scripta et missos suos in eum laborasse deprehenditur. , nunc terminemus, eodem ipso praesente. Deo amicissimi episcopi dixerunt: Veniat. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Et placet vobis? Deo amicissimi episcopi [Col. 0076A] dixerunt: Placet. Sanctissimi vicarii senionis Romae dixerunt: Veniat. Dictata vero sunt ad Photium a sancta synodo per Heliam syncellum haec: Quoniam conclusione tacita peccatores hanc a Deo electam pronuntiasti synodum, non solum sanctissimorum thronorum vicarios, et summos sacerdotes, verum etiam et honorabilem senatum sanctorum Patrum nostrorum, habentem extra tempus, et non apte propheticum dictum inducens, justum est ad haec dicere, quia opera tenebrarum habens in temetipso formidasti sanctam et universalem synodum, quae in lumine veritatis est congregata, ne manifestareris divulgatus per eam, quemadmodum sanctum perhibet Evangelium, quia: Omnis, qui prava agit, odit lucem, et non venit in lucem, ut non arguantur opera ejus [Col. 0076B] (Joan. III) . Sed scriptum est: In camo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te (Psal. XXXI) . De caetero ergo synodica auctoritas imperiali consensu opportune ac apte illud terminabit propheticum. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt ad sanctam synodum: Placet vobis? Sancta synodus dixit: Placet. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Veniat. Euntibus illis qui missi sunt, eique praedicta acclamatione lecta, Photius ait: Quemadmodum usque modo etiam invitos nos traxistis? hoc si vultis adhuc facere, non debuistis nos ad conveniendum interrogare? Sed etiam placuit vobis ab initio imperative ac potestative perficere. Itaque etiam hac voce in synodo lecta, iterum sancta et universalis synodus acclamavit ad Photium [Col. 0076C] ita: Ecclesiasticum ordinem sequentes ultroneam praesentiam tuam per primum sermonem exspectavimus; sed cum vere peccator sis et manifestus, injustius in concilium justum sponte ingredi recusasti, ne acciperes evidentiorem damnationem: ejus rei gratia et nolentem te per secundum sermonem, ut praefati sumus, adducimus. Lecta praeterea Photio et hac allocutione, introductus est Photius, et stetit in medio. Et dicunt ad magnificentissimos principes sanctissimi vicarii senioris Romae: Quis est ille qui in novissimo loco sanctae hujus synodi astat? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Photius. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ille est Photius propter quem sancta Romana Ecclesia per septem annos et amplius sustinuit labores [Col. 0076D] multos? qui etiam sanctam Constantinopolitanam Ecclesiam funditus subvertit, et non modo has Ecclesias conturbavit, verum etiam et Orientalium sanctas Ecclesias, quae ab ipso usque in praesens labores perpetiuntur? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Iste est. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Recipit constituta sanctorum Patrum? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Interrogetur. Et hortatus a principibus Georgius gloriosissimus custos palatii, et Papias ostiarius, interrogavit Photium: Suscipis constituta [Col. 0077A] sanctorum Patrum? Et non respondit. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Recipis constituta sanctorum pontificum Romanorum? recipis expositionem quam fecit beatissimus Nicolaus sanctissimus papa Romanorum? Et non respondit. Recipis quae denuo fecit sanctissimus Adrianus successor ejus Romanorum sedis papa? dicat, dicat. Photius vero nihil respondebat. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Audivimus quia homo est rationabilis [Col. 0077D] Id est, eloquens. , et scimus quia est praevaricator et adulter: dicat, dicat. Photius dixit: Vocem meam, etiam me tacente, Deus audit. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Per silentium non effugies manifestiorem damnationem. Photius dixit: Nec Jesus tacendo evasit damnationem. Sanctissimi vicarii apostolicarum [Col. 0077B] sedium dixerunt: Non dignum est nos responsum tibi reddere de hujusmodi locutione, quoniam iis quae Domini nostri Jesu Christi sunt assimilasti quae tua sunt. Nulla autem communicatio lucis ad tenebras, neque participatio justitiae ad iniquitatem, nec conventio Christi ad Belial, neque consensus templo Dei cum idolis (II Cor. VI) . De his autem unde interrogatus es a fratribus et comministris nostris sanctissimis vicariis senioris Romae, responde utrum suscipias judicia sanctorum pontificum Romanorum, an non? Et non respondit Photius. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Inclinet cervicem suam, verbo et scripto enuntiet peccatum suum, anathematizet quae injuriose scripta et acta sunt, quae [Col. 0077C] contra sanctissimum patriarcham Ignatium bis abrupte gessit; profiteatur se nullam contra eum machinationem aut commotionem deinceps acturum, sed hunc sicuti verum pontificem suum magno pudore suscepturum, et apostolicae cathedrae judicia, tam de se, quam de Ignatio patriarcha promulgata, honorabiliter amplectatur. Et Photio tacente, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ecce homo qui obturavit aures suas, sicut aspidis surdae (Psal. LVII) , et non audit vocem quam ei sancta synodus objicit, sed vult per silentium hanc effugere condemnationem, quam sancta Romana Ecclesia ante multos annos promulgavit adversus eum. Verum legantur epistolae quae de eo missae sunt a sancta Romana Ecclesia. Placet ergo omnibus [Col. 0077D] ut legantur? Sancta synodus dixit: Placet. Et accipiens Stephanus Deo amicissimus diaconus sanctae Constantinopolitanorum Ecclesiae et notarius, legit epistolam quae ad Michaelem imperatorem transmissa est per Rhadoaldum et Zachariam [Col. 0077D] Epistola haec quae hic lecta est est in quarta actione. .
Et post completionem primae epistolae, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ad haec quid dicit sancta synodus? est canonica expositione plena epistola haec, an non? Sancta et universalis [Col. 0078A] synodus dixit: Canonicam legem complet, et synodicam praeceptionem et legislationem. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Legatur et alia epistola quae ad ipsum Photium missa est. Deo amabiles metropolitae dixerunt: Legatur. Et accipiens praedictus Stephanus legit [Col. 0077D] Et haec itidem epistola praelecta est in quarta actione. .
Et post completionem epistolae, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Propter quod obturavit aures suas, et non respondit ad ea quae leguntur? Sanctissimi metropolitae dixerunt ad Photium: Quamobrem non respondes ad haec? Et non respondit. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Legatur et epistola quae per Leonem a secretis missa est. Et accipiens Stephanus, Deo amicissimus diaconus sanctae Constantinopolitanorum [Col. 0078B] Ecclesiae ac notarius, epistolam quae missa fuerat ad Michaelem imperatorem, legit [Col. 0078D] Et haec similiter praescripta est in quarta actione. .
Et post completionem ejusdem epistolae, iterum sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Sequens et altera, quae ad Photium est, legatur. Et accipiens idem Stephanus, legit.
Nicolaus episcopus servus servorum Dei Photio Constantinopoleos.
«Omnis utilitas et profectus animarum catholica fide munitur.» . . . Reliqua vide inter epistolas Nicolai papae I, Patrologiae tomo CXXVI, col. 785.
Et post completionem epistolae, Thomas et Helias sanctissimi vicarii Orientalium sedium ad magnificentissimos [Col. 0078C] principes dixerunt: Volumus aliquid loqui ad sanctam synodum; placet hoc vobis? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Hoc in vestra potestate est. Et ascendens Helias, Deo colendissimus presbyter et syncellus throni Hierosolymorum, in auditionem omnium affatus est ita: In praecedenti die, nobis hic congregatis, amici Christi patres et fratres, paucissima quaedam elocuti sumus ad reverentiam vestram: nunc vero et eadem dicimus. Scitis quia in praeteritis temporibus imperatores erant qui congregabant synodos [Col. 0078D] Universales videlicet, nam locales aut vix aut nunquam imperatores synodos collegisse noscuntur. , et ex toto terrarum orbe vicarios ad dispositionem hujusmodi causarum colligebant: quorum more et Dei cultor imperator noster universalem hanc synodum fecit, non in abstruso, neque in clandestino, sed evidenter [Col. 0078D] ac manifeste fecit, videlicet sanctissimorum vicariorum senioris Romae nostrorumque collegium. Cum enim multa sint et alia quae nos probent verissimos esse vicarios Orientalium sedium, major tamen ac promptissima, evidentissima et paratissima species est haec, qua piissimus et Christi amicus imperator noster per multam diligentiam et studium convocavit, et accepit nos ab Ecclesiis nostris, quanquam dena millia essent impedimenta prohibitionum. Ipse ergo testificetur, unde et a quo missi pervenerimus [Col. 0079A] ad vos, et satisfactionem pro nobis idoneam faciat. Nobis autem pervenientibus, et degentibus hic per duos circiter annos, anticipantibus sanctissimos vicarios senioris Romae, imposuit super colla nostra encolpium [Col. 0079D] Encolpium est quod in sinu portatur; colpos enim Graece, sinus Latine dicitur: moris enim Graecorum est crucem cum pretioso ligno vel cum reliquiis sanctorum ante pectus portare suspensam [Col. 0080D] ad collum, et hoc est quod vocant encolpium. suum, et dixit: Ecce judicium Ecclesiae exigat Deus a cervicibus vestris in die judicii, ut nihil faciatis per favorem, neque per gratiam, vel odium. Congruum enim vobis est, ad tantam senectutem pertingentibus, nil facere secundum acceptionem personarum, vel praeter justitiam. Scriptum est enim: Ne miserearis pauperis in judicio, nec accipias personam potentis (Prov. XXIV) . Et nos igitur ab amico Christi imperatore suscipientes judicium [Col. 0080D] Id est damnationem imprecantes, si a recto quid deviaremus. , ita disposuimus ex tunc usque nunc, ut expetit justitiae ratio. Neque enim, quoniam sanctissimus [Col. 0079B] patriarcha Ignatius praesidet in hoc throno, et potens est, in tali positus principatu ideo accipiemus faciem ejus: neque, quia vir iste Photius astat, et idcirco pauper esse putatur, propterea condemnabimus eum, aut miserebimur irrationabiliter. Itaque profundum silentii ejus aspicitis, pene nil patientis loqui ad sanctam synodum, eo quod abjiciat utique illam, nullo modoque recipiat, sicut etiam per propria verba significavit. Ego autem quoniam Dei gratia per omnes septem annos syncellus sum Hierosolymitanorum Ecclesiae, scio plane quia neque litteras suscepimus, neque remisimus penitus ei, sed et iste sanctissimus Thomas metropolita Tyri quid locutus fuerit frequenter audistis; similiter et nunc affirmans dicit quod sedes Antiochena neque susceperit [Col. 0079C] litteras a Photio, neque remiserit unquam: et multo ante sanctae Romanorum Ecclesiae super ipso decretum didicistis, et agnovistis quod beatissimus papa Nicolaus promulgavit: et consequenter successor ejus Adrianus. Hoc autem in praecedentibus nostris et praediximus et demonstravimus, et ob hoc etiam nunc dico coram eo, et in facie ipsius, videntibus oculis ejus et audientibus auribus ipsius. Est condemnatus quippe qui non est receptus apud aliquam patriarchalium sedium, et male ac injuste studuit hodie silentio, ut hinc videatur per taciturnitatem habere quasdam rationes: neque enim habet quod opponat ad sui justificationem. Universi enim scimus, et qualiter vi ac tyrannide thronum Constantinopolitanum insilierit, et quales operatus sit, obtinens [Col. 0079D] adhuc eumdem thronum, inquietudines atque tyrannides. Nunc ergo consilium damus ei, et admonemus, quo cognoscat peccatum suum, et si quidem poenitentiam egerit manifeste ac sinceriter super injustitiis suis, et omnibus malis quibus orbem replevit, suscipiatur in Christi Salvatoris nostri Ecclesia, quemadmodum unusquisque fidelium, tanquam habens spem vitae perennis, et non suscipiat a Deo certitudinem aeternae ruinae atque damnationis per anathema, quod multo ante datum est ei.
[Col. 0080A] Et post hujusmodi allocutionem, magnificentissimus patricius et praepositus Bahanes dixit: Et nos hoc commonemus cum et consiliamur. Deinde accipiens Theodorus devotus a secretis, legit quae a sanctissimis vicariis senioris Romae breviter edita sunt, habentia ita: Vidistis, fratres, vidistis et audistis quae ex multo tempore dicta et gesta sunt de hujusmodi causa: et apparuit omnibus vobis, quia irreceptibilis erat promotio hujus viri, et depositio sanctissimi patriarchae Ignatii de sede sua sine justitia et sine legibus fuerat acta. Nos ergo non novum aliquod vel recens judicium judicabimus, aut introducemus, sed vetus ex multo tempore judicatum quidem a sanctissimo et beatissimo papa Nicolao, firmatum autem a sanctissimo papa Adriano; et non [Col. 0080B] possumus transferri vel commoveri a paternis definitionibus et legibus, neque declinare ad dexteram vel ad sinistram; scriptum est enim: Audi, fili mi, leges patris tui, et ne repellas jura matris tuae (Prov. I) . Sed etiam ex fratribus nostris vicariis Orientis audistis, quia nunquam aliquando receperunt eum in summum sacerdotem. Quem ergo neque sedes nostra apostolica, neque sedes receperunt Orientalium, quis de caetero ulterius, Christianus esse volens, suscipiet. Sed talem conatum abjicimus et anathematizamus, ne ulterius contra Ecclesiam talis quaelibet alia forte in omne saeculum maligna introducatur actio, neque temere ac facile a mundana potestate ejiciatur legitimus pontifex, et pro eo subrogetur alter inique ac illegaliter. Quid ergo? [Col. 0080C] placet vobis sensus iste, an non? Et si quidem placet, talia sunt nostra, et nostrae sedis; quod si apud vos non fuerint acceptabilia, nos tamen super montem excelsum synodi ascendemus, et exaltabimus in fortitudine vocem nostram, evangelizantes vobis et consequentiam, quae facta est, et ore promulgata est sanctorum Patrum nostrorum a gratia Spiritus sancti. Et post lectionem, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ad haec quid dicit sancta synodus? Sunt haec quae a nobis per lectionem dicta sunt et apud vos accepta? Sancta et universalis synodus exclamavit: Recipimus omnia; valde quippe sunt discreta, et congrua, et consona ecclesiasticis regulis atque legibus. Donatus Deo amicissimus episcopus Ostiae, et Stephanus Deo amicissimus episcopus [Col. 0080D] Nepae, ac Marinus reverendissimus diaconus sanctae Romanae Ecclesiae dixerunt: Ergo admonemus eum, uti procidat sanctae huic synodo, et inclinet cervicem suam sanctissimo patriarchae Ignatio suo ad poenitendum super iis quae gessit, et efficiendum membrum sanctae Ecclesiae, ac se sociandum Christianorum sanctae communioni, uti mos [ al., ut unus] fidelium laicorum, uti fiat in lucrum suae ipsius animae atque suorum; licet sint quidam eum sequi proponentes. Bahanes famosissimus patricius et praepositus [Col. 0081A] dixit: Loquere, domine Photi, quodcunque habes justitiae opus: totus mundus hic est, ne claudat viscera sua sancta et universalis synodus: quo namque vis ex hoc confugere? Romam? Ecce a Roma: In Orientem? En ab Oriente hic adsunt: vide, ne claudatur janua: si isti clauserint, nemo est qui aperiat. Dic, homo Dei, quam habes justificationem? Photius dixit: Meae justificationes non sunt in hoc mundo; si in mundo hoc essent, inde videretis. Bahanes laudabilissimus patricius et praepositus dixit: Nos tenemus quia confusione et metu depressus desipis, nesciens quid dicas: propter quod concedit tibi sancta et universalis synodus spatium ad meditandum salutem tuam. Vade, et rursus jubet tibi venire huc. Photius dixit: Spatium quidem [Col. 0081B] non deprecor; ut autem emittar a vobis, vestrae potestatis est. Bahanes laudabilissimus patricius et praepositus dixit: Bonum est tractare tecum, et considerare quod expediat, et procidere huic sanctae synodo. Judicium enim non accipiens personam, ac divinitus inspiratum, et sancta universalis synodus non ex uno est tantum, sed, ut praediximus, ex mundi finibus est; et ideo monemus ut poenitearis, et solvatur anathematis sententia quae in te prolata est. Post discessum enim sanctorum vicariorum [Col. 0082A] cuncta inutilia et invalida erunt quae a te dicta et acta constiterint. Scimus quia nihil potes; quod si habes aliquam justificationem, loquere; sine personarum acceptione constat esse concilium. Photius autem crebro compulsus ut rationem daret, manebat nihil omnino respondens. Deinde dixit sancta et universalis synodus: Vadat, et perpendat quod sibi conveniens sit. Et exivit Photius.
Deinde stans in medio Stephanus Deo amicissimus diaconus sanctae Constantinopolitanorum Ecclesiae et devotus notarius laudavit ita: Multos annos imperatorum Basilii et Constantini! Magnorum principum et imperatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Pacificorum imperatorum multos annos! Depositorum injustitiae multos annos! [Col. 0082B] Hostium mendacii multos annos! Amatorum et fautorum veritatis multos annos! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Nicolai beatissimi papae Romani aeterna memoria! Adriani orthodoxi papae Romani multos annos! Ignatii orthodoxi patriarchae Constantinopoleos multos annos! Orthodoxorum patriarcharum Orientis multos annos! Orthodoxi senatus multos annos! Sanctae et universalis synodi aeterna memoria!
[Col. 0081C] In nomine Domini et dominatoris omnium Jesu Christi veri Dei et Salvatoris nostri. Imperii a Deo coronatorum et tranquillissimorum dominorum nostrorum, Basilii quidem anno tertio, Constantini vero filii ejus anno secundo, perpetuorum Augustorum, octavo Kalendas Octobrias, indictione tertia; propositis pretiosis ac vivificis lignis, et intemeratis salutis nostrae Evangeliis; praesidente eodem piissimo et amico Christi imperatore, in dextera parte magni nominis templi magnae ecclesiae: conveniente sancta ac universali synodo, id est Donato Deo amicissimo episcopo Ostiensi, et Stephano Deo amicissimo episcopo Nepesino, et Marino reverendissimo diacono sanctae Romanorum Ecclesiae locum obtinentibus Adriani sanctissimi papae Romani, et Ignatio sanctissimo [Col. 0081D] patriarcha Constantinopoleos; et Thoma sanctissimo metropolita Tyri, locum obtinente sedis Antiochiae, et Helia Deo colendissimo presbytero et syncello, locum obtinente Hierosolymorum: praesente autem et sacro senatu, videlicet Theodoro magnificentissimo patricio et magistro, Christophoro magnificentissimo patricio et magistro, Leone magnificentissimo proconsule ac patricio, Hemerio magnificentissimo proconsule ac patricio, Stephano magnificentissimo patricio et sacellario, Leone magnificentissimo proconsule ac patricio, Marino magnificentissimo [Col. 0082C] proconsule, patricio et protoscriniario, Theophilo magnificentissimo proconsule et patricio, Tarasio magnificentissimo proconsule ac patricio, Paulo magnificentissimo patricio et eparcho [Col. 0081D] Id est, praefecto. , Barbatio magnificentissimo patricio, Leone magnificentissimo patricio et domestico excubitorum, Manuele magnificentissimo patricio, Theophylacto magnificentissimo patricio, Petronate magnificentissimo patricio, Manuele magnificentissimo patricio nec non et considentibus Deo amicissimis metropolitis, scilicet Basilio Deo amicissimo archiepisc. Ephesi, Theophilo Deo amicissimo metropolita Ancyrae, Barnaba Deo amicissimo metropolita Cyzici, Nicephoro Deo amicissimo metropolita Nicaeae, Nicephoro Deo amicissimo metropolita Amasiae, Niceta Deo amicissimo [Col. 0082D] metropolita Athenarum, Theodoro Deo amicissimo metropolita Cariae, Metrophane Deo amicissimo metropolita Smyrnae, Basilio Deo amicissimo metropolita Gangrensium, Cypriano Deo amicissimo metropolita Claudiopoleos, Hilarione Deo amicissimo metropolita Corinthi, Nicolao Deo amicissimo metropolita Synnadorum, Michaele Deo amicissimo metropolita Rhodi, Euthymio Deo amicissimo metropolita Catanae, Photio Deo amicissimo archiepiscopo Nacoliae, Stephano Deo amicissimo archiepiscopo Cypsallorum, Basilio Deo amicissimo archiepiscopo [Col. 0083A] Misthiae, Theophane Deo amicissimo archiepiscopo Selges, Paulo Deo amicissimo archiepiscopo Apamiae, Joanne Deo amicissimo episcopo Cii, Athanasio Deo amicissimo episcopo Anhelii Magnesiae, Theodoro Deo amicissimo episcopo Sinopae, Eustachio Deo amicissimo episcopo Aemoniae, Theodoro Deo amicissimo episcopo Lacedaemoniae, Nicephoro Deo amicissimo episcopo Zacynthi, Euthymio episcopo Mosynorum, Basilio Deo amicissimo episcopo Pyrgii, Georgio Deo amicissimo episcopo Helii, Petro Deo amicissimo episcopo Troadis, Leone Deo amicissimo episcopo Daphnusiae, Niceta Deo amicissimo episcopo Photiae, Basilio Deo amicissimo episcopo Gratiae, Damiano Deo amicissimo episcopo Miletopoleos, Theophane Deo amicissimo episcopo [Col. 0083B] Trallae, Leontio Deo amicissimo episcopo Neopoleos, Joseph Deo amicissimo episcopo Palaeorum et Georgio Deo amicissimo episcopo Adraniae: his ita convenientibus, surgens Metrophanes Deo amicissimus metropolita Smyrnae, et in medio sanctae universalis synodi stans, pronuntiavit magna voce in audientiam omnium ita: Justitiae sol, qui est magnum et verum ac divinum principaleque lumen, quique solus est infinitae potentiae Dominus et Deus noster, qui dixit: Fiant luminaria in firmamento coeli ad illuminationem terrae; fecit duo magna luminaria, luminare quidem majus in principio [Col. 0083D] Hoc est, in principatum. diei, minus autem in principio noctis, et posuit ea in firmamento coeli, ut praesint diei ac nocti (Gen. I) ; et tanquam quaedam magna luminaria, videlicet quinque patriarchalia [Col. 0083C] capita in illuminationem totius terrae, quo praesint diei ac nocti, et separent inter lumen et tenebras, id est, inter eos qui agunt opera lucis, hoc est divinae justitiae, et inter eos qui agunt opera tenebrarum, id est injustitiae; ut quorumdam quidem illuminent magis ac magis gressus, qui secundum Deum sunt; quorumdam vero redarguant, et ostendant atque divulgent absconditos actus tenebrarum, id est, injustitiae, ac filios Dei ac lucis exhibeant atque demonstrent. Ad tales dicit Christus Deus noster: Vos estis lux mundi (Matth. V) ; tales nominavit et Paulus magnus apostolus luminaria in mundo, verbum vitae continentia (Philip. III) . Tales ergo, magna luminaria, piissime et Christo dilectissime, ac divinitus gubernate domine, quemadmodum in magna domo multas [Col. 0083D] lampades, in civitate tua per multam diligentiam et studium ac prudentiam collegisti et congregasti, et splendidiorem temet ostendisti, et jucundiorem conversationem tuam, et Christi Ecclesiam nitidiorem exhibuisti. Imo vero, piissime domine, per temet, hoc est praesentiam tuam, quasi quoddam maximum Orientis luminare sanctae huic et universali synodo etiam praedicta, et nunc visa luminaria, lucidiora monstrasti. Verum per alia divina eloquia compendiose valde praesentem sanctam synodum figuremus. Haec enim est olim paradisus, quem plantavit Deus ad orientem, in cujus medio est lignum vitae; in quem ingreditur, ex intelligibili Eden [Col. 0084D] Id est, spirituali Eden. , fluvius ad [Col. 0084A] irrigandum eum, sicut scriptum est: Quia fluvius egreditur de Eden irrigans paradisum (Gen. II) . Liquet autem nunc nobis talis fluvius, divinus videlicet ac principalis, et sanctissimus Spiritus, de quo dicit divinum et principale Verbum Christus Salvator noster: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum sicut, dixit sanctus Joannes evangelista (Joan. VII) . Hic est enim Spiritus de quo dixit propheta David: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLVII) , videlicet sanctam Ecclesiam. Iste fluvius segregat impetus suos nunc in quatuor initia, in sanctissimos scilicet vicarios senioris Romae, et in Constantinopolitanum imitatorem Dei patriarcham Ignatium, atque in eos [Col. 0084B] qui ex ambabus sedibus Orientis advenerunt, sanctissimos vicarios. Haec itaque sancta et universalis synodus arca salutis est, ad quam confugiunt et introibunt omnes qui praeordinati sunt in vitam aeternam. Et tu es, amice Christi domine, Noe, justus inventus in conspectu Dei in generatione tua; quia talem arcam fabricasti, benedixitque tibi Deus, et proli ventris tui, et timor tuus et tremor tuus erit secundum veterem Noe super omnes bestias agri, et super omnia volatilia coeli, hoc est super omnia quae bella amant, et infidelia, quae scilicet sub universo coelo consistunt. Haec sancta et universalis synodus est benignus et bonus puteus, quem fodisti tu, Deo amantissime, Abraham servus et amicus Dei excelsi: cui et invident quidem Philistiim, non autem [Col. 0084C] penitus obruent; sed superabuntur operibus et studiis tuis, quemadmodum illi olim amici et beatissimi patriarchae Abrahae et sub operibus et studiis. Propter quod etiam sicut ad illum, ita et ad te Deo amicissimum imperatorem nostrum dicit omnium consultor et princeps, per vocem sanctissimi patris tui, et summi pastoris nostri, ac Deo amicissimorum vicariorum: Nisi benedicens benedicam te, et multiplicans multiplicabo semen tuum, sicut stellas coeli, et sicut arenam quae est in littore maris, et haereditate possidebit semen tuum et populus tuus civitates adversariorum (Gen. XXII) : ipse enim est Deus noster, qui benedicit benedicentes se, qui solus est benedictus per infinita saecula saeculorum. Amen.
Et post pronuntiationem hanc, per jussionem [Col. 0084D] amici Christi imperatoris nostri, legit devotus a secretis Leo epanagnosticum sanctissimorum Romanorum vicariorum, cujus initium est hoc:
Credimus nequaquam latere sanctam et magnam hanc synodum, qualiter hic piissimus et Christianissimus et a Deo protectus imperator initio imperii sui, cui monarchiam suam magis praestitit imperator, confestim de statu ac recuperatione sanctae Constantinopolitanae Ecclesiae, quae diutius possessa erat ab invasore ac tyranno Photio, cogitare coeperit, quomodo ex eadem illum pelleret Ecclesia; sed et divinitus inspiratus, et sanctorum et Patrum praecepta in omnibus adimplere desiderans, projecit [Col. 0085A] de Ecclesia Dei jam dictum adulterum Photium, et restituit ei sanctum virum senem et bonum cultorem Ignatium beatissimum patriarcham. Post haec nil moratus, praedecessorum suorum Christianissimorum imperatorum secutus exempla, transmisit legatos suos nobilissimos viros Romam, Joannem scilicet honorabilissimum metropolitam Sylaei, ac Basilium fidelissimum spatharium suum, deposcens sanctam Romanam Ecclesiam sacris etiam litteris suis: qui venientes invenerunt in ea praesulatum gerentem sanctissimum et honorabilissimum Adrianum, a Deo destinatum pontificem summum, dantes ei litteras ipsius magni imperatoris, et exponentes per ordinem etiam verbis, quanta turbatio et vexatio apud hanc Deo conservandam provinciam a [Col. 0085B] Photio tyranno ac invasore peractae sunt. Tunc beatissimus Adrianus papa Romanus, hoc comperto, advocans quosdam episcopos Occidentalium partium, collegit synodum in ecclesia sancti apostoli Petri, non ad destructionem judicii ac decretorum quae decessor ejus beatae memoriae papa Nicolaus de jam dicti Photii invasoris expulsione, ac de sanctissimi Ignatii patriarchae peregit restitutione, sed ad roborandum atque firmandum cuncta decessoris sui mandata; qua pro causa nos famulos suos et sanctae Romanae Ecclesiae misit huc cum epistolis suis ad piissimum et Christianissimum imperatorem, et ad sanctissimum virum Ignatium patriarcham hujus sanctae Constantinopolitanae Ecclesiae, significans in eisdem epistolis quatenus locum et vicem ejus tenere [Col. 0085C] ac defendere in hac sancta synodo debeamus: qui etiam, duce Deo, salvi et sani in hanc pervenimus regiam provinciam. Etiam patefecimus in praecedentibus actionibus quid definitum sit de Photio, et de Ecclesia Constantinopolitana a sanctissimis et laudabilissimis viris: Nicolao beatae recordationis papa Romano, et ab Adriano divina gratia successore ipsius; et credimus quia superfluum est frequenter eadem dicere vel repetere. Idcirco petimus a piissimo et Christianissimo imperatore ut expositio illa quae delata est sub praevaricatoribus ac protectoribus calumniarum, ne amplius retardetur. Verumtamen quemadmodum ad Romanam Ecclesiam quod nunquam Photius fuerit admissus in patriarchali dignitate manifestum est, ita et ab Orientalibus [Col. 0085D] sedibus per honorabilissimos viros litteris et verbis jam edocti sumus, Photium moechum et pervasorem aliquando in patriarchico throno nullatenus fuisse receptum. Ecce, scientes unitatem sanctarum Dei Ecclesiarum, utquid propter injustitiam et verborum conflictum, ab iniquis et non intelligentibus viris exaudiri exspectamus?
Et post completionem epanagnostici jussus Theophilus laudabilissimus protospatharius et praepositus ab amico Christi et magno imperatore nostro, introduxit in sanctam synodum eos qui episcopi Photii dicebantur; quibus in medio stantibus, confestim jussus Stephanus Deo amicissimus diaconus sanctae Constantinopolitanorum Ecclesiae ac devotus notarius [Col. 0086A] legit epistolam quam misit sanctissimus papa Nicolaus per Leonem a secretis ad Michaelem imperatorem, et quam ad Photium, quae praescriptae sunt in quarta actione. Et post harum lectionem, surgens Elias Deo colendissimus presbyter et syncellus, locum obtinens Theodosii patriarchae Hierosolymorum, dixit: Dei circa nos bonitatis divitias necessarium est annuntiare et praedicare: non solum enim pretiosis muneribus vilitatem nostram dignam exhibet, sed et facinorum multifarios compescit et reprimit impetus. Praenoscens enim turbationem quae inerat huic amicae Christi civitati, quemadmodum in praesentibus videmus negotiis, piissimum et Christi amicum imperatorem nostrum suscitavit ad stabilitatem et erectionem ecclesiasticarum rerum: cujus cornu [Col. 0086B] exaltet Deus in sempiternum, et perficiat in beneplacito suo, subjiciens ei omnes barbaras nationes. Itaque demorantibus nobis hic, evidenter apparuit, quia Ignatius sanctissimus patriarcha pastoralibus officiis evellere ac recidere injustitiam properans, projectus a throno suo ad novissimum est exsilium traditus: pro ipso vero alius quidam Photius, qui apud nos noscebatur, subrogatus est in hoc throno. Piissimus autem imperator noster, ut per se inspector et cognitor causarum existens, et sciens certissime qualiter facta sint talia, sciens etiam prolatum pro sanctissimo Ignatio et contra Photium judicium a seniori Roma, eum, qui inique ac sine lege a proprio throno dejectus est per legitimam et justam sententiam rursus ad proprium thronum reduxit, [Col. 0086C] et locum suum pervasori Photio secundum ordinem impertitus est. Quoniam vero cum esset justus et piissimus, volens perfectius ac manifestius veritatem confirmari, bene judicavit et ab omnibus patriarchiis vicarios huc colligere. Perfecit Dominus Deus bonum consilium ejus ad id quod melius et ecclesiasticae ordinationi aptius existat, convenientibus videlicet hic senioris Romae sanctissimis vicariis ac humilitate nostra. Cuncta namque emergentia perquirentes, didicimus certius, quod, cum esset Ignatius sanctissimus patriarcha in exsilio, quod pertulit violentius et iniquius ac injustius, diffamatum fuerit, quia thronum Constantinopoleos refutavit; sed ad hoc nos dicimus (quod et nobis sancta Romanorum Ecclesia multum ante praedicavit) quia [Col. 0086D] non credimus factam fuisse refutationem: si vero et facta est, irreceptibilis est apud nos, eo quod tyrannice facta fuerit, et coacte, atque invite; siquidem hoc facile perspicit. Itaque incertum non est: neque enim quis, cum sit in exsiliis et extremis poenis, etiam refutans existimabitur secundum verum refutandi modum. Nam omnimodis vivere desperabat, per singulos dies mortem praestolans, et suae ipsius vitae quotidie pati detrimentum exspectans: sed propitia Dei misericordia salvavit eum, quatenus benignitas Dei manifestetur, et cognoscatur ab omnibus lucidius, quia qui pro veritate, ac propter Dei justitiam sustinet tribulationes, non oblivioni tradetur in finem. Igitur, ideo huic sanctae synodo magna voce [Col. 0087A] denuntians, quia nunquam aliquando depositionem sanctissimi patriarchae Ignatii admisimus, neque litteras a Photio recepimus, neque ad eum transmisimus; neque enim a communione sanctissimi patriarchae Ignatii aliquando scissi fuimus. Et idcirco, etiamsi veraciter dicant, qui dicunt: Coactam violentiam refutationem non existimamus; si vero et ad rationabilem excusationem sui hi qui Photio haerent dixerint, quod undique metropolitae ac episcopi collecti Photium ad promotionem pertulerint, et idcirco si ille dejectione dignus erat, et illi multo magis, talia dicimus ad eos, quia in secunda sancta et universali synodo, quae collecta est in hac amica Christi urbe sub Dei cultore Theodosio magno imperatore, Maximus quidam Cynicus, et omnis ejus [Col. 0087B] manus impositio repulsa est, qui autem promovit eum ad praesulatum dejectus non est a sorte sua, Timotheus videlicet Alexandrinorum provinciae episcopus. Non solum autem ipse minime est repulsus, sed nec quisquam episcoporum Timothei, qui pariter inventi, et in Maximi ordinationem et provectionem cooperati sunt, damnatus est, quin potius honores et praemia meruerunt: quoniam Timotheus primus factus est praedictae sanctae synodi praesidens, utpote Alexandriae patriarcha, et una cum episcopis qui secum erant provexit Nectarium Constantinopoleos patriarcham. Itaque non damnandi apud nos sunt episcopi qui inventi sunt, et consecrationem Photii fecerunt, eo quod maxime coacti ab imperatoria potestate ac potentia ad talem impulsi sunt actionem; [Col. 0087C] maxime cum in praedicto Timotheo Alexandrino patriarcha justiores monstrentur: nihil enim habebat ille quod sibi tyrannidem inferret, et impelleret ad Maximi consecrationem. Verum ille solus, qui ante depositus et anathematizatus est, tam a patriarcha Ignatio, quam ab apostolica Romanorum Ecclesia, Gregorius Syracusanus damnatus et depositus est. Neque enim beatissimum et deiferum patriarcham Ignatium alienum a propria cathedra judicavimus aliquando vel judicamus, neque Photium unquam in summo sacerdotio recepimus. Sanctus enim Spiritus, qui locutus est in sancta Romanorum Ecclesia, credimus quod et in Ecclesiis nostris locutus exstiterit. Haec enim plurimi eorum, qui Photii factionis erant, scientes, confugerunt salubriter [Col. 0087D] ac reverenter atque sensate ad sanctam synodum, et convenientem veniam meruerunt: qui autem contentiosius et favorabilius hunc amplectendum putaverunt, fortassis hoc habent in animo, quia propria scripta, et juramenta, et cruces quas fixerunt, reprobare nolunt. Sanctissimi autem vicarii senioris Romae, et nos, qui reliquarum sedium vicarii sumus, haec omnia dissolvimus hodie, gratia Jesu Christi, qui dedit nobis summi sacerdotii potestatem juste ac congrue ligandi atque solvendi, quoniam violenter et coacte omnia facta sunt. Ille enim Photius praenoscens oppido, quod non per ostium intraverit ovium, sed aliunde ascenderit, multitudinem episcoporum ad se per varias machinationes [Col. 0088A] attraxit, opinatus per hoc inconcussum se ac immobilem habiturum proprium praesulatum, se videlicet chirographis et juramentis, quae ipse confecit, foliis ficulneae obumbrans, simul et in acra verberans, et frustra pugnans, et aranearum filis semetipsum operiens. Neque enim folia ficulneae dedecus velare potius quam revelare videntur, cum sint undique scissa sive pertusa. Sententiam ergo, et judicium nostrum coram amico Christi imperatore, ac sancta synodo manifesta fecimus. Pacis autem principem Deum flagitamus, quo tranquillissimum imperium dominationis piissimi imperatoris nostri in saecula conservet. Amen.
Deinde dicit Basilius amicus Christi et magnus imperator post hujusmodi acclamationem ad episcopos [Col. 0088B] Photii: Ecce audistis sensum patriarchiorum tam Romani quam Hierosolymitani et Antiocheni. Quid vobis videtur ad haec? Photii episcopi dixerunt: Respondemus ad haec. Et dixit Euthymius qui fuerat factus a Photio Caesareae Cappadociae episcopus: Domine imperator, novimus ex Deo imperium tuum justum, longanime, ac personas non sumens, et poscimus illud, ut et erga nos humiles, et indignos servos suos haec agantur, et accipiamus verbum in scriptis ex Deo imperii tui, ut quamcunque habeamus justificationem, sine prohibitione loquamur, et quotquot voluerint nobiscum dicere, non prohibeantur: et speramus in Deum, et in imperium tuum, quod ex Deo est; quia et chartas has et disputationes istas ostendere habemus in vanam fuisse locutas, sed [Col. 0088C] tumultuatas. Basilius piissimus et amicus Christi imperator dixit: Vane locuti estis, ut qui ausi estis dicere vana quae lecta sunt, eo quod ex talibus et tam magnis patriarchalibus capitibus dicta sint; quemadmodum omnes certissime norunt. Vos principali manu synodos inordinatas soli, ac singulariter, sine patriarchiis thronis facientes, sanctas vocare ausi estis, et huic praesenti, quae ab omnibus patriarchalibus thronis celebrata est, Dei cooperatione ac gratia, qui imperium nobis commisit, detrahere non erubescitis. Utique nostis et vos et universitas, quae sub sole est, quia protectioni veri Dei nostri quinque patriarchia orbis terrarum recta sentiunt, et non est laesio fidei: et ideo quidquid judicant, necessario debetis recipere. Ut autem apparet, non creditis [Col. 0088D] quod ea quae dicta sunt illinc existunt: si enim credidissetis, non utique judicium eorum reprobare penitus auderetis. Interrogo ergo vos: Diffiditis, an creditis, quod inde sint? Photii episcopi dixerunt: Non diffidimus. Basilius piissimus et Christianissimus imperator dixit: Ergo si creditis, suscipite prolatum ab eis judicium. Si vero non creditis, ego et necessariorum opus praebeo; et ite ad patriarchia, et certificamini, atque denudentur illic negotia. Photii episcopi dixerunt: Hic denudentur negotia. Zacharias a Photio Chalcedonensis episcopus dixit: Et papae Nicolai et caeterorum patriarcharum canon princeps est, et secundum illum agentes, nil faciunt extra id quod docent. Cum vero extra hunc faciunt, [Col. 0089A] sive papa Nicolaus, sive alius quis, non acquiescemus. Etenim Marcellum Ancyranum Julius Romanus suscepit, et Sardicensis synodus trecentos episcopos habens, justificavit eum; sed usque in praesens ut haereticus anathemati submittitur: et lugendum Apiarium justificatum a Romanis praesulibus, Africana synodus non justificavit, sed repulit, mittens, ut propria curaret, et extra fines suos non excederet; et alia dena millia paradigmata habemus hujusmodi. Et nunc, siquidem facta sunt haec a Nicolao cum canone, sequimur, et convenimus et roboramus, et contraria illis non sapimus: si vero facta sunt extra canonem, non nos illa vituperamus, aut projicimus, sed canon: etenim duobus conatibus, quibus utitur contra patriarcham qui consecravit nos, reor neminem [Col. 0089B] duntaxat promotum posse damnari. Nam in eo quod dicit non debuisse hunc ex laicis provehi, consecrantes quidem cautos reddit, consecratum autem non damnat: et consuetudo canonem illum exsuperavit. Etenim Tarasius ita consecratus est, et Nicephorus, et Nectarius, et Thalassius Caesareae, ac Eusebius, et Ambrosius Mediolani, atque alii mille. Si ergo sunt illi obnoxii, est et hic; quod si illi innoxii, et iste utique.
Quod autem dicitur, quia a depositis est promotus, primum non opinamur hoc verum esse, neque enim pro criminibus isti depositi fuerunt, sed pro eo quod restiterunt Ecclesiae: uniti autem rursus et apostasiam illam reprobantes, suscipiendi consistunt. At vero etsi Gregorius depositus est qui eum consecravit, [Col. 0089C] non est Photius obnoxius, sed ii qui eum promoverunt obnoxii comprobantur. Verumtamen, licet sit Gregorius depositus, possunt et promoventes eum nullas poenas hic perpeti. Etenim Flavianus deposuit Eutychem, et Anatolius suscepit eum. Et episcopi, qui quartam fecerunt synodum, comministrum eum habuerunt: sed nequaquam damnati sunt. Sed et Petrus Moggus [Col. 0089D] Blesus sive Balbus. depositus est a Proterio, quod esset haereticus, et quartam non susciperet synodum. Deinde cooperatus est in mortem ejusdem Proterii, et postea post Timotheum factus est patriarcha, sed nullus eorum qui ab eo consecrati sunt condemnatus est; sed et Acacius Constantinopolitanus damnatus est a papa Romano, eo quod cum haereticis haberet communionem, et ille quidem [Col. 0089D] damnationis sermonem nullum fecit. At vero post eum patriarchae, Phaetas [Flavitas] et Euthymius, et Macedonius, recipientes eum, suscepti ab Ecclesia et sunt et putantur. Et nunc hoc dicimus: Si sit canon qui deponat nos, depositionem recipimus; si vero non est, nequaquam. Etenim Flavianum Antiochiae patriarcham Romani non receperunt, sed eum canon nullatenus condemnavit. Basilius piissimus et Christi amicus imperator dixit: Omnes casus, quod dicitis, quod facti fuerint per diversa tempora et loca, in Ecclesiis ab aliis patriarchis restituti et erecti sunt, et ideo digni receptione judicati sunt, tanquam sanati ab iis qui potuerunt mederi [Col. 0090A] vulneribus Ecclesiae. Vestrum autem casum et vulnera nullus ecclesiasticorum medicorum sanavit: neque aliquis patriarchalium capitum erigere vos ex ruina vestra passus est, aut voluit, sed usque in praesens in peccato vestro estis, et in sepulcro nequitiae vestrae jacetis mortui, unde omnes summi pastores patriarchae concorditer vos condemnant. A Deo vero munitum imperium nostrum placidum, et benignum est, et vestri curam gerit, et consulit, ut percipiatis misericordias, quas deliberaverit sancta et universalis synodus. Nam omnes novimus quia laici estis, et non adduximus vos latrare, et sine ordine facere verba; omnia enim vestra mendacia sunt et seductio. Photii episcopi dixerunt: Hoc nec diabolus ausus est dicere. Basilius piissimus, et Christi amicus [Col. 0090B] imperator dixit: Si velletis dicere, quia temporibus, quibus permisit Deus episcopatu vos fungi, et aliud miserabilius permisit fieri propter peccata vestra, quod et videbitis assidue oculis vestris: et hic testimonium perhibet, de Eulampio dicens perfectius et manifestius: Habemus ergo et alios episcopos, et alii quidem patricii sunt, alii autem protospathariorum dignitatem habent, quidam vero et spathariorum, alii vero et stabularii sunt; et si hoc vultis, exhibebo coram vobis, quia Theophilus protospatharius ferens superhumerale ut patriarcha, incensum offerebat summo sacerdoti vestro Photio coram isto; ad quem et dixit: Non videbas eum? Eulampius dixit: Si vidi eum aliquando, domine, destruat me servum tuum Dominus Deus de libro vitae. Verumtamen, [Col. 0090C] domine bone, refutavit dominus Ignatius. Imperator dixit: Quis eum deposuit de throno? Eulampius dixit: Imperator eum deposuit. Basilius piissimus et amicus Christi imperator dixit: Et ubi erat, quando fecit refutationem? Eulampius dixit: Foris erat in insula sua, et eum [Col. 0090D] forte deest deposuit. propter senectutem suam, vel etiam propter languorem. Basilius piissimus et Christi amicus imperator dixit: Utique misit aliquem nuntians imperatori, quia volo refutare. Et rogavit eum: Da nobis personam per quam nuntiavit imperatori. Marinus reverendissimus diaconus et vicarius senioris Romae dixit: Quis est iste, qui ante conspectum sancti imperii tui astat et loquitur? Basilius piissimus et Christi amicus imperator dixit: Eulampius est. Donatus, et Stephanus, et Marinus sanctissimi vicarii [Col. 0090D] senioris Romae dixerunt: Iste est qui depositus et anathematizatus est a sancta Romana Ecclesia; et quomodo talia loqui praesumpsit in conspectu imperii tui? nos cum deposito et anathematizato loqui non patimur. Etenim pater noster spiritalis, Adrianus papa Romanus sancto et a Deo protecto imperio tuo demonstravit legem et judicium, quod sancta Romana Ecclesia de nefandis et praevaricatoribus definivit; et nos cum eis colloqui te non patimur, eo quod scriptum sit: Contradictiones excitat omnis malus (Prov. VI) . Volumus autem ut legatur in auribus eorum libellus sanctae Romanae Ecclesiae, et si desiderant converti et poenitere, ut vel communionem [Col. 0091A] tanquam Christiani accipere mereantur. Non enim claudit miserationes suas in hujusmodi contentionibus sancta catholica et apostolica Ecclesia ad eos qui sincere poenitentiam agunt. Persistentibus autem iis et obturantibus aures suas et corda, et nolentibus audire quae exposita sunt a sanctis patriarchis, nos nihil aliud facimus, neque subvertimus, neque rejudicamus judicium sanctae Romanae Ecclesiae sub undecima indictione factum contra Photium moechum et tyrannum ac pervasorem, atque sequaces ejus: si voluerint audire nos, quotquot sunt digni, per libelli satisfactionem recipimus eos, et convenientem eis scribimus locum; si vero noluerint, anathematizamus, et maledicimus eis, et ab omni sorte Christianorum separamus, quia non [Col. 0091B] habemus alium sermonem ad eos, sed et ethnicis et publicanis transmittimus eos. Basilius piissimus et amicus Christi et magnus imperator ad sanctissimos vicarios senioris Romae dixit: Ego crebro et multum rogavi ne perirent, et ideo eos dimisi huc; si nolunt concurrere ad Ecclesiam, quidquid judicaverunt patriarchae, etiamsi noluerint, confirmamus. Nemo enim potest datam eis potestatem a Christo Deo et Salvatore nostro reprobare. Sanctissimi vicarii senioris Romae ad episcopos Photii dixerunt: Qui ex vobis ordinati estis a sanctissimo patriarcha Ignatio? Et steterunt in medio Heracliensis, Cretensis, et Celenderensis, et dixerunt: Nos sumus ejus consecrationis; et dicunt eis sanctissimi vicarii senioris Romae: Subjacetis justo judicio [Col. 0091C] catholicae synodi, et juxta libellum qui expositus est a sancta Romana Ecclesia facitis et scribitis, an non? Qui dixerunt: Ne fiat, Deus. Sed si jusserit imperator noster sanctus audire omnia quae acta sunt, dicemus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Si non vultis obaudire sanctam synodum, ite ad patres vestros. Et his se ad alios conferentibus, dixit Metrophanes Deo amicissimus metropolita Smyrnae ad Zachariam Chalcedonensem Photii episcopum: Ad ea quae dixisti respondemus tibi: Leges sanciunt, tam ecclesiasticae quam civiles, omnem, qui elegerit aliquem judicem, modis omnibus sequi ac obedire praeceptis ejus, et nequaquam refutare penitus ac repellere prolatas ab eo et depromptas definitiones et leges: cum itaque pars [Col. 0091D] vestra petierit et proposuerit judicem beatissimum papam Nicolaum, quomodo vos, extra positas Ecclesiae ac reipublicae leges ac regulas, eum redarguere ac judicare praesumpsistis, asserentes non secundum canonem egisse, neque secundum justitiae ac veritatis rationem decrevisse, quae sibi visa sunt definiendo? Invenimini ergo in parte hac et ecclesiasticas et civiles reprobare leges, pro eo quod quem elegistis et praetulistis judicem nunc abjiciatis. Nemo enim electum a se judicem ex propria optione vice versa judicare vel condemnare penitus debet. Nam nunquam aliquando quis judicatus, dum condemnatus fuerit, firmavit prolatam damnationem: et ideo per nullum tempus vel modum firmum [Col. 0092A] erit judicium. Quoniam vero veluti nullatenus audientes solutiones quae lectae sunt litteris beatissimi papae Nicolai de promotione Nectarii et Ambrosii ac Nicephori, memorabilium hierarcharum, iterum illas in paradigma producitis ad justificationes praesulis vestri, dicimus ad vos quia sapiens quidam dicit: Etenim eorum, qui multum inter se distant, manifestae prorsus diversitates consistunt, porro similitudo valde perspicienda est. Perspiciamus ergo et nos valde compendiose, si secundum similitudinem aliquam jam nominatorum summorum sacerdotum praesul vester promotus est sic, quemadmodum unusquisque illorum receptus. Itaque beatum Nectarium synodus universalis, et sancti patriarchae diversi, et elegerunt et promoverunt archiepiscopum Constantinopoleos, [Col. 0092B] nullo modo imperatore cogente illos, neque ulla principali manu in causa penitus mediante; sed neque quempiam viventem ab hujusmodi cathedra manus imperialis tyrannice pepulit, et tunc provectus est Nectarius. Similiter etiam et Ambrosius memorandus, Auxentio defuncto Ariano, a synodo, quae tunc a Mediolanensibus est de orthodoxis dogmatibus congregata, promotus est in episcopum praedictae civitatis, nullo modo principali manu impellente episcopos in electionem ejus vel promotionem: pari quoque modo et beatus Tarasius ab illo ipso novo confessore Paulo, qui propter orthodoxam fidem sequestratus a cathedra Constantinopoleos, et testimonio approbatus est et promotus; eo illum dignum esse tali throno asseverante, ac omnibus [Col. 0092C] propugnatoribus pietatis, qui tunc aderant, orthodoxae fidei propter zelum ac irreprehensibilem vitam ejus, sed non tyrannice vel coacte ad receptionem ejus conducti sunt: similiter etiam et post dormitionem beatissimi Tarasii beatissimus Nicephorus patriarcha synodice electus et consecratus est archiepiscopus Constantinopoleos, sponte ac voluntarie collectis episcopis, qui decretum illius et consecrationem fecerunt: in Photio vero nihil omnino tale invenitur, eo quod et ille, vivente legitimo Ecclesiae viro, subrogatus sit, et provehentes eum et consecrantes violenter, et coacti, ac inviti, atque sine proposito ac voluntate in illius et promotionem et consecrationem ex imperatoris necessitate ac tyrannide impulsi sunt et secuti, et nulla patriarchalium [Col. 0092D] sedium in sacerdotio eum recipere passa fuit. Cum ergo diversitas hic omnimoda reperiatur, quomodo in dissimilibus introducis similitudinem? In quibus enim est causae diversitas, existimationis quoque et opinionis diversitas debet accidere. Quoniam vero ratione morsus, dixisti de beatissimo papa Nicolao: Quod si secundum canonem judicium protulit, et admittimus et amplectimur damnationem nostram; sin autem, nequaquam: et post pusillum dixisti, quia, quod dixit: Non oportuit Photium ex laicis promoveri, eos qui consecraverunt cautos reddit, non consecratum condemnat, et consuetudo regulam illam vicit, in contrariam disparationem cecidisti; eo quod confessus quidem sis, et ostenderis papam [Col. 0093A] Nicolaum canonice restitisse, ac secundum regulam Photium reprobasse, non autem acquieveris canonico judicio Nicolai, quemadmodum pollicitus es, consuetudinem in subversionem canonis objiciens; quanquam liquido sciens, quia ea quae raro fiunt, positas leges non subvertunt, neque particularia universalibus et generalibus principantur vel dominantur; et maxime cum plurima esse differentia reperiatur in Photio, et praecedentibus, qui ex laico provecti sunt, sicut et multifarie demonstravimus. Verum et quod dixisti: Multos, Romanorum Ecclesia justificante, damnatos arbitramur, et rursus damnante justificatos habemus, falsum est et procul a veritate.
Denique Marcellum quidem anathematizantem [Col. 0093B] omnem haeresim, et eam maxime quam habere dicebatur, juste ac regulariter Julius papa Romanus, et Sardicensis synodus recepit. Similiter enim eum facientem et Athanasius magnus et Paulus confessor, turres et columnae orthodoxae fidei, et acceptaverunt et comministrum habuerunt. Novissime autem ad proprium vomitum reversum et deprehensum haereticum, hi, qui circa Silvanum erant, anathematizaverunt, quibus et Liberius per litteras suas, qui post Julium fuit, concordat dicens: Marcellum denuo impie dogmatizantem. Hoc autem non est utique reprobatio judicii Julii, vel Sardicensis synodi, ob factam Marcello mentis mutationem. Similiter etiam Apiarium, cum esset presbyter Ecclesiae Synicensis [Siccensis] Africanae provinciae, propter [Col. 0093C] aliquam causam segregavit proprius episcopus Urbanus: postea vero deposuit omnimodis synodus quae ibidem collecta est: Zosimus autem papa Romanus recurrentem ad se, et semet insontem exhibentem, justificavit, et ad Africanam synodum mittens cum litteris, ut iterum susciperetur, egit rationem reddente synodo per scripta Bonifacio post Zosimum papae Romano de depositione quae facta est in Apiarium, et de iterata justificatione: et quia nunc justificatum eum arbitramur, judicavimus autem non operari eum quae sunt presbyteri in Ecclesia Synicensi propter scandala quae subsecuta sunt: porro accipientem litteras commendatitias a nobis, in omnibus aliis Ecclesiis sacerdotio fungi. Invenitur igitur Africana synodus paruisse potius judicio Zosimi [Col. 0093D] papae Romani, ac per hoc propriam reprobasse sententiam, et justificasse Apiarium, non, ut fassus es, restitisse voto Romanorum pontificum. Porro patriarcham Antiochiae Flavianum recusabat quidem Romanorum Ecclesia suscipere: interim propter magni Eustachii dilectionem Paulinum stabilientes, qui princeps erat eorum qui propter Eustachium resistebant et disjungebantur, ac seorsum colligebantur, non tamen et usque in finem hanc habuerunt mentem. Piissimo enim imperatore Theodosio mediante, acceptum reddiderunt eum et patriarcham habuerunt eum Antiochiae; ita ut et in hoc mendaciter loquens apparueris. Si enim usque in finem abjecissent eum; bene utique invenireris fuisse locutus. [Col. 0094A] Si vero, lite cum Paulino detenta, restiterunt quidem propter causam, quam dixi, deposuerunt autem hujusmodi contentionem, et receperunt eum, frustra dixisti receptum fuisse Flavianum contra Romanam Ecclesiam. Dicere autem Petrum Moggum Alexandriae depositum esse, quin etiam et Acacium Constantinopolitanum, nequaquam vero depositos eos qui ab utroque manus impositionem acceperunt, nihil confert ad vestram vel Photii justificationem, eo quod aliter ecclesiasticae leges eos qui ex haeresibus redeunt episcopos judicant, et aliter eos qui a moechis et qui sine canone promoventur: eos enim qui libellum dant, et propriam haeresim anathematizant, recipi sanciunt, quemadmodum et tunc Orientis episcopi synodum celebrantes, et Felix post [Col. 0094B] Simplicium papa Romanus synodice Petrum quidem Moggum damnavit, et omnimodis abdicavit: similiter etiam Felix et Acacium abrogavit. Nullatenus autem qui adversus eos ab utroque consecrati sunt, promulgaverunt sententiam, propter evidentes leges, ut dixi, Ecclesiae; et certe Petrus parum, magis autem et Acacius, alterantes circa fidem apparuerunt. Consecratos autem, quemadmodum Photius et vos, nullo modo recipiunt, sicuti sancta et universalis synodus secunda de Maximo Cynico, et iis qui ab eo manus impositionem habuerunt, et egit et censuit. Gregorium autem, qui consecravit Photium, ut dixisti, non tanquam desertorem Ecclesiae deposuit sanctissimus patriarcha Ignatius, sed propter criminales causas. Et bene dixisti, quia: Sive sit depositus [Col. 0094C] Syracusanus Gregorius, innoxii sunt qui Photium provexerunt. Isti enim revera justificantur propter necessitatem et tyrannidem, atque vim receptionis utriusque, Photii scilicet et Gregorii; secundum paradigma quod tibi datum est depositi et impii Eutychetis, et susceptionis ac sacerdotii functionis Anatolii patriarchae Constantinopoleos, et eorum episcoporum qui sub ipso erant, quippe recepti et justificati per quartam synodum habiti sunt: non vero per id et Photius innoxius dicitur, et quod schismaticus fuerit antea, multorum scandalorum auctor effectus sit, et multos ab ecclesiastica communione recedere fecerit, et ultroneus ac volens consecrari a Gregorio proposuerit, nulla in hoc necessitate impulsus; sed et protestationem a quibusdam electorum hic consistentium [Col. 0094D] episcoporum accipiens. Et Zacharia dicere etiam denuo tentante, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt ad amicum Christi imperatorem: Ecce multoties audivimus contradictiones, et verborum pugnas eorum, quae nihil illis prosunt, eo quod dissonantes sint a recta ratione ac synodicis et regularibus dispositionibus. Nunc ergo dicimus etiam rursus ad eos: Sinite excusare excusationes in peccatis, et in verba malitiae declinare, atque in vanum laborare (Psal. CXL) , et procidite sanctae huic synodo, et salvamini ab anathematis condemnatione: sin autem, ite ad lumen ignis vestri, et flammam quam accendistis. Novit enim omnis sancta et universalis synodus, quae gratia Dei in ecclesia hac [Col. 0095A] congregata est, quia sancta Romana Ecclesia ab undecima indictione, collectis Occidentalibus episcopis in ecclesia beati Petri, ubi virtutibus floret, et requiescit, obligavit, et anathematizavit ac projecit Photium pervasorem, una cum omnibus sequacibus ejus, praesulatum adhuc gerente beatissimo papa Nicolao. Iterum autem successor ejus Adrianus, divinitus constitutus pontifex Romanorum, sicut ille definivit atque praecepit, ita et iste successor ejus definivit et promulgavit, nosque indignos famulos suos direxit ad hanc Deo conservandam urbem, ad manifestationem et certitudinem veri et justi judicii ipsorum in conspectu justi imperii vestri, et hujus sanctae ac magnae universalis synodi; ita ut non habeant vocem repedationis, vel appellationis; sed quemadmodum [Col. 0095B] jam judicati sunt et dejecti, in saeculum maneant. Et Ecclesiae Orientalium, gratia Dei, nobiscum sentiunt, stabiliunt, damnant et anathematizant similiter usque in consummationem saeculi.
Et post haec ascendens Constantinus a secretis, legit exhortatorium sermonem imperatoris, in audientiam omnium:
Multae quidem communes passiones sunt, quas praecedentibus diebus audiens et intuens a Deo provectum imperium nostrum, lugere ac contristari operae pretium duxit. Majus autem malum, et calamitatum arx, est Ecclesiae tempestas, malignus aspirans adversus eam diaboli turbo, pacis expulsio, et veteris ordinis dissolutio, ausus irruendi junioris in seniorem, et inhonorati adversus honorabilem, ac [Col. 0095C] omnimoda subversio status ecclesiastici, et, apud exteriores quidem in consiliis justitia conversante, apud Ecclesiam injustitia fiducialiter agens, amor principatus, ac amor privatus, atque nullius severitatis propter haec reputatio; nec non et contra spiritalem patrem rabies et insania. Haec sunt quae meam obtinebant et turbabant animam, et tanquam nubes crassa obtenebrabant animum, ac oculos cogebant fontes mihi largiri lacrymarum: et divinitatem in auxilium et solutionem existentis moeroris invocabam, et opus erat mihi haec cogitatio, si forte possem in primis de ecclesiastica curam gerere unitate: quod et factum est, et in effectum devenit quemadmodum et vos omnes nostis, quotquot ad sacrum hoc convenistis collegium. Alia enim imperii, quod [Col. 0095D] sub me est, dimittens, ad id solum in exordiis acceleravi, et secundum utriusque dissidentium partis petitionem, et priscam ecclesiasticam traditionem perspiciendi causa, etiam judices eorum, quae in Ecclesia nostra gesta sunt, ex reliquis patriarchalibus thronis collegi, rem perficiens cooperatione sancti Spiritus: quam multi quidem ante nos imperantium videre desideraverunt, ex aequo autem omnes minime consecuti sunt: et quotquot pertinent ad ecclesiasticam unitatem ac ordinationem, omnia solerter a me peracta sunt, cum nulla penitus imperiali manu et potentia, ut quidam, parvum vel magnum effecerim. [Col. 0096A] Neque enim, ut sacratissimus patriarcha ad proprium regrederetur thronum, imperii mei opus vel excogitatio facta est. Sed multum ante sanctissimus et beatissimus papa Nicolaus, quae circa illum erant certissime discens, synodice decrevit reddi ei jus proprii throni, et anathema cum tota Romanorum Ecclesia pronuntiavit contra resistentes hujuscemodi decreto atque sententiae. Hic autem nos olim scientes et paventes judicium anathematis promulgati, obsecundare synodico judicio Romanae Ecclesiae necessarium duximus, et hujus rei gratia reddidimus ei proprium thronum. Verum non modo Romanae, sed et ad orientem solem sitarum sedium, providentia melioris, vicarii pervenerunt, nihil deinceps vel impedire, vel [Col. 0096B] adversari, aut favere utique parati justissimo imperio nostro consensuro. Cujus rei gratia in nullo synodico judicio inveniri voluit multorum garrulitates recidens, ne quis dixerit quod imperialis manus, et gladii, et protectores, ac mundanus potentatus concilium subadulteraverit. Unum solum nobis desiderium, et ad praefatos judices, postquam illos vidimus, supplicatio fuit, ne quemquam permitterent deperire, vel ab Ecclesia Dei quemquam, si fieri posset, projici. Hoc solum est nostrum [Col. 0095D] Ac si diceret: Nullum in me super his crimen invenietur, nisi forte quis hoc pietatis opus crimen [Col. 0096D] appellare voluerit. , si voluerit quis nominare crimen: alia vero omnia canonibus, et iis, quibus imperium synodi creditum est, tradidimus, multum pro praesenti judicio conjurantes et condemnantes [Col. 0096D] Id est, condemnationem imprecantes. , nil ad gratiam, vel per odium decernendum, humane autem magis circa eos qui ceciderant [Col. 0096C] affectandum; quos non proprie tantum, sed et communiter hodie, omnibus videntibus, deprecamur, manum iis qui compassione opus habent porrigere, et unam Ecclesiam celebrantium festivitatem perficere. Ita Patres spiritales et veritatis defensores, qui figuratis secundum chrisma, Aaron, et secundum zelum, Phinees, ac secundum judicium, Salomonem; requirite ovem quae perierat, convertite quae erraverat, super humerum tollite solitariam, et confractam compassionis vinculis alligate; quae ulcerata est, emplastro condescensionis sanate; quae extranea et abjecta est a spiritali mandra, nonaginta novem ovibus dispensationis more conjungite: relinquite memoriam sempiternam posterioribus generationibus compassionis vestrae ad imitationem [Col. 0096D] Christi. Et vos quoque, qui curatione indigetis, ac medela opus habetis, pretiosa membra Christi, etsi nescio quomodo a malo daemone detenti, a capite separati estis: Vitis vera, quae propter contentionem importunam, imo vero injustam, in amaritudinem conversa es (Jer. II) , amici et proximi nostri, etsi propter odium irrationabile ex adverso appropiantes et stantes, ac vanitates respicientes, suscipite admonitionis sermonem; non autem confundor dicere, etiam deprecationis; in id enim nos adduxit misericordia, quam circa vos habemus. Scrutamini intima conscientiae vestrae, et invenietis vos male ab [Col. 0097A] Ecclesia esse disjunctos. Novissima hora est, et judex prae foribus est, fratres; ne praeoccupemur ab ejus Ecclesia sequestrati, et longe ab illius gloria projiciamur. Nihil turpe ducamus passionem manifestare, et vulnus ostendere, ac locum poenitentiae ac medicinae requirere, atque intra atrium salvantium fieri, ne confusionem obedientiam arbitrando, confusionis aeternae sumamus experimentum. Qualis autem et est confusio, fratres, procidere Deo, et veniam expetere: Deo enim procidunt, qui Ecclesiae et spiritalibus istis patribus procidunt. Confusio quidem revera est, et maximus pudor, imo vero in Deum dimicatio, nolle unumquemque proprium confiteri peccatum, et humiliari propter Christum, et lucrari et se et multos. Si autem omnino hoc confusionem [Col. 0097B] arbitramini, ego, cui imperii superposita est corona, forma vobis efficiar hujus optimae humilitatis; ego, qui imperitus, et insipiens sum, bonum initium ero vestrum, qui sapientes estis et clari scientia: qui in peccatis volutatus sum, primus vobis typus fiam, qui mundi estis, et virtuti operam datis: ego primus memet super pavimentum projicio, purpuram et diadema parvipendens. Ascendite ad genas meas, et per oculos meos incedite, nec reputetis magnum imperatoris calcare scapulas, neque vereamini pedibus tangere verticem, qui superimponitur a Deo donata corona. Omnia pati promptum habeo, et promptius agere quae vobis quidem confusionem, mihi autem gloriam et maximam claritatem conferre videantur. Neque enim in hoc curam gero gloriae [Col. 0097C] meae; tantum, ut videam communionem, unitatem et unam Ecclesiae festivitatem; tantum, ne animae detrimentum patiar, et gaudeat super me ille omnium inimicus diabolus captivum sumens. Quod mihi desiderandum est, tantum spei meae lampas insperate non exstinguatur, per quam festinabam omnium illustrari laetitia simul et gaudio. Nescio quod erat satagendum et efficiendum, et non feci: vel quos proponendos admonitionis et deprecationis sermones non proposui; vos de caetero videbitis: innocens enim sum a perditione vestra. Si vero ad magnum et horrendum illud judicium futurae diei vos remittitis, quasi pro vobis rationem daturos, noscite quia bene novi quod nullus vobis justitiae sermo sive hic adest, sive illic aderit, nisi quantum in [Col. 0097D] hac controversia inventum exstiterit. Verum si vultis et ante illud judicium conscientiae vestrae interrogare judicium, discetis amplius nihil, quam quod ab imperio nostro dicitur. Deponite igitur contentionem, fratres, et resumite amorem fraternitatis: fugite dissensionem, et unitatem amplectimini; odium avertite, et dilectionem in sinu recipite: state cum probabilibus, et capiti conjungimini; recipite per patientiam divinae communionis gratiam, et nihil ob saecularia sitis solliciti. Sunt enim apud compatientissimum imperium nostrum susceptionum modi diversi, per quos consolabimur, et incessanter, quae secundum saeculum vobis opportuna fuerint, faciemus, rursusque multimode decertabimus, [Col. 0098A] obsecrantes, rogantes, et omne ingenium commoventes ad spiritales patres nostros, et patriarchas, ut dispensent quid eorum quae insunt animo vestro: tantum ne temere contra salutem vestram agatis, neque perditionem vestram amplectamini; non enim est tempus ad poenitentiam et receptionem praesenti acceptius: qui namque hodie ligare ac solvere Ecclesiae negotia possunt, praesto sunt. Dimittite importune tempus explorare, et rerum immutationem exspectare, quae et si fiat aliquando, nihil vobis conferet. Etenim, etsi alia tempus immutaverit, hoc commovere non poterit; nam si actio unius viri vestri nil rationabile habens, cum tota erronea esset, tantum aestum operata est, ut hunc vix ac difficile dissolvere quiverimus; actionem, dic mihi, et judicium [Col. 0098B] quatuor patriarchalium sedium quis dissolvere poterit? Ad quem enim effugietis, solutionem obligamenti petentes? Ad Romanum praesulem? sed finetenus vos condemnavit. Ad Antiochenum? sed consentaneus Romano et consonus factus est. Ad Hierosolymitanum, vel Alexandrinum? sed et illi vestrae damnationi consenserunt. At etsi thronum aliquando Constantinopolitanum cuncta destruens tempus vobis commiserit, et per vosmetipsos convenire volueritis; quis vos sequetur? vel quomodo aperire oculos, et aspicere quempiam poteritis, impugnati ab omnibus sacerdotibus ac patriarchalibus sedibus? Ne ergo, fratres, ipsi vos decipientes, tempus salutis vestrae perdatis: neque enim tale invenietis aliquando; sed importunas contentiones et obstinationes [Col. 0098C] deserentes, communi medelae occurrite, et medicinae remedium sumite, ac adhaerete spiritali capiti vestro, et Ecclesiae Dei communicatores estote; ut et crimine exuamini, et Deum propitium habeatis, ac Ecclesiam laetificetis, imperiumque nostrum exsultare ac spiritaliter festivitatem celebrare faciatis, atque rempublicam universam gaudio maximo ac tripudio repleatis; nec non et in communi omnes benedicamus pariter Domino gloriae nostrae, et principi pacis, et auctori dispersa congreganti, et bene coaptanti, intercessionibus sanctae Dominae Dei genitricis, Deum videntium angelorum, et omnium sanctorum. Amen.
Et post lectionem ascendens Theodorus a secretis vicariorum senioris Romae, legit: Ecce quomodo [Col. 0098D] sanctissimus et Christi amicus imperator, divinitus sibi concesso imperio, non vult perire unam ovem a Christo sibi in custodiam creditam, transferens omne exsilium, omnem tribulationem et omnem angustiam in admonitionem et precem; quas sanctissimi vicarii et fideles Ecclesiae Dei propter Photium invasorem et tyrannum, non suscipientes eum, perpessi sunt: sed invitat vos ut verus pastor ad mandram rationabilium ovium, quatenus ante tribunal Christi digne valeat dicere: Ecce, Pater, quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam (Joan. XVIII) . Videte quantam benignitatem, quantam misericordiam, quantam compassionem vobis dat; desiderat enim vos ad sinum sanctae communionis suscipere. [Col. 0099A] Thomas Deo amicissimus metropolita Tyri, et Helias Deo colendissimus presbyter et syncellus, vicarii Orientalium sedium dixerunt: Dignae imperatorio et justissimo sensu sunt admonitiones, quas facit bonus imperator noster ad illos, deinde vero et ad omnes qui post nos futuri sunt. Nos autem ad hoc dicimus: Hominibus quidem suademus, Deo autem manifesti sumus (II Cor. V) . Porro revereamur coelum et terram, et caniciem nostram, si quid praeter divinas leges judicamus vel definimus, quod et piissimus imperator noster denuo commonuit. Et nos quidem si irrationabilia animantia pasceremus, fortasse coacte, ac violenter tractaremus ea, ducentes etiam quo nollent: quoniam vero rationabile animal est homo, potius admonitionibus ducendum, sufficienter [Col. 0099B] ab imperatoriis admonitionibus instruimini. Si ergo vultis viam nostram, et Christi, arripite; sin autem viam vestram, abite. Basilius piissimus et amicus Christi et magnus imperator dixit: Ecce qualiter et quoties admonuerimus vos, et audistis, et certificati estis, et non est vobis rationis sermo. Si enim vultis subjici admonitionibus omnium nostrum, [Col. 0100A] ecce portus et medicina: quod si non, imperium nostrum praebet vobis inducias septem dicrum, ut si quidem curam gesseritis salutis vestrae, bene et optime: si vero minime, ventura sexta feria, in sancta et universali synodo state omnes, et quidquid definierit sancta et universalis synodus in vos, fiet.
Et post haec ascendens Stephanus Deo amicissimus diaconus Constantinopolitanorum Ecclesiae et notarius dixit: Multos annos imperatorum Basilii et Constantini! Magnorum imperatorum et dictatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Depositorum injustitiae multos annos! Hostium mendacii multos annos! Amatorum et fautorum veritatis et justitiae multos annos! Eudoxiae [Col. 0100B] piissimae Augustae multos annos! Nicolai beatissimi papae Romani aeterna memoria! Adriani orthodoxi papae Romani multos annos! Ignatii orthodoxi patriarchae Constantinopoleos multos annos! Orthodoxorum patriarcharum Orientis multos annos! Orthodoxi senatus multos annos! Sanctae et universalis synodi aeterna memoria!
In nomine Domini et dominatoris omnium Jesu [Col. 0099C] Christi veri Dei et Salvatoris nostri, consulatus a Deo coronatorum et tranquillissimorum dominorum nostrorum, Basilii quidem anno tertio, Constantini vero filii ejus anno secundo, perpetuorum Augustorum, indictione tertia, quarto Kalendarum Novembrium: propositis pretiosis et vivificis lignis, et intemeratis salutis nostrae Evangeliis: praesidente autem eodem piissimo imperatore, in dextera parte magni nominis templi magnae ecclesiae: conveniente vero sancta et universali synodo, hoc est Donato Deo amicissimo episcopo Ostiae, et Stephano Deo amicissimo episcopo Nepae, et Marino reverendissimo diacono sanctae Romanorum Ecclesiae, locum tenentibus Adriani sanctissimi papae Romani, et Ignatio sanctissimo patriarcha Constantinopoleos, et Thoma [Col. 0099D] sanctissimo metropolita Tyri, locum tenente sedis Antiochiae, et Helia Deo colendissimo presbytero et syncello, locum tenente sedis Hierosolymorum: praesto autem simul existente sacro senatu, videlicet Theodoro magnificentissimo patricio ac magistro, Christophoro magnificentissimo patricio ac magistro, Leone magnificentissimo proconsule ac patricio, Hemerio magnificentissimo proconsule ac patricio, Stephano magnificentissimo proconsule et sacellario, Leone magnificentissimo proconsule ac patricio, Marino magnificentissimo proconsule ac patricio, Theophilo magnificentissimo proconsule ac patricio, Tarasio magnificentissimo proconsule ac patricio, Paulo magnificentissimo proconsule et praefecto, Barbatio magnificentissimo patricio, Leone magnificentissimo patricio et domestico excubitorum, Manuele magnificentissimo patricio, Theophylacto [Col. 0100C] magnificentissimo patricio, Petronate magnificentissimo patricio, Manuele magnificentissimo patricio: considentibus quoque et Deo amicissimis metropolitis, id est Basilio Deo amicissimo archiepiscopo Ephesi, Theodulo Deo amicissimo archiepiscopo Ancyrae, Barnaba Deo amicissimo metropolita Cyzici, Nicephoro Deo amicissimo metropolita Nicaeae, Nicephoro Deo amicissimo metropolita Amasiae, Niceta Deo amicissimo metropolita Athenarum, Theodoro Deo amicissimo metropolita Cariae, Metrophane Deo amicissimo metropolita Smyrnae, Basilio amicissimo metropolita Gangrarum, Cypriano Deo amicissimo metropolita Claudiopoleos, Hilarione Deo amicissimo metropolita Corinthi, Nicolao Deo amicissimo metropolita Synnadorum, Michaele [Col. 0100D] Deo amicissimo metropolita Rhodi, Euthymio Deo amicissimo metropolita Catanae, Photio Deo amicissimo archiepiscopo Nacoliae, Stephano Deo amicissimo archiepiscopo Cypsallorum, Basilio Deo amicissimo archiepiscopo Misthiae, Theophane Deo amicissimo archiepiscopo Selges, Paulo Deo amicissimo archiepiscopo Apamiae, Joanne Deo amicissimo archiepiscopo Cii, Athanasio Deo amicissimo episcopo Magnesiae, Theodoro Deo amicissimo episcopo Sinopae, Eustachio Deo amicissimo episcopo Aemoniae, Theocleto Deo amicissimo episcopo Lacedaemoniae, Nicephoro Deo amicissimo episcopo Zacynthi, Euthymio Deo amicissimo episcopo Mosynorum, Basilio Deo amicissimo episcopo Pyrgii, Georgio Deo amicissimo episcopo Helii, Petro Deo amicissimo episcopo Troadis, Leone Deo amicissimo episcopo Daphnusiae. Niceta Deo amicissimo episcopo Photiae [Col. 0101A] Basilio Deo amicissimo episcopo Cratiae, Damiano Deo amicissimo episcopo Miletopoleos, Theophane Deo amicissimo episcopo Trallae, Leone Deo amicissimo episcopo Neapoleos, Joseph Deo amicissimo episcopo Palaeorum, et Georgio Deo amicissimo episcopo Adrianae: his ita convenientibus, jubente Basilio piissimo et amico Christi magno imperatore, stetit in medio Bahanes magnificentissimus patricius, et praepositus dixit ad sanctissimos vicarios senioris Romae et Orientalium sedium: Induciis Photio datis jam completis, duximus eum rursus ad sanctam hanc et universalem synodum. Si jubet ergo sanctitas vestra, introducatur. Sanctissimi vicarii senioris Romae ac Orientalium sedium dixerunt: Introducatur. Et introductus est Photius baculo [Col. 0101B] innixus, et cum eo Gregorius dudum Syracusanus. Marinus Deo amicissimus diaconus sanctae Romanorum Ecclesiae et vicarius dixit: Tollite baculum de manu ejus, signum est enim dignitatis pastoralis, quod hic habere nullatenus debet, quia lupus est, et non pastor. Et, eo ablato, Donatus Deo amicissimus episcopus Ostiae, et Stephanus Deo amicissimus episcopus Nepae, et Marinus reverendissimus diaconus sanctae Romanorum Ecclesiae, vicarii senioris Romae, dixerunt: In praecedenti actione venit ad nos vir iste forensis et curialis Photius, et admonuimus illum per apostolicam auctoritatem ad revertendum in Ecclesiam per libelli expositionem, ut recipiamus eum in communionem saecularis. Interrogate illum, si forte intellexit bonum, [Col. 0101C] et conveniens sibi, et vult facere libellum. Et pergens Bahanes famosissimus patricius et praepositus ad Photium, dixit ei: Sanctissimi vicarii senioris Romae ac Orientalium sedium mandant tibi: Facis libellum sanctae ac universalis synodi, quemadmodum exigit? Photius dixit: Dominus imperatorem nostrum sanctum custodiat in multos annos, et Gregorius, et nos similiter oramus. Imperatori nostro sancto, vicariis autem rationem non praebemus. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit ad Photium: Aliud aliquid ad hoc non dicis? Photius dixit: Si audissent quae diximus nudius tertius, non utique hanc interrogationem praetenderent; si vero definitionem suam posuerunt in poenitentia sua, hanc per opera demonstrent. Bahanes [Col. 0101D] magnificentissimus patricius dixit: Quam? Gregorius dixit: Ut ipsi poenitentiam agant, super quibus deliquerunt. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit ad sanctissimos vicarios senioris Romae ac Orientalium sedium: Jubetis fieri responsum ad sermonem ejus, an non? etiam vere justum est ut respondeatis. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quomodo? Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Pro eo quod dixerunt: Quia ipsi magis vana operamini, et ad poenitentiam vos hortantur. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt, in Graecum Damiano venerabilissimo regio clerico interpretante: Nos [Col. 0102A] non convenimus ut accipiamus ab eis increpationem vel poenitentiam, sed ipsi a nobis haec debent accipere. Hoc ad confusionem Ecclesiae dicunt; nos nihil aliud interrogamus eos, nisi voluerint facere libelli satisfactionem; propter hoc enim interrogavimus eos; nihil aliud petimus [Col. 0101D] Hoc est, quaerimus. nos ex illis. Et sancta haec et universalis synodus ita dicit nobiscum: Nos scimus quia a pedibus usque ad caput vulnerati sunt propriis injustitiis, et non est super illos integritas, et non respondemus eis. Et post hoc legit Theodorus devotus a secretis, ut ex persona Orientalium sedium: Ita primo quidem ingressu tuo, non solum nos, et hos qui nobiscum inventi sunt, sed et sanctum senatum imperatoris peccatorem pronuntiasti, non intelligens neque quae loquaris, neque de quibus [Col. 0102B] affirmes; nunc autem conclusionem pravae mentis tuae evomuisti, admonitiones imperatorias, et sanctae ac universalis synodi, quae vociferatae sunt ad poenitentiam tuam, in sanctum imperatorem nostrum et sanctam ac universalem synodum transferens, uti nosmetipsos admonentes ad poenitentiam veniamus; sed non quia vertiginosis terra moveri videtur, propter hoc et movetur: ergo tu quidem ipse exorsus es etiam antea, nunc vero conclusisti. Ad ea itaque quae interrogata sunt a sancta et universali synodo acute [Col. 0102D] Id est, velociter. responde. Si ergo accesseris sano sensu in quibus vocatus es, quod commodum est tibi ipsi, et iis qui tecum sunt, facies: si vero in hujusmodi pertinacia et contumacia permanseris, audies: Declinantes autem in obligationes adducet Dominus cum [Col. 0102C] operantibus iniquitatem, et fiet pax super Israel (Psal. CXXIV) . Et Photius dixit cum aliis: Et haec accusatio abundavit. Deinde interrogatus est Photius a Bahane magnificentissimo patricio et praeposito: Habes quid dicendum ad haec? Et Photius dixit: Quae diximus, bene transivimus; addamus et alia: in calumnias nos circumposuerunt, nil tale sentientes. Et post hoc ingressi sunt episcopi Photii. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: In praecedenti actione admonuimus eos, ut faciant libelli satisfactionem, et recipiamus eos in communionem, tanquam saeculares, et non declinent in contrariam viam, sicut magister ipsorum. Interrogate ergo illos sigillatim, utrum faciat quis ex ipsis libellum: aliud nolumus ab ipsis audire; etenim et sanctissimi [Col. 0102D] Orientis vicarii, atque nos, eadem dicimus. Pergens itaque Bahanes famosissimus patricius et praepositus dixit ad partem Photii: Facit aliquis vestrum libellum? Episcopi Photii dixerunt: Absit. Amphilochius et Zacharias Photii episcopi dixerunt: Qualem libellum facere exigimur? fidei nostrae? Et pergens Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit sanctissimis vicariis senioris Romae: Cujusmodi libellum expetitis ab illis? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quem a sancta Romana Ecclesia detulimus, ut reprobent Photium, et omnia acta ejus, et anathematizent Gregorium Syracusanum, et recipiant Ignatium sanctissimum patriarcham, [Col. 0103A] et subjiciantur sub pedibus ejus, et quod sancta Romana Ecclesia exposuit per omnia faciant. Sanctissimi vicarii Orientalium sedium dixerunt: Et nos ita sapimus et ita volumus. Et pergens iterum Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus ad episcopos Photii, dixit eis, ore proprio, sanctissimorum vicariorum vocem. Et respondit Joannes quondam episcopus Heracliae: Qui anathematizat summum sacerdotem istum, sit anathema! Zacharias, qui fuit a Photio Chalcedonensis episcopus, dixit: Nos iis quae contra [ al., extra] rationem facta vel acta aut agenda sunt, parere neque disposuimus, neque volumus: et super quibus nos exigitis, quo niam novimus ea quae facta sunt, secundum nullum modum-suscipimus. Euschemo, qui fuit apud Photium [Col. 0103B] Caesareae Cappadociae episcopus, dixit: Ego iis quae per rationem non sunt acta, et qui non sectantur canones sanctorum apostolorum, et sanctarum ac universalium synodorum, non tantum si Romanus vel Hierosolymitanus sit, sed et si angelus de coelo veniat, et non conveniat sano verbo, neque pareo, neque sequor. Sanctissimi vicarii Orientalium sedium dixerunt: Quoniam nescierunt, neque intellexerunt, in tenebris ambulant (Psal. LXXXI) . Bahanes magnificentissimus patricius ac praepositus dixit ad sanctissimos vicarios senioris Romae: Sanctus imperator noster vult facere allocutionem ad illos per me indignum servum suum. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Sicut jubet imperium ipsius. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus [Col. 0103C] dixit ad Photium, et ad episcopos ejus: Hortatorie vos alloquitur imperator: Homines, dicite, unde estis? de coelo estis? de abysso estis, an de terra, in qua nos degimus? et ostendite hac hora, quia sive haeresis mota est, sive schisma emersit in qualibet parte, et sensit aliquis extra quatuor patriarchia, et salvatus est? et audio vos. Hodie quatuor patriarchia, imo vero quinque, condemnatione condemnant vos; quid vobis videtur ad haec? est qui adjuvet vos? dicite. Episcopi Photii dixerunt: Canones sanctorum apostolorum et sanctorum conciliorum. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit, jussus a Basilio amico Christi et magno imperatore, ad episcopos Photii: Dicite qui canon vos adjuvet, et ubi posuerit Dominus canones; [Col. 0103D] in Ecclesiis suis, an in aliquo alio loco; et ubi Ecclesiae sint hodie, et ubi praedicetur Evangelium: est alius locus praeter quem tenent sanctissimi isti vicarii? dicite. Photii episcopi dixerunt: Deus custodiat sanctissimum imperium vestrum; verbum petivimus impunitatis, ut diceremus negotia nostra cum fiducia, et non accepimus. Qualiter ergo habemus loqui? Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Sanctus imperator noster admonentis affectu ad vos dicit: Utique Deus ideo audivit deprecationem meam, et adduxit hos sanctos viros ex omnibus partibus mundi, ne quid secundum faciem fiat, sed ex aequo ponatur judicium justissimum: dicitis, Ut accipiatis verbum securitatis: et [Col. 0104A] quando quis a me tristatus vel laesus fuerit, volo ut dicatis. Idcirco sunt hic sanctissimi vicarii omnium sedium, ut quidquid habetis in justificationem vestram loquamini. Photii episcopi dixerunt: Scimus imperium sanctissimum ejus, quia neminem vult contristari; quid volumus dicere? si dixerimus justitias nostras, non fient. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Propter imperatorem nostrum sanctum, nihil prohibemini; jubet enim et vult, et acquiescit ut loquamini; sed videntes judices convicia vestra, nec audire vos volunt. Photii episcopi dixerunt: Et nos judices eos non suscipimus. Bahanes famosissimus patricius et praepositus dixit: Et rejicit regula patriarchia, et irrationabiliter judicant? Amphilochius a Photio Cyzici episcopus dixit: [Col. 0104B] Irrationabilissime. Bahanes famosissimus patricius et praepositus dixit: Et extra sensum regulae ac patriarcharum suorum judicant? Photii episcopi dixerunt: Extra. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Et ite ad patriarchia, et certificamini. Basilius piissimus et amicus Christi dixit: Quotquot dicitis per omnia, quod a patriarchiis venerint homines isti cum commendatitiis litteris, et non habetis aliquam ambiguitatem; suscipite illos, et quae judicantur ab ipsis: quotquot autem dubitatis ad hoc, et non habetis eos justos, neque secundum verbum patriarcharum suorum agentes; ite ad eos, et discite ab illis, et adducite etiam ad nos: imo vero, quo plus certum existat, et disponemus ita. Photii episcopi dixerunt: Nos judicium non videmus, [Col. 0104C] neque factum audivimus: et quomodo habemus sequi quod nos non vidimus? Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus jussus ab imperatore dixit: Sanctus imperator noster dicit: Ne dicatis, fratres, quod velim vos mittere illuc, ut pereat quis vestrum: testis est Deus quoniam quem misero illo, in conspectu totius senatus et sanctae synodi dico, iterum reducam eum huc. Photii episcopi dixerunt: Hic examinentur negotia. Donatus et Stephanus et Marinus sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ecce audivit tota sancta et universalis synodus quae ab undecima indictione beatissimus papa Nicolaus judicavit cum omnibus Occidentalibus praesulibus de Photio tyranno, et moecho, ac invasore Constantinopolitanae Ecclesiae, et de omnibus [Col. 0104D] sequacibus ejus, secundum apostolicam et canonicam auctoritatem et sententiam, quam protulit tam contra eumdem Photium, quam eos qui ex parte ipsius erant, hunc videlicet damnans, eo quod invaserit Constantinopolitanam Ecclesiam, et rejecerit ac deponere ausus fuerit atque anathematizaverit Ignatium sanctissimum patriarcham. Volumus ergo interrogare et de hoc, utquid ipse repulsus, et vinctus, ac anathematizatus, atque saecularis existens, praesumpserit etiam contra magnae ac primae sedis summum pontificem depositionem facere, et anathema dicere, ac adversus eum figmenta et praestigia componere? Quem et vindicans sanctissimus successor ejus Adrianus, misit tam ad piissimum [Col. 0105A] imperatorem, quam ad sanctissimum patriarcham Ignatium. Imploramus ut legantur primum quidem beatissimi papae Nicolai gesta et acta, sicque demum, quae a sanctissimo papa Adriano synodice celebrata sunt tam de hujuscemodi infando conciliabulo, quod ab eo factum est, quam de iterata sententia, quae data est contra eum a sanctissimo papa Adriano et sancta synodo quae ab ipso est convocata. Et post hoc jussus est Stephanus Deo amicissimus diaconus et notarius; et ascendens legit epistolam quam misit sanctissimus papa Nicolaus ad clerum Constantinopolitanum.
« Nicolaus episcopus, servus servorum Dei, reverendissimis fratribus nostris archiepiscopis, metropolitis, et episcopis Constantinopolitanae sedi subjacentibus, atque universo venerabili clero Constantinopolitanorum [Col. 0105B] Ecclesiae.
«Ea quae nuper apud Constantinopolim gesta sunt . . . .» Reliqua vide inter epistolas Nicolai papae I, Patrologiae tomo CXXVI, col. 1067.
Et post completionem praenominatae epistolae, ascendens Theodorus devotus a secretis legit epistolam, quae delata est per Theognostum reverendissimum exarchum ad Basilium piissimum imperatorem, quae et missa fuerat ab Adriano sanctissimo papa Romano.
« Adrianus episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo filio et Christianissimo imperatori Basilio, a Deo protecto, semper Augusto.
«Quoniam, tranquillissime imperator . . .» Reliqua vide inter epistolas Adriani II, Patrologiae [Col. 0105C] tomo CXXII.
Deinde post hanc legit Nicephorus devotus notarius epistolam, quam misit idem sanctissimus Adrianus per jam dictum reverendissimum exarchum ad Ignatium sanctissimum patriarcham.
« Adrianus episcopus, servus servorum Dei, honorabilissimo fratri et consacerdoti nostro Ignatio sanctissimo patriarchae Constantinopolitano.
«Convenerat sanctitatem tuam, . .» Reliqua vide ubi supra.
Sicque lecta est epistola a Leone gloriosissimo protospathario et a secretis, quae missa est ad Basilium piissimum et amicum Christi imperatorem ab Adriano papa Romano per Donatum et Stephanum [Col. 0105D] et Marinum honorabilissimos vicarios. ( Haec scripta est in prima actione. ) Deinde ascendens Damianus reverendissimus regius clericus et interpres legit epistolam quae ad sanctissimum patriarcham Ignatium ab Adriano sanctissimo papa missa est, quaeque allata est per jam dictos reverendissimos vicarios. ( Et haec praescripta est in tertia actione. ) Et post legit Thomas reverendissimus subdiaconus gesta synodi quae facta est ab Adriano sanctissimo Romanorum papa.
Allocutio papae Adriani ad concilium quod convenit contra Photium, lecta per Joannem archidiaconum sanctae Romanae Ecclesiae.
Cum debeamus, o fratres et filii dilectissimi, Dominici [Col. 0106A] agri strenui et solertes esse cultores, et spiritualibus ad purgationem ipsius coelestium praeceptorum, uti ligonibus, oportet ut si quas in eo spinas, si qua germinare venenosa conspicimus, pari labore unanimique zelo haec radicitus exstirpare studentes, arripiamus examinis rastrum, et falcem judicii concordi certamine proferamus, ne, quaeso, in nos exprobrantis affectu dicatur: Messis quidem multa; operarii autem pauci (Matth. IX) . Consonanter autem, charissimi, laboremus, et in agro Dominico jugiter quidem, sed nunc potissimum operemus, quando videlicet in Ecclesia, quae apertissime Dominicus ager appellatur, auctore Photio nova praesumptio et inaudita est orta temeritas. Siquidem hic Photius, cum adhuc mundanus minister esset, genuinam quodammodo [Col. 0106B] semper invidiam adversus fratrem et coepiscopum nostrum Ignatium Constantinopolitanum patriarcham in pectore gestans; et ad praesulatus culmen non gradatim, vel sensim conscendere, sed praecipitibus eo superstite passibus transilire gestiens, semetipsum ab ejusdem beatissimi praesulis communione fecit extraneum: et per hoc ab universali Ecclesia, quae ipsi beatissimo patriarchae communicabat, se reddidit prorsus extorrem, atque inter schismaticos procul dubio constitutus, contra sacros apostolicos canones saecularibus usus potestatibus, ecclesiam Constantinopolitanam tyrannica et adulterina temeritate pervasit tandem, videlicet indebita usurpando, foras ostendens, quod intus, prohibita concupiscendo, cordis antro gerebat, et simulationis [Col. 0106C] velamine contegebat, nil esse profecto intelligi dans causam scissionis a patriarcha suo, vel desertae communionis a tota Ecclesiae, nisi pessimos anhelitus ambiendi pontificatus infulas, et sublimioris obtinendi dignitatis et potestatis habenas; quibus nimirum deinceps abusus, et repente non mente sed habitu mutatus, exsilia et diversa discrimina, sed et mortes in Christi sacerdotes et caeteros fideles, tot ac tantas intulit, ut Diocletiani saevitiam imitari per omnia videretur. Propter quae vel his similia sanctae memoriae decessor meus Nicolaus hujus apostolicae sedis antistes, fraterna victus charitate, primo quidem non solum per missos, sed et per litteras illum merito reprehendens, competenter admonuit, et nullo se pacto in ejus posse promotione [Col. 0106D] praebere consensum, scriptis idoneis patefecit. Deinde vero intuens nihil se proficere, sed magis ac magis ad ulteriora ejus extendi tyrannidem, auctoritate simul divina et apostolica fretus, sedis apostolicae, cui praesidebat, pontificum morem secutus, in promptu habens secundum Apostolum, omnem ulcisci prorsus inobedientiam (II Cor. X) ; hunc ad erectionem ab eo elisorum, et innumerabilium refrigerium afflictorum, regulari sententia, quia, sicut ipsi nostis, corrigere non potuit, deponendo prostravit, et anathematizando ab ordine, quem latronis more sortitus fuerat, sequestravit. Cujus rei gratia idem Photius inflammatus, non solum non est reversus ad percutientem se, nimirum qui durior [Col. 0107A] silice nec dura verbera sensit, et imitatus diabolum, nec postquam e coelo cecidit, superbire cessavit, verum etiam conventicula malignorum saepe congregans, synagogam sanguinum, cui ut princeps latronum ipse praesedit, collegit: et ante quidem, ut saevissimus patricida, patrem suum Ignatium reverendissimum patriarcham proprium perculit, et ad lucem pervenire, nisi exstinctione parentis, posse desperans, hunc instar atrocis viperae perimere crudeli morsu non metuit. Post haec vero posuit in coelum os suum, et lingua ejus transiit super terram, dum videlicet contra divinam ordinationem, coelitus in beati Petri principis apostolorum primatu dispositam, putridi gurgitis guttur aperuit, et adversus ejusdem regni coelestis clavigeri apostolicam [Col. 0107B] sedem, et praecipuam ac summam dignitatem et potestatem, linguam suam more serpentis exacuit; vitam scilicet decessoris mei beatae recordationis papae Nicolai lacessere nullo modo metuens, nec nobis, qui ejus vix digni famuli, ut non dicam sequaces, exstitimus, parcere utcunque consentiens, sed utrosque maledictis impetere, quantum in se fuit, et blasphemis inficere verbis existimans, falsitatis praestigia fingere conatus, et nescio quae Phytonica est somnia vel argumenta, compilando procul dubio, commentatus. Et certe quis ille Pater noster, vel quantus aut qualis exstiterit, omnes qui morum ejus insignia, vel virtutum tropaea recolitis, plenius agnovistis; quomodo scilicet in hujus tetri caliginoso saeculi cursu sero tandem sicut novum sidus apparuerit, quinimo quasi Phoebus in aethere [Col. 0107C] prae cunctis astris effulserit; quomodo hunc nec blanda quaeque frangere potuerint, nec aspera perturbare; quomodo etiam nec mundi principibus, Michaeli scilicet et Bardae contra justitiam faverit; quos nimirum, se murum opponens pro domo Domini, saepe redarguit, et his inique agentibus frequenter intrepide restitit. Ergo, dilectissimi fratres et filii, considerate quid super hujusmodi temeritate sit nobis agendum, vel quid de conciliabulo illo, vel profanis ipsius actis per ministerium nostrum existat fore deliberandum, quid etiam de iis qui interfuerunt, vel manu propria subscripserunt, sic ab unanimitate omnium nostrum definiendum, intente tractate, et libere singuli quae sentitis edicite. [Col. 0107D] Ego tamen pro lege Dei, pro paternis conservandis canonibus, pro veneratione apostolorum, pro privilegiis defendendis sedis ipsorum, proque sanctae mentionis decessoris mei papae Nicolai praedicanda memoria, et sequentibus actibus, atque celebrandis definitionibus, non solum varia incommoda perpeti, verum etiam more sanctorum praedecessorum meorum pontificum in promptu habeo, si necesse sit mortis sustinere discrimen.
Responsio concilii prima, quae lecta est a Gauderico honorabilissimo episcopo Veliternensium Ecclesiae.
Quia cor apostolatus vestri gratia sancti Spiritus conspicimus illustratum, repletum est gaudio os notrum [Col. 0108A] et lingua nostra exsultatione; ideoque innumeras laudes et cantica spiritalia Domino decantamus, et pontificium vestrum divinae majestati perpetuo conservandum quotidie commendamus; quia paternarum traditionum strenuus exsecutor, et sedis apostolicae privilegiorum diligens conservator, atque apostolicae memoriae decessoris vestri constitutorum ferventissimus, ut cernimus, zelator existis, et ejus quodque salutiferum et apostolicum decretum, tanquam patrum testamentum, utpote pius haeres, exsequeris. Debes enim ipsius in omnibus flagrare zelo pietatis, cujus nimirum locum possides dignitatis. Ille vero Photius, qui pro eo quod forensis et curialis reipublicae minister existens, extemplo in ecclesiae septa transcendit, et ut lupus rapax gregi non parcens, [Col. 0108B] non solum in alienorum stipendia meritorum quasi praedo saevus irrupit, verum etiam deinde in cathedra pestilentiarum [Col. 0107D] λοιμιῶν pestilentium hominum. sedens, tam praesulibus quam filiis Ecclesiarum longa exsilia, dira flagella, et, ut breviter omnia comprehendamus, extrema pericula, latronis instar, callide praeparavit, depositus et anathematizatus existit, concilium convocare non potuit, et damnatus alios damnare nequivit. Sicut etiam, cum sit ipse depositionis ruinae subactus, quemquam deponendi jura non possidet, et multiplicis obligationis retibus involutus, neminem quibuslibet innodandi nexibus uti facultate, patenti ratione convincitur. Ergo quia super hoc videmus impletum quod per Psalmistam canitur: Dixit injustus, ut delinquat in semetipso: non est timor Dei ante oculos [Col. 0108C] ejus. Quoniam dolose egit in conspectu ejus: ut inveniret iniquitatem suam et odium. Verba oris ejus iniquitas et dolus: noluit intelligere, ut bene ageret. Iniquitatem meditatus est in cubili suo: astitit omni viae non bonae, malitiam autem non odivit (Psal. XXXV) . Succendatur sicut ignis zelus tuus, o domine beatissime papa, et accinge sicut vir lumbos tuos, et injuriam sedis apostolicae ut justus judex ulciscere. Ecce enim angelus Domini tua, ut quondam Petri (Act. XII) , latera tundens, ut desidiae soporem deponas, admonet ut ad salutem gentium cum Petro surgas hortatur. Ecce alias Ananias fallax (Act. V) , videlicet Photius, imo damnabilior Anania Photius comprobatur. Quapropter considera, quia si ille de proprio semel mentitus mortis poenam incurrit; quot Photius mortium [Col. 0108D] reus est qui de eo super quod jus nullum habuit, non semel, sed crebro, non unum, sed plurima falsitatis figmenta composuit? Quapropter oramus te, domine coangelice papa, ut eumdem habens spiritum fidei, eumdemque zelum pietatis, quem et patres tui ferventissimi praesules, conciliabulum cum gestis suis, quod Constantinopoli nuper adversus sedis apostolicae gremium, imo contra veritatem sub tyrannice imperante Michaele congregatum est, ita sententiae vestrae falce recidatur, ut nullum de eo monumentum, nullum remaneat omnino vestigium, sed ad sui damnationem vel exsecrationem Ariminensi synodo vel Ephesino latrocinio sit modis omnibus [Col. 0109A] comparandum. Ii vero qui vel interfuisse vel subscripsisse in eo noscuntur, nec non et ii qui vel ipsius conscripta profani conciliabuli gesta defendunt, vel quoquo modo celare conantur, iterato vinculis anathematis innodentur: et nisi propria voce ac subscriptione illa, quae in eodem latrocinio fetidis e faucibus eructata sunt, anathematizarint, nullatenus saltem inter laicos in communione catholicae et apostolicae Ecclesiae recipici mereantur. Recte namque latrocinio comparari potest, cui Photius fautor, et hujus Michael fautor, videlicet dictus Augustus, auctores et praesides ad hoc intererant ut consentientes quidem secundum animam, non consentientes secundum corpus perdere studuissent: quod plane sacerdotes Judaeorum in templo vendentes et ementes olim fecisse [Col. 0109B] feruntur, dum scilicet isto bifario genere mortis plebem Domini dissiparent; unde Dominus, domum suam speluncam latronum per hujusmodi machinamentum factam causatus, hos e templo perplexo flagello pepulit, innuens profecto non ministros suos, sed esse latrones qui non ad hoc plebibus praesunt, ut has omni studio salvent, sed ut aut spiritali aut corporali prorsus interitu perdant.
Allocutio secunda pontificis, quae lecta est per Marinum diaconum.
Quod suggessit dilectio vestra valde placet, et quod ita gerendum sit ipse quoque perpendo. Verum quia codex in quo exsecrationes illius nefandi conciliabuli scriptae sunt, quem nobis per apocrisiarios suos, [Col. 0109C] qui adsunt, tam et frater et coepiscopus noster Ignatius, quam etiam piissimus imperator Basilius destinavit, apud nos hactenus retinetur, praevidendum ducimus, quid de illo faciendum ratio dictet, vel quid agendum exempla diversa demonstrent; ego tamen illud interim recolo quod Apostolus dixit: Corrumpunt bonos mores colloquia mala (I Cor. XV) ; et alia Scriptura: Qui tangit, inquit, picem coinquinabitur ab ea (Eccli. XIII) . Ergo quia nihil ab haereticorum vel schismaticorum pravitatum commentis codex iste actu non dissentit, nimirum qui et ab schismatico, Dioscorum in hoc imitante, Photio fictus, et totus mendaciis et perversis dogmatibus fabricatus existit; hunc aeque ut illa, perpetuo anathemati duco subdendum, et contemplantibus cunctis, [Col. 0109D] et praecipue Graecorum legatis, igni traditum, in cineres quoque conjicio redigendum; quatenus nec simpliciorum puritas illius contagione polluatur, nec fidelium mentes hujusmodi colluvione quoquo modo saucientur: a planta quippe pedis, ut ita dixerim, usque ad verticem ejus nulla est in eo sanitas. Honorandum concilium per Formosum episcopum sanctae Portuensis Ecclesiae exclamavit in haec verba: Pia consideratio summi pontificis; justa sententia universalis Ecclesiae praesulis omnibus placet: omnes ita dicimus, omnes ita volumus, omnes hoc rogamus, omnes hoc totis praecordiis consentimus.
[Col. 0110A] Allocutio tertia praefati pontificis, quae lecta est per Petrum diaconum et scriniarium.
Intolerabilis est ista praesumptio, dilectissimi, et hanc aures praecordiorum, fateor, sustinere non possunt; quis unquam vestrum tale quid, precor, audivit, vel quis hujusmodi temeritatis, saltem lectione, immensitatem invenit? Siquidem Romanum pontificem de omnium Ecclesiarum praesulibus judicasse legimus; de eo vero quemquam judicasse non legimus. Licet enim Honorio ab Orientalibus post mortem anathema sit dictum, sciendum tamen est quia fuerat super haeresi accusatus, propter quam solam licitum est minoribus majorum suorum motibus resistendi, vel pravos sensus libere respuendi: quamvis et ibi nec patriarcharum nec caeterorum antistitum [Col. 0110B] cuipiam de eo quemlibet fas fuerit proferendi sententiam, nisi ejusdem primae sedis pontificis consensus praecessisset auctoritas. Meminimus interea scriptum quod rege quondam Italiae Theodorico papam Symmachum usque ad damnationem impetere volente, et ideo quotquot potuit ex Liguria, Aemilia, Valeria, et ex diversis regionibus, et ex Sicilia insula hujus rei gratia episcopos Romam accurrere praecipiente, et his ad se venientibus dicente, plura ad se de papae Symmachi actibus horrenda fuisse perlata, et in synodi, si vera esset inimicorum ejus objectio, judicatione constare; venerabiles antistites, ipsum, qui dicebatur impetitus, debuisse synodum convocare perhibuissent, scientes quia ejus sedi primum Petri apostoli meritum, vel principatus, deinde secuta [Col. 0110C] jussionem Domini conciliorum venerandorum auctoritas, ei singularem in ecclesiis tradidit potestatem, nec ante dictae sedis antistites minorum subjacuisse judicio, in propositione simili, facile formali [Col. 0109D] Aliquid deesse videtur. qua testaretur. Ad postremum vero isti ipsi venerabiles praesules, cum vidissent quod non sine sui discrimine potuissent contra caput manus suas erigere, quidquid de saepe fati Symmachi papae actibus delatum fuerat, totum Dei judicio reservarunt, ita ut singuli quique in subscriptione sua hoc patenter judicent, perhibentes [Col. 0109D] Syn. Rom. IV sub Symmacho. : Laurentius episcopus Ecclesiae Mediolanensis huic statuto nostro, in quo totam causam Dei judicio commisimus, subscripsi; similiter Petro episcopo Ecclesiae Ravennatis, et caeteris episcopis subscribentibus. Verum si haec Photius non legit, [Col. 0110D] quia Graece forte non reperit, saltem Joannem Antiochenum episcopum in Ephesina synodo recolere voluisset, idcirco damnatum, quia Cyrillum anterioris, id est Alexandrinae sedis antistitem damnare non metuit: unde praefata universalis synodus ad Coelestinum summae sedis nostrae pontificem scribens, inter caetera dicit [Col. 0110D] In epistola concilii Ephes. ad Coelestinum. Habetur in actione 5 ejusdem concilii. : Indignetur ergo tua religiositas competenter pro his quae facta sunt; si enim data fuerit volentibus licentia, et majores injuriis sedes afficere, et contra eas, in quibus non habent potestatem, contra leges, sic et contra canones proferre sententias, ibunt ad ultimam confusionem Ecclesiae res. [Col. 0111A] His ergo ita se habentibus, exempla majorum quaerantur, et secundum haec temeratores sententiae proferantur.
Suggestio concilii ad summum pontificem, quae lecta est per Benedictum notarium et scriniarium.
Qui hanc temeritatem non extrema damnatione dignam existimat, nec Evangelium legit, nec Apostolum prorsus audivit, in quorum quidem uno, dicente Domino, legitur: Non est discipulus supra magistrum (Luc. VI) ; in altero autem sane praecipitur, ut omnia secundum ordinem fiant (I Cor. XIV) . Quomodo ergo temeratores isti non sunt facti super magistrum, quando adversus apostolicam sedem, quae caeterarum quoque sedium magistra est, etiam os injurias [Col. 0111B] evomens aperuisse probantur? Quomodo secundum ordinem omnia, juxta Pauli monita, facta sunt, quando quidem ordine praepostero, primo de secundis [Col. 0111D] Forte legendum, secundi de primo. , et de antelato posteriores quique convicia potius quam judicia composuisse narrantur? Et praeterea sententia regularis, quae ita sensit per Africanum concilium, dicens [Col. 0111D] Concil. African., can. 53. : Unusquisque nostrum ordinem sibi decretum a Deo agnoscat, et posteriores anterioribus deferant, nec eis inconsultis aliquid agere praesumant.
Quam profecto regulam sancta tertia generalis synodus sequens Antiochenum damnavit Joannem [Col. 0111D] Concil. Ephes. loco supra citato. ; quod jampridem sapientia vestra meminit; quoniam adversus potioris sedis, id est Alexandrinae, pontificem, prima sede non consentiente, ausus est proferre [Col. 0111C] sententiam. Quarta deinde magna et universalis synodus [Col. 0112D] Concil. Chalced., act. 3. adeo hanc temeritatem exsecrata est, ut Dioscorum Alexandrinum sine restitutione damnaverit. Praesumpserat enim et ipse contra primae sedis privilegium, contraque jam memoratam regulam agens, cum esset posterior, se anteriori praeferre; et ordinem sibi a Deo decretum non recognoscens, de sedis praelatae pontifice magno, videlicet papa Leone, temere judicare: cum videlicet nec personam synodum convocandi habuerit, ut apostolicae sedis vicarii in eadem synodo protestantur: quippe qui secundum praelatum canonem, cum esset posterior, inconsulto anteriori agere aliquid praesumere non debuerit; quanto minus generalem sine ipso synodum convocare, aut, quod detestabilius est, adversus eumdem [Col. 0111D] sententiam quamlibet promulgare? Secundum hanc regulam, et ista probabilium Patrum exempla, omnes qui vel os aperire, vel manus extendere in illo nefando conventu adversus sedis apostolicae dignitatem temere praesumpserint, nulla profecto ratione poterunt exsilire condignae poenae vindictam, nisi eis divinitus inspirata vestra supernae clementiae sequax occurrat apostolica moderatio: nemo quippe fidelium in injuriam beati Petri principatus impune prorupit, in cujus videlicet contumeliam, ut sanctus Bonifacius papa scribit, quisquis insurgit, habitator [Col. 0112A] coelestium non poterit esse regnorum. Tibi, inquit, dabo claves regni coelorum (Matth. XVI) ; in quod nullus absque gratia janitoris intrabit; et rursus: Nemo unquam apostolico culmini, de cujus, inquit, judicio non licet retractari, manus obvias audacter intulit; nemo in hoc rebellis exstitit, nisi [qui] quasi de se voluit judicari. Verumtamen nos, domine beatissime papa et apostolice summe praesul et pontifex, omnes pro his rogamus, omnes unanimiter obsecramus, subveni miseris, erige lapsos, et resipiscentibus concede veniam et miserationem; quam non merentur, adhibe medicinam, quatenus erroris auctore, Photio videlicet amputato, caeteri sedis apostolicae circa se patula reperiant more solito viscera pietatis; ita ut si qua recte mota sit apostolicae sedis auctoritas, [Col. 0112B] vel se recognoverint, vel si ad satisfactionis plenitudinem concurrentes, omnia quae ab his male sunt gesta viva voce et praesenti subscriptione damnaverint, non sit erga eos inflexibilis miseratio, sed sit humana tantae sedis per omnia moderatio. Denique quamvis Joannes Antiochenus atque Dioscorus labia contra potioris sedis praesules aperuerint, ac per hoc ambo sententiam damnationis subierint, uno tamen horum, Joanne scilicet humane recepto, alter damnationem, quam semel meruit, non evasit; cur hoc, nisi quia ille sane resipuit, iste insane desipuit? ille post aliquantum temporis corrigi consulte delegit, iste incorrectus in finem obstinate permansit? Et certe, ut Leo egregius apostolicae sedis pontifex meminit [Col. 0112D] Epist. 12 circa finem. , Dominus noster verus et bonus pastor, qui animam [Col. 0112C] suam posuit pro ovibus suis, et qui venit animas hominum salvare, non perdere, imitatores nos vult esse pietatis, ut peccantes quidem justitia coerceat, conversos autem misericordia non repellat; tunc enim demum fructuosissime fides vera defenditur, quando etiam a sectatoribus suis opinio falsa damnatur.
Hujus igitur almi beatique pontificis doctrinam beata vestra paternitas hoc circa hos poterit justum piumque tenere libramen, ut scilicet pertinaces et obstinatos justitia comprimat, resipiscentes vero atque obedientes misericordia non repellat. Verum quia quotidianis Ecclesiae negotiis apostolatus vester impeditus, requiei ferias nullas habet, de his omnibus quod sibi fuerit divinitus inspiratum tandem, [Col. 0112D] si placet, statuat, et Constantinopolitanis legatis praesentibus, manifesta promulgatione decernat, nobis subsequenter voti nostri consensum vocis et subscriptionis indicio patenter, ut convenit, ostensuris. Quibus gestis, haec summus pontifex aperiens os suum dulci est prosecutus alloquio, dicens:
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, unius et veri Dei.
Adrianus episcopus, servus servorum Dei.
CAP. I. De profano Constantinopoli conciliabulo [Col. 0113A] congregato penitus abolendo. —Conciliabulum vanitatis a Photio, et hujus fautore, Michaele videlicet, tyrannice imperante, Constantinopoli nuper adversus apostolicae sedis reverentiam et privilegium congregatum, utpote veritatis inimicum, et omni falsitate repletum, quin et sibi consentientium animas interficiens, Ephesino latrocinio comparandum fore statuimus, et ipsius exsecranda gesta, quibuscunque habeantur monumentis inserta, summi judicis Domini nostri Jesu Christi sanctorumque apostolorum principum Petri et Pauli, nostraeque mediocritatis auctoritate, penitus abolenda decernimus; ita ut igni voranda tradantur, et anathemate perpetuo percellantur. Similiter de caeteris scripturis, quae, viris jam nominatis auctoribus, contra eamdem sedem [Col. 0113B] tempore diverso sunt editae, gerendum modis omnibus definimus.
CAP. II. De conventiculis contra Ignatium patriarcham collectis similiter abolendis. —Pari etiam modo de conventiculis ab eisdem viris, Michaele scilicet imperante, seu Photio Constantinopolitano invasore, bis adversus fratrem et coepiscopum nostrum Ignatium factiose collectis, deliberamus, haec videlicet tanquam parricidalia medullitus exsecrantes.
CAP. III. De Photio invasore iterato damnato. —Photium, qui, licet sit a decessore meo et a nobis pro criminibus ante patratis jure damnatus et anathematizatus, nunc tamen quia recentioribus excessibus priores iniquitates valde transcendit, et ponens in coelo os suum adversus veneranda sedis apostolicae [Col. 0113C] privilegia nova temeritate prorupit, dum scilicet ordinationi supernae, in beati Petri apostoli principatu dispositae, resistere minime formidavit, et in cathedra non sanitatis, sed pestilentiae sedens, congregavit conventicula de sanguinibus, cum videlicet sibi faventium simpliciorum animas interfecit, et utpote inventor mendacii, et fabricator perversorum dogmatum, non nisi falsitatis praestigia, et omnis mendacii figmenta solito more congessit, atque tam contra decessorem meum sanctae recordationis papam Nicolaum, quam etiam contra nos, ac per illum, in apostolicum culmen nec iniqua garrire fauce trepidavit, nec manus obvias, quod nemo unquam praesumpsit, audacter extendere formidavit, apostolicae auctoritatis censura iterato damnamus, et pro his [Col. 0113D] specialiter anathematis nexibus innodamus, hunc scilicet cum Dioscoro, cujus in hoc imitator exstitit, merito sociantes, et sanctae magnae Chalcedonensi synodo, in tam pernicioso puniendo praesumptore, per omnia concordantes. Sane si viva voce, ac proprio scripto, nobis in omnibus, quae tam per nos quam per decessorem meum statuta sunt obedire spoponderit, et praedicti profani conciliabuli, ad satisfactionem poenitentiae motus, gesta damnaverit, laicae communionis ei gratiam non negamus.
CAP. IV. De consentientibus praedicto conciliabulo, et de imperatoris Basilii mirandis praeconiis. —De iis vero qui eidem impio conciliabulo consenserunt vel subscripserunt, si decreta decessoris mei secuti fuerint, [Col. 0114A] et ad reverendi patriarchae Ignatii communionem repedaverint, atque idem conciliabulum anathematizaverint, atque monumenta illius vel exemplaria inventa cremaverint, ecclesiae communione fruantur; alias autem ne hac digni reperiantur. Sane filium nostrum Basilium, clementissimum et orthodoxissimum imperatorem, quia et illius nomen in ejusdem profani conciliabuli gestis, ut ipsius et sanctissimi Ignatii patriarchae legatorum relatione didicimus, falso ascriptum est, et in omnibus eum apostolicae sedis constitutionum diligentissimum conservatorem esse cognovimus; non solum ab omni sinistra sententia extraneum reddimus, verum etiam inter catholicorum et piorum Augustorum numerum et nunc recipimus, et, si sic perseveraverit in finem, [Col. 0114B] recipiendum statuimus.
CAP. V. De iis qui gestorum illius conciliabuli scripta non produnt sed defendunt. —Ergo quandiu post notitiam hujus apostolicae sanctionis sibi perlata monumenta vel exemplaria gestorum ipsius exsecrandi conciliabuli penes se quisquam retinens celaverit vel defenderit, et non potius propalaverit, vel igni tradiderit, tandiu anathemate constrictus communionis Christi munere careat; quinimo, si clericus est, qui postmodum haec vel celare vel defendere convictus fuerit, gradum quo potiebatur amittat: similiter et de illo statuimus qui haec occultare putatur, et ipse hinc impetitus nec respondere, nec decretis apostolicae sedis in hac parte parere consenserit, quae non solum de Constantinopolitanis, [Col. 0114C] sed et Alexandrinis, Antiochenis, Hierosolymitanis, atque de omnibus omnino fidelibus apostolica sanctione decernimus.
Subscriptio papae Adriani.
Adrianus episcopus, servus, etc., catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, his sententiis nostris a nobis promulgatis, sicut superius legitur, manu propria subscripsi.
Joannes archiepiscopus Pergae Pamphyliae, apocrisiarius sanctissimi Ignatii patriarchae Constantinopoleos, locum et personam ejus retinens, et totius sanctae synodi quae sub ipso est, propositis sententiis conscripsi, et subscripsi manu propria.
Joannes sanctae Fanensis Ecclesiae episcopus, sententiis [Col. 0114D] his quae a nobis promulgatae sunt, sicut superius legitur, consensi, et manu propria subscripsi.
Joannes episcopus sanctae Forosemproniensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Dominicus episcopus sanctae Eugubiensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Gerardus episcopus sanctae Lucarum Ecclesiae similiter subscripsi.
Petrus episcopus sanctae Gavensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Joannes episcopus sanctae Falaritanae Ecclesiae similiter subscripsi.
Sergius episcopus sanctae Sabinensis Ecclesiae similiter subscripsi.
[Col. 0115A] Bonifacius episcopus sanctae Bleranensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Hildericus episcopus sanctae Tudertinensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Joannes episcopus sanctae Ferentinensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Stephanus episcopus sanctae Nepesinae Ecclesiae similiter subscripsi.
Hildeprandus episcopus sanctae Berolanensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Florus episcopus sanctae Manturianensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Donatus episcopus sanctae Ostiensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Gandericus episcopus sanctae Belliternensis Ecclesiae [Col. 0115B] similiter subscripsi.
Formosus episcopus sanctae Portuensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Crescentinus episcopus sanctae Cerensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Petrus episcopus sanctae Ternensis [ al., Perusinae] Ecclesiae similiter subscripsi.
Abinus episcopus sanctae Anianensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Adoaldus episcopus sanctae Balneoregiensis Ecclesiae manu propria subscripsi.
Joannes episcopus sanctae Triumtabernensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Leo episcopus sanctae Alatrinensis Ecclesiae similiter [Col. 0115C] subscripsi.
Stephanus episcopus sanctae Gallisanae Ecclesiae similiter subscripsi.
Paulus episcopus sanctae Albanensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Martinus episcopus sanctae Narniensis Ecclesiae manu propria subscripsi.
Joannes diaconus locum retinens episcopatus Urbinensium Ecclesiae similiter subscripsi.
Petrus episcopus sanctae Senogalliensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Joannes episcopus sanctae Signiensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Josephus episcopus sanctae Pensauriensis Ecclesiae similiter subscripsi.
[Col. 0115D] Stephanus episcopus sanctae Suanensis Ecclesiae similiter subscripsi.
Georgius archipresbyter sanctae Romanae Ecclesiae tituli sancti Laurentii, qui appellatur Lucinae, his sententiis a nobis promulgatis, sicut superius legitur, consensi et manu propria subscripsi.
Romanus presbyter sanctae Romanae Ecclesiae tituli sanctorum Joannis et Pauli similiter subscripsi.
Maio presbyter sanctae Romanae Ecclesiae tituli sancti Cyriaci similiter subscripsi.
Petrus presbyter sanctae Romanae Ecclesiae tituli sancti Chrysogoni similiter subscripsi.
Ursus presbyter sanctae Romanae Ecclesiae tituli sanctae Pudentianae similiter subscripsi.
[Col. 0116A] Romanus presbyter sanctae Ecclesiae Romanae tituli sancti Sixti similiter subscripsi.
Joannes presbyter sanctae Romanae Ecclesiae tituli sanctae Priscae similiter subscripsi.
Joannes presbyter sanctae Romanae Ecclesiae tituli sancti Eusebii similiter subscripsi.
Leoninus presbyter sanctae Romanae Ecclesiae tituli quatuor Coronatorum similiter subscripsi.
Joannes archidiaconus sanctae apostolicae sedis his sententiis a nobis promulgatis sicut superius legitur, consensi, et propria manu subscripsi.
Leontius diaconus sanctae apostolicae sedis similiter subscripsi.
Leo diaconus sanctae apostolicae sedis similiter subscripsi.
[Col. 0116B] Marinus diaconus sanctae apostolicae sedis similiter subscripsi.
Petrus diaconus sanctae apostolicae sedis similiter subscripsi.
Et post haec ascendens Niceta Deo amicissimus archidiaconus et notarius legit commonitorium sermonem ad Photium et partem ejus a voce sanctissimorum vicariorum senioris Romae: Jam manifestum est, o dilectissimi fratres et consacerdotes, in praecedenti actione hujus sanctae ac magnae synodi, quomodo admonitus sit Photius forensis et curialis, et pervasor Constantinopolitanae Ecclesiae, ut poneret cervicem suam, et verbo et scripto pronuntiaret peccatum suum, et anathematizaret quae inique acta et scripta sunt ab eo bis contra Ignatium [Col. 0116C] patriarcham suum, et profiteretur nullam machinationem in eum vel commotionem se ultra facturum, sed hunc ut verum pontificem suum cum magna reverentia suscepturum, apostolicaeque sedis decreta, tam de se quam de Ignatio patriarcha prolata, honorabiliter amplexurum. Et quoniam in his omnibus videmus eum non obedire, sed obturare aures suas ut aspidis surdae, idcirco non patimur taceri sententiam a beatissimo papa Romano Nicolao ab indictione undecima contra eum prolatam, et nunc iterum pronuntiatam per successorem ejus Adrianum sanctae Romanae Ecclesiae praesulem, cujus nunc nos famuli ejus locum tenemus in hac honoranda synodo, quae per jussionem sanctorum et a Deo protectorum imperatorum, Basilii scilicet et [Col. 0116D] Constantini, in hac a Deo conservanda regia urbe congregata est, non in subversionem judicii quod de eo factum est in Romana Ecclesia, sed propter elationem sensus ejus, quam in pectore suo obstrusam conspicimus; et quia neque in communionem cum orthodoxis in Ecclesia Dei esse desiderat, propterea proferendam esse iterum super eum anathematis sententiam duximus.
Et post haec ascendens Stephanus Deo amabilissimus diaconus et notarius, legit acclamatorium Ignatii sanctissimi patriarchae sermonem.
Acclamatio Ignatii sanctissimi patriarchae ad sanctam synodum.
Fratres sancti et filii dilecti, rogo vos ergo humilis [Col. 0117A] pontifex vester considerare et conspicere completum esse maxime nunc eloquium Scripturarum, quod perhibet: Aspicite ad antiquas generationes, et videte, quis credidit Domino, et confusus est; vel quis permansit in timore illius, sed is despexit eum (Psal. XXXIII) . arbitror enim quod nequaquam ignoretis vos qui nobis praesentes estis, et propter Dominum hic congregati consistitis, sed nec totus quadratus orbis, quae in me acta sunt et patrata. Omnes namque norunt quae et quanta perpessus fuerim ab imperatore injusto, et revera juveni, et per illud tempus praevalente Barda, scholarium domestico, et pravissimo viro, una cum tunc quasi altero principe sacerdotum Caipha et Anna; nam et illorum isti habebant propositum, cujus non mos gradui, sed gradus mori [Col. 0117B] creditus est, quemadmodum alicubi fatur ille qui a theologia sortitus est nomen: finxerunt enim recentem sanctum, et reverendissimum nominaverunt, nihil scientem, neque verentem, neque gradus dignum aliquid afferentem, praeter solummodo velle: sed pariter cum potentia maligni desiderii etiam sapientiorem semet omnibus existimans, per fenestram intravit in caulam ovium, et rapuit aliena, male sciens et sentire, a tyrannica mente sublatus; propterea dictum est ei illud David sacrati psalmographi melos: Ecce homo, qui non posuit Deum adjutorem suum, sed speravit in multitudine divitiarum suarum, et praevaluit in vanitate sua. (Psal. LI.) Et ideo destruxit eum Deus in saeculum, et in saeculum [Col. 0117C] saeculi. Misericors enim et omnipotens Deus, erecto alio principe, Dei cultore, recte sapiente, recte sciente, justitiam desiderante, divina exquirente et meditante in lege Dei sui die ac nocte, eum quidem, qui recedens erat, utpote alium quemdam recens formatum secundum fabulas [Col. 0117D] Sicut enim fabulae gentilium ferunt dentes draconis subito sparsos, et gigantes continuo natos, ita reprehenduntur, qui, nullis laboribus praevenientibus, repente locum et gradum sanctitatis conantur arripere. gigantem, Photium videlicet, inconsideratum et inordinatum virum, qui a sancta Romanorum Ecclesia tabellarius nuncupatur, per pietatem justissimi imperatoris expulit, et a pontificali sede removit, humilitatem nostram, multas et diras tribulationes et poenas et exsilia perpessam, assumpsit, et revocavit ad proprium thronum et utrique quae digna fuerunt distribuit. Haec vero facit sapientissimus et a Deo munitus imperator noster, definitiones et regulas [Col. 0117D] sequens beatissimi papae Nicolai senioris Romae, quas ille synodico promulgavit, et per proprias epistolas Constantinopolim destinavit. Quoniam vero, universali paci consulens, piissimus et prudentissimus imperator noster multam habuit curam et sollicitudinem colligendi sanctissimos vicarios et cunctis aliis patriarchalibus sedibus, et synodum universalem celebrandi, ad exhibitionem et satisfactionem perfectam, veritate sibi cooperante, Omnipotentis providentia, in finem prosperum adduxit consilium suum; et nunc videtis hos praesentes sanctae huic [Col. 0118A] universali synodo et sapientia et gratia Dei plenos, atque opere et sermone decoratos et refulgentes. Ergo quoniam quae desideraverunt audire et videre multi reges et principes, et non viderunt, vos nunc videtis et auditis, atque ante oculos vestros habetis propositos, hos videlicet sanctissimos et sapientissimos vicarios, qui ex finibus orbis terrae profecti sunt, glorificate benignum et misericordem Deum, qui prospere direxit imperatorem nostrum piissimum ad hujusmodi bonorum impletionem. Et nemo illi molestus quoquo modo sit in ecclesiasticis negotiis, dicens male ac inconvenienter: Ego quidem sum Pauli, ego autem Cephae, ego vero Apollo (I Cor. I) , et audeat dividere Christum, et dividatur a Christo, et decidat a regno ejus, atque privetur aeterna vita. [Col. 0118B] Sed venite omnes simul, state nobiscum, et utpote unius existentes pastoris et unius ovilis, unum Deum et trium personarum Dominum collaudemus concorditer et magnificemus, quia eum decet gloria in saecula saeculorum. Amen.
Continuo vero post haec idem Stephanus diaconus et notarius fecit anathematismum Photii, et sequacium, et cooperatorum ejus, ita se habentem [Col. 0118D] Ad exemplum, quo factum fuerat ante synodice in Ecclesia Romana sub Adriano sanctissimo papa. : Photio curiali et invasori anathema! Photio saeculari et forensi anathema! Photio neophyto et tyranno anathema! Photio schismatico et damnato anathema! Photio moecho et parricidae anathema! Fabricatori mendaciorum anathema! Inventori perversorum dogmatum anathema! Photio novo Maximo [Col. 0118C] Cynico anathema! Novo Dioscoro anathema! Novo Judae anathema! Omnibus sequentibus et fautoribus ejus anathema! Gregorio dudum episcopo Syracusano anathema! Eulampio deposito et schismatico anathema!
Et post haec omnia, laudes dixit Stephanus diaconus sanctae Constantinopoleos Ecclesiae et notarius, egresso Photio: Multos annos imperatorum Basilii et Constantini ac Leonis! Magnorum principum et imperatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Erectorum ecclesiarum multos annos! Liberatorum Christianorum multos annos! Quia stupratores perfodit, quia seniores libidinosos et mentientes occidit, quia synodice patriarchas falsos abjecit, novo Constantino multos annos! [Col. 0118D] Novo Theodosio multos annos! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Novae Judith multos annos! Novae Helenae multos annos! Novae Pulcheriae multos annos! Nicolai beatissimi papae Romani aeterna memoria! Novi Phinees aeterna memoria! Novi Danielis aeterna memoria! Novi Martini aeterna memoria! Adriani sanctissimi papae Romani multos annos! Interemptoris novi Simonis multos annos! Percutientis novum mendacem Ananiam multos annos! Novi Coelestini multos annos! Ignatii sanctissimi patriarchae Constantinopoleos multos annos! [Col. 0119A] Novi Athanasii multos annos! Novi confessoris Pauli multos annos! Novi Flaviani multos annos! Novi Anatolii multos annos! Sanctissimorum et orthodoxorum patriarcharum Orientis aeterna memoria! Donati et Stephani et Marini sanctissimorum vicariorum senioris Romae multos annos! Thomae sanctissimi metropolitae Tyri et vicarii Antiochiae multos annos! Heliae sanctissimi syncelli et vicarii Hierosolymorum multos annos! Sacri Senatus multos annos! Sanctae ac universalis synodi aeterna memoria! Multos annos imperatorum, multos annos!
[Col. 0119B] In nomine Domini et Dominatoris omnium Jesu Christi veri Dei et Salvatoris nostri, imperii a Deo coronatorum et tranquillissimorum dominorum nostrorum, Basilii quidem anno tertio, Constantini vero filii ejus anno secundo, perpetuorum Augustorum, indictione tertia, Nonis Novembribus: propositis pretiosis et vivificis lignis, et intemeratis salutis nostrae Evangeliis; praesidente autem eodem piissimo et amico Christi Basilio in dextera parte magni nominis templi magnae ecclesiae, et sancta et universali synodo, id est, Donato Deo amabili episcopo Ostiensi, et Stephano Deo amabili episcopo Nepesino, atque Marino reverendissimo diacono sanctae Romanae Ecclesiae, locum tenentibus Adriani sanctissimi papae Romani, et Ignatio sanctissimo patriarcha [Col. 0119C] Constantinopoleos, et Thoma sanctissimo metropolita Tyri, locum tenente throni Antiochiae, et Helia Deo amicissimo presbytero et syncello, locum tenente throni Hierosolymorum: praesente quoque simul et sacro senatu, hoc est Theodoro magnificentissimo patricio et magistro, Christophoro magnificentissimo patricio et magistro, Leone magnificentissimo proconsule ac patricio, Hemerio magnificentissimo proconsule ac patricio, Stephano magnificentissimo patricio ac sacellario, Leone magnificentissimo proconsule et patricio, Marino magnificentissimo proconsule et patricio, Theophilo magnificentissimo proconsule et patricio, Tarasio magnificentissimo proconsule et patricio, Paulo magnificentissimo patricio et eparcho, Barbatio magnificentissimo patricio, [Col. 0119D] Leone magnificentissimo patricio et domestico excubitorum, Manuele magnificentissimo patricio, Theophilacto magnificentissimo patricio, Petronate magnificentissimo patricio, Manuele magnificentissimo patricio: sed et considentibus Deo amabilissimis metropolitis; aio autem, Basilio Deo amabilissimo metropolita Ephesi, Theodulo Deo amicissimo metropolita Ancyrae, Barnaba Deo amicissimo metropolita Cyzici, Nicephoro Deo amicissimo metropolita Nicaeae, Nicephoro Deo amicissimo [Col. 0120B] metropolita Amasiae, Niceta Deo amicissimo metropolita Athenarum, Theodoro Deo amicissimo metropolita Cariae, Metrophane Deo amicissimo metropolita Smyrnadensium, Basilio Deo amicissimo metropolita Antiochiae, Theophylacto Deo amicissimo metropolita Iconii, Theodoro Deo amicissimo archiepiscopo Thessalonicensium, Ignatio Deo amicissimo metropolita Hierapoleos, Hilarione Deo amicissimo metropolita Corinthi, Euthymio Deo amicissimo archiepiscopo Catanae, Gregorio Deo amicissimo metropolita Iperii, Photio Deo amicissimo archiepiscopo Nacoliae, Stephano Deo amicissimo archiepiscopo Cypsallorum, Basilio Deo amicissimo archiepiscopo Misthiae, Theophane Deo amicissimo archiepiscopo Selgae, Paulo Deo amicissimo archiepiscopo [Col. 0120C] Apamiae, Joanne Deo amicissimo archiepiscopo Potii, Athanasio Deo amicissimo archiepiscopo Magnesiae, Theodoro Deo amicissimo episcopo Sinopae, Eustachio Deo amicissimo episcopo Aemoniae, Theocleto Deo amicissimo episcopo Lacedaemoniae, Nicephoro Deo amicissimo episcopo Hiacynthi, Euthymio Deo amicissimo episcopo Mosbynorum, Basilio Deo amicissimo episcopo Pyrgii, Georgio Deo amicissimo episcopo Hylii, Petro Deo amicissimo episcopo Troadis, Leone Deo amicissimo episcopo Daphnusiae, Niceta Deo amicissimo episcopo Photiae, Basilio Deo amicissimo episcopo Cratiae, Damiano Deo amicissimo episcopo Melitopoleos, Theophane Deo amicissimo episcopo Trallae, Leone Deo amicissimo episcopo Neapoleos, Joseph Deo amicissimo [Col. 0120D] episcopo Palaeorum et Georgio Deo amicissimo episcopo Adraniae. His ita convenientibus, jubente Basilio Christi amico et magno imperatore, stans in medio Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Propter multam versutiam et malitiam, praecedentibus temporibus subscripsit sacerdotium et senatus et tota civitas in causis injustis, quas noluerunt: hodie autem vult divinitus gubernatum imperium nostrum, intuens in misericordiam Dei benignissimi et compatientissimi, manibus vestris [Col. 0121A] eas incendi, et sperat in miserationem ejus, et in sanctas orationes vestras, quod ignoscatur omni homini ignorantiam haec, tam a sancta catholica Ecclesia, quam a sacro senatu, et tota civitate nostra, simul et caeteris regionibus.
Quid ergo videtur sanctitati vestrae? placet hoc Deo, et vobis? Donatus sanctissimus episcopus Ostiensis, et Stephanus sanctissimus episcopus Nepesinus, et Marinus Deo amicissimus diaconus, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Deus conservet Christi amicissimum imperatorem per multos annos, qui gubernat Ecclesiam ejus; dedit enim ei Deus gubernationem totius mundi, et exaudivit vocem et deprecationem spiritalis patris sui papae Adriani per epistolam quam misit ille, et hodie [Col. 0121B] adimplet desiderium Ecclesiae, sicut nuntiavit ei. Custodiat Deus imperium ejus multis annis ad mundanam gubernationem; quia dirupit vincula chirographorum quae ab inimicis Dei exquisita sunt contra omnem Ecclesiam. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Sanctus imperator noster Deo amicabiliter jubet dicere ad vos episcopos qui fecistis injusta chirographa: Quis infirmatur, et ego non infirmor? (II Cor. I.) Languor et dolor vester meus est; et ideo consilium do ut quae male a vobis et vi acta sunt, incendantur et exterminentur, non solum sensibiliter, sed providentia Dei, etiam intelligibiliter. Deo amicissimi episcopi dixerunt: Hodie completur sub a Deo muniendo imperatore nostro divinae scripturae sermo, qui dicit: [Col. 0121C] Dissolve omnem colligationem iniquitatis, et obligationes violentorum contractuum, et evelle omnem scripturam injustam (Isa. LV) . Pro quibus dei Deus mercedem animarum nostrarum et corporum Christi amico imperatori, et conservet imperium ejus per multa annorum curricula, donans ei etiam coeleste imperium. Et jubente Basilio Christi amico et magno imperatore, positum est in medio synodi vas aeneum ad id aptum, plenum igne, et delati sunt in marsupio a Theophylacto reverendissimo diacono et referendario [Col. 0121D] Patriarcha Constantinopolitanus referendarium quempiam semper habet, qui ejus imperatori omnem denuntiat voluntatem, qui aditum in palatio semper habet ad referendum imperatori quaecunque sunt [Col. 0122D] patriarchae ac Ecclesiae necessaria, per quem etiam imperator quod placet patriarchae transmittit. omnes tomi chirographorum qui exacti sunt a Photio, ab omni sacrato catalogo, et ordine clericorum, tam magnae Ecclesiae, quam earum quae foris sunt: quamque etiam a magnis, et parvis, et omnibus senatoriae dignitatis, et cunctis aliis, tam illustribus [Col. 0121D] quam ignobilibus, atque iis qui in omni arte ac disciplina et diverso studio esse videbantur, usque ad pellarios, et pisces vendentes, et lignarios, et acus facientes: insuper et libri qui ficte conscripti sunt contra beatissimum Nicolaum papam, et gestorum relationes ac synodos quae contra sanctissimum patriarcham Ignatium factae sunt a Photio. Et accipiens Georgius reverendissimus orphanotrophus singulos libellos et tomos tribuit hominibus utrorumque sanctissimorum vicariorum, qui miserunt omnia in [Col. 0122A] ignem, et cremata sunt, et redacta in nihilum. Basilius amicus Christi et magnus imperator dixit ad sanctissimos vicarios senioris Romae: Imperio nostro jubente, adduxerunt falsos vicarios, quos Photius protulit contra beatissimum papam Nicolaum; quid ergo videtur sanctitati vestrae de illis? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ingrediantur sanctam et universalem synodum. Et intrantibus eis, interrogavit Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus Petrum monachum: Haec jubet sanctus imperator noster, et tota sancta synodus, interrogari te, Qui es et unde venis? et quid dicis? et quod est opus tuum quod egisti? inventus es in concilio quod fecit Photius contra beatissimum papam Nicolaum, aut dedisti libellum contra eum? [Col. 0122B] Petrus dixit: Neque praesens illic inventus sum, neque hanc conscriptionem novi; etenim nunquid ego solus Petrus sum in hanc urbem a Roma ascendens? Alii dena millia ascenderunt Petri; verumtamen legatur iste libellus meus quem defero, et hic manifesta faciet quae mea sunt. Et accipiens Gregorius devotus notarius divinorum secretorum legit:
Libellus apologeticus Petri monachi.
Quoniam exiguitatem nostram quidam vestrum opinati sunt adversus sanctam Romanam Ecclesiam libellum dedisse, propterea quia mentio nostra in divulgata conscriptione continebatur, hujus rei gratia imperatoribus rationem redditurus veni, sed et in conspectu vestrae reverentiae saepe innocentem [Col. 0122C] exhibens, rursus et nunc de eadem interrogatus causa, eamdem ipsam quam tunc immutabiliter profero vocem: quod neque libellum dedi, neque imperialibus auditibus molestiam intuli, sed neque synodo congregatae, si tamen congregata est, praesto repertus sum; et profecto confitebuntur ii qui nomen meum inseruerunt hujusmodi scriptis. Haec est fiducialis satisfactio mea ad eos qui me dijudicant, et hanc dabo multa confidentia cum munda conscientia, quotiescunque interrogatus exstitero; sed vestrae virtutis claritatem obsecro ut saltem amodo dimittatis me multum fatigatum, precibus vobis oblatis, remeare ad apostolorum vestigia; etenim jam usque, reor, placet sapientibus proceribus matris vestrae deprecationibus inclinare [Col. 0122D] auditum, ut per occasionem redeundi, attrahar in ea [Col. 0122D] Forte ea quae. cooperentur animae meae salutem.
Et post lectionem, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ecce per libellum audivimus quid dixerit iste; alii vero qui illic stant quid dicunt? Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit ad Basilium falsum vicarium: Imperator noster sanctus, cum sanctissimis vicariis, et sacro senatu, et sancta synodo, jubet interrogare te. In falso libro jacet nomen tuum, dic ergo tu; dedisti [Col. 0123A] libellum contra Romanam Ecclesiam? sic se veritas habet? Basilius dixit. Absit. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Et anathematiza et eum qui dedit, et qui scripsit. Basilius dixit: Is qui dedit libellum contra Romanam Ecclesiam anathema sit. Deinde iterum interrogatus est Basilius: Unde es? Basilius dixit: A sancta civitate veni. Basilius amicus Christi et magnus imperator dixit ad Heliam sanctissimum vicarium Hierosolymorum: Cognoscis eum? Helias sanctissimus syncellus et vicarius Hierosolymorum dicit: Etiam, cognosco eum. Jubente vero Basilio piissimo et magno imperatore, Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit ad Basilium falsum vicarium: Dic, quamobrem ingressus es Constantinopolim? [Col. 0123B] pro qua causa? et quis te misit illic? Basilius dixit: A Tripoli intravi Romam causa orationis, et infirmatus sum in via, et intravi in Venetiam ut transirem; et veni huc sub papa Benedicto, et feci menses viginti; et non habui quomodo dispensarer; et anno quando exivit patriarcha de throno suo descendi iterum sub domino Nicolao; habeo octo annos, et iterum reversus sum huc. Interrogatus est iterum: Non dedisti libellum? Basilius dixit: Ne faciat Deus; nunquid enim familiaris fui Nicolai? Deinde, jubente Basilio amico Christi et magno imperatore, interrogatus est Leontius falsus vicarius Alexandriae per Bahanem magnificentissimum patricium et praepositum: Quomodo inventus es in loco vicarii in ficte composito libro a Photio contra beatissimum [Col. 0123C] papam Nicolaum? Leontius dixit: Dedit mihi auctor et senior antistes meus litteras ad imperatores nostros sanctos, neque vicarius sum, neque habeo aliquid in rebus istis, Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Jubente Basilio amico Christi imperatore ad sanctam synodum: Quid vobis videtur de his? quemadmodum is, qui primum locutus est, omnem ignorantiam insinuavit, et ita et hic; homines sunt negotiatores, et aliquid nesciunt, nec vicarii facti sunt; sed Photius finxit ut voluit et sermones et personas, Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt ad falsos vicarios: Facite libellos, et anathematizate eos qui fecerunt libros illos, ut suscipiamini in communionem. Leontius dixit: Neque scripsi in libro hoc, neque cognosco [Col. 0123D] eum. Sancta synodus dixit: Anathematizate qui fecit eum, et conscripsit eum. Falsi vicarii dixerunt: Habet [Col. 0123D] Forte habeat. anathema qui cooperatus est in libro isto. Senatus dixit: Quoniam non vultis anathematizare, apparet quia comparticipes ejus estis, ut aut anathematizemini et ipsi, aut tradamini legibus. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quoniam non patiuntur anathematizare qui fecit malum hoc, quemadmodum scripsit sanctissimus Adrianus papa ad piissimum imperatorem, tradantur nobis, et descendant nobiscum Romam. Leontius dixit: Anathema et illi, et ei qui scripsit eum. Basilius dixit: Anathema ei qui dedit libellum contra papam [Col. 0124A] Nicolaum. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Imperator noster sanctus admonens, et consilium dans, dicit ad sedentes in hac synodo, et stantes, et ad universum communem populum: Videte, qualiter apparet veritas, et lux in tenebris lucet, et non comprehenditur ab eis; mendacia et seductio quomodo apparent? et quomodo crevit veritas hodie? quisquis habet scandalum in anima sua, accedat ad sanctam Ecclesiam Dei; neque enim habet occasionem qualemcunque. Sic operatur sanctum imperium nostrum, ut excludat omnem occasionem, ut non habeatis cras excusationem. Sancta synodus: Deus conservet piissimum imperatorem. Interrogati sunt metropolitae qui subscripti erant in libro illo, de propriis scriptionibus quae [Col. 0124B] erant in libro: Vestrae sunt hae subscriptiones? Et dixerunt omnes: Absit. Sanctissimi vicarii senioris Romae flagitaverunt Basilium Christi amicum et magnum imperatorem, ut legeretur canon sancti Martini papae Romani, quem deprompsit de omni falso vicario. Et accipiens Stephanus Deo amicissimus diaconus et notarius, legit hunc canonem in audientiam omnium.
Caput XX concilii Lateranensis.
Si quis, secundum sceleratos haereticos, quomodocunque, aut verbo, aut tempore, aut loco terminos transmittens illicite, quos posuerunt firmius sancti catholicae Ecclesiae Patres, et sanctae et universales quinque synodi, novitates temere adinvenire, [Col. 0124C] et fidei alterius expositiones, aut typos, aut leges, aut definitiones, aut libellos, aut relationes, aut epistolas, aut subscriptiones, aut testimonia falsa, aut synodos, aut actus monumentorum, aut ordinationes vacuas et ecclesiasticae regulae incognitas, aut loci servatores, id est vicarios incongruos et sine regula et compendiose dicere, si quid aliud impiissimis haereticis consuetum est agere per diabolicam operationem, tortuose et callide agit contra pias orthodoxorum catholicae Ecclesiae, id est paternas ejus et synodales praedicationes ad peremptionem [ al., eversionem] sincerissimae in Dominum nostrum et Deum Jesum Christum confessionis, et usque in finem sine poenitentia permanet; haec impie agens hujusmodi, in saecula saeculorum [Col. 0124D] sit condemnatus, et dicat omnis populus: Fiat, fiat.
Et post completionem canonis, surgens Metrophanes Deo amabilis metropolita Smyrnae, allocutus est voce grandi in audientiam synodi ita: Veritas est pecunia [Graece χρῆμα ] cunctis aliis rebus validior et fortior atque robustior: veritas est pecunia intractabilis, et omnibus hominibus ineluctabilis; veritas est omnia vincere, et valde competenter; est enim, exstat veritas, et rursus veritas exstat, est; hujusmodi namque verissimam opinionem approbat etiam Christus omnium nostrum Salvator et Dominus, atque principale et Verbum Dei ac Patris utroque [Col. 0125A] se vocabulo nominans. Denique cum olim Deus loquens Moysi salutis exponeret leges et jura, sciscitanti ei, et diligenter interroganti, quod esset nomen ejus, dicit ad eum: Ego sum qui sum (Exod. III) . In novissimis autem temporibus incarnatus propter ineffabilem misericordiam, et factus secundum nos, propter nos homo, ita dicit: Ego sum vita et veritas (Joan. XIV) . Igitur veritas est cunctis aliis justior pecunia, et omnibus ineluctabilis, et sola quae vincat omnia. Cujus et ipse amator factus, amice Christi domine, triumphator et victor contra mendacium hodierno die apparuisti, et ab ipsa veritate ductus, et ope fretus, a Christo Deo nostro demonstrasti annihilatam injustitiam, et praestruxisti, ut divina eloquia prophetarum vera manifestius et liquidius ostenderentur [Col. 0125B] etiam nunc omnibus hominibus, de quibus Scriptura fatur: Si justificabitur in statera injustus, et in marsupio pondus doli (Prov. II) . Ex quibus divitias suas impietate repleverunt: et qui habitant eam loquebantur falsa et lingua eorum exaltata est in ore ipsorum, quemadmodum et alius propheta, Oseas videlicet, evidentius clamat: Hic est Achab, in manu ejus statera injustitiae, vim inferre dilexit. Et dixit Ephraim: Verumtamen ditatus sum, inveni refrigerium mihimetipsi: omnes dolores non invenientur ei propter injustitias quas peccavit (Ose. XII) . Et iterum idem propheta, figurans mores hominum qui vana et inania loquuntur et scribunt, ita dicit: Corrupta seminaverunt, et eversio eorum excipit ea: manipulus non habens fortitudinem ad faciendam farinam; si vero et [Col. 0125C] fecerit, alieni comedent eam (Osee III) ; adimplevisti autem hodie, Domine, sermonem beati prophetae, qui dicit: Reliquiae impiorum exterminabuntur (Psal. XXXVI) ; pro quibus te piissimum imperatorem interemptorem injustitiae, eradicatorem mendacii, plantatorem pietatis, innovatorem veracium dogmatum, omnium imperator et omnitenens Deus noster roboret, et secundum spiritum, et secundum carnem, et confirmet imperium tuum, et confirmet te prospere semper, et in omnibus per sanctas orationes coangelici et in coelo etiam conversantis patris, Ignatii videlicet sanctissimi patriarchae, et caeterorum sanctissimorum vicariorum senioris Romae, ac Orientalium sedium, et subjiciat tibi omnes barbaras nationes, et dignum te faciat coelesti regno suo [Col. 0125D] cum omnibus qui pie regnaverunt, ut glorifices eum indesinenter, quia ipsum decet gloria nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.
Et post completionem hujus declamationis, Basilius Christi amicus et magnus imperator ad sanctissimos vicarios senioris Romae et Orientis sedium dixit: Theodorus, qui dicitur Crithinus, cum sit auctor Iconomachicae haereseos, per praeceptionem pietatis vestrae, adductus est ad sanctam et universalem synodum: quid ergo videtur vobis de eo? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Mittantur, piissime domine, ad eum quidam magnificentissimorum principum, et dicant tanquam ex nobis ita: Sanctissimi vicarii [Col. 0126A] senioris Romae dixerunt: Per diversas litteras, et nobilissimos et fidelissimos viros, qui missi sunt a sancto et Christi amico imperatore ac principe Basilio ad spiritalem patrem suum sanctissimum papam Adrianum, rogante per praedictas epistolas suas, quatenus mitteret apocrisiarios suos ad hanc sanctam et a Deo conservandam, et regiam urbem; et exortam in ecclesia Dei temporibus suis seductionem, et errorem exterminaret. Et ecce per gubernationem sancti ejus imperii in hac sancta synodo congregati sumus una cum orientalibus vicariis, qui una nobiscum sentiunt. Audivimus autem vos errare et declinare ab orthodoxa fide, et nolle nobiscum honorare et colere pretiosas iconas Domini nostri Jesu Christi, et sanctissimae matris ejus, et omnium sanctorum [Col. 0126B] ejus, et propter hanc causam admonemus vos, quia nunc ecce adjacet vobis portus salutis, vobis apertus, et suscipit vos sancta Ecclesia in ulnis suis per hanc sanctam, honorabilem, et universalem synodum, per satisfactionem et scriptionem libelli, et suscipiemus vos in communionem catholicae Ecclesiae. Quod si nolueritis exaudire nos, et sanctam et universalem synodum hanc, habebitis tam a nobis, quam a tota sancta Dei Ecclesia, et hac universali synodo, sententiam anathematis. Sanctissimi vicarii orientalium sedium dixerunt: Et nos de sacris et sanctis Christi locis, quae glorificavit Dominus apparitione gloriae suae, transmissi sumus ab eo ad communem salutem, tam vestram, quam omnium. Rogamus ergo, ut obediatis, et vosipsos a sancta catholica [Col. 0126C] Ecclesia minime projiciatis; neque vobismet indeficiens detrimentum in posterum inferatis. Ecce nunc commonemus vos in hanc horam, ne forte obstruatur vobis ostium, et sine poenitentiae lucro vos poeniteamini. Bahane itaque magnificentissimo patricio et praeposito, et Leone magnificentissimo proconsule ac patricio, per jussionem Basilii amici Christi imperatoris, missis ad praedictum virum Theodorum, qui appellatur Crithinus [Col. 0125D] Quod interpretatur hordeaceus, qui videlicet est cibus irrationabilium. , lectae sunt voces sanctissimorum vicariorum senioris Romae, et orientalium sedium. At vero Crithino nihil respondente, dedit ei Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus numisma, characterem ferens Basilii Christi amici et magni imperatoris, et dixit ad eum: Imperator noster sanctus mandat ad te, [Col. 0126D] monens: Suscipis numisma characteris mei? Theodorus, qui nuncupatur Crithinus dixit: Ego indignus sum, sed suscipio illud super millia auri et argenti. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Imperator noster sanctus admonens dicit ad te: Honoras numisma exarationis meae? Theodorus dixit: Secundum quod oportet honorari numisma reglum, honoro. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Jubet imperator? Inhonoras illud? Theodorus dixit: Utquid? non inhonoro illud. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Jubet imperator noster sanctus dicere tibi: Et si imaginem meam, id est mortalis regis, [Col. 0127A] non vis inhonorare, sed honorabiliter suscepisti a manu mea qui sum praepositus; quomodo Dei virilem imaginem Domini nostri Jesu Christi, et sanctissimae matris ejus, quae proprie ac veraciter est Dei Genitrix, et omnium sanctorum, dicis inhonorare? Dic nobis: Inhonoras has, an honoras? Theodorus dixit: Omnes quidem homines Christianos subdi oportet sub sancto et justo imperio tuo, plus autem omnibus me indignum; quia et ex morte liberasti me, et ab exsiliis injustis eripuisti me, et a captivitate et fame et exitio adjuvisti; et quia multum debeo pro sancto imperio tuo super omnes Christianos orare: sed et capilli capitis mei et barbae omnes si fuerint ora, et exoraverint pro sancto imperio tuo, non sufficient: talis est in me benignitas [Col. 0127B] tua, imperator juste et amice Christi. Numisma mihi misisti imperii tui, et suscepi illud, sciens quod tuum fuerit: exigis ut et Christi suscipiam notam et formam, si est hoc Christi praeceptum, et Christo placabile, deprecabile sit imperium tuum sanctum, et det dilationes, et det tempus induciarum, et det infirmitati nostrae spatium: et post haec quando jusserit a Deo decretum imperium tuum, si ostensum fuerit quod sit hoc Christi praeceptum, faciam quidquid jusseris. Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Imperator noster sanctus non vos adduxit ad hanc sanctam et universalem synodum ad disputandum, sed ad commonendum.
Nam utique nostis, quia Paulus Christi os liquido [Col. 0127C] monet omnem haereticum ab una et secunda admonitione devitare (I Tim. III) : tu autem senescens in malitia tua, et sciens cum omni certitudine tenebras in quibus es, in lumine ignis tui ambulabis, audiens ex quadrifido terrarum orbe, justo decreto sacrorum canonum, anathematis damnationem: quo enim fugies? vel quo ibis? Posuit Deus Ecclesiam suam in quinque patriarchiis, et definivit in Evangeliis suis, ut nunquam aliquando penitus decidant, eo quod capita Ecclesiae sint, etenim illud quod dicitur: Et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) ; hoc denuntiat, quando duo ceciderint, currunt ad tria; cum tria ceciderint, currunt ad duo; cum vero quatuor forte ceciderint, unum, quod permanet in omnium capite Christo Deo nostro, revocat iterum [Col. 0127D] reliquum corpus Ecclesiae: nunc autem toto terrarum orbe concordante, non habes excusationis modum quemadmodum olim factum est. Reversis vero magnificentissimis judicibus, lectae sunt voces Theodori, qui dicitur Crithinus, in audientia synodi, voce majori; et dixerunt sanctissimi vicarii senioris Romae, et orientalium sedium: Legatur sanctissimi Nicolai papae capitulum de imaginibus. Et accipiens Stephanus Deo amabilis diaconus et notarius, legit:
Caput VI Nicolai papae.
Quoniam oportet majorum nostrorum statuta immoto mentis intuitu conservare, et in omnibus sanctorum Patrum semper dogmata venerari, definimus [Col. 0128A] de sacris et reverendis imaginibus Domini nostri Jesu Christi, ejusque semper Virginis Mariae genitricis, omniumque sanctorum, qui Deo ab Abel justo placuisse creduntur, quae Ecclesia sancta in universo orbe diffusa antiquitus accepit, quaeque sedis apostolicae praesules pro eis decreverunt, ac statuerunt illibata persistere, atque intemerata manere. Quapropter Joannem quondam Constantinopolitanum antistitem, et sequaces ipsius, qui eas frangendas atque calcandas esse ore polluto asseverant, quandiu de his nobiscum non senserint, et juxta sanctorum pontificum Romanorum decreta, et aliorum catholicorum Patrum instituta non sapuerint; sancimus eos a Christo et ab Ecclesia catholica atque apostolica esse anathema.
[Col. 0128B] Et post completionem lectionis hujus, Basilius piissimus et magnus imperator dixit ad sanctissimos vicarios senioris Romae, et occidentalium sedium: Sunt hic et alii quidam Crithino concordantes; intrent, si videtur sanctitati vestrae in medium synodi, et interrogentur, si forte velint poenitere, ac profiteri orthodoxam fidem. Helias Deo amicissimus presbyter et syncellus et vicarius sedis Hierosolymorum dixit: Qui diuturnae sectae deserviunt, difficile habent evelli a mala qua tenentur opinione; etenim ac si quibusdam ferreis compedibus, diabolicis circumventionibus capti, obcaecatam habent propriam mentem, et suspicere ad lucem veritatis non possunt. Hujus rei gratia et haereticus iste Theodorus, qui vocatur Crithinus, quaecunque audierit ad sui profectum [Col. 0128C] atque salutem, non suscipit, terram infructuosam imitans et spinosam. Ut autem jussit a Deo munita potestas imperii tui, si sint alii aliqui, ingrediantur. Et ingressis Niceta clerico, et Theophilo saeculari, et Theophane tabellione, sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt ad eos: Anathematizatis Iconomachicam haeresim? profitemini sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae orthodoxam fidem, quae tradita est in orbis terrarum finibus a Christo et apostolis et omnibus sanctissimis doctoribus Ecclesiae? Nicetas clericus, et Theophilus saecularis, et Theophanes tabellio dixerunt: Decepti fuimus antea malitiosis sermonibus impiorum hominum, et male sapiebamus: nunc autem sanctae et universalis hujus synodi concordiam et conspirationem videntes, [Col. 0128D] parvipendimus Iconomachorum haeresim, et anathematizamus omnem qui non adorat sanctas et venerabiles imagines. Et surgens unusquisque sigillatim super tribunal excelsum, anathematizavit haeresim Iconomachorum, et primores ejus, et patriarchas, Theodotum videlicet, Antonium, Joannem, et Theodorum nominatum Crithinum. Deinde advocans Basilius piissimus et magnus imperator unumquemque ipsorum, osculatus est eos, et dixit: Nunc erepti estis a diabolica possessione, et facti estis Christiani verissimi, et salvandi estis cum omnibus orthodoxis a Christo Deo nostro, et vita aeterna efficimini digni. Nam nisi haeresim Iconomachorum anathematizassetis, nil vobis Christus prodesset. Helias Deo amicissimus [Col. 0129A] presbyter et syncellus orientis throni Hierosolymorum dixit: Magno beneficio dignos eos fecit interventio sancti imperii tui hodie, Christi amice domine, et plurimum laetificasti nos, imo Christum, qui tibi donavit imperium, qui et conservet te in zelo pietatis nunc et in saecula. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Sapientia ineffabilis Christus Deus noster ordinat mundum revera, quia et te piisimum et dominum imperatorem provexit ad correctionem omnium qui erraverunt, et custodiam et conservationem eorum qui recta sapiunt; et gaudet in te sancta Romana Ecclesia, hujusmodi zelum tuum pro pietate conspiciens: nunc ergo eum qui noluit intelligere, ut bene ageret, neque poenitere, et discedere ab impietate propria Theodorum [Col. 0129B] videlicet, qui nominatur Crithinus, anathematizet sancta haec et universalis synodus, et omnes consentaneos ejus, tam qui nunc adhuc supersunt, quam qui in eodem sensu et opinione vita excesserunt. Et ascendens Stephanus Deo amicissimus diaconus et notarius, anathematizavit ita: Omnibus haereticis anathema! Concilio, quod adhuc fremit contra venerabiles imagines, anathema! Et qui recipit impias haereseos ipsorum ratiunculas, anathema! Iis qui sumunt divinae Scripturae dicta, quae sunt adversus idola contra venerandas imagines, anathema! Iis qui non amplectuntur sanctas et venerandas imagines, anathema! Iis qui vocant sacras iconas idola, anathema! Iis qui dicunt quia ut ad Deos Christiani ad imagines accesserunt, anathema! [Col. 0129C] Iis qui communicant scienter, anathema! Iis qui conviciantur et inhonorant venerabiles iconas, anathema! Iis qui dicunt, quod praeter Christum Dominum nostrum alius quispiam nos liberavit ab idolis, anathema! Iis qui audent dicere catholicam Ecclesiam idola aliquando suscepisse, anathema! Anastasio, Constantino, et Nicetae, qui sub Isauricis praefuerunt haeresibus, ut inepiscopis insacratis, anathema! Theodoro, Antonio, et Joanni, qui sibi invicem malorum omnium exstiterunt conciliatores, et alter alterius sibi impietati successerunt, anathema! Paulo qui in Saulum conversus est, et Theodoro qui dicebatur Gastae et Stephano Molatae, et his similibus, anathema! Theodoro, qui cum sine ratione consistat, loqui se rationabiliter fingit, qui et vocatur [Col. 0130A] Crithinus, anathema! Iis qui adhuc dubio quidem sunt sensu: insensati vero sunt ambiguitate, et obsessi quidem a tenebris impietatis suae, suspicantur a quibusdam consequi reversionem, anathema! Laludio, Leoni, et quisquis hinc similiter sapit, tam in episcopis, et presbyteris, ac monachis quam in iis qui quomodocunque attonsi consistunt, anathema! Photio curiali et invasori anathema! Photio saeculari et forensi anathema! Photio neophyto et tyranno anathema! Photio schismatico et damnato anathema! Photio moecho et parricidae anathema! Fabricatori mendaciorum anathema! Inventori perversorum dogmatum anathema! Photio novo Maximo Cynico anathema! Novo Dioscoro anathema! Gregorio dudem episcopo Syracusano anathema! [Col. 0130B] Eulampio deposito anathema! Omnibus sequacibus et fautoribus ejus anathema! Multos annos imperatorum Basilii, Constantini, et Leonis [Col. 0129C] Nam cum haec ageretur actio, in ipsis Theophaniis coronatus est in imperatorem iste Leo filius a vicariis et patriarcha Ignatio. Magnorum principum et imperatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Erigentium ecclesias multos annos! Liberatorum Christianorum multos annos! Novo Constantino multos annos! Novo Theodosio multos annos! Novo Marciano multos annos! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Novae Judith multos annos! Novae Helenae multos annos! Novae Pulcheriae multos annos! Nicolai beatissimi papae Romani aeterna memoria! Novi Phinees aeterna memoria! Novi Daniel multos annos! Interemptoris novi Simonis multos annos! Percutientis novum fallacem Ananiam multos annos! Novi [Col. 0130C] Coelestini multos annos! Novi Martini aeterna memoria! Adriani sanctissimi papae Romani multos annos! Ignatii sanctissimi patriarchae Constantinopoleos multos annos! Novi Athanasii multos annos! Novi confessoris Pauli multos annos! Novi Flaviani multos annos! Novi Anatolii multos annos! Sanctissimorum et orthodoxorum patriarcharum orientis multos annos! Donati et Stephani, et Marini sanctissimorum vicariorum senioris Romae, Thomae sanctissimi metropolitae Tyri et vicarii Antiochiae multos annos! Heliae sanctissimi syncelli et vicarii Hierosolymorum multos annos! Sacri senatus multos annos! Sanctae ac universalis synodi aeterna memoria! Multos annos imperatorum nostrorum, multos annos!
[Col. 0129D] In nomine Domini et dominatoris omnium Jesu Christi veri Dei et Salvatoris nostri, imperii a Deo coronatorum et tranquillissimorum dominorum nostrorum, Basilii quidem ac Constantini anno tertio, Leonis vero anno primo, perpetuorum Augustorum, indictione tertia, pridie Idus Februarii: propositis pretiosis et vivificis lignis, et intemeratis salutis nostrae [Col. 0130D] Evangeliis: in dextris partibus famosissimi templi sanctae ac magni nominis Sophiae: convenientibus autem Donato Deo amicissimo episcopo Ostiae, et Stephano Deo amicissimo episcopo Nepae, ac Marino Deo amicissimo diacono sanctae Romanae Ecclesiae, locum obtinentibus Adriani sanctissimi papae Romani, et Ignatio sanctissimo archiepiscopo [Col. 0131A] dentes, qui per occasionem quamdam dispensanter exiguitatem nostram dignatus est adjuvare, quo meum dominum ac dominatorem orthodoxum imperatorem alloqui et exorare meruissem. Etenim mihi magnae deliciae hoc apparuit, sanitas, et profectus, et magna gratia divinitus orta: arbiter enim Palaestinorum regionis, et Tiberiadem ac Tyrum obtinens, et horum praesidatum creditum habens, his diebus mittens ad nos, nuntiavit dominicorum et nobilissimorum apicum ad se destinatorum adventum, jubentium, quo sibi quempiam a sede Alexandrina ad imperia dirigeremus, una cum pausillis litteris nostris super dissensione, quae facta est duorum patriarcharum causa penes regiam urbem; et quod a Deo provectus et opinatissimus imperator anhelet [Col. 0131B] ab exterorum ore audire, qualiter veritas exigat, et quae sit de his certa et firma cognitio, quae sic nos movit ad id quod antea desiderabamus, et pro eo quod fieri citius speramus propter viri justitiam, et amore dilectionis pavente potestatem, quae in nobis potentatum gerit, quempiam eorum, qui apud nos sedulo permanent, mittere; misimus ei contra pro nobis, requirentes hominem olim nostrum, et a multis annis in sua voluntate habitantem, venerabilem existentem, et monasticam conversationem ex mollibus ungulis excolentem monachum, Joseph nomine; quod et lecit: cum quo etiam hunc vilem codicillum transmisimus indignum existentem, et imperatoriae allocutioni inconvenientem: hoc autem volenter fecimus, quinimo confidenter praesumpsimus, [Col. 0131C] non tanquam nosipsos odientes, absit, sed nosmet dejicientes, exiguitatem nostram ad eminentem et principantem, ac omnibus dignitatibus sublimiorem dignitatem veraciter comparantes. Neque enim hoc animo agere poteramus, nisi manifeste cognovissemus in te, Deo gratissime imperator, habitare imitatorem Christi et condescendibilem affectum, qui quondam viduae duo minuta recepit, et haec pluribus muneribus praetulit. Etenim ait quidam poetarum: Abest ille [Col. 0131D] Abest, ille. Hi versus sunt apud Graecos quorum quantum ex circumstantia superiori datur intelligi, iste est sensus eorum, ex persona patriarchae Alexandrini inter Saracenos constituti prolatus, dicit, ut, inquit, ille, qui compedibus constrictus utcunque, vel undecunque salit, et supra vires repit, eques efficitur, ita et tu imperator, humilitatis ac scientiolae nostrae scripta ut duo viduae minuta suscipe, licet compedibus nationum, inter quas habitamus, impediti vix haec ipsa scripserimus. Vel ita: Sicut, inquit, qui vincula in pedibus habet, et servatur a potente, si cum aptum repererit tempus, potest quoquo modo [Col. 0132D] equo impositus fugere, secundum poetae paradigma, Evadit irati principis potentatum; ita et nos licet ligati vi gentium simus, attamen verbum Dei, quod non est alligatum, saltem vix super equum epistolae nostrae imponentes direximus, quod ita suscipe, tanquam si soluti essemus, ac per hoc majora vobis offerre potuissemus quae tamen ideo, ut autumo, scribit obscure, ne, si utcunque deperirent, facile ab hostibus intelligerentur. EDIT. ROM. qui compedibus constrictus salit ad terminos, equitis more, summumque diligens, vix rejicit, audacter exsiliens. De duobus autem patriarchis, domine princeps, et imperator a Deo dirigende, in una sede, uno tempore, bene novit a Deo provecta pietas tua, quod impossibile [Col. 0131D] sit mittere, et corporalibus terminis remotum, discernere tantum ac tale negotium, cum invisum sit et tanquam clanculo gestum, idque nequaquam sciatur a nobis, sed nec primordia [Col. 0132A] ejus, vel media, aut novissima, vel finalia cognoscantur: etenim quidam sapientum iambo loquentium praedixit: Quis enim judex peregrinus quemquam solum usquam audivit, minime accusato praesente, vel judicavit protinus, hoc audito? Si enim ex uno sibi adversantium audire, pravum et nefas veritas aestimat, et hoc ut abominabile non admittit, quanto magis ab horum nemine? qui enim judicant quae nesciunt, paratam redargutionem in carminibus beatissimi Gregorii reperiunt, et aperte dicitur eis, quod caligo sit quae loquuntur. Bene autem novimus, quod apud vos sint, dictator et a Deo salvande imperator, summi pastores, praesules, ac abbates, clerici quoque, et azyges [Col. 0132D] Id est, sine jugo, uxorum scilicet: intelliguntur autem monachi, quia expediti a conjugibus. , qui omni sapientia ac scientia, intellectu [Col. 0132B] etiam et discretione atque prudentia decorati consistunt, quorum princeps ac praeses et summus doctor tu constitutus es, sancte ac orthodoxe imperator, qui omnes propius existentes, quod opportunum est, scitis, et quod Deo sit acceptum, bene cognoscitis. Vos enim estis radix, ex qua [ fort. rami.] jam et immortalitatis intelligibilis oceanus, ex quo cuncti fontes, omneque mare, universi lacus, et fluenta procul emanant, ut exterior poeta Homerus affatur. Ita, domine imperator justissime, inveniemus in quibusdam veterum historiis, quod duo patriarchae quondam in Christi Dei nostri sancta civitate facti fuerunt, sed hoc modo. Dicit igitur Alexander monachus in historiis suis, quia trigesimus patriarcha Hierosolymis post gloriosam et celebrandam [Col. 0132C] Domini nostri Jesu Christi ad coelos ascensionem, Narcissus vocabatur, apostolica gratia splendens, et quieti studens, sacrorum praesulatu relicto, anno duodecimo sui patriarchatus ad loca confugit incognita: sed quaesito a populo, et potestate, ac episcopis provinciae, nec tamen invento, pro ipso provehitur alius patriarcha, qui vocabatur Dius, qui octo annis vivens, in Christo defunctus est. Post hunc Germanus annis tribus; huic vero Gordius succedit quatuor annis, tum ecce tanquam ex abditis Narcissus rursus apparet, et erat cum consecrato Gordio in in uno sensu et consonantia. Gordio vero, qui cum eo erat, defuncto, et Narcisso supra modum senescente (siquidem erat quasi sexdecim et centum annorum) Alexandrum quemdam episcopum, ab alia [Col. 0132D] regione adorationis gratia profectum ad venerabilia loca, per divinam revelationem praesulem Hierosolymorum constituunt, sene Narcisso multum eum rogante, qui et martyrio postea consummatur. Hoc [Col. 0133A] almae Constantinopoleos novae Romae: et sanctissimis loci servatoribus orientis, videlicet Joseph Deo amicissimo archidiacono Alexandrinorum magnae civitatis, locum tenente Michaelis sanctissimi patriarchae Alexandriae, et Thoma sanctissimo metropolita Tyri, locum tenente sedis Antiochiae, eo quod viduata esset eadem Ecclesia, et Helia Deo colendissimo presbytero et syncello, locum obtinente Theodosii throni Hierosolymorum archiepiscopi: praesente quoque sacro senatu, dicimus autem Theodoro magnificentissimo patricio et magistro, Christophoro magnificentissimo patricio et magistro, Bahane magnificentissimo patricio ac praeposito, Hemerio magnificentissimo proconsule ac patricio, Paulo magnificentissimo patricio et praefecto, Theodoro [Col. 0133B] magnificentissimo patricio, Barbatio magnificentissimo patricio, Manuele magnificentissimo patricio, Theophylacto magnificentissimo patricio, Petronate magnificentissimo patricio, Manuele magnificentissimo patricio: quin etiam et considentibus Deo amicissimis metropolitis, Basilio scilicet Deo amabilissimo archiepiscopo Ephesi, Theodulo Deo amicissimo metropolita Ancyrae, Nicephoro Deo amicissimo metropolita Nicaeae, Basilio Deo amicissimo metropolita Chalcedonis, Basilio Deo amicissimo metropolita Gangrensium, Theodoro Deo amicissimo metropolita Thessalonicae, Nicolao Deo amicissimo metropolita Synnadensium, Theophylacto Deo amicissimo metropolita Iconii, Ignatio Deo amicissimo metropolita Hierapoleos, Michaele Deo amicissimo metropolita [Col. 0133C] Hod [ fort. Hadramiti], Hilarione Deo amicissimo metropolita Corinthi, Metrophane Deo amicissimo metropolita Smyrnae, Michaele Deo amicissimo metropolita Byziae, Euthymiano Deo amicissimo metropolita Euchartensium, Joanne Deo amicissimo archiepiscopo Pompeiopoleos, Theophane Deo amicissimo archiepiscopo Selgae, Stephano Deo amicissimo archiepiscopo Cypsallorum, Joanne Deo amicissimo archiepiscopo Cii, Photio Deo amicissimo archiepiscopo Nicoliae, Icoo Deo amicissimo archiepiscopo Methymnae, Basilio Deo amicissimo archiepiscopo Russii, Gregorio Deo amicissimo archiepiscopo Parii, Paulo Deo amicissimo archiepiscopo Apamiae, Basilio Deo amicissimo archiepiscopo Pyrgii, Arsenio Deo amicissimo archiepiscopo Aureliopoleos, [Col. 0133D] Georgio Deo amicissimo episcopo sanctae Cyriacae, Eustachio Deo amicissimo episcopo Aemoniae, Constantino Deo amicissimo episcopo Trallae, Germano Deo amicissimo episcopo Citri, Constantino Deo amicissimo episcopo Augustopoleos, Nicolao Deo amicissimo episcopo Documii, Petro Deo amicissimo episcopo Melitopoleos, Joseph Deo amicissimo episcopo Leriae, Tarasio Deo amicissimo episcopo Cineae, Stephano Deo amicissimo episcopo Gordoserbensium, Philippo Deo amicissimo episcopo Tabiae, Ignatio Deo amicissimo episcopo Juliopoleos, Constantino Deo amicissimo episcopo Tii, Sisinnio Deo amicissimo episcopo Bitinopoleos, Xenophonte Deo amicissimo episcopo Mylassi, Leone Deo amicissimo [Col. 0134A] episcopo Neapoleos, Marciano Deo amicissimo episcopo Nicopoleos, Marciano Deo amicissimo episcopo Thebarum, Gregorio Deo amicissimo episcopo Mesinae, Joanne Deo amicissimo episcopo Poleosnomii, Theodoro Deo amicissimo episcopo Eurippi [ al., Eusippi], Nicephoro Deo amicissimo episcopo Crotonae, Nicolao Deo amicissimo episcopo Nusae, Constantino Deo amicissimo episcopo Synai, Gregorio Deo amicissimo episcopo Tripoleos, Leone Deo amicissimo episcopo Daphnusiae, Constantino Deo amicissimo episcopo Onumericensium [ al., Enumericensium], Basilio Deo amicissimo episcopo Adranii [ al., Eldrianii], Theophane Deo amicissimo episcopo Axanae, Joanne Deo amicissimo episcopo Tampsii, Nicephoro Deo amicissimo episcopo Asponae, [Col. 0134B] Macario Deo amicissimo episcopo Elizomenentium [ al., Elysomane], Michaele Deo amicissimo episcopo Cercyrensium, Nicephoro Deo amicissimo episcopo Zacynthi, Joseph Deo amicissimo episcopo Aventium, Theagnosco [ al., Theognosto] Deo amicissimo episcopo Parnassi, Meletio Deo amicissimo episcopo Heracliae, Asaphio Deo amicissimo episcopo Erythiae, Constantino Deo amicissimo episcopo Prusiadis, Cosma Deo amicissimo episcopo Adrianopoleos, et Ignatio Deo amicissimo episcopo Timonis: his ita convenientibus, Bahanes famosissimus patricius et praepositus ex persona sacri senatus ad vicarios senioris Romae et orientalium sedium dixit: Nostis, patres mei sanctissimi, quia in praecedentibus actionibus ecclesiastica dispositio facta est a [Col. 0134C] vobis sanctissimis loci servatoribus senioris Romae, ac orientalium sedium, secundum congruentiam et ordinem synodicum; nunc vero patriarchae Alexandriae venit vicarius, et hoc procul dubio Dei cooperatione et voluntate factum est. Quid ergo de caetero videtur sanctitati vestrae? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Et nos quidem vidimus eum, et locuti sumus ei, et per sermonem ejus satisfactionem accepimus. Verumtamen juxta canonica praecepta legatur commendatitia ejus epistola in audientiam omnium, in hac sancta et universali synodo, et ita connumeretur omnibus nobis vicariis patriarchalium sedium. Deo amicissimi episcopi, et tota sancta synodus dixit: Bonum et justum est, et ideo cunctis placet: et hoc manifeste habetis a consequentia [Col. 0134D] ecclesiastica et synodica. Et post hoc accipiens Gregorius devotus notarius divinorum secretariorum, legit epistolam patriarchae Alexandriae ad piissimum imperatorem missam.
Piissimo et magnificentissimo imperatori victori Basilio, Augusto, triumphatori, et Christi Deo placabili famulo, Michael inutilis servus puerorum Domini mei Alexandrinus.
Ab olim quidem scribere ad divinitus actam et maximi decoris dictaturam tuam, optime imperator, gestientes, ab alterius tribus formidine inhibiti exstitisse dignoscimur. Nunc vero jussi, et quod desiderabamus, et quod metuebamus, impigre peregimus, immortali et supercoelesti regi copiosas grates repen [Col. 0135A] vero solum historice novimus, et de his nobis humilibus tuis famulis sufficiat. Supplicamus autem, ut inutiles servi, et obsecramus te, benignissime imperator, ut eos, qui ad divinitus gubernandam sublimitatem tuam ex nostratibus destinati sunt, beneficiis cumules, non solum autem illos, sed et omnes omnino qui Christi nomine censentur, et cum eis pro eadem redemptione legatione funguntur, ad cripiendum videlicet a suspicione hos qui missi sunt, et nos qui misimus, ut cuncti penes omnes qui apud nos sunt bonam faciem, et temporis redemptionis fructum capessere valeamus: quatenus divinae bonitatis et Christi amator mundi principatus tuus pro suo voto ac libito jubeat et agat, omnitenentis Dei auxilio ductus, ac continuis et indeficientibus bonis [Col. 0135B] accumulandus, et post vitam plurimam et copiosorum annorum curricula immortali imperio fruiturus, deprecationibus immaculatae Dei genitricis Mariae, Marcique mirabilis apostoli, evangelistae ac martyris, simul et praeceptoris nostri, et omnium sanctorum mandata Dei perficientium. Amen.
Commendatitia ergo epistola lecta, Donatus Deo amicissimus episcopus Ostiae, et Stephanus Deo amicissimus episcopus Nepae, ac Marinus reverendissimus diaconus sanctae Romanae Ecclesiae, dixerunt: Ecce defert hic honorabilissimus vir commendatitias litteras, quas a patriarcha suo Michaele accepit: didicimus quis sit, et unde venerit, et suscipimus eum ut veraciter loci servatorem Alexandrinae sedis. Dicant ergo ad hoc et sanctissimi loci servatores [Col. 0135C] orientalium sedium, et sacra synodus, et Deo amabiles episcopi, quid sibi videatur super hoc, et quomodo certificentur in epistola. Sancta et universalis synodus dixit: Perfecte creduli facti sumus, et certificati sumus omnes ex epistola quae modo lecta est coram nobis, quia non fictus, sed verissimus vicarius est throni Alexandriae; propter quod et recipimus eum, et glorificamus Deum universorum, qui quod deerat universali synodo supplevit, et eam nunc perfectissimam demonstravit. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt ad Joseph reverendissimum diaconum et loci servatorem Alexandriae: Habemus, Pater, sermonem ad sanctitatem tuam loquendi. Priusquam huc perveniret sanctitas tua, factae sunt actiones octo; tam de sanctissimo patriarcha, [Col. 0135D] quam de Photio praevaricatore atque tyranno, seu de impositione manus ejus, et aliis quibusdam capitulis. Audisti ex eis quidquam, quomodo judicata sint, vel qualiter deposita fuerint? Didicisti enim de duobus his necessariis capitulis, de receptione scilicet sanctissimi patriarchae Ignatii, quomodo stabilitus et confirmatus sit, et de objectione Photii, qualiter dejectus et projectus existat, cum tota promotione, ac manus impositione sua. Joseph reverendissimus archidiaconus et loci servator Alexandriae dixit: Audivi, et didici cum multo scrutinio et diligentia cuncta quae acta sunt. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Ergone placent ea quae judicaverunt sanctissimi vicarii senioris [Col. 0136A] Romae ac orientalium sedium? Joseph reverendissimus archidiaconus et vicarius Alexandriae dixit: Complacet mihi in omni ecclesiastica actione et dispositione sanctissimorum loci servatorum senioris Romae, ac orientalium sedium, et quod sancte ac juste disposuerint: et ecce prae manibus in scriptis sensum meum, et si jubetis legatur coram hac sacra synodo; in residuis vero, prout cognovero per gratiam Christi, quod justum et sanctum fuerit, et dicam et agam. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ecce audivimus ea quae dixisti, et placent nobis omnia, et ideo volumus ut in medio istius sanctae universalis synodi legatur opinio quam habes. Et post hoc surgens Joseph reverendissimus archidiaconus et loci servator Alexandriae, posuit [Col. 0136B] sensum suum scriptum inter pretiosa ligna, et intemerata Evangelia: sicque demum jussus Thomas reverendissimus diaconus et devotus notarius, in medio synodi stans, legit:
Joseph monachus et archidiaconus ac vicarius Michaelis sanctissimi patriarchae Alexandriae haec dicit ad sanctam et universalem synodum:
Nunc dignum est dicere cum propheta David: Voluntatem timentium se faciet Dominus, et orationem eorum exaudiet, et salvos faciet eos (Psal. CXLIV) . Nam quia per omnia mansuetissimus et piissimus imperator noster Basilius fundamentum et crepidinem in anima sua timorem Dei posuit, cuncta vero studia sua secundum hunc modum produxit; idcirco [Col. 0136C] oculi Domini consequenter super eum respiciunt, secundum illum qui dixit: Ecce oculi Domini super timentes eum, et in eos qui sperant in misericordia ejus (Psal. XXXII) : hinc etiam voluntatem suam piissimam et justissimam ad stabilitatem suae fidei, et catholicae Ecclesiae ornamentum dirigere deliberavit, et perfecte in completionem prosperam destinavit: ea enim quae videbantur hominibus esse impossibilia et facilia hic constituta sunt, Scriptura dicente: Ex ore duorum vel trium testium stabit omne verbum (I Tim. V) . Per quatuor testes irreprehensibiles et sine mendacio exhiberi illi Dominus voluit veram instantium negotiorum examinationem; ita ut semper satisfactio perfecta iis qui volunt intelligere praebeatur: quia per Deum et apud [Col. 0136D] Deum prosperatur a Deo redimitus imperator noster: et de Hesperiis quidem partibus vicarios sanctae Romanorum Ecclesiae abduxit; de locis autem quae tenentur a contrariis nationibus, quae inimico animo Christianae tribui adversantur, cooperatores et suffragatores veritatis ostendere diebus imperii sui, et coexcitare dignatus est. Almo enim fratre nostro, Thoma scilicet sanctissimo praesule Tyri primae metropoleos Antiochensium throni, qui etiam ecclesiasticas res ejus, eo quod non sit ibidem patriarcha disponit, huc accedente, una cum Helia sanctissimo presbytero et syncello apostolici Hierosolymorum throni, putavit, ne forte perfecta non esset universalis synodus, duae hic congregata erat. [Col. 0137A] Hanc ergo consummare ac opere pleno perfectam exhibere volens Deus, qui super omnia et prae omnibus est perfectus, etiam nos ex meridianis locis attraxit, vicem supplentes apostolici throni magnae Alexandrinorum Ecclesiae, qui divina gratia et regia inspiratione piissimi imperatoris huc pervenientes, omnia diligenter investigavimus; ita ut nihil lateat nos eorum quae gesta sunt a fratribus nostris ante perventionem nostram: insuper et causas quae prius motae sunt hic inter sanctissimum patriarcham Ignatium et Photium, qui more latronis et moechi in thronum insiliit Constantinopoleos; quin etiam et de venerabilium et sanctarum imaginum sensu ac opinione, non perfunctorie neque transitorie has examinantes, sed oppido sufficienter, ut decuit, discurrentes, [Col. 0137B] admirati sumus, certius comperientes de hujusmodi rebus, quam manifesta sit vox Salvatoris, quae dicit: Nihil absconditum quod non sciatur, et in manifestationem veniat (Luc. XII) . Et rursus: Spiritus, ubi vult, spirat (Joan. III) . Etenim veraciter et inextricabiliter a Deo inspirati, et a divina gratia ejus, isti per Deum in hac collecta synodo sanctissimi vicarii senioris Romae et Orientalium sedium omnia lege justitiae et judicio veritatis disposuerunt, nequaquam reverentes quid legitimorum ecclesiasticae consequentiae negotiorum loqui, quemadmodum decet sanctos et sacerdotio decoratos, verbum veritatis amplexos. Non enim in vacuum cucurrerunt, neque in vanum laboraverunt, neque praetulerunt quippiam aliud congruentis sibi reverentiae atque clementiae, quo minus [Col. 0137C] investigatores essent justi Dei judicii. Unde et nos, hoc liquido ac manifeste agnito, consentimus et convenimus in iis quae ab ipsis judicata et jure deprompta sunt, scientes diligenter conservare sententiam Domini nostri Jesu Christi, quae dicit: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, sum in medio eorum (Matth. XVIII) . Neque enim in nomine alterius cujusquam, neque propter aliud quid eorum quae sunt convenerunt Deo amabilia patriarchia tria, sed propter nomen Domini nostri Jesu Christi, a quo videlicet mercedem et retributionem percipient. Vivo enim, dicit Dominus, sed glorificantes me, glorificabo. Et qui abjicit me, inhonorabitur (Prov. VIII) . Cum quibus efficiamur et nos cooperatores eorumdem laborum, participes a Deo tribuendae [Col. 0137D] mercedum recompensationis in eodem Deo, qui dat salutem imperatoribus nostris, Basilio, et Constantino, et Leoni, et per eos instaurat regionem et patriam parochiae nostrae, quae pridem per desidiam eorum qui prius imperaverunt ablatae sunt, orationibus et intercessionibus dominae nostrae Dei genitricis, et omnium sanctorum. Amen.
Et post lectionem sancta universalis synodus dixit: Littera, quae lecta est, certificavit nos super omnia, quod consonet judicio sanctae Romanorum Ecclesiae, ac Orientalium sedium. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Juste abiit vir iste Deo amabilis, pro eo quod secutus sit, et concordaverit actis quae prius a nobis disposita sunt: et modo habemus [Col. 0138A] omnes eum, veluti si a prima actione usque in hodiernum diem nobis cooperator exstiterit, nobiscumque consonaverit: propter quod et recipimus eum, ut verum et justissimum loci servatorem sedis Alexandrinae. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt ad sanctissimos loci servatores senioris Romae, ac Orientalium sedium: Modo itaque hoc capitulum terminum accepit, et non est sermo de hoc alius, sed intuemur eum ut nos ipsos. Terminato ergo hoc capitulo, quid consiliamini, vel quid vultis ut ordinetur hodie? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Per nuntios quorumdam nobilium virorum, et per quaedam diffamata verba cognovimus, quia quidem viri mendaciter locuti et testificati sunt contra Ignatium sanctissimum patriarcham [Col. 0138B] Constantinopoleos, et si sunt aliqui praesentes hic de viris praedictis, jubemus ut introeant ad hanc sanctam synodum, et cognoscamus quid dixerint, et quid testati sint. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Hoc audistis? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Et audivimus, et scripto vidimus Romae per librum qui descendit per Rhadoaldum et Zachariam qui missi sunt huc illo tempore episcopi: et postquam ingressi sumus huc, amplius certificati sumus. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt ad sanctissimos vicarios Orientalium sedium: Vos sancti Patres nostri audistis de capitulo hoc, de quo locuti sunt sanctissimi loci servatores senioris Romae: vultis et ipsi quaerere capitulum hoc, an [Col. 0138C] non? Joseph Dei cultor, diaconus et vicarius Alexandriae, et Thomas Deo amabilis metropolita Tyri, et primas throni Antiochiae, et Helias honorabilissimus presbyter et syncellus throni Hierosolymorum dixerunt: Radice instantium pravarum rerum, una cum malitia quae inest illi opportune purgata, congruum est iniquas etiam propagines quae hic pullularunt emundari, et in convenientem bonamque culturam restitui. Cupimus igitur et nos hoc intimari. Et hortatus Stephanus reverendissimus diaconus et notarius a sanctissimo patriarcha Ignatio, stans in medio, ad sanctam synodum dixit: Placet omnibus vobis ut examinetur capitulum hoc? Tota sancta synodus exclamavit: Placet omnibus. Et post hoc per jussionem sanctae synodi intromissi sunt testes, qui [Col. 0138D] fallaciter juraverunt contra Ignatium patriarcham, coram Rhadoaldo et Zacharia quondam episcopis: et stantibus eis in medio, magnificentissimi et gloriosissimi principes ad sanctissimos loci servatores dixerunt: Quomodo vobis videtur de illis? omnes habetis interrogare communiter, an unumquemque? Sanctissimi vicarii dixerunt: Unusquisque eorum interrogetur. Et ante omnes interrogatus est Theodorus a sanctissimis vicariis senioris Romae: Qui vocaris? Qui dixit: Theodorus. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et quam dignitatem habes? Theodorus dixit: Protospatharius sum in vita imperatorum. Sanctissimi vicarii dixerunt: Voluntarie venisti ad hanc synodum, an vi? Theodorus dixit: [Col. 0139A] Voluntarie veni. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et quare venisti? Theodorus dixit: Propter jusjurandum quod juravimus in sanctis apostolis. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et de quo fecisti jusjurandum? Theodorus dixit: De Ignatio patriarcha. Sanctissimi vicarii dixerunt: Sponte jurasti, an violenter? Theodorus dixit: Invitus juravi; imperator enim dixit mihi: Quia tum obsequium eras illa die quando factus est patriarcha dominus, et electionem illius non vidisti, intra, et jura. Et intravi, et juravi: Non enim vidi electionem ejus. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et utique didicisti quia patriarcha erat duodecim annis, et ex illo communicabas? Theodorus protospatharius dixit: Sciebam quidem, sed dixit mihi imperator: Quia metropolita non es, episcopus [Col. 0139B] non es: et intravi, et juravi. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et quomodo jurasti? Theodorus dixit: Juravi quia non vidi ejus electionem. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et nosti quia peccatum faciebas in juramento illo? Theodorus dixit: Sciebam, sed non habebam quod facerem. Sanctissimi vicarii dixerunt: Fecisti confessionem, et accepisti poenas de peccato illo repoenitens? Theodorus dixit: Etiam. Sanctissimi vicarii dixerunt: Cui confessus es, et a quo accepisti epitimium? Theodorus dixit: Qui dedit mihi epitimium defunctus est. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quis vocabatur? Theodorus dixit: Nescio; id tantum scio quia chartularius erat, et tonsus est, et fecit in columna quadraginta annos. Sanctissimi vicarii dixerunt: [Col. 0139C] Sacerdos erat? Theodorus dixit: Nescio; abbas erat, et habebam fidem in hominem, et nuntiavi ei. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et custodisti epitimia? Theodorus dixit: Si vult Deus, custodivi ea, quia Christianus sum. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Complesti ea, an non? Theodorus dixit: Ecce homo, compleo illa. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Juste revocatus est in sedem suam dominus Ignatius? Theodorus dixit: Juste; si enim noluisset Deus ut revocetur, non haberet ei vitam dare. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ergo recipis sanctam hanc synodum, et omnia quae judicata sunt ab ea? Theodorus protospatharius dixit: Imperator noster sanctus recipit eam, et omnes Christiani, et [Col. 0139D] ego quomodo non suspicio? etiam, suspicio illam, quia orthodoxus sum. Deinde interrogatus est et Leo consul, qui et factus est scriba, a sanctissimis vicariis: Quomodo ingressus es in hanc sanctam synodum? Leo dixit: Nuntiaverunt nobis, et venimus. Sanctissimi vicarii dixerunt: Propter quam causam? Leo dixit: Dixerunt nobis: Quia venite et accipiatis indulgentiam. Sanctissimi vicarii dixerunt: De quo peccato? Leo dixit: De hoc quod juravi ad sanctos apostolos. Sanctissimi vicarii dixerunt: Quis te duxit illuc? Leo dixit: Imperator illius temporis et Caesar. Sanctissimi vicarii dixerunt: Per potentiam et vim, an sponte? Leo dixit: Interrogaverunt me, Quia vidisti electionem patriarchae Ignatii? Et dixi: [Col. 0140A] Non. Sanctissimi vicarii dixerunt: Sponte fecisti juramentum, an violenter? Leo dixit: Hoc interrogaverunt, Quia fortasse non eras tunc in hac urbe, quando electus est patriarcha, et intra, et jura; et intravi, et juravi. Sanctissimi vicarii dixerunt: Quot anni sunt ex quo consecratus est patriarcha Ignatius? Leo consul dixit: Dico, sunt anni viginti quatuor. Sanctissimi vicarii dixerunt: Antequam juraris, communicabas cum patriarcha Ignatio? Leo dixit: Etiam. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Et quare, frater, novissime factus es contra eum? in hoc apparet quia tu cucurristi ut occideres patrem tuum et pastorem tuum. Scis quia peccatum fecisti, et poenitentiam egisti, et accepisti epitimia? Leo dixit: Epitimia non accepi. Sanctissimi [Col. 0140B] vicarii dixerunt: Neglexisti accipere epitimia? communicasti post haec, an non? Leo dixit: Non. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Recipis patriarcham Ignatium modo? Leo dixit: Quidquid recipit mundus et vos, recipio et ego. Sanctissimi vicarii dixerunt: Vis accipere epitimia? Leo dixit: Si mihi dederitis, accipio. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Recipis sanctam hanc synodum? Leo dixit: Recipio eam. Sanctissimi vicarii dixerunt: Anathematizas Photium et omnes quos synodus anathematizavit? Leo dixit: Quis sum ego, ut anathematizem? Anathematismus in causa fidei fit; at vero Photius orthodoxus est, et utquid anathematizabo eum? Sanctissimi vicarii dixerunt: Opera ejus pejora sunt omni haeresi, quia diaboli operarius [Col. 0140C] est. Leo consul dixit: Cum vos judicetis fieri et excepta haeresi anathematismum, anathematizo et ego cunctos quos anathematizavit sancta haec et universalis synodus. Et post horum duorum examinationem virorum interrogatus est Eustachius regius spatharius candidatus (spatharo-candidatus), Constantinus regius spatharius, Basilius regius mandator, Photius spatharius et factus chartularius militaris logothesii, Paulus regius scriba, Christophorus regius spatharius, et secundus vulgi Prasinorum, Anastasius dudum diaconus, Marinus [ al., Marianus] vestitor et factus epoptes, Constantinus chartularius, Arsabir regius candidatus, et Constantinus regius protospatharius. Et interrogati admodum et discussi omnes, objiciebant violentiam et timorem regium, [Col. 0140D] et privationem pecuniarum, et exsilium, et una voce, quod non sponte ad hujusmodi actum compulsi fuerint, asseveraverunt. Quidam quidem ex eis se fassi sunt statim fuisse confessos, et accepisse convenientia epitimia: quidam vero etiam usque in praesens sine poenitentia permansisse, qui apta epitimia a sancta et universali synodo susceperunt, quemadmodum posthac manifestabitur, cum videlicet omnes hi susceperint sanctam et universalem synodum, et anathematizaverint omnia quaecunque haec anathematizavit, et susceperint similiter animo libenti quaecunque suscepit. Bahanes, magnificentissimus patricius et praepositus, dixit, sicut ex persona senatus ad sanctissimos vicarios senioris [Col. 0141A] Romae: Omnes viri qui falso juraverunt contra sanctissimum patriarcham, non sunt hic praesentes: quidam enim et mortui sunt, alii propter infirmitatem vel alias causas huic praesentiae desunt: audistis veritatem. Sanctissimi vicarii dixerunt: Volumus audire et ab absentibus quemadmodum ex praesentibus. Bahanes, magnificentissimus patricius et praepositus, dixit ad sanctam synodum: Quid desiderat sancta haec synodus? judicentur isti sine illis, an non? Sanctissimi vicarii dixerunt: Exspectemus eos. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Non potest alia synodus fieri causa illorum: verumtamen, licet alii praesto non sint, epitimium audire habent quod habetis dare; et si quidem cucurrerunt ad pedes vestros, et sanctissimi [Col. 0141B] patriarchae Ignatii, accipient epitimium definitum a sanctitate vestra: si vero non venerint, sed permanserint in malitia sua, crescet epitimium ipsorum, sicut sanctitati vestrae placuerit. Ignatius sanctissimus patriarcha dixit: Impossibile est ut non discutiantur homines illi, et appareant quales et qui sint: multi enim ex eis actuarii, et stabularii, ac equorum medici sunt; propter quod justum est ut veniant in conspectum hujus sanctae synodi, et arguantur, et confiteantur veritatem, quemadmodum et isti. Magnificentissimi principes dixerunt: Sicuti praediximus, domine, non potest propter eos qui reperti non sunt alia synodus fieri, sed, si jubeas, coram sanctitate tua et omnium metropolitarum venient. Ignatius sanctissimus patriarcha dixit: Placet. Et [Col. 0141C] post hoc ascendens Stephanus Deo amabilis diaconus et notarius; legit epitimium quod definierunt sanctissimi vicarii, et tota sancta synodus, habens ita:
Considerante pariter hac sancta et universali synodo virorum istorum qui ultro ingressi sunt ad eam, quique contra Ignatium sanctissimum patriarcham mendaciter juraverunt olim sub Michaele imperatore, et Barda domestico, compulsi in ecclesia Sanctorum Apostolorum in conspectu nefandi concilii, definimus et promulgamus eos qui non poenituerunt, neque annuntiaverunt, neque epitimium acceperunt, sed permanserunt in duritia cordis sui, et non cognoverunt peccatum quod egerunt; non solum contra sanctissimum patriarcham Ignatium, [Col. 0141D] sed et contra sanctissimam Dei Ecclesiam, per septem annos epitimium habere; propter manifestatum peccatum tale, esse illos in duobus annis extra Ecclesiam, et in aliis duobus annis intra Ecclesiam audire divinas Scripturas usque ad catechumenos, non tamen ullo modo communicare, sed abstinere a carnibus et vino quatuor annis praeter Dominicos dies, et praeter Dominicas festivitates, et in aliis tribus annis stare cum fidelibus, et mereri divinam communionem in solis Dominicis solemnitatibus cum eleemosynis, et orationibus atque jejuniis; ita ut tribus diebus hebdomadis, secunda videlicet, quarta et sexta feria, abstineant a carnibus et vino. Peccamen enim ipsorum non fuit modicum, sed, ut jam dictum [Col. 0142A] est, contra Deum magnum, et primum pastorum principem, et per pontificem qui unctus est ab ipso: et quicunque sunt, qui non venerunt hodie in hanc sanctam et universalem synodum, et se occultant, nolentes annuntiare peccatum quod egerunt, et effugere volunt sententiam epitimii, sint omnino ab Ecclesia segregati, et anathematis ligamento constricti, donec conversi per poenitentiam salvi fiant: qui vero accipiunt epitimia prius, et custodiunt, post completum epitimium, digni fiant sanctis et divinis mysteriis.
Et post lectionem, magnificentissimi et gloriosissimi principes ad sanctissimos vicarios dixerunt: Justam constat esse damnationem super iis qui perjuraverunt, et fallaciter juraverunt, et recipiunt [Col. 0142B] epitimium quod datum est a sancta synodo: sed petimus, et rogamus vos, ut veniam ostendatis et compassionem in eos; quia multum tempus positum est epitimii, et quia peccatum propter quod peccaverunt in pastorem et pontificem nostrum patratum est; detur et potestas sanctitati ejus, ut quisquis erit ad illum contrito corde, quaerens misericordiam, sicut Deus deduxerit eum, epitimium minoret. Etenim imitator est illius qui pro eis qui se crucifixerunt oravit: hoc petimus, hoc rogamus sanctitatem vestram, hoc deprecamur vos. Sanctissimi vicarii dixerunt: Nos non solum propter praesentem rem, vel causam, hanc posuimus definitionem, sed et propter futuram cautelam: verumtamen in pastorem in quem peccaverunt committimus hodiernam [Col. 0142C] dispensationem eorum qui in hac causa praesentes existunt. Et praedixerunt ad sanctissimum patriarcham Ignatium: Sancta quidem synodus consonanter dedit eis epitimium eorum, peccato suo condignum, imo vero multae compassioni propinquum, verumtamen potestatem habet sanctitas tua secundum contritionem cordis uniuscujusque, et fervorem ac studium, poenitentiae allevandae, vel etiam augendi epitimium quod datum est: quoniam in te peccaverunt, et per te in Deum. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Benedictus Deus qui et in hac parte ostendit vos imitatores pietatis suae. Honorabilissimi episcopi dixerunt: Placet omnibus judicium istud. Bahanes, magnificentissimus patricius et praepositus ad sanctissimos vicarios, dixit: [Col. 0142D] Capitulum hoc jam finem accepit. Habetis aliud quid ad disponendum, an non? nam hora praeteriit: quod si non habetis, dicite. Donatus Deo amicissimus episcopus Ostiae, et Stephanus Deo amicissimus episcopus Nepae, et Marinus reverendissimus diaconus sanctae Romanae Ecclesiae, dixerunt: Habemus et aliud quid ad requirendum hodie. Postquam enim ingressi sumus in hanc a Deo conservandam urbem, auditum est a nobis quia malos homines et contemptores inveniens diabolus organa malitiae suae, operatus est novam rem et plenam impietate; ita ut laici homines, et senatores vestirentur superhumeralibus, et facerent, quantum putatur, ea quae sunt sacerdotum. Magnificentissimi et gloriosissimi principes [Col. 0143A] dixerunt: Voluntas vestra fiat; conspicimus enim et nos hoc justum fore. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Ingrediantur tales. Et ingressi sunt, et steterunt in medio, Marinus spatharius candidatus, et Basilius spatharius, et Georgius spatharius, et interrogati sunt a sanctissimis loci servatoribus: Quamobrem introistis in hanc sanctam synodum, et ut quam causam nuntietis? Marinus et ii qui cum ipso erant, dixerunt: Ludum faciebat Michael imperator, mittens nobis pontificalem stolam, verum non solum nobis, sed et aliis pluribus spathariis. Sanctissimi vicarii dixerunt: Veraciter mittebatis sacerdotalem stolam? Marinus et caeteri dixerunt: Veraciter mittebamus eam. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et posuerunt super vestra capita [Col. 0143B] sancta Evangelia? Marinus et qui cum ipso erant dixerunt: Veraciter posuerunt ea. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et faciebat quis aliquam orationem in vos? Marinus et qui cum ipso erant dixerunt: Etiam. Sanctissimi vicarii dixerunt: Quis? Marinus et reliqui dixerunt: Theophilus protospatharius. Sanctissimi vicarii dixerunt: Vivit, an mortuus est? Marinus et Gregorius dixerunt: Mortuus est, Deo volente. Sanctissimi vicarii dixerunt: Utique vere mortuus est, et abiit in infernum. Vos sciebatis quod malum esset: ut quid hoc fecistis? Marinus et qui cum ipso erant dixerunt: Et quid poteramus adversus imperatorem dicere, feminas et pueros et saeculum habentes? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Et si obtulisset vobis idolum, adorare [Col. 0143C] illud habuissetis? Marinus et caeteri dixerunt: Absit. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: A cunabulis et ab aetate infantiae ecquis vos induxit in Ecclesiam Dei? vel quis vos illuminavit; sacerdotes, an saeculares? Marinus et caeteri dixerunt: Sacerdotes. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et cur, si sacerdotes induxerunt vos in Ecclesiam et in communionem, vos depravastis divina et terribilia mysteria, illusistis et fecistis ridiculum sacerdotium? Marinus et Basilius et Gregorius responderunt: Diximus, et iterum dicimus: Per diem illam quidquid faciebat imperator, et praecipiebat, nos faciebamus; si enim loqueremur, et resisteremus, moreremur; et tamen quidam ex nostris resistentes caesi sunt. Sanctissimi vicarii dixerunt: Bonum esset, quoniam inchoastis [Col. 0143D] bonum, etsi caesi essetis, et permansissetis usque in finem, et servassetis veritatem. Marinus et qui cum eo erant dixerunt: Homines sumus infirmi, et non tolerassemus mortem. Verumtamen epitimium accipimus, confitentes sanctissimo domino Ignatio patriarchae; et interrogetur. Sanctissimi vicarii dixerunt: Et custoditis epitimia? Marinus et caeteri dixerunt: Etiam, Deus scit quia custodivimus ea. Sanctissimi vicarii dixerunt: Quis vobis dedit ea? Marinus et qui cum ipso erant dixerunt: Patriarchae diximus, et dixit nobis: Ite singuli, ubi habetis satisfactionem, et accipite. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quando hanc pompam, et injuriam, et ridiculum faciebatis in sacerdotium, videbat [Col. 0144A] vos Photius? Marinus et qui cum ipso dixerunt: Nescimus si videbat, an si non videbat; testis autem est Deus, quia totus mundus illud sciebat. Sanctissimi vicarii dixerunt: Quot eratis? Marinus et caeteri dixerunt: Multi eramus. Sanctissimi vicarii dixerunt: Vere multi fuistis in inhonorantiam et confusionem unius et solius veri Dei nostri: ideo et vos praesentes, et illi absentes epitimium habetis accipere a sancta hac et universali synodo ad indulgentiam impietatis vestrae. Et post haec ascendens Thomas reverendissimus subdiaconus et devotus notarius, ut ex persona sanctissimorum vicariorum senioris Romae legit ita:
In novissimis temporibus nova pravitas, et valde reprehensibilis apparuit adinventio. Homines enim [Col. 0144B] laici ad dedecus et confusionem Christi Dei nostri, et Ecclesiae ipsius, ac sacerdotalis dignitatis, amicti sacerdotalibus stolis, et episcopalibus superhumeralibus, et accipientes orationem sacerdotalem ab aliquo laico, quasi patriarchalem formam habente, praesumpserunt sacerdotio fungi, et agere putativa, veluti digni summi sacerdotes, divinae administrationis mysteria in derisionem et vituperationem dati a Deo principibus sacerdotum honoris, et detractionem immaculatae Christianorum fidei: quos coram sancta synodo introducentes, et discutientes, didicimus perfectius adhuc de eisdem ipsis auditam ab aliis impietatem: et ideo justum duximus et hos aptis et convenientibus epitimiis submittere, ut nequaquam amodo hujusmodi nefas in Ecclesia Dei, et Christianissimo [Col. 0144C] populo, et in plenitudine fiat. Volumus ergo componere capitulum de illicito hoc conamine, quod in alio conventu, Deo favente, legetur.
Et post lectionem hanc ascendens Stephanus Deo amabilis diaconus et notarius, ut ex persona Orientalium sedium, ita legit: Quoniam sub imperiali timore, et periculo consistebant: quod potius ipse imperator faciens apparebat, et subsequenter illos agere cogebat, non autem talem animum vel sensum gerebant, ut persisterent ad capitalem animadversionem suscipiendam, secundum infirmitatem eorum definietur epitimium in alio conventu.
Et post lectionem, magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Ecce capitulum hoc convenientem accipit terminum: quid ergo vult sanctitas [Col. 0144D] vestra? Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt, ac duarum Orientalium sedium: Volumus falsos vicarios, quos Photius adduxit contra beatissimum papam Nicolaum, quasi ab aliis patriarchalibus sedibus, ingredi huc, ut cognoscat Photii versutias et fraudes etiam reverendissimus frater noster et comminister Joseph, vicarius patriarchae Alexandriae. Introierunt Leontius, Gregorius, et Sergius. Stantibus autem illis in medio, Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Quis ex vobis est qui a Photio diffamatus est esse vicarius Alexandriae? Et factus est proprius Leontius et dixit: Ego sum. Joseph Deo amicissimus archidiaconus et vicarius Alexandriae ad Leontium dixit: Unde, et quis es? Leontius dixit: [Col. 0145A] Graecus fui genere, captivus vero perrexi Alexandriam. Joseph vicarius Alexandriae dixit: Et a quo emptus es? Leontius dixit: A Michaele patriarcha. Joseph vicarius Alexandriae dixit: Ubi est episcopium patriarchae? Leontius dixit: Intus ad ecclesiam sanctae Dei Genitricis, apud ea quae sunt Eulogii. Joseph vicarius Alexandriae dixit: Et quomodo intrasti huc? Leontius dixit: Homo eram captivus, et liberum me fecit, et veni huc propter benedictionem. Joseph reverendissimus archidiaconus et vicarius Alexandriae dixit: Misit te sanctissimus Michael sicut vicarium? Leontius dixit: Saepe dixi quia non misit me, sed propter benedictionem ego ipse veni usque huc. Photius autem misit me Romam, ut quidquid dicerent metropolitae facerem. Deus autem novit [Col. 0145B] quia sicut pecus descendebam, nihil sciens. Sanctissimi vicarii, et tota sancta synodus dixit: Hic peccatum suum confitetur, et non jam egemus testibus. Pluribus ergo interrogatus et discussus, nihil aliud dixit, nisi quae in octava actione in conspectu sanctae et universalis synodi. Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Nos vero haec quae nunc a te dicta sunt et antea multoties audivimus, modo vero ideo intromissus es huc, ut videat te verus vicarius patriarchae Alexandriae, quia mendax et seductor eras, sicut etiam tu ipse confessus es. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quae sunt duae personae illae quas videmus? Magnificentissimi et gloriosissimi principes dixerunt: Falsi vicarii. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: [Col. 0145C] Nos adhuc non vidimus eos: et veniant ad nos, ut interrogemus illos. Et appropinquantibus, interrogaverunt sanctissimi vicarii: Qui estis? et unde venistis? ut vicarii venistis, an ut litterarum delatores? pro qua occasione venistis? dicite. Georgius dixit: Ut litterarum delator veni tantummodo. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: A quo missus es? Georgius dixit: A Constantino oeconomo Antiochensium Ecclesiae; ab eo enim missus sum ad Photium et Michaelem imperatorem, causa benedictionis. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Subscripsistis in libro contra sanctissimum papam Nicolaum, qui a Photio factus est? Georgius dixit: Absit. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Et quomodo descendebatis ad urbem Romam? ad [Col. 0145D] quod opus faciendum? Georgius dixit: Credite mihi, quia utquid descendebam illuc nescio. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quomodo tenetis? Georgius et qui cum ipso dixerunt: Sicut tenet sancta Dei Ecclesia, et Christiani. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Recipitis hanc sanctam synodum? Georgius et qui cum ipso erant dixerunt: Sicut eam recipiunt omnes Christiani, recipimus illam et nos. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Dicite tantum vos, quomodo eam recipitis? Georgius et qui cum ipso erant dixerunt: Diximus quia recipimus eam. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt Anathematizatis quos anathematizavit sancta synodus? Georgius et qui cum [Col. 0146A] ipso erant dixerunt: Qui sumus nos ut anathematizemus? Sanctissimi vicarii dixerunt: Et quomodo descendebatis Romam cum libro nefandi concilii? Georgius et qui cum ipso erant dixerunt: Coacti et inviti; dixit enim nobis Photius: Quia apparuerunt Romae capitula contra papam Nicolaum, ite, et certificamini si sunt veracia. Nos vero diximus ei: Homines rustici sumus; si pervenerimus Romam, quam dabimus rationem? Et ille dixit nobis: Quia docent vos episcopi quae debeatis dicere. Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Vos homines peregrinos et advenas, sicut dicitis, litterarum gerulos, oportebat accipere litteras, et iterum reverti ad propria, verumtamen anathematizatis concilium quod Romam ferebatis? Georgius et qui cum ipso erant [Col. 0146B] dixerunt? Anathema ei qui fecit, et qui consensit, et qui defendit illud! Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Recipitis beatissimum papam Nicolaum, et sanctissimum patriarcham Ignatium? Georgius et qui cum ipso erant dixerunt: Ut recipit eos sancta haec universalis synodus, recipimus et nos: qui enim sumus nos ut contradicamus tantae synodo, in qua omnes patriarchae praesto sunt per loci servatores suos? Donatus Deo amabilis episcopus Ostiae, et Stephanus Deo amabilis episcopus Nepae, et Marinus reverendissimus diaconus sanctae Romanorum Ecclesiae dixerunt ad Joseph archidiaconum et vicarium throni Alexandrini: Ecce et ipse, charissime frater noster, cognovisti per haec quae nunc audisti Photii maligna opera et versutias: et [Col. 0146C] quia dolosus erat et mendax, et veritas non erat in eo. Hos autem homines, cum sint pauperes et peregrini, judicamus venia dignos propter violentiam quam se pertulisse confessi sunt; sed gloria Christo Deo propter omnia, qui dixit: Quid occultum, quod non manifestabitur (Matth. X) ? Qui etiam sanctam hanc et universalem synodum congregare dignatus est in gloriam benignitatis suae, et sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae pacificam ordinationem. Helias Dei cultor presbyter et syncellus sedis Hierosolymorum dixit: Magna beneficia consecuti in completione sanctae hujus et universalis synodi a vero Deo et Salvatore nostro Jesu Christo, magnas illi quoque gratiarum actiones, et gloriae laudes referre debemus; quia dignatus est post tot [Col. 0146D] tempora patriarchalia capita invicem adunare ad gloriam benignitatis suae, et salutem Ecclesiae. Et post hoc ascendens Stephanus diaconus et devotus notarius, laudes dixit ita: Multos annos imperatorum Basilii, Constantini et Leonis! Magnorum principum et imperatorum multos annos! Eudoxiae piissimae imperatricis multos annos! Nicolai beatissimi papae Romani aeterna memoria! Adriani sanctissimi papae Romani multos annos! Ignatii sanctissimi patriarchae Constantinopoleos multos annos! orthodoxorum patriarcharum Orientis multos annos! sacri senatus multos annos! sanctae et universalis synodi aeterna memoria!
[Col. 0147B] In nomine Domini et dominatoris omnium Jesu Christi veri Dei et Salvatoris nostri, consulatus a Deo coronatorum et tranquillissimorum dominorum nostrorum, Basilii et Constantini anno tertio, Leonis vero anno primo, perpetuorum Augustorum, indictione tertia, pridie Kalendarum Martiarum, feria tertia: propositis pretiosis et vivificis lignis, et intemeratis salutis nostrae Evangeliis, in dextris partibus famosissimi templi sanctae ac magni nominis Sophiae: insuperque praesidentibus amicis Christi imperatoribus nostris Basilio et Constantino, et convenientibus Donato Deo amabili episcopo Ostiae, et Stephano Deo amabili episcopo Nepae, et Marino Deo honorabilissimo diacono locum retinentibus sanctissimi papae Adriani senioris Romae et Ignatio sanctissimo archiepiscopo [Col. 0147C] magni nominis Constantinopoleos novae Romae: et sanctissimis loci servatoribus Orientis, videlicet Joseph Deo amabili archidiacono Alexandrinorum magnae civitatis, locum retinente Michaelis sanctissimi patriarchae Alexandriae, et Thoma sanctissimo metropolita Tyri, et loci servatore sedis Antiochiae, et Helia Dei cultore presbytero et syncello, locum retinente Theodosii patriarchae Hierosolymorum: praesentibus quoque sacro senatu, scilicet Theodoro magnificentissimo patricio et magistro, Christophoro magnificentissimo patricio et magistro, Bahane magnificentissimo patricio ac praeposito, Joanne magnificentissimo patricio et protospathario, Stephano magnificentissimo patricio et sacellario, Marino magnificentissimo patricio et logotheta militari, [Col. 0147D] Hemerio magnificentissimo proconsule ac patricio, Theophilo magnificentissimo proconsule ac patricio, Michaele magnificentissimo proconsule ac patricio, Leone magnificentissimo proconsule ac patricio, Palatino magnificentissimo patricio et domestico excubitorum, Paulo magnificentissimo patricio, et praefecto, Constantino magnificentissimo patricio, Theodoro magnificentissimo patricio, Barbatio magnificentissimo patricio, Manuele magnificentissimo patricio, Michaele magnificentissimo patricio, Theophylacto magnificentissimo patricio, Manuele magnificentissimo patricio, et Fetronate magnificentissimo patricio. Similiter consederunt in dextera [Col. 0148B] parte gloriosissimi principes et apocrisiarii perspicui Ludovici imperatoris Italorum atque Francorum, videlicet Anastasius Deo amabilis bibliothecarius Romae, suppoprimus concofanariorum, et consobrinus uxoris ejus, et Eurardus praepositus mensae ipsius; similiter et gloriosissimi judices Michaelis sublimissimi principis Bulgariae Stasiszerco borlas nesundicus vagantur il vestrannatabare praestit zisunas campsis, et Alexius Sampsi Hunno: necnon et considentibus Deo amabilissimis metropolitis, id est Basilio Deo amabili archiepiscopo Ephesi, Theodulo Deo amabili metropolita Ancyrae, Barnaba Deo amabili metropolita Cyzici, Nicephoro Deo amabilissimo metropolita Amasiae, Basilio Deo amabili metropolita Chalcedonis, Nicephoro Deo amabili metropolita [Col. 0148C] Amasiae, Basilio Deo amabili metropolita Gangrensium, Cypriano Deo amabili metropolita Claudiopoleos, Styliano Deo amabili metropolita Neocaesareae, Niceta Deo amabili metropolita Athenarum, Theodoro Deo amabili archiepiscopo Thessalonicensium, Theophylacto Deo amabili metropolita Iconii, Nicolao Deo amabili metropolita Synnadorum, Nicolao Deo amabili metropolita Myrorum, Sisinnio Deo amabili metropolita Laodiceae, Metrophane Deo amabili metropolita Smyrnae, Euthymio Deo amabili metropolita Catanae, Michaele Deo amabili metropolita Rhodi, Hilarione Deo amabili metropolita Corinthi, Basilio Deo amabili metropolita Antiochiae, Ignatio Deo amabili metropolita Hierapoleos, Michaele Deo amabili metropolita Bisiae, Joanne Deo amabili archiepiscopo [Col. 0148D] Pompeiopoleos, Stephano Deo amabili archiepiscopo Amestriadis, Stephano Deo amabili metropolita Cypsallorum, Photio Deo amabili archiepiscopo Nacoliae, Joanne Deo amabili archiepiscopo Cii, Jacobo Deo amabili archiepiscopo Methymnae, Hypatio Deo amabili archiepiscopo Garihelae, Leone Deo amabili archiepiscopo Neapoleos, Euthymio Deo amabili archiepiscopo Euchaitorum, Basilio Deo amabili archiepiscopo Mistiae, Theophane Deo amabili metropolita Selgae, Marciano Deo amabili archiepiscopo Thebarum, Paulo Deo amabili metropolita Apamiae, Gregorio Deo amabili archiepiscopo Parii, Joanne Deo amabili archiepiscopo Nisae, Joanne Deo amabili [Col. 0149A] archiepiscopo Polemani, Paulo Deo amabili episcopo Hyberorum, Anthe Deo amabili episcopo Hiunopoleos [ al., Himyopoleos], Theodoro Deo amabili episcopo Rurreppi [ al., Rurippi], Xenophonte Deo amabili episcopo Mylassi, Basilio Deo amabili episcopo Cratiae, Arsenio Deo amabili episcopo Aureliopoleos, Gregorio Deo amabili episcopo Iripoleos, Basilio Deo amabili episcopo Adranii, Michaele Deo amabili episcopo Hadramiti, Eustachio Deo amabili episcopo Aemoniae, Leone Deo amabili episcopo Daphnusiae, Basilio Deo amabili episcopo Pirgii, Gregorio Deo amabili episcopo Messinae, Paulo Deo amabili episcopo Baris, Nicephoro Deo amabili metropolita [ al., episcopo] Crotonae, Melesio Deo amabili episcopo Heracliae, Photio Deo amabili episcopo Ypsi, Stephano Deo amabili episcopo Gordoservorum, [Col. 0149B] Euthymio Deo amabili episcopo Sebastae, Joanne Deo amicissimo episcopo Tampsii, Nicephoro Deo amabili episcopo Aspinae, Theognasto Deo amabili episcopo Parnasii, Sisinnio Deo amabili episcopo Berinopoleos, Teophane Deo amabili episcopo Azani, Philito Deo amabili episcopo Tabiae, Leone Deo amabili episcopo Agrorum, Basilio Deo amabili episcopo Adadorum, Constantino Deo amabili episcopo Tii, Michaele Deo amabili episcopo Cercyrorum, Nicephoro Deo amabili episcopo Zacynthi, Athanasio Deo amabili episcopo Magnesiae, Ignatio Deo amabili episcopo Simmei, Petro Deo amabili episcopo Troadis, Niceta Deo amabili episcopo Cephaludii, Georgio Deo amabili episcopo Diascilii, Ignatio [Col. 0149C] Deo amicissimo episcopo Dorylaei, Stephano Deo amicissimo episcopo Pirgi, Constantino Deo amicissimo episcopo Augustopoleos; Georgio Deo amabili episcopo Cyriacae, Nicolao Deo amabili episcopo Docimii, Niceta Deo amabili episcopo Photiae, Paulo Deo amicissimo episcopo Melae, Tarasio Deo amabili episcopo Cynii, Germano Deo amabili episcopo Cytri, Theophane Deo amabili episcopo Trallae, Nicolao Deo amabili episcopo Adramiae, Constantino Deo amabili episcopo Numericorum, Michaele Deo amabili episcopo Leontopoleos, Joseph Deo amabili episcopo Berrae, Petro Deo amabili episcopo Palaeorum, Basilio Deo amabili episcopo Zuruli, Michaele Deo amabili episcopo Metelupoleos, Phoca Deo amabili episcopo Sororum, Constantino Deo amabili [Col. 0149D] episcopo Synai, Ignatio Deo amabili episcopo Basilii, Damiano Deo amabili episcopo Melitopoleos, Theoclito Deo amabili episcopo Lacedaemoniae, Cosma Deo amicissimo episcopo Adrianopoleos, Constantino Deo amabili episcopo Plusiadis, Macario Deo amabili episcopo Chyzomenae, Arsapio Deo amabili episcopo Erithreae, Luca Deo amabili episcopo Magnesiae, Nicephoro Deo amabili episcopo Neapoleos, Joseph Deo amabili episcopo Aneorum, et Georgio Deo amabili episcopo Turitunii: his ita convenientibus, jussu Basilii et Constantini magnorum et amicorum Christi imperatorum, stans in medio Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus [Col. 0150A] dixit ad santissimos vicarios senioris Romae, et Orientalium sedium: Quid videtur sanctitati vestrae? quid agemus hodie? Sanctissimi vicarii dixerunt: Prae omnibus necessarium arbitramur, ut primum legantur canones, quos debet haec sancta synodus firmare: si ergo placet ei, dicat. Sancta synodus exclamavit. Placet. Et ascendens Stephanus Deo amicissimus diaconus, et notarius, legit canones in superiori parte synodi, magna voce, in audientiam omnium. Similiter et Thomas reverendissimus diaconus et notarius, et in inferiori parte synodi easdem regulas legit.
Per aequam et regiam divinae justitiae viam inoffense incedere volentes, veluti quasdam lampades semper lucentes et illuminantes gressus nostros, qui secundum Deum sunt, sanctorum Patrum definitiones et sensus retinere debemus. Quapropter et has ut secunda eloquia [Col. 0149D] Secunda eloquia Patrum dicit, quia divina prima sunt. , secundum magnum et sapientissimum Dionysium, arbitrantes et existimantes, etiam de eis cum divino David promptissime canamus: Mandatum Domini lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII) ; et: Lucerna pedibus meis lux tua, et lumen semitis meis (Psal. CXVIII) : et cum Proverbiatore dicimus: Mandatum tuum lucidum, et lex tua lux (Prov. VI) : et cum magna voce cum Isaia clamamus ad Dominum Deum, quia Lux praecepta tua sunt super terram (Isa. LX) . Luci enim veraciter assimilatae sunt divinorum canonum hortationes et dehortationes, secundum quod discernitur melius a [Col. 0150C] pejori, et expediens atque proficuum ab eo quod non expedire, sed et obesse dignoscitur. Igitur regulas, quae sanctae catholicae ac apostolicae Ecclesiae tam a sanctis famosissimis apostolis, quam ab orthodoxorum universalibus, necnon et localibus conciliis, vel etiam a quolibet deiloquo Patre ac magistro Ecclesiae traditae sunt, servare ac custodire profitemur; his et propriam vitam, et mores regentes, et omnem sacerdotii catalogum, sed et omnes qui Christiano censentur vocabulo, poenis et damnationibus, et e diverso receptionibus, ac justificationibus quae per illas prolatae sunt et definitae, subjici canonice decernentes; tenere quippe traditiones, quas accepimus, sive per sermonem, sive per epitolam sanctorum qui antea fulserunt, Paulus admonet aperte magnus apostolus (II Thess. II) .
Obedite praepositis vestris, et subjacete illis; ipsi enim pervigilant pro animabus vestris tanquam rationem reddituri (Hebr. XIII) , Paulus magnus apostolus praecipit. Itaque beatissimum papam Nicolaum tanquam organum sancti Spiritus habentes, necnon et sanctissimum Adrianum papam successorem ejus, definimus atque sancimus etiam omnia quae ab eis synodice per diversa tempora exposita sunt et promulgata, tam pro defensione ac statu Constantinopolitanorum Ecclesiae, et summi sacerdotis ejus, Ignatii videlicet, sanctissimi patriarchae, quam etiam pro Photii neophyti et invasoris expulsione [Col. 0151A] ac condemnatione, servari semper et custodiri cum expositis capitulis immutilata pariter et illaesa, et nullum episcoporum, aut presbyterorum, vel diaconorum, aut quempiam de catalogo clericorum, aut quempiam de catalogo clericorum evertere, vel reprobare aliquid horum audere. Quisquis autem post hanc definitionem nostram comprehensus fuerit spernens quidquam capitulorum et decretorum quae ab illis exposita sunt, siquidem sacerdos fuerit, aut clericus, a proprio decidat honore simul et ordine: monachus autem, vel laicus, cujuscunque sit dignitatis, segregetur, donec poenitens profiteatur se conservaturum praedictorum editionem.
Sacram imaginem Domini nostri Jesu Christi et [Col. 0151B] omnium liberatoris et salvatoris aequo honore cum libro sanctorum Evangeliorum adorari decernimus. Sicut enim per syllabarum eloquia, quae in libro feruntur, salutem consequemur omnes, ita per colorum imaginariam operationem, et sapientes et idiotae cuncti, ex eo quod in promptu est, perfruuntur utilitate; quae enim in syllabis sermo, haec et scriptura [ al., pictura], quae in coloribus est, praedicat, et commendat; et dignum est, ut secundum congruentiam rationis, et antiquissimam traditionem propter honorem, quia ad principalia ipsa referuntur, etiam derivative iconae honorentur, et adorentur aeque ut sanctorum sacer Evangeliorum liber, atque typus pretiosae crucis. Si quis ergo non adorat iconam Salvatoris Christi, non videat formam ejus, quando veniet in gloria paterna glorificari et glorificare sanctos suos [Col. 0151D] Hoc dictum cum Apostolo compara, qui ad Thessalonicenses scribit: Qui poenas dabunt in interitu aeternas a facie Domini, et a gloria virtutis ejus, [Col. 0152D] cum venerit glorificari in sanctis suis. ; sed alienus sit a communione ipsius et claritate: similiter autem et imaginem intemeratae matris ejus et Dei genitricis Mariae; insuper [Col. 0151C] et iconas sanctorum angelorum depingimus, quemadmodum eos figurat verbis divina Scriptura; sed et laudabilissimorum apostolorum, prophetarum, martyrum, et sanctorum virorum, simul et omnium sanctorum, et honoramus et adoramus. Et qui sic se non habent, anathema sint a Patre, et Filio, et Spiritu sancto.
Amorem principatus, utpote quamdam malam radicem exortorum in Ecclesia scandalorum, radicibus excidentes, eum qui temere et praevaricatorie ne irregulariter, veluti quidam gravis lupus, in Christi ovile insiliit, Photium scilicet, qui mille tumultibus [Col. 0151D] et turbationibus orbem terrae replevit, justo decreto damnamus, promulgantes nunquam fuisse prius aut nunc esse episcopum, nec eos qui in aliquo sacerdotali gradu ab eo consecrati vel promoti sunt manere in eo ad quod provecti sunt: insuper et eos qui ab illo consuetas orationes ad praepositurae promotionem susceperunt, ab hujusmodi patrocinio coercemus. Sed et ecclesias quas, ut putatur, tam Photius quam ii qui ab ipso consecrati sunt, dedicaverunt, vel si commotas mensas stabilierunt, rursus dedicari et intronizari atque stabiliri decernimus; omnibus maxime quae in ipso, et ab ipso ad sacerdotalis gradus acceptionem vel damnationem acta sunt in irritum ductis. Dicit enim universorum [Col. 0152A] Deus per prophetam: Quia tu scientiam repulisti, et ego repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi; et oblita es legum Dei tui, et ego obliviscar filiorum tuorum. Si secundum multitudinem eorum sic peccaverunt mihi, gloriam ipsorum in inhonorantiam ponam: peccata populi mei comedent, et in injustitiis suis accipient animas suas (Ose. IV) . Et iterum dicit: Quia multiplicavit Ephrem altaria in peccatum, facta sunt ei altaria delicta: scribam in ea multitudinem (Ose. VIII) [Col. 0152D] Multitudinem vilitatem dicit, saepe namque multitudo pro vilitate ponitur. .
Omnem canonicam stabilitatem in Ecclesiis semper manere in Christo providere cupientes, renovamus et confirmamus terminos et vacationes [ al., variationes], quae olim a sanctis apostolis et beatis Patribus [Col. 0152B] nostris editae, legem in Ecclesia posuerunt, non oportere antistitem promovere quemquam, qui est vel secundum fidem, vel secundum sacerdotalem sortem neophytus, ne inflatus in judicium incidat, et laqueum diaboli, sicut dicit Apostolus (I Tim. III) . Prioribus ergo canonibus concordantes, definimus: neminem de senatoria dignitate, vel mundana conversatione nuper tonsum super intentione vel exspectatione pontificatus, vel patriarchatus honoris, clericum, aut monachum factum, ad hujusmodi scandere gradum; licet per singulos ordines divini sacerdotii plurimum temporis fecisse probetur: neque enim propter religionem vel amorem Dei, aut propter exspectationem transeundi viam virtutum, sed ob amorem gloriae, ac principatus tonsus hujusmodi reperitur: magis autem coercemus hujusmodi, si ab imperatoria dignitate ad hoc compellatur. Si vero quis per nullam suspicionem praedictae concupiscentiae exspectationis, sed propter ipsum bonum humilitatis, quae est circa Christum Jesum, abrenuntians [Col. 0152C] mundo, fiat clericus, aut monachus, et omnem gradum ecclesiasticum transigens, per definita nunc tempora irreprehensibilis inventus exstiterit, et probatus, ita ut in gradu lectoris annum compleat, in subdiaconi vero duos, sitque diaconus tribus, et presbyter quatuor annis, bene placuit huic sanctae et universali synodo elegi hunc et admitti. Circa hos autem qui religiose morati sunt ordine clericorum, et monachorum, digni judicati sunt pontificatus dignitate pariter et honore; praedictum tempus abbreviamus, nimirum secundum quod episcoporum praelati probaverint qui per tempora fuerint. Si vero praeter hanc definitionem nostram quisquam ad jam fatum supremum honorem provectus exstiterit, reprobetur, et ab omni sacerdotali operatione prorsus abjiciatur, utpote qui extra sacros canones sit promotus.
Quoniam quidem apparuit Photius post prolatam contra se justissimam sententiam, et damnationem a sanctissimo papa Nicolao propter nequissimam invasionem Constantinopolitanorum Ecclesiae cum aliis malis operibus suis, etiam quosdam nequam et adulatores de plateis et vicis invenisse, et vicarios hos sanctissimarum trium patriarchalium sedium Orientis nominasse ac proposuisse, atque cum his ecclesiam malignantium, et concilium vanitatis colligens, [Col. 0153A] depositorias accusationes et crimina contra beatissimum papam Nicolaum commovisse; et anathema procaciter et audacter contra eum, et cunctos communicantes ei, saepe promulgasse, quorum quasi monumentorum libros nos quoque vidimus, ab ipso maligno opere ac fallaci dictatione consutos, qui etiam synodice ab igne consumpti sunt: hujus rei gratia pro cautela ecclesiastici ordinis anathematizamus quidem primitus praedictum Photium etiam propter hujuscemodi causam: deinde vero et omnem qui amodo in calliditate fraudulenter egerit, et verbum veritatis adulteraverit, et falsos vicarios simulaverit, vel libros dictatus mendacis finxerit, et ad propriorum favorem votorum commentatus fuerit, quemadmodum et fortissimus pietatis athleta Martinus, sanctissimus papa Romanus, tales synodice pepulit.
Quod justum est, et juste exsequendum, deiloquus Moyses evidenter lege promulgat (Deut. XVI) . Cum bonum non sit bonum, nisi secundum rationem efficiatur; bonum ergo profecto et valde proficuum est, sanctas et venerabiles iconas pingere, sed et proximos disciplinas divinae ac humanae sapientiae docere: non autem bonum est, nec omnino proficuum, ab indignis horum aliquid fieri. Hujus rei gratia nequaquam iconas operari in sacris templis, sed neque in quovis loco docere anathematizatos ab hac sancta et universali synodo definimus et promulgamus, usquequo a propria seductione ac malitia convertantur. Quisquis ergo post hanc definitionem nostram ad picturae sanctarum imaginum in ecclesiis aut doctrinae actionem quoquo modo eos admiserit, si quidem clericus fuerit, proprio gradu periclitetur, si vero laicus, separetur, et divinorum mysteriorum [Col. 0153C] communione privetur.
Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt; omnia mihi licent, sed non omnia aedificant, dicit alicubi Paulus magnus apostolus (I Cor. VI) . Igitur quoniam omnia ad utilitatem et perfectionem sanctae Dei Ecclesiae, et nihil omnino per contentionem vel inanem gloriam facere debemus; et quoniam auditibus nostris fama sonuit, quod non solum haeretici, et ii qui sanctae Constantinopolitanorum Ecclesiae sacerdotium sortiti, sed et orthodoxi ac legitimi patriarchae a sacerdotali catalogo propriae manus scripta facere ad propriam tutelam, favoremque suum, et quasi stabilitatem exigant et compellant; visum est sanctae huic et universali synodo, nequaquam id ex hoc a [Col. 0153D] quopiam fieri, excepto eo quod secundum formam et consuetudinem pro sincera fide nostra tempore consecrationis episcoporum exigitur; quod enim aliter fit, omnino non expedit, sed neque ad aedificationem Ecclesiae pertinet. Quisquis ergo ausus fuerit solvere hanc definitionem nostram, aut expetierit, aut paruerit expetentibus, honore proprio decidat.
Variam et diversam malitiam antiquitus in Ecclesia Constantinopolitana infelix operatus est Photius. Didicimus enim quod et multo ante tyrrannicum praesidiatum propriae manus subscriptionibus muniebat adhaerentes sibi clientes, ad discendam sapientiam, quae a Deo stulta facta est, cum manifeste nova [Col. 0154A] esset inventio, et sanctis Patribus nostris et magistris Ecclesiae penitus aliena. Igitur quoniam omnem colligationem iniquitatis solvere, et chirographa violentorum contractuum dirumpere praecipimus, definivit sancta et universalis synodus, neminem ex his omnibus a nunc tale tenere vel servare chirographum, sed absque quolibet offendiculo indubitanter et intrepide tam docere, quam discere omnes, qui ad utrumque consistunt idonei, praeter eos qui erroris inveniuntur et haereticae impietatis servituti redacti; hujusmodi enim certissime et docere et discernere interdicimus. Si quis autem deprehensus fuerit hanc definitionem nostram spernens atque praevaricans, si quidem clericus est, a proprio gradu decidat; laicus vero sequestretur, utpote qui non credit Dominico verbo perhibenti: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI) .
Divina manifesto clamante Scriptura: Ante examinationem ne vituperes: et intellige primum, et tunc increpa (Eccli. XI) ; et nunquid lex nostra judicat hominem, nisi prius audierit ab eo, et cognoverit quid faciat? juste et congruenter et haec sancta et universalis synodus definit et statuit, quod nullus laicorum, vel monachorum, aut aliquis ex catalogo clericorum, ante diligentem examinationem et synodicam sententiam a communione se separet proprii patriarchae, licet criminalem quamlibet causam ejus se nosse praetendat, sed neque recuset nomen ipsius referre inter divina mysteria, vel officia. Similiter autem episcopos et presbyteros, qui in exterioribus civitatibus et regionibus sunt, erga proprios metropolitas affectare mandamus: quod etiam circa patriarcham suum facere metropolitas oportet. Si vero [Col. 0154C] quis adversus hanc sanctam synodum deprehensus fuerit agere, si quidem episcopus aut clericus est, ab omni sacerdotali operatione decidat et honore; monachus autem aut laicus segregetur ab omni ecclesiastica communione atque collegio, quousque conversus per poenitentiam recipiatur.
Veteri et Novo Testamento unam animam rationabilem et intellectualem habere hominem docente, et omnibus deiloquis Patribus et magistris Ecclesiae eamdem opinionem asseverantibus, in tantum impietatis quidam, malorum inventionibus dantes operam, devenerunt, ut duas eum habere animas impudente dogmatizare, et quibusdam irrationabilibus conatibus per sapientiam, quae stulta facta est (I Cor. I) , propriam haeresim confirmare pertentent. Itaque [Col. 0154D] sancta haec et universalis synodus, veluti quoddam pessimum zizanium, nunc germinantem nequam opinionem, evellere festinans: imo vero ventilabrum in manu veritatis portans, et igni inexstinguibili transmittere omnem paleam, et aream Christi mundam exhibere volens, talis impietatis inventores et patratores, et his similia sentientes, magna voce anathematizat, et definit, atque promulgat, neminem prorsus habere, vel servare quoquo modo statuta hujus impietatis auctorum. Si autem quis contraria gerere praesumpserit huic sanctae et magnae synodo, anathema sit, et a fide atque cultura Christianorum alienus.
Apostolicis et synodicis canonibus, promotiones [Col. 0155A] et consecrationes episcoporum et potentia [ al., potentatu] et praeceptione principium factas penitus interdicentibus, concordantes definimus, et sententiam nos quoque proferimus, ut si quis episcopus per versutiam vel tyrannidem principum hujusmodi dignitatis consecrationem susceperit, deponatur omnimodis, utpote qui non ex voluntate Dei, et ritu ac decreto ecclesiastico, sed ex voluntate carnalis sensus ex hominibus et per homines Dei domum [ al., donum] possidere voluit, vel consensit.
Quoniam quidem dicit alicubi divinum eloquium: Dignus est operarius mercede sua (Luc. XI) , hujus rei gratia et nos decernimus, et promulgamus, ut [Col. 0155B] magnae ecclesiae clerici, qui in subjectis ordinibus morati sunt, ad majores gradus ascendant, et si digni claruerint, melioribus perfrui mereantur honoribus; cum aliqui eorum, qui in ipsis sunt, aut per incrementum ad superiora ministeria advocati fuerint, aut per communem naturae terminum dormientes defuerint; sed non ex illis, qui foris sunt, aliqui se his innectentes, debitas eis, qui multo tempore laboraverunt, dignitates vel honores recipiant; ac per hoc inveniantur ecclesiae clerici nullo modo proficere. Nullatenus autem habeant potestatem, qui principum domorum, seu suburbanarum rerum curam gesserint, inter clerum magnae ecclesiae colligi, vel constitui: [Col. 0155D] Ita in exemplaribus Graecis invenitur: Et revera nemo militans Deo apud illos impune caeteris mundi negotiis implicatur. Nemo quippe Deo militans saeculi negotiis implicatur (II Tim. II) . Si vero quis praeter definitionem quam nunc protulimus promotus fuerit in quocunque magnae ecclesiae gradu, reprobetur omnimodis ab omni ecclesiastico gradu, tanquam qui contra magnam synodum provectus exstiterit.
Eos qui a divina gratia ad episcopale advocantur officium, tanquam imaginem et figuram ferentes sanctorum coelestium hierarcharum, id est angelorum, secundum hierarchicum plane gradum et morem, omni honore dignos ab omnibus principibus et subditis sancimus haberi. Et nequaquam strategis, vel quibuslibet aliis principibus obvios procul ab ecclesiis suis occurrere, sed neque semet a multo spatio de equis vel mulis ejicere, aut cum timore ac tremore procidere ac adorare; sed nec cum saecularibus principibus ad mensam intrare hora prandii, eosdem quos illi honores strategis exhibentes, [Col. 0155D] sed secundum congruentiam spiritalis dignitatis, ac honoris sui, reddere quidem omnibus debita, cui vectigal, vectigal, cui honorem, honorem: praeferri autem et multam a principibus amicorum Christi imperatorum venerationem, et reverentiam promereri consessores eorum, et honoris similis existentes; ita ut fiduciam habeant episcopi arguere strategos multoties, et alios principes, atque omnem saeculi dignitatem, cum injustum et irrationabile agere quid illos invenerint, et per hoc corrigere et reddere meliores. Si vero aliquis episcopus, post definitionem sanctam synodi, debitum et canonice collatum sibi contempserit honorem, et quid secundum veterem et inhumanam ac inordinatam [Col. 0156A] consuetudinem, praeter quae nunc definita sunt, fieri permiserit, sequestretur anno uno, et princeps ille duobus annis non mereatur percipere mysteriorum nec sanctificationum communionem.
Apostolicos et paternos canones renovans sancta haec universalis synodus, definivit neminem prorsus episcopum vendere vel utcunque alienare cimelia et vasa sacrata, excepta causa olim ab antiquis canonibus ordinata, videlicet quae accipiuntur in redemptionem captivorum; sed nec tradere salaria ecclesiarum in emphyteutica pacta, nec alias rusticas possessiones venundare, ac per hoc ecclesiasticos redditus laedere, quos ad propriam utilitatem, et ob escam pauperum et peregrinorum sustentationem esse decernimus: omnem vero ecclesiasticarum rerum potestatem habentem et has meliorare, ac dilatare prout oportuerit ecclesiastica loca, per quae [Col. 0156B] redditus fiunt; et insuper propriarum rerum dispositionem distribuere, ac committere seu conferre quibuscunque voluerit et judicaverit juxta propriam potestatem ac dominatum. Quisquis autem apparuerit post hanc definitionem nostram contrarium quid huic sanctae et universali synodo agere, deponatur ut praevaricator divinarum legum et praeceptorum, cassata videlicet omnino quae facta est in scriptis vel sine scriptis ab episcopo venditione, vel emphyteutica traditione, vel alia quavis alienatione, cimeliorum scilicet et salariorum locorum. Qui vero emerit aut perceperit aliquid ex praedictis cimeliis vel salariis, et non restituerit ecclesiae, iterum, quae ecclesiae sunt vel non reddiderit ad incidendam chartam venditionis vel emphyteuseos, sit anathema usquedum fecerit quod ab hac sancta et universali syuodo confirmatum est. Si autem episcopus convictus fuerit construxisse monasterium de redditibus ecclesiasticis, tradat ipsum eidem ecclesiae monasterium; [Col. 0156C] si vero de propriis rebus, aut de aliis quibusdam conventionibus, habeat id secundum propriam potestatem et voluntatem omni vita sua; et post finem vitae dimittat et conferat hoc quibuscunque voluerit, non tamen saeculare diversorium fiat.
Magnis ululatibus et multis lacrymis dignum opus a multis fidelibus ad nostros pervenit auditus: aiunt enim fuisse quosdam laicos sub eo qui nuper imperavit in ordine senatorio, qui secundum diversam imperatoriam dignitatem videbantur capillorum comam circumplexam involvere atque reponere [Col. 0156D] Ita namque a cervice usque ad capita conforquebant, ut clericali more in rotundum tonsi viderentur. , et gradum quasi sacerdotalem per quaedam [Col. 0156D] inducia et vestimenta sacerdotalia sumere, et, ut putabatur, episcopos constituere, superhumeralibus, id est palliis, circumamictos, et omnem aliam pontificalem indutos stolam; qui etiam proprium patriarcham ascribentes eum qui in adinventionibus risum moventibus praelatus et princeps erat, et insultabant, et illudebant quibusque divinis, modo quidem electiones, promotiones et consecrationes, modo autem acute calumnias, damnationes et depositiones episcoporum quasi ab invicem, et per invicem miserabiliter et praevaricatorie agentes et patientes. Talis autem actio nec apud gentes a saeculo unquam audita est, ita ut pejores et miserabiliores infidelibus nationibus [Col. 0157A] exhibeat et demonstret hos quos nunc manifestos effecimus: qua de re sancta et universalis synodus definivit et promulgavit, illos quidem malitiae nixus omnino ut scelestos abominari, neminem autem fidelium qui Christiana censentur appellatione deinceps conari tale quid faciendi, vel admittendi aut silentio tegendi quemquam eorum qui hujusmodi operantur impietatem. Si vero quispiam imperator, vel potentum, aut magnatum, taliter illudere divinis, et talem ac tantam injuriam impie in divinum sacerdotium facere vel admittere tentaverit, primo quidem arguatur a patriarcha illius temporis, et episcopis qui cum ipso fuerint, et segregetur, et indignus divinis mysteriis judicetur; deinde vero accipiat quosdam alios in duram observantiam labores, et poenas quae visae fuerint: et nisi celeriter se poeniteat, etiam anathema sit ab hac sancta et universali synodo, tanquam qui sincerae et immaculatae fidei mysterium dehonestaverit. Si vero, praesumentibus quibusdam [Col. 0157B] hujusmodi nefas operari, patriarcha Constantinopolitanus, et suffraganei ejus episcopi, quod factum fuerit cognoscentes, neglexerint debitum adversus eos ostendere zelum, deponantur et a proprio sacerdotio ac honore pellantur: qui autem quoquo modo hujusmodi ministraverunt vel ministraturi sunt impiissimae actioni, et minime confessi acceperint conveniens epitimium [Col. 0157D] Increpationem, vel inductam poenam pro culpis. definivimus per triennium sequestratos esse, anno quidem uno extra ecclesiam flentes, alio vero anno intra ecclesiam stare usque ad catechumenos; porro tertio, consistere cum fidelibus et ita dignos fieri mysteriorum sanctificationibus.
Sancta et universalis Nicaena prima synodus antiquam consuetudinem jubet servari per Aegyptum, et provincias quae sub ipsa sunt, ita ut horum omnium Alexandrinus episcopus habeat potestatem, dicens: [Col. 0157C] Quia et in Romanorum civitate hujusmodi mos praevaluit: qua pro causa et haec magna et sancta synodus tam in seniori et nova Roma, quam in sede Antiochiae ac Hierosolymorum, priscam consuetudinem decernit in omnibus conservari, ita ut earum praesules universorum metropolitanorum, qui ab ipsis promoventur, et sive per manus impositionem, sive per pallii dationem, episcopalis dignitatis firmitatem accipiunt, habeant potestatem, videlicet ad convocandum eos, urgente necessitate, ad synodalem conventum, vel etiam ad coercendum illos et corrigendum, cum fama eos super quibusdam delictis forsitan accusaverit. Sed quoniam sunt quidam metropolitanorum, qui ne secundum vocationem apostolici praesulis occurrant a mundi principibus se detineri sine ratione causantur, placuit talem excusationem omnimodis esse invalidam. Cum enim princeps pro suis causis conventus frequenter agat, impium est ut summos praesules ad synodos pro ecclesiasticis negotiis celebrandum impediant, vel [Col. 0157D] quosdam a conciliis eorum prohibeant, licet tale impedimentum, et fictam prohibitionem metropolitanorum suggestione diversis modis fieri didicerimus. Consueverunt autem metropolitani bis in anno synodos facere, ideoque, sicut dicunt, ad patriarchale penitus non posse concurrere caput. Sed sancta haec et universalis synodus, nec concilia quae a metropolitanis fiunt interdicens, multo magis illa novit rationabiliora esse ac utiliora metropolitanorum conciliis quae a patriarchali sede congregantur; et idcirco haec fieri exigit: a metropolita quippe unius quidem provinciae dispositio efficitur, a patriarcha vero saepe totius causa dioeceseos dispensatur. Ac per hoc communis utilitas providetur, propter quod et speciale lucrum propter generale bonum postponi convenit, cum a majoribus super haec facta fuerit [Col. 0158A] advocatio: quamvis apud quosdam metropolitanorum antiqua consuetudo, et canonica traditio per contemptum ipsorum postposita videantur, non currentibus eis ad communem profectum, quos leges Ecclesiae severe condemnantes, omni excusatione remota, subjacere vocationibus proprii patriarchae, sive cum communiter, sive cum sigillatim factae fuerint, exigunt. Illud autem tanquam perosum quiddam ab auribus nostris repulimus, quod a quibusdam imperitis dicitur, non posse synodum absque principali praesentia celebrari: cum nusquam sacri canones convenire saeculares principes in conciliis sanxerint, sed solos antistites. Unde nec interfuisse illos synodis, exceptis conciliis universalibus, invenimus: neque enim fas est saeculares principes spectatores fieri rerum quae sacerdotibus Dei nonnunquam eveniunt. Quisquis ergo metropolitanorum proprium patriarcham contempserit, et vocationem ejus, quae sive ad unum solum, sive ad plures, sive [Col. 0158B] ad omnes sit absque validissima aegrotatione, vel paganorum incursu, non obedierit, et per totos duos menses post notitiam vocationis, ad proprium venire patriarcham minime festinaverit, vel si quocunque modo latitare, aut non cognoscere nuntium ab illo missum tentaverit, segregetur: si vero intra unum annum eamdem contumaciam et inobedientiam demonstraverit, deponatur omnibus modis, et ab omni sacerdotali operatione decidat, atque a dignitate et honore, qui metropolitanis convenit, propellatur. Is autem, qui huic definitioni non obedierit, etiam et anathema sit.
Placuit huic sanctae et magnae synodo, ut res vel privilegia, quae Dei ecclesiis ex longa consuetudine pertinent, et sive a divae recordationis imperatoribus, sive ab aliis Dei cultoribus in scriptis vel sine scriptis donata, et ab eis per annos triginta possessa sunt, [Col. 0158C] nequaquam a potestate praesulis earum quaecunque persona saecularis per potestatem subtrahat, aut per argumenta quaelibet auferat, sed sint omnia in potestate ac usu praesulis ecclesiae, quaecunque intra triginta spatium annorum ab ecclesiis possessa fuisse noscuntur. Quisquis ergo saecularium contra praesentem definitionem egerit, tanquam sacrilegus judicetur, et donec se correxerit, et ecclesiae propria privilegia, seu res restituerit, et reservaverit, anathema sit.
Avaritiam utpote secundam idololatriam Paulus magnus exsecratur apostolus, cunctos videlicet qui Christiano vocabulo censentur ab omni turpi lucro abstinere volens; multo magis ergo iis qui sacerdotio funguntur nefas est coepiscopos et suffraganeos [Col. 0158D] suos per quemcunque modum gravare. Hujus rei gratia definivit sancta haec et universalis synodus, nullum archiepiscoporum, aut metropolitanorum, relinquere propriam ecclesiam, et sub occasione quasi visitationis ad alias accedere, et potestate propria in inferiores abuti, et consumere reditus qui apud illos inveniuntur ad ecclesiasticam dispositionem, et alimenta pauperum, ac per hoc aggravare avaritiae modo conscientias fratrum et comministrorum nostrorum; excepta hospitalitate, quae aliquando ex necessario transitu fortassis accesserit; sed et tunc non alia, nisi ex iis quae ad praesens de compendio praeparata inveniuntur, cum reverentia et cum timore Dei dignantur accipiat, et maturius propositum iter perambulet, nihil omnino eorum quae sunt ecclesiae illius vel suffraganei episcopi petens [Col. 0159A] et exigens; si enim unumquemque episcoporum ecclesiae propriae rebus cum multa parcitate uti, et nullatenus in proprias utilitates importune ac sine ratione dispendere vel consumere redditus ecclesiasticos sacri canones decernunt; qua, putas, impietate judicabitur dignus, qui aliis episcopis commissas ecclesias gravare vel ambire, et per hoc sacrilegii crimen incidere non formidat? Quisquis ergo post hanc definitionem nostram tale quid facere tentaverit, poenam subeat a patriarcha qui per tempus fuerit, secundum congruentiam injustitiae ac avaritiae suae, et deponatur et sequestretur ut sacrilegus, et aliter ut idololatra factus, juxta magnum Apostolum.
Et hoc sancta nunc synodus didicit, quod in quibusdam [Col. 0159B] locis quidam propria usi auctoritate, ac sine volontate illorum quibus hujusmodi dispositiones commissae sunt, audacter et tyrannice pellunt eos qui per emphyteusim perceperint aliquid ex iis locis quae possederunt, occasione quasi ruptae fidei circa pensionis pactum. Non autem licet omnimodis hoc fieri, nisi prius accipiat protestationem per quosdam idoneos et fideles homines is qui emphyteusim contraxit: quod nisi dederit, usque ad tres annos destinatum tributum census, propellatur a locis a se detentis. Oportet enim post trium annorum census retentionem accedere ad praepositos urbis vel regionis illius, et arguere in conspectu eorum eum qui emphyteusim consecutus est, et exhibere contemptum ejus, et tunc sententia et judicio praedictorum recipiat ecclesia propria in possessionem. Sed nequaquam quisquam apud se vel per se faciat praedictorum ablationem locorum; suspectivum quippe tale, quin et multi turpis lucri et avaritiae [Col. 0159C] consistit indicium. Si quis ergo episcopus aut metropolita praeter hanc definitionem nostram abstulerit aliquem locum a quoquam, putans quod ecclesiam propriam defendat, sequestretur a proprio patriarcha per aliquod tempus, dans primo quod per potestatem suam abstulit vel subripuit. Si vero contentiosus quis perstiterit, non obediens his quae sanctae ac universali synodo visa sunt, deponatur omnimodis.
Dominicum sermonem, quem Christus sanctis apostolis et discipulis suis dixit, quia: Qui vos recipit, me recipit; et qui vos spernit, me spernit (Luc. X) , ad omnes etiam qui post eos secundum ipsos facti sunt summi pontifices et pastorum principes in Ecclesia catholica dictum esse credentes, definimus, neminem [Col. 0159D] prorsus mundi potentum, quemquam eorum qui patriarchalibus sedibus praesunt inhonorare, aut movere a proprio throno tentare, sed omni reverentia et honore dignos judicare; praecipue quidem sanctissimum papam senioris Romae, deinceps autem Constantinopoleos patriarcham, deinde vero Alexandriae, ac Antiochiae, atque Hierosolymorum; sed nec alium quemcunque conscriptiones contra sanctissimum papam senioris Romae, ac verba complicare, et componere, sub occasione quasi diffamatorum quorumdam criminum; quod et nuper Photius fecit, et multo ante Dioscorus. Quisquis autem tanta jactantia et audacia usus fuerit, ut secundum Photium, vel Dioscorum, in scriptis, vel sine scriptis injurias quasdam contra sedem Petri apostolorum principis moveat, aequalem et eamdem quam illi condemnationem recipiat. Si vero quis aliqua saeculi potestate fruens vel potens pellere tentaverit praefatum apostolicae cathedrae papam, aut aliorum patriarcharum [Col. 0160A] quemquam, anathema sit. Porro si synodus universalis fuerit congregata, et facta fuerit etiam de sancta Romanorum Ecclesia quaevis ambiguitas et controversia, oportet venerabiliter, et cum convenienti reverentia de proposita quaestione sciscitari, et solutionem accipere, aut proficere, aut profectum facere, non tamen audacter sententiam dicere contra summos senioris Romae pontifices.
Promotiones atque consecrationes episcoporum, concordans prioribus conciliis, electione ac decreto episcoporum collegii fieri sancta haec et universalis synodus definit et statuit; atque jure promulgat, neminem laicorum principum vel potentum semet inserere electioni vel promotioni patriarchae, vel metropolitae, aut cujuslibet episcopi, ne videlicet inordinata hinc et incongrua fiat confusio, vel contentio, praesertim cum nullam in talibus potestatem [Col. 0160B] quemquam potestativorum vel caeterorum laicorum habere conveniat, sed potius silere, ac attendere sibi, usquequo regulariter a collegio ecclesiae suscipiat finem electio futuri pontificis: si vero quis laicorum ad concertandum et cooperandum ab Ecclesia invitatur, licet hujusmodi cum reverentia, si forte voluerit, obtemperare se asciscentibus; taliter enim sibi dignum pastorem regulariter ad Ecclesiae suae salutem promoveat. Quisquis autem saecularium principum et potentum, vel alterius dignitatis laicus, adversus communem ac consonantem atque canonicam electionem ecclesiastici ordinis agere tentaverit, anathema sit, donec obediat et consentiat in hoc quod Ecclesia de electione ac ordinatione proprii praesulis se velle monstraverit.
[Col. 0160C] Venit et hoc nunc ad aures nostras, quod quidam episcoporum a quibusdam rogati, possessiones, quae ad alias ecclesias pertinent, irrationabiliter conferant; et per hoc, quantum possunt, ad propriam voluntatem in aliorum potestatem episcoporum usurpent. Hoc autem et propheticam illis manifeste maledictionem acquiret, quae dixit: Vae qui conjungitis domum ad domum, et agrum ad agrum, ut proximo auferatis aliquid (Isa. V) ; et criminis eos sacrilegii reos constituit. Hujus rei gratia placuit magnae huic et universali synodo, quod nullus fratrum et coepiscoporum nostrorum, vel quisquam, talem sibi facere nequissimam locationem roget, vel ab aliquo ipse rogatus quamlibet alienarum et extranearum conferat ecclesiarum possessionem, nec etiam constituat presbyteros aut quemlibet alium clericum in ecclesiis quae sibi subjectae non sunt, praeter voluntatem episcopi cui ecclesia illa commissa est; sed neque quisquam presbyterorum vel [Col. 0160D] diaconorum, qui sacris officiis dediti sunt, ultro ac per se ecclesias ingrediens, sacrum aliquid operetur, in quibus ab initio sortem minime consecutus est; illicitum enim est hoc et omnimodis a canonicis praeceptionibus alienum. Quisquis ergo post hanc definitionem nostram visus fuerit faciens aliquid horum quae nunc interdicta sunt, separetur aliquo indicto tempore, discisso videlicet et dirupto modis omnibus locatorio pacto, quod sive scripto, sive sine scripto praeter canonem factum est. Similiter et presbyter ille vel diaconus segregatus sit, donec ab aliena recedat ecclesia. Quod si et segregationem contempserit, omnimodis deponatur, et ab omni honore sacrato dejiciatur.
Divina Scriptura dicente: Maledictus omnis homo [Col. 0161A] qui facit opus Domini negligenter (Jer. XLVIII) , quidam metropolitanorum in extremam negligentiam et desidiam delapsi, praeceptionibus suis subjectos ad se adducunt episcopos, et committunt eis ecclesiae proptiae divina officia, et litanias, et cuncta omnino sacra quae ad se pertinent ministeria; ita ut per illos celebrent omnia quae per semet alacriter agere debuerint, ac per id eos, qui episcopalem dignitatem meruerunt; quodammodo clericos sibi subjectos exhibeant. Vacant autem iidem praeter ecclesiasticas leges saecularibus curis atque dispositionibus, dimittentes perseverare in orationibus et obsecrationibus pro suis delictis ac populi ignorantiis; quod nusquam apud aliquos penitus invenitur, cum sit canonicis nimirum contrarium omnino praeceptis: et, quod saevius est, quia suis stipendiis per distinctas mensium vices praecipi dicuntur praedicta perficere ministeria; quod ab apostolico munimine modis omnibus ostenditur alienum. Haec autem omnia magnis [Col. 0161B] et multis ac vehementissimis damnationibus dignos hujusmodi statuunt; probantur enim tales per haec quae faciunt, etiam satanica jactantia et superbia languere. Quisquis ergo metropolitanorum post hanc sanctae ac universalis synodi definitionem eadem audacia vel superbia et contemptu abusus, non per se cum timore et alacritate, seu conscientia bona, debita ministeria in propria civitate, sed per suffraganeos episcopos suos efficere tentaverit, poenas exsolvat coram proprio patriarcha, et aut corrigatur aut deponatur.
Et hoc debite sancta synodus definivit, quatenus episcopi, presbyteri, diaconi et subdiaconi magnae ecclesiae, qui consecrationem Methodii et Ignatii [Col. 0161C] sanctissimorum patriarcharum habuerunt, et secundum insolens illud et durissimum cor Pharaonis obdurati sunt, et usque nunc minime cum hac sancta et universali synodo convenerunt, sed nec nobis consonare in verbo veritatis voluerunt, quinimo invasori Photio concorditer consenserunt, depositi sint, et omnino sacerdotali operatione privati, quemadmodum nec multum ante beatissimus papa Nicolaus judicavit, et nequaquam tales in sacerdotii catalogo recipiantur, etiamsi ex hoc converti voluerint; nisi in perceptione sanctificationum [ al., mysteriorum], qua dignos nullatenus eos, nisi per multam misericordiam, judicamus; non enim sunt digni ad priorem honorem restitutionis locum per poenitentiam invenire, secundum exosum illum Esau, licet cum lacrymis expetisset eam.
Placuit et hoc sanctae synodo, ut quicunque presbyter aut diaconus a proprio episcopo depositus fuerit, propter aliquod crimen, vel si quamlibet in justitiam se pati dixerit, et non acquieverit judicio proprii episcopi, dicens eum suspectum se habere, et vel propter inimicitiam quam erga se tenuerit, vel propter gratiam quam aliis quibusdam praestare voluerit, idcirco in se fuisse tale quid operatum, potestatem habeat ad metropolitam ipsius provinciae concurrere, et eam quam putat in justam depositionem, vel aliam laesionem denuntiare: metropolita vero ille libenter suscipiat hujuscemodi, et advocet episcopum qui deposuit, vel alio modo clericum laesit, et apud se cum aliis etiam episcopis negotii faciat examen, ad confirmandum scilicet sine omni suspicione, vel destruendum per generalem [ al., amphorem] synodum et multorum sententia clerici [Col. 0162A] depositionem. Similiter etiam episcopos concurrere ad patriarchale caput decernimus, qui a metropolitis suis talia se pertulisse fatentur, ut apud patriarchani et metropolitas qui sub ipso sunt, justam et sine suspicione sententiam quod movetur negotium accipiat. Insuper etiam nullo modo quisquam metropolitanorum vel episcoporum a vicinis metropolitis vel episcopis provinciae suae judicetur, licet quaedam incurrisse crimina perhibeatur, sed a solo patriarcha proprio judicetur: cujus sententiam rationabilem, et judicium justum, ac sine suspicione fore decernimus; eo quod apud eum honorabiliores quique colligantur, ac per hoc ratum et firmum penitus sit quod ab ipso fuerit judicatum. Si quis autem non acquieverit iis quae a nobis edita sunt, excommunicatus existat.
[Col. 0162B] Secundum traditas formas per singulas provincias, ac regiones et urbes, in ecclesiasticis promotionibus et consecrationibus illa quae indicia et signa sunt ordinis qui unicuique inesse videtur, retineri decernimus, ita ut episcopi, quibus concessum est palliis uti, certis temporibus, in eisdem temporibus et locis, iis induantur, et tanto et tali non abutantur amictu propter typhum, et inanem gloriam, et humanum placorem, atque sui amorem; omni videlicet tempore divini sacrificii, et omnis alius ecclesiastici mysterii, hunc inepte portantes: illos autem qui reverenter monasticam vitam sectati sunt, et episcopalem meruerunt honorem, conservare schema, et amictum monachicorum indumentorum, et ipsam beatam vitam decernimus: et nullus omnino habeat potestatem deponere jam dictum schema, propter typhum et arrogantem voluntatem, ne per hoc inveniatur propriorum transgressor pactorum: sicut enim ibi continuus palliorum amictus fastigiosum et [Col. 0162C] suae gloriae deditum demonstrat episcopum, ita et hic depositio ac denudatio monachici habitus nihilo minus eisdem submittit criminibus eum qui hoc fecisse captus exstiterit. Quisquis ergo episcopus praeter definita sibi scripto tempora se pallio induerit, aut monasticarum vestium schema deposuerit, aut corrigatur, aut a patriarcha proprio deponatur.
Et post lectionem canonum, iterum stans in medio Bahanes magnificentissimus patricius et praepositus per jussionem Christi amicorum imperatorum dixit ad sanctissimos loci servatores: Post lectionem divinorum et sacrorum canonum quid deliberat sanctitas vestra adhuc fieri? Sanctissimi vicarii senioris Romae ac orientalium sedium dixerunt: Subsequatur expositus terminus, in quo cursim omnia continentur quae acta sunt in hac sancta [Col. 0162D] synodo, et legatur in audientiam omnium, si placet hoc sanctae synodo. Sancta synodus dixit: Placet, justum enim et bonum est. Et post hoc ascendens Metrophanes Deo amicissimus metropolita Smyrnae in superiori parte synodi, legit terminum. Similiter et Cyprianus Deo amicissimus metropolita Claudiopoleos in inferiori parte synodi eumdem terminum legit in audientiam omnium.
Terminus sanctae ac universalis octavae synodi, quae facta est Constantinopoli.
Sancta, magna, et universalis synodus, quae per divinam voluntatem et gratiam et sanctionem amicorum Christi ac Deo confirmatorum imperatorum nostrorum Basilii et Constantini congregata est in [Col. 0163A] hac a Deo conservanda regia urbe, in famosissimo templo sanctae ac magni nominis Sophiae, definivit subter annexa:
Connaturale omnipotentis Dei et Patris Verbum, quod firmavit coelum sicut cameram, et construxit fines terrae ac caeterorum universorum statum, ut insubstantialiter esset, effecit, et regit, et continet, et salvat, qui dicit per Isaiae prophetae vocem: Aspice in coelum, quia coelum, ut fumus, solidatum est; terra autem, ut vestimentum, veterascet: qui autem habitant eam, sicut haec, morientur; salutare autem meum in aeternum erit, et justitia mea non deficiet (Isa. LI) : qui propter nos secundum nos factus est, et coelestem justitiam super terram plantavit, et dixit: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non [Col. 0163B] transibunt (Luc. XI) : qui dixit ad omnes qui in eum crediderunt: Si vos manseritis in verbo meo, veri discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos (Joan. VIII) . Iste solus infinitae potentiae Dominus et Deus noster multos quidem alios ab olim, et longe ante, homines mancipatos mendacio, et veritatis inimicos, in agro suo, id est in Ecclesia, mala zizania secundum evangelicam significationem seminantes (Matth. XIII) , et mundum frumentum divinae justitiae operire tentantes, veluti quidem sapientissimus et omnipotentissimus agricola, evulsit atque disperdidit, et ad id quod omnino non est jure convertit: salutare autem suum semper ad monendum praeparavit, et justitiam suam firmavit, et manifestiorem exhibuit. Sed nihil minus, et in instantibus [Col. 0163C] temporibus zizaniorum satore, per quosdam pravissimos et impiissimos homines, ecclesiasticum agrum inutilem reddere tentante, aequali eademque providentia et hunc sollicitudine dignum exhibuit, et a sordibus iniquitatis eripuit, atque ad puritatem revocavit antiquam; piissimum enim et tranquillissimum imperatorem nostrum, qui divinae justitiae amator, et injustitiae hostis, et in mandatis ejus manentem discipulum ipsius demonstratum incorruptum et scientem, et conservantem veritatem, excitavit ad injustitiae confirmationem: qui per supernum auxilium, et gratiam ecclesiastici tabernaculi, architectos a finibus orbis terrarum in hanc a Deo construendam et regiam urbem convocavit, et universalem synodum congregavit, quae evangelicarum [Col. 0163D] sanctionum, et Mosaicarum, et propheticarum legum, atque apostolicorum ac paternorum, necnon et synodicorum mandatorum munimina custodiens, pietatis terminos renovavit, et veritatem et justitiam in ecclesiasticis atriis praedicavit. Hinc ergo et Christianorum sinceram et immaculatam fidem, et dogma orthodoxae religionis omnes; qui apud eam convenimus sacrati, roborantes, credimus in unum Deum in tribus consubstantialibus et divinis ac principalibus personis, utputa quemadmodum in tribus solibus [Col. 0163D] Soles dixi, quia in Graeco sic reperi, causa necessitatis. invicem indissimilibus, vel in totidem splendoribus, unam luminis intuemur naturam: unum quidem et singularem Deum secundum [Col. 0164A] rationem substantiae, trinum autem, vel tria, si eum secundum rationem personarum praedicamus: et neque a se, ut esset factus, neque ab alio quomodolibet hoc accepisse fatemur: sed sine initio et aeternum et solum semper existentem, et secundum eadem, et similiter habentem, et nullam commutationem vel conversionem admittentem, factorem et conditorem omnium intelligibilium et sensibilium existentem: sic enim et sancta et magna Nicaena synodus exponens fidei symbolum ait: Lumen de lumine, Deum verum Filium de Deo vero Patre manifeste praedicans, et reliqua, ut catholica Ecclesia accepit, quam et nos suscipientes uno sensu, vesanum et veritatis inimicum Arium anathematizamus, et omnes qui cum ipso vel secundum ipsum de thearchica [Col. 0164B] et beata Trinitate τὸ ἑτεροούσιον, id est alteritatem substantiae, et dissimilitudinem laesis sensibus opinantur; nihilominus autem et secundam sanctam et universalem synodum suscipientes similiter pneumatomachum [ id est, Spiritum impugnantem], quinimo theomachum [ id est, Deum impugnantem] anathematizamus Macedonium, neque in personarum discretione differentiam substantiae Patris, et Filii, et divini et principalis Spiritus juxta praedictos haeresiarchas recipientes, neque in una eademque substantia personas secundum amentissimum Sabellium confundentes. Insuper et confitemur unicum Dei Verbum incarnatum, et factum fuisse propter nos, secundum nos. Non enim angelus, non legatus, sed ipse Dominus venit, et salvavit nos, et nobiscum [Col. 0164C] factus est Emmanuel: et iste erat Deus verus, Deus Israel, et omnium salvator, secundam divinas et propheticas voces. Unde et sanctissimam et nuptiarum ignaram Mariam, quae illum peperit, proprie ac veraciter Dei genitricem fatemur, quemadmodum universalis tertia synodus quae prius apud Ephesum congregata est praedicavit; cum qua et nos hominis cultorem et jactantissimum atque Judaicum sensum habentem Nestorium anathematizamus, duplicem docentes unum eumdemque Christum et Dominum. Deum scilicet perfectum et hominem perfectum in una persona, utriusque naturae differentia; sed proprietates inconvertibiles et inconfusas perpetuo conservantem, quemadmodum et sancta universalis quarta synodus dogmatizavit: quam cum jam numeratis [Col. 0164D] tribus conciliis, tanquam sanctorum evangeliorum quaternitatem suscipientes, anathematizamus delirum Eutychetem, et vecordem Dioscorum: quin et duas naturas in uno Christo secundum manifestiorem expositionem sanctae quintae et universalis synodi praedicantes, anathematizamus Severum, et Petrum, et Zoaram Syrum; Origenem etiam qui vana sapuit, et Theodorum Mopsuestiae; Didymum quoque pariter, et Evagrium, qui etiam, secundum easdem et diversas opiniones eodem perditionis irretiti sunt barathro, et cum praedictis synodis consonantem et eadem sentientem sanctam et universalem sextam synodum suscipientes, quae in unius [Col. 0165A] Christi duabus naturis consequenter etiam duas operationes ac totidem voluntates sapienter asseveravit. Anathematizamus autem Theodorum, qui fuit episcopus Pharan, et Sergium, et Pyrrhum, et Paulum, ac Petrum, impios praesules Constantinopolitanorum Ecclesiae, atque cum eis Honorium [Col. 0165D] Maximus egregie Honorium papam defendit in dialogo cum Pyrrho, ut dictum est sup. in VI synodo, act. 13. Romae, una cum Cyro Alexandriae, necnon et Macarium Antiochiae, ac discipulum ejus Stephanum, qui male opinionis Apollinarii, et Eutychetis, ac Severi, impiorum haeresiarcharum dogmata sectantes, sine operatione ac sine voluntate animatam anima rationabili et intellectuabili Dei carnem, sensibus laesis, et revera sine ratione, praedicaverunt. Si enim Deus perfectus et homo perfectus unus idem Christus et Deus exstitit, certissimum est, quod nulla secundum [Col. 0165B] partem naturarum, quae sunt ei, sine voluntate vel sine operatione consistat, sed secundum utramque substantiam volens et operans consummaverit magnum dispensationis mysterium, quemadmodum et omnium deiloquorum chorus, ab apostolis usque ad nos, hoc certissime sciens, etiam imaginem humanae illius formae depingens, erexit; impendens utrique parti unius Christi distinctas invicem naturales proprietates: per quas procul dubio significationes, et notiones divinae ipsius et humanae naturae inconfuse permanere creduntur; sicut etiam septimam sanctam et universalem, in Nicaea secundo celebratam, synodum orthodoxe dogmatizasse novimus, unum et eumdem Christum et Dominum invisibilem et visibilem professam, et incomprehensibilem et comprehensibilem, [Col. 0165C] et incircumscriptum et circumscriptum, impassibilem etiam et passibilem, atque inscriptibilem [Col. 0165D] Inscriptibilem. Omne incircumspectum et inscriptibile est; Deus enim incircumscriptus existens nec scribitur: non autem omne inscriptibile etiam incircumscriptum; nam anima hominis inscriptibilis existens, non est incircumscripta: et contra, omne scriptibile etiam circumscriptum est; quidquid enim per colores scribitur, et loco multum ante circumsriptum est: non ergo circumscriptum hoc est [Col. 0166D] quod scriptibile, sicut de anima hominis et similibus sentiendum est. EDIT. ROM. et scriptibilem. Cui concordans et sancta haec et universalis synodus magna voce anathematizat Anastasium, Constantinum, et Nicetam, irrationalem stercoralis [Col. 0166D] Stercoralis. Stercoralis nominis praesulatum ideo appellat hos quos nominavit, quia cum essent Constantini imperatoris, qui dicebatur Caballinus, tempore Constantinopoleos praesules, haeresi ejus favorem pessime commodabant. EDIT. ROM. nominis praesulatum, vel quod est magis dicendum putredinem, necnon et Theodosium Ephesium, et Sisinnium Pastilam, et Basilium Tricacabum, quin potius et Theodoretum, et Antonium, atque Joannem quondam praesules novae Romae, regiae civitatis Christianorum, imo Christi calumniatores: quem videlicet nequaquam valuisse idolorum exterminare statuas, ut de eo pronuntiavit prophetarum catalogus, operibus et verbis praedicaverunt: adhuc etiam et Theodorum, qui dictus est Crithinus, [Col. 0165D] quem et haec sancta et magna synodus convocans, et redarguens, magna voce anathema ipsius auribus intulit: simili quoque modo anathematizamus et omnes consentaneos et fautores eorum, a quibus dicebatur quod sermo divinae incarnationis per [Col. 0166A] phantasiam et putative factus exstiterit, per abolitionem scilicet imaginis Christi et Salvatoris nostri, simul etiam sublatae formae cum ea, verissimae illius et deiferae carnis: bifarie quippe intelligitur omne quod nequaquam imagine comprehenditur, aut velut nos existens, aut velut existens quidem, sed minime comprehensibile, utpote invisibile et obstrusum. Si quis igitur horum aliquid forte super Christo omnium nostrum Deo et Salvatore perhibuerit, impius liquido declarabitur, quandoquidem unum horum non fuisse factum secundum veritatem hominem Emmanuel ostendit, alterum vero factum quidem fuisse, sed humanis proprietatibus caruisse, et assumptam carnem deposuisse, ad divinam atque incomprehensibilitatem [Col. 0166B] per omnia recursum fecisse demonstrat: quod alienum est ab omnibus divinitus inspiratis Scripturis: quae etiam iterum eum venturum judicem omnium prorsus affirmant, similiterque videndum, quemadmodum visus est discipulis et apostolis suis ad coelos assumptus. Illud autem Manichaeica opinione ac impietate plenum est, quo insensate dicitur, de eo divini David eloquium pronuntiatum fuisse, et quod perhibet: In sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII) ; cum videlicet haec impietas abjectionem ac depositionem significari per id Dominici ac Deifici corporis opinetur: sed Verbum veritatis et de pheronymo Manete [Col. 0166D] Manes furia, quo Manichaei appellati sunt, qui recte pheronymus Graece dicitur, quia secum fere nomen insaniae: manes enim insanus intelligitur. et de singulis qui cum eo sapiunt, et Iconomachicae sunt auctores haereseos, atque de aliis omnibus haeresiarchis ac impiis fiducialiter [Col. 0166C] ait: Non cognoverunt neque intellexerunt, sed in tenebris ambulaverunt. Etenim, o qui derelinquitis vias rectas, et ambulatis in viis tenebrarum: o qui laetamini in malis, et exsultatis in eversione mala: quorum semitae pravae sunt, et curvi gressus eorum, ut longe faciant a via recta, et alienos a justa sententia. Et rursus: Qui a vento corrupta seminaverunt, et eversio eorum excepit eam (Ose. VIII) . Et iterum: Qui innititur mendaciis, hic pascet ventos (Prov. X) . Idem autem ipse persequetur aves volantes; derelinquit enim vias vineae suae, in axiis autem agri sui errat: deambulat enim per inaquosum desertum, et terram extensam in siti, congregat autem in manibus suis sterilitatem: propter quod hos omnes transmittit anathemati, et dinumeratas nobis [Col. 0166D] sanctas et universales septem synodos recipiens, et hanc octavam universalem synodum congregavit per gratiam omnipotentis Christi et Dei nostri, et pietatem ac studium tranquillissimi et divinitus roborati imperatoris nostri, ad excidendum et disperdendum [Col. 0167A] per eas exortas propagines injustitiae, ac iniquos nisus seu promotiones, ad efficiendum pacificum Ecclesiae ordinem et orbis stabilitatem. Non enim sola verorum dogmatum privatio novit perdere male opinantes, et tumultuari ac turbare Ecclesiam, sed et divinorum mandatorum praevaricationes nihilominus eamdem perditionem non vigilantibus excitant, et aestu ac fluctibus implent orbem qui Christi appellatione censentur: quod etiam et per Photii miseri insipientiam et astutiam et malignam operationem per instantia tempora factum est, qui non per ostium, sed per fenestram in caulam ingressus ovium, quasi fur et latro, animarum grassator, quemadmodum Dominicus sermo designat, omni tempore ac omni fortitudine furari et mactare ac perdere rationabiles [Col. 0167B] pecudes Christi tentavit, multasque persecutiones operans, plures custodias, et carceres, ac rerum publicationes, atque longissimos exsulatus, et super haec insimulationes, sed accusationes et falsiloquia et scriptiones fictas, contra omnes zelatores pietatis, et propugnatores veritatis, commentando, non destitit justissimum videlicet et legitimum atque canonicum summum sacerdotem Constantinopolitanorum Ecclesiae, sanctissimum scilicet patriarcham Ignatium, ut alter quidam Severus seu Dioscorus, expellere machinans, et instar latronis adulteri sedem illius invadens, et mille depositoriis sententiis ac totidem anathematibus affatim eum submittens, atque multifarie multisque modis incessantem turbationem et aestum cunctis [Col. 0167C] Christi et Salvatoris nostri ecclesiis excitans. Verumtamen non est infatuatum sal terrae, neque oculus Ecclesiae penitus extenebratus, neque luminare, malitiae spiritibus, pietatis exstinctum est; neque ignis divinae charitatis consumptoriam et incendentem operationem peccabilis et levis materiae perdidit, neque sermo Domini, qui est acutior gladio ancipiti, et cogitationum discretor, inefficax inventus est, neque solidae petrae fundamentum collusionibus vel inundationibus fluminum et pluviarum demersum concidit; sed lapis angularis et pretiosus, qui in Sion, id est in Ecclesia positus, super quem fundamentum apostolorum et prophetarum in aedificationem Ecclesiae positum est, multos quidem alios in generatione nostra emisit volubiles lapides super [Col. 0167D] terram, ut propheta dicit [Col. 0167D] Prophetam hic Zachariam designat, qui mystice inter alia secundum veterem editionem dicit: Quoniam lapides sancti volvuntur super terram ipsius. , ab omni ordine catalogi ecclesiastici etiam in regnante urbe, ac Roma nova, confringentes scilicet et conterentes machinamenta eorum qui devastare veritatem et divinam justitiam voluerunt et tentaverunt: potius autem atque praecipue veluti quemdam alterum angularem lapidem illius quodammodo conservantem, quantum fieri potest, imaginalem similitudinem contra Photii propugnacula, tanquam a quodam excelso et perspicuo [Col. 0168A] loco, Nicolaum beatissimum et pheronymum [Col. 0167D] Pheronymus. Pheronymus dicitur, qui verum et [Col. 0168D] congruum sibi fert nomen. Ergo Nicolaus, qui verum et idoneum actui suo nomen ferre visus est, apte pheronymus dictus est. Nicolaus quippe vincens populos interpretatur: vicit enim quippe recte non sententies, sed inique agentes. EDIT. ROM. papam senioris Romae desursum misit, qui jaculis epistolarum suarum atque verborum et Photii fautores principes ac potentes perculit, et versa vice veteris historiae, quemadmodum alterum quemdam Madianitam Photium cum Israelitide ecclesia moechantem, secundum zelatorem, Phinees, veritatis mucrone pupugit, et acquiescentem remedia medicinalis disciplinae suscipere ad adulterii vulneris sanitatem, et cicatricem consequendam, etiam penitus interfecit: atque cum conjuncta ei quasi sacerdotali dignitate per anathema, ut alter Petrus Ananiam et Sapphiram, qui divina furati sunt, morti transmisit (Act. V) . Hujus autem definitionibus ac decretis innixus piissimus et Christi amicus imperator noster, [Col. 0168B] quem coelestis imperator et dominus majestatis in salutem orbis terrarum erexit, Photio quidem convenientem impartitus est locum; sanctissimum vero patriarcham Ignatium ad thronum proprium revocavit; porro ad perfectam discretionem et distinctionem ejus quod bonum esse constat, et expedit. Vicarios etiam ex omnibus patriarchalibus thronis, necnon et omnem episcoporum catalogum, qui sub potestate sua degit, in idipsum collegit: qui videlicet convenientes magnam hanc et universalem celebravimus synodum, et cum multo scrutinio, et probatione, atque tractatu, delimate ac convenienter scandalorum et zizaniorum radices, una cum germinibus, gladio spiritus excidimus, insontem scilicet et sanctissimum patriarcham Ignatium in proprii throni [Col. 0168C] cardine stabilientes, et Photium pervasorem atque adulterum cum omnibus sequacibus suis et nequitiae fautoribus condemnantes. Dicit enim quodam loco per prophetae vocem universorum Deus: Propter malitias adinventionum suarum de domo mea ejiciam eos; et ultra non addam, ut diligam eos. Doluit Ephraim, radices suas aruit, fructum ultra non afferet (Ose. IX) . Et iterum: Chanaan in manu ejus statera injustitiae, vim inferre dilexit: et dixit Ephraim: Verumtamen dives factus sum, inveni refrigerium mihi. Omnes labores ejus non invenientes et propter injustitias, quas peccavit (Ose. XII) . Et iterum: Et haereditabunt domus Jacob eos qui haereditate recuperant eos: et erit domus Jacob ignis, et domus Joseph flamma: domus autem Esau in stipulam, [Col. 0168D] et exardescent in eos et comedent eos, et non erit qui ignem ferat domui Esau, quia Dominus locutus est (Abd. I, 18) . Miser namque Photius erat veraciter ut homo qui non posuit Deum adjutorem suum, sed speravit in multitudine versutiarum suarum, et praevaluit in vanitatem malitiarum suarum, secundum veterem illum Ephraim, discedens a divinis justificationibus: quem irridens et subsannans propheticus sermo, ita dicit: Ephraim factus est subcineritius [Col. 0169A] panis, qui non reversatur, et manducaverunt alieni fortitudinem ejus. Ipse autem non agnovit, et cani effloruerunt ei, et ipse non cognovit, et humiliabitur injuria Israel in faciem ipsius, et in omnibus his non est conversus ad Dominum Deum suum. Ephraim columba, a mensa Aegyptum invocabat, et in Assyrios ibat: cum profecti fuerint, immittam super eos rete meum, sicut volatilia coeli, et attraham et corripiam eos in auditionem tribulationis eorum (Ose. VII) : in supremam quippe arrogantiam elatus est contra beatissimum papam Nicolaum senioris Romae, malitiae suae venenum evomuit: et falsos vicarios trium quasi Orientalium sedium congregans, et concilium synodale, ut putabatur, constituens, et accusatorum ac testium componens nomina, et personas ac verba [Col. 0169B] formans, quae singulis eorum quasi aptari viderentur, qui in synodica judicatione inveniuntur, et quasi monumenta horum libros falsidicos fingens, et scribens, atque componens, anathematizare praesumpsit praedictum beatissimum papam Nicolaum, et omnes communicatores ejus; ita ut ex hoc etiam universos qui sub coelo erant pontifices et sacerdotes, id est et caeteras patriarchales sedes, et omnem sacrum catalogum qui sub ipsis degit, sub eodem comprehenderet anathemate. Erant enim omnes certissime communicatores praelati pontificis, in quibus eum et qui cum ipso sunt propheticus sermo redarguens et diffamans, ita dicit: Multiplicaverunt, ut impie agerent, et legerunt foris leges, et invocaverunt confessionem (Isa. LIX) . Et rursus I Et [Col. 0169C] meditati sunt in corde suo sermones injustos, et posuerunt retrorsum judicium, et justitia longe recessit ab eis: quia consumpta est in viis eorum veritas: et per vias rectas non potuerunt transire, et veritas sublata est: et transtulit mentem suam, ut non intelligeret. Et qui declinat a malo, impugnatur: et vidit Dominus, et non placuit ei, quia non erat judicium (Ibid.) . Et rursus: Haec dicit Dominus: Super tribus impietatibus Juda, et super quatuor non convertam eum, pro eo quod repulerunt legem Domini, et praecepta ejus non custodierunt (Amos II) . Hunc itaque qui sic affectavit, et talibus ac tot conatibus et temeritatibus turbavit et concussit totam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, et nullatenus converti ac poenitere voluit, neque subdi decreto et [Col. 0169D] judicio sanctarum patriarchalium sedium consensit, ut eum et multum ante anathematizavit beatissimus papa Nicolaus, ac deinde successor ejus sanctissimus Adrianus papa, ita et sancta haec et universalis synodus reprobavit, et anathema magis ac magis mandavit, dicens ad eum ex persona cunctorum Dei per Isaiae prophetae vocem: Quomodo vestimentum in sanguine coinquinatum non erit mundum (Isa. IX) , ita nec tu eris mundus, quia Ecclesiam Christi adulterasti, et populum Domini multis partibus et multis modis scandalizasti et perdidisti eos autem qui se sic non habent, sed illi faventes adhaerent, si quidem episcopi vel clerici sunt, in perpetuum depositos fore praecipimus; monachos autem [Col. 0170A] seu laicos anathematizamus, quousque a sua seductione atque malitia convertantur.
Basilius piissimus et Christi amantissimus imperator ad sanctam synodum dixit:
Dicat nunc sancta et universalis synodus, si omnibus sanctissimis episcopis concordantibus atque consentientibus praesens terminus sit depromptus. Oportet enim divina quaeque cum universorum consensu et consonantia in ecclesiasticis praedicari et confirmari collegiis. Sancta synodus exclamavit: Omnes ita sapimus! Omnes ita praedicamus! Omnes concinentes et consentientes prompte subscribimus! Hoc est veritatis judicium! Hoc est justitiae decretum! Haec est canonum expositio! Haec est ecclesiasticae [Col. 0170B] ordinationis defensio! Hanc synodum zelator Deus congregavit! Sanctissimos vicarios senioris Romae et aliarum trium patriarchalium sedium ultionum Dominus idipsum convocavit! Piissimum imperatorem nostrum, et divinitus gubernandum dominum Deus direxit! Nos haec synodica ligamenta et apostolica sine ulla evacuatione custodimus! Non jam locum habebit tyrannis eorum qui Ecclesiae injuriam inferunt! Non jam timore potentatum tenentium mundi violenter et coacte ad illicita labemur! Haec sancta et universalis synodus sine scandalo de caetero conservabit Ecclesiam per gratiam omnipotentis Dei nostri Jesu Christi! Multos annos imperatorum Basilii, Constantini, ac Leonis; multos annos! Basilii orthodoxi imperatoris multos annos! Amatorem [Col. 0170C] veritatis, Domine, conserva! Renovatorem ac custodem divinae justitiae, Domine, muni! Basilio novo Constantino aeterna memoria! Novo Theodoro aeterna memoria! Novo Marciano aeterna memoria! Novo Justiniano aeterna memoria! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Eudoxiae novae Judith aeterna memoria! Novae Helenae aeterna memoria! Novae Pulcheriae aeterna memoria! Deus conservet imperium vestrum! per vos universalis Ecclesia pacem obtinuit! Princeps pacis Deus pacificet imperium vestrum! Coelestis rex terrestres conservet! Photio invasori et adultero Constantinopolitanorum Ecclesiae anathema! Gregorio Syracusae, et Eusampio Apamiae depositis, et veritatis apostatis et hostibus, anathema! Repulerunt divinarum justificationum [Col. 0170D] agnitionem, repulit illos Dominus! Adriani beatissimi papae Romani et sanctae ac universalis synodi septimae Nicaeae secundo celebratae constitutoris aeterna memoria! Germani, Tarasii, Nicephori, et Methodii venerabilium patriarcharum aeterna memoria. Nicolai beatissimi papae senioris Romae aeterna memoria! Propugnatoris veritatis aeterna memoria! Adriani beatissimi papae Romani multos annos! Ignatii sanctissimi patriarchae Constantinopoleos multos annos! Theodosii sanctissimi patriarchae Hierosolymorum multos annos! Michaelis sanctissimi patriarchae Alexandriae multos annos! Sanctissimorum vicariorum senioris Romae et aliorum patriarchalium sedium multos! Sanctae et magnae ac [Col. 0171A] universalis octavae synodi aeterna memoria! Photio et Gregorio ac Eulampio triplici funiculo nequitiae anathema! Vivifica Trinitas trium typhum deposuit. Omnibus consentaneis et sequacibus eorum anathema! Multos annos imperatorum Basilii, et Constantini, et Leonis! Magnorum imperatorum et dictatorum multos annos! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Deus conservet imperium ipsorum! Quisquis eis tyrannis obsistere tentaverit, vel obsistentes nequam consilium contra eos moventes comperiens minime propalaverit, anathema sit a Patre, et Filio, et Spiritu sancto, et Ecclesia primogenitorum, qui scripti sunt in coelis, et a sanctis et universalibus octo consiliis.
[Col. 0171B] Basilius piissimus imperator ad sanctam et universalem synodum dixit:
Licet manifeste laboraverit sanctitas vestra, tam loci intercapedine, quam temporis mora in munienda divinitus urbe nostra conservata; sed magnis muneribus ac divitiis Christus Deus noster recompensabit vobis condignas vicissitudines, et tranquillissimum et a Deo muniendum imperium nostrum praestabit vobis, quidquid ab eo expetieritis ad Ecclesiarum vestrarum commoditatem, et venerationis vestrae consolationem; ut et deinceps orationes et preces semper faciatis ad Dominum Deum pro universali statu et continua pace ac salute tranquillissimi et mitissimi imperii nostri. Et post lectionem [Col. 0171C] termini, Basilius piissimus, et Christo amabilis imperator ad sanctam synodum dixit: Utique audistis quae lecta sunt; quid ergo videtur reverentiae vestrae? Bene expositus est terminus iste? Placuit vobis canonum expositio? an est aliquid in mente vestra ad ambiguam opinionem pertrahens? veram fecit allocutionem ad sanctam hanc synodum imperium nostrum, et si conspicitis bonum esse, legatur. Sancta et universalis synodus dixit: Quae pertinent ad utilitatem Ecclesiae Dei legantur. Et ascendens Leo famosissimus regius protospatharius et a secretis, legit:
Basilius piissimus et Christo amabilis imperator dixit:
Multam quidem vexationem et laborem vestra divinitus [Col. 0171D] collecta pertulit sanctitas, singulis vobis hincinde confluentibus ad felicissimam urbem nostram, causa ecclesiasticae ordinationis et constitutionis; pro qua etiam diuturnam in eo moram sustinuistis, et propter quam multi et senectutem contempsistis, et corporalem infirmitatem parvipendistis, et exortes facti eorum [ al., fortes facti ea quae, etc.], quae requiei congruunt, tolerastis, et diuturnam separationem spiritualium filiorum vestrorum magnanimiter pertulistis. Sed ecce dolorum et laborum vestrorum videtis quam sit finis suavis, et Ecclesiae Dei valde proficuus. Nam communis concursus, et in Spiritu sancto magnae hujus et universalis synodi consensus, omne scandalum et offendiculum [Col. 0172A] e medio removit Ecclesiae, hujusque multi temporis procellas compescuit, et ad limpidam tranquillitatem traduxit. Gratias ergo agimus Domino, Patres venerabiles, de omnibus bonis quae nobis a Deo concessa sunt, et admittimus etiam zelum vestrum, qui secundum Deum est; et optamus a munificentia magni Dei et regis universitatis opulentam retribui vobis mercedem, dolores vestros et labores recompensantem: pro quibus et tranquillitas nostra festinabit reficere et animare vos, et omne desiderium vestrum implere. Justum autem duximus in omnium audientiam expresse fateri, pro communi omnium nostrum munimine, et sanctae Dei Ecclesiae perseveranti tranquillitate, propter eos qui communi invident felicitati; et vulnerantur quidem sagitta [Col. 0172B] serpentis super ecclesiastica ordinatione, congratulantur autem ejus commotioni et aestui, atque delicias existimant, si viderint eam in tempestate fluctuantem. Talibus ergo expresse hodie dicimus: Quisquis habet aliquid adversus hanc sanctam et universalem synodum dicendum, vel contra hujus canones, aut terminum, stet in medio, et quae sibi videntur, dicat, sive episcopus sit, sive quisquam de ecclesiastico clero, sive laicis, aut ex iis qui civilibus officiis mancipantur, existat; quanquam non datum sit istis secundum canonem dicendi quidquam penitus de ecclesiasticis causis (opus enim hoc pontificum et sacerdotum est): sed ex abundanti, omne os iniquum obstruere volentes, licentiam praestamus omnibus, ut qui in mente habet quid ambiguum de [Col. 0172C] his quae decreta sunt ab hac sancta synodo, hoc in medium exhibeat et suscipiat satisfactionis salubre remedium. Non modicum certamen certavimus, neque labori cuilibet cessimus, ut et ipsi nobiscum nostis, ad congregandum eos qui a Romana et ab Orientalibus patriarchalibus sedibus convenerunt: quos conducere multi quidem et ante nos conati sunt, sed nullo modo valuerunt. Non modicam vexationem et contritionem etiam Deo amantissimi summi sacerdotes sustinuerunt, a longe concurrentes ad sanctae hujus synodi tractatum: qui ergo habet quid dicendum, dicat, dum haec celebratur. Nam, soluta sancta et universali synodo, qui apparuerit Ecclesiae Dei contradicens, aut non communicans ei, sive episcopus sit, sive absolute sacerdos, sive dignitate [Col. 0172D] aliqua praeditus, vel aliter conversatus, aliqua praeditus, vel aliter conversatus, veniam ab imperio nostro minime consequetur; sed juste condemnabitur et a civitate nostra pelletur ut corruptor et pestilens, et membrum putridum et inutile, et commune corpus Ecclesiae violans. Vos autem amatores virtutum, et Deo amicissimi summi sacerdotes, qui episcopali decoramini dono, singuli commonere proprium gregem, et ad salutem ducere ne pigritemini, demonstrantes quantum malum sit, eos, Ecclesia Dei manente in tranquillitate, ab illa desilire, et contra eos qui praesunt animabus suis insanire, et divinis mysteriis propter irrationabiles seu viles occasiones sese coercere. Et quidem subjectum vobis gregem per unumquemque Dominicum diem verbis [Col. 0173A] doctrinae confirmantes, ad divinarum voluntatum dirigite perfectionem: eos vero qui errore haereseos cujusquam detinentur, tanquam pastores boni convertite. Noverit enim virtutibus plena perfectio vestra, quia si notum fuerit nobis quod haeresis quaecunque in provincia cujusquam vestrum latitans, non per assiduam doctrinam vestram radicitus evellatur, et omnes ad orthodoxam fidem manu ducantur ( al., reducantur), canonice hujusmodi episcopus a proprio patriarcha condemnabitur: et sacris quidem doctrinis atque admonitionibus taliter sacratissimus grex vester per pascua salutaria pascatur. Ipsi autem in alterutrum pacifici estote, et Ecclesiae vinculum indisruptum conservate, in quo laborastis et concordastis, [Col. 0173B] quodque verbo et manu in praesenti sancta et universali synodo confirmastis, ne per contentionem, et pertinaciam mutuam, disruptionem rursus communis Ecclesiae corporis faciatis, et non habeatis veniam in die justissimae retributionis; sed amicitia vestra et consensus sit ad ordinationem totius ovilis districtissima norma: in vos contemplentur subditi, quemadmodum pictores: ad principalia, et ad vitam vestram et mores, seu conversationem moderari probantur. Sed et qui in clero deputati estis Ecclesiae Dei, eamdem conservate constitutionem, et alternam concordiam, in nullo declinantes, vel praeter quae sancita sunt Spiritu sancto, ab hac magna et universali et synodo praedicantes. Nam [Col. 0173C] et ipsi in omnibus convenistis, et sole clarius veritatem resplendere vidistis, in quam et consensistis, et concordantes apparuistis. De vobis autem laicis, tam qui in dignitatibus, quam qui absolute conversamini, quid amplius dicam non habeo, quam quia nullo modo vobis licet de ecclesiasticis causis sermonem movere, neque penitus resistere integritati Ecclesiae, et universali synodo adversari. Hoc enim investigare et quaerere patriarcharum, pontificum, et sacerdotum est, qui regiminis officium sortiti sunt, qui sanctificandi, qui ligandi et solvendi potestatem habent: qui ecclesiasticas et coelestes adepti sunt claves: non nostrum qui pasci debemus, qui sanctificari, qui ligari, vel a ligamento solvi egemus. Quantaecunque [Col. 0173D] enim religionis et sapientiae laicus existat, vel etiam si universa virtute interius polleat, donec laicus est, ovis vocari non desinet: rursusque quantacunque episcopus sit irreverentia et irreligiositate plenus, et nudus omni virtute, donec antistes est, et veritatis verbum recte praedicaverit, pastoris mentionis et dignitatis damna non patietur: quae ergo nobis ratio est in ordine evium constitutis pastores verborum subtilitate discutiendi, et ea quae super nos sunt quaerendi et ambiendi? Oportet nos cum timore et fide sincera hos adire, et a facie eorum vereri, cum sint ministri Domini omnipotentis, et hujusmodi formam possideant: et nihil amplius quam [Col. 0174A] ea quae sunt nostri ordinis requirere. Nunc autem videmus adeo multos malitia in insaniam accendi, ut obliviscentes proprii ordinis, et quod pedes sint minime cogitantes, legem ponere velint oculis, non ut natura se habet, sed ut ipsi cupiunt, et singuli ad accusandum quidem majores existunt semper promptissimi, ad corrigendum autem quidquam eorum in quibus accusantur et criminantur pigerrimi. Sed moneo et exhortor omnes qui tales sunt, ut maledictum et alternum odium avertentes, et judicare judices desinentes, attendant sibi, et secundum divinam voluntatem conversari contendant. Nam non quiescit supernum judicium, sed contra dissidentes divinus furor stillabit, et ultionem justam [Col. 0174B] opere cunctis ostendet. Oramus autem super omnia sanctum Deum omnes melioratos, et secundum beneplacentem sibi voluntatem clarescentes: non solum a divina ira intentatos mansuros, sed aeterna bona consecuturos orationibus et intercessionibus sanctissimae dominae nostrae Dei Genitricis, et omnium sanctorum, et precibus ac obsecrationibus sanctae hujus et universalis synodi. Amen.
Et post lectionem Basilius amicus Christi et magnus imperator dixit: Dicat nunc, quicunque voluerit ex sedentibus in hac sancta et universali synodo, in quo istorum haesitet vel ambigat quae nunc lecta sunt. Sancta synodus exclamavit: Omnibus placent quae lecta sunt! Omnes eisdem ipsis concordamus? Omnes libenter subscribimus? [Col. 0174C] Sanctissimi vicarii senioris Romae dixerunt: Quo niam providentia Dei in prosperum finem omnia Ecclesiae devenerunt negotia, oportet nos et in scriptis manu propria haec roborare, secundum synodicam consequentiam. Unde volumus ut subscribant primitus Christi amatores imperatores, et deinde secundum ordinem sancta haec synodus. Basilius piissimus et Christi amicus imperator dixit: Tranquillissimum imperium nostrum securum praecedentes et justissimos imperatores, Constantinum videlicet magnum, et Theodosium, et Marcianum, ac caeteros, vult subscribere post subscriptionem omnium Deo amabilium episcoporum. Sed quoniam postulat praeferri nos sanctitas vestra, subscribam post subscriptionem [Col. 0174D] omnium sanctissimorum vicariorum: edocti enim sumus a Christo vero Deo nostro habere exaltantem humilitatem. Et post hoc accipiens Donatus sanctissimus episcopus Ostiae, subscripsit in quinque libris, et deinde Stephanus episcopus Nepae, et Marinus diaconus reverendissimus, et honorabilissimi vicarii senioris Romae: deinde Ignatius sanctissimus patriarcha Constantinopoleos, deinde Joseph reverendissimus archidiaconus et vicarius sedis Alexandriae, deinde Thomas reverendissimus metropolita Tyri, et locum retinens sedis Antiochiae: et deinceps Helias Dei cultor monachus et presbyter ac syncellus atque vicarius sedis Hierosolymorum. Et post hos piissimi [Col. 0175A] et amatores Christi imperatores Basilius et Constantinus, figentes quidem propria manu in quinque voluminibus pretiosae crucis figuram: Basilio magno imperatore, similiter etiam et Constantino figente crucem pro se et pro fratre suo Leone, subscribente quoque nomina trium imperatorum propria manu, et subscriptionis residuum subscribente Christophoro protoasecretis, et praeposito caniculi [Col. 0175D] Praepositus caniculi apud Graecos est, qui curam et custodiam gerit caniculi, id est atramentarii [Col. 0176D] ex quo imperator phoeniceas litteras scribit in chartis. : deinde subscripserunt universi episcopi secundum proprium ordinem in quinque voluminibus. Post haec interrogati, magistri et omnes patricii, quid de sancta et universali synodo existimarent, vel quomodo eam subscriberent, Theodorus magnificentissimus proconsul et magister dixit ita: Omnia [Col. 0175B] quae facta sunt a Photio contra sanctissimum patriarcham nostrum Ignatium, et contra beatissimum papam Nicolaum, anathematizans, et hanc sanctam et universalem synodum suscipiens, recipio quos recipit et anathematizo quos anathematizat. Si vero recepero aliquando quos synodus abjicit, anathema sim a Christo. Similiter Christophorus magnificentissimus patricius et praepositus dixit: Omnia quae facta sunt a Photio contra sanctissimum patriarcham Ignatium, et contra sanctissimum papam Nicolaum, anathematizans, et hanc sanctam et universalem synodum suscipiens, suscipio quos recipit, et anathematizo quos anathematizat. Si vero recepero aliquando quem synodus abjicit, anathema sim a Christo. Et [Col. 0175C] deinceps unusquisque praenominatorum in sessione patriciorum secundum haec edidit, ore proprio per vivam vocem, sensum suum, velocibus scriptoribus excipientibus quae dicebantur ab unoquoque ipsorum, quae etiam lecta sunt in audientiam omnium per Leonem a secretis, coram sancta et universali synodo voce grandi. Et post hoc stans in medio Stephanus Deo amabilis diaconus et notarius superlaudavit ita: Multos annos imperatorum Basilii, Constantini ac Leonis! Magnorum principum et imperatorum multos annos! Eudoxiae piissimae Augustae multos annos! Multos annos imperatorum!
Ego Donatus gratia Dei episcopus sanctae Ostiensis [Col. 0175D] Ecclesiae, locum obtinens domini mei Adriani summi pontificis et universalis papae, omnia quae superius leguntur huic sanctae et universali synodo praesidens, usque ad voluntatem ejusdem eximii praesulis promulgavi, et manu propria subscripsi.
Ego Stephanus gratia Dei episcopus sanctae Nepesinae Ecclesiae, locum obtinens domini mei Adriani summi pontificis et universalis papae, omnia quae superius leguntur huic sanctae et universali synodo praesidens, usque ad voluntatem ejusdem eximii praesulis promulgavi, et manu propria subscripsi.
[Col. 0176A] Ego Marinus sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae diaconus, locum obtinens domini mei Adriani summi pontificis et universalis papae, omnia quae superius leguntur, huic sanctae et universali synodo praesidens, usque ad voluntatem ejusdem eximii praesulis promulgavi, et manu propria subscripsi.
Ignatius, misericordia Dei episcopus Constantinopoleos novae Romae, sanctam hanc et universalem synodum suscipiens, et omnibus quae ab ea judicata et scripta sunt concordans, et definiens, subscripsi manu propria.
Joseph, misericordia Dei diaconus, et vices agens Michaelis sanctissimi patriarchae Alexandriae sanctam hanc et universalem synodum suscipiens, [Col. 0176B] et omnibus quae ab ea judicata et scripta sunt concordans, et definiens, subscripsi manu propria.
Ego Thomas, misericordia Dei metropolita Tyri, et vices gerens sedis Antiochiae, sanctam hanc et universalem synodum suscipiens, et omnibus quae ab ea judicata et scripta sunt concordans, et definiens subscripsi manu propria.
Ego Helias, misericordia Dei presbyter et syncellus, locum complens apostolici throni, ubi patriarcha est Theodosius Hierosolymorum, sanctae Christi Dei nostri civitatis, instar caeterorum vicariorum, omnibus quae in sancta hac et universali synodo gesta sunt concordans, et definiens, manu propria subscripsi.
[Col. 0176C] Basilius, Constantinus, et Leo, perpetui Augusti, in Christo Dei fideles principes Romanorum, et magni imperatores, sanctam hanc et universalem synodum suscipientes, et omnibus quae ab ipsa definita et scripta concordantes, subscripsi manu propria.
Basilius, misericordia Dei archiepiscopus Ephesi, omnia quae in sancta et in universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Theodulfus, misericordia Dei archiepiscopus Ancyrorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Barnabas, misericordia Dei episcopus Cyzici, omnia quae in sancta et universali synodo judicata [Col. 0176D] sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Basilius, misericordia Dei metropolita Chalcedonis, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicephorus, misericordia Dei metropolita Amasiae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Basilius, misericordia Dei metropolita Gangrensium, omnia quae in sancta et universali synodo judicata [Col. 0177A] sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicephorus, misericordia Dei metropolita Niceae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Cyprianus, misericordia Dei metropolita Claudiopoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Joannes, misericordia Dei metropolita Pergae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Stylianus, misericordia Dei metropolita Neocaesareae, [Col. 0177B] omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Theodorus, misericordia Dei archiepiscopus Thessalonicae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicolaus, misericordia Dei metropolita Myrorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Sisinnius, misericordia Dei metropolita Laodiceae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
[Col. 0177C] Niceta, misericordia Dei metropolita Athenarum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicolaus, misericordia Dei metropolita Synadorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Stylianus [ al., Theophylactus], misericordia Dei metropolita Iconii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Hilarius, misericordia Dei metropolita Corinthi, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu [Col. 0177D] propria.
Michael, misericordia Dei metropolita Rhodi [ al., Corinthi], omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter, etc.
Ignatius, misericordia Dei metropolita Hierapoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Euthymius, misericordia Dei metropolita Larissae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Metrophanes misericordia Dei metropolita Smyrnae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata [Col. 0178A] sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Michael, misericordia Dei archiepiscopus Biziae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Joannes, misericordia Dei archiepiscopus Pompeiopoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Paulus, misericordia Dei archiepiscopus Apamiae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Gregorius, misericordia Dei archiepiscopus Parii, [Col. 0178B] omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Jacobus, misericordia Dei archiepiscopus Methymnae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Stephanus, misericordia Dei archiepiscopus Amastridis, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Joannes misericordia Dei archiepiscopus Cii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
[Col. 0178C] Joannes, misericordia Dei archiepiscopus Russii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Stephanus, misericordia Dei archiepiscopus Cypsallorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Euphemianus, misericordia Dei archiepiscopus Euchaitorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Basilius misericordia Dei archiepiscopus Misthiae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata [Col. 0178D] sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Photius, misericordia Dei archiepiscopus Nacoliae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Theophanes, misericordia Dei archiepiscopus Selgae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Marcianus, misericordia Dei archiepiscopus Thebarum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
[Col. 0179A] Hypatius, misericordia Dei archiepiscopus Garihelae, omnia quae in sancta, etc.
Leontius, misericordia Dei archiepiscopus Neapoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Theophanes, misericordia Dei episcopus Tralleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Michael, misericordia Dei episcopus Adramiti, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Stephanus, misericordia Dei episcopus Pyrgi, [Col. 0179B] omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Niceta, misericordia Dei episcopus Photiae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicolaus, misericordia Dei episcopus Nysae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Joseph, misericordia Dei episcopus Anchorum [Ancorum], omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Athanasius, misericordia Dei episcopus Magnesiae, [Col. 0179C] omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Ignatius, misericordia Dei episcopus Timonis, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Arsapius, misericordia Dei episcopus Erythreae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Macarius, misericordia Dei episcopus Elizomenae [Chysomenae], omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
[Col. 0179D] Philetus, misericordia Dei episcopus Tabiae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Ignatius, misericordia Dei episcopus Juliopoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicephorus, misericordia Dei episcopus Asponis, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Sisinnius, misericordia Dei episcopus Berinopoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata [Col. 0180A] sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Tarasius, misericordia Dei episcopus Nicopoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicolaus, misericordia Dei episcopus Adramiae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Petrus, misericordia Dei episcopus Palaeorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Damianus, misericordia Dei episcopus Miletopoleos, [Col. 0180B] omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Gregorius, misericordia Dei episcopus Tripoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Theodorus, misericordia Dei episcopus Rurippi [ al., Rurreppi], omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Arsenius, misericordia Dei episcopus Aureliopoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
[Col. 0180C] Xenophon, misericordia Dei episcopus Milassi, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Leo, misericordia Dei episcopus Daphnusiae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Basilius, misericordia Dei, episcopus Hadrani, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Constantinus, misericordia Dei episcopus Numericorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi [Col. 0180D] manu propria.
Stephanus, misericordia Dei episcopus Gordoservorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Georgius, misericordia Dei episcopus Dascillii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Paulus, misericordia Dei episcopus Hyberorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Michael, misericordia Dei episcopus Leontopoleos, [Col. 0181A] omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Anthes, misericordia Dei episcopus Hiunopoleos, [ al., Himiopoleos], omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Paulus, misericordia Dei episcopus Melae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Germanus, misericordia Dei episcopus Ectri [Hectorei; al., Cytri], omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Joseph, misericordia Dei episcopus Berrae, omnia [Col. 0181B] quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Basilius, misericordia Dei episcopus Zuruli, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Meletius, misericordia Dei episcopus Heracliae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens, etc.
Constantinus, misericordia Dei episcopus Tii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Cosmas, misericordia Dei episcopus Hadrianopoleos, [Col. 0181C] omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Basilius, misericordia Dei episcopus Cratiae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Eustachius, misericordia Dei episcopus Aemoniae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Euthymius, misericordia Dei episcopus Sebastae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
[Col. 0181D] Constantinus, misericordia Dei episcopus Synai, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Joannes, misericordia Dei episcopus Tampsi, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Joannes, misericordia Dei episcopus Polemonii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicephorus, misericordia Dei episcopus Neapoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata [Col. 0182A] sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Michael, misericordia Dei episcopus Melitopoleos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Theophanes, misericordia Dei episcopus Azaneorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Ignatius, misericordia Dei episcopus Dorylaei, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Constantinus, misericordia Dei episcopus Augustopoleos, [Col. 0182B] omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Cericus, misericordia Dei episcopus Gordoriniae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Paulus, misericordia Dei episcopus Bareos, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Leo, misericordia Dei episcopus Seleuciae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
[Col. 0182C] Basilius, misericordia Dei episcopus Adadorum, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicolaus, misericordia Dei episcopus Docimii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter, etc.
Theognostus, misericordia Dei episcopus Parnassi, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Georgius, misericordia Dei episcopus Zetunii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
[Col. 0182D] Theoclitus, misericordia Dei episcopus Lacedemoniae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicephorus, misericordia Dei episcopus Crotonae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Nicephorus, misericordia Dei episcopus Zacynthi, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Georgius, misericordia Dei episcopus sanctae Cyriacae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata [Col. 0183A] sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Gregorius, misericordia Dei episcopus Mesinae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Demetrius, misericordia Dei episcopus Scyllatii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Michael, misericordia Dei episcopus Cercyri omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Leo, misericordia Dei episcopus Agalassi, omnia [Col. 0183B] quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Leontius, misericordia Dei episcopus Rhegii, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria.
Paulus, misericordia Dei episcopus Taurianae, omnia quae in sancta et universali synodo judicata sunt et definita libenter suscipiens subscripsi manu propria [Col. 0183D] Non te scandalizet subscribentium paucitas, quia dum Photius diu tyrannidem exercuisset, et pene omnes a piis decessoribus suis sacratos deposuisset, et in loca eorum fautores suos tantummodo provexisset, quorum nullus in hac synodo est receptus, isti soli ex priorum patriarcharum consecratione superstites [Col. 0184D] sunt inventi. Verum quotquot sub Nicolao et Adriano summis pontificibus episcopi fuerunt, hujus synodi sensui consenserunt; licet haec paucitas gregi illi pro sui justitia comparetur, cui Dominus dicit: Nolite timere, pusillus grex, etc. .
Epistola encyclica sanctae ac universalis octavae synodi.
Exsultate Domino adjutori nostro, jubilate Deo Jacob: et laudationes Dei in portis filiae Sion annuntiate alacrius et sufficientius (Psal. LXXX) . Debitum est, charissimi fratres, ad reverentiam vestram dicere [Col. 0183C] cum propheta David, et rursus cum propheta Nahum affari: Quia ecce veloces pedes evangelizantis et annuntiantis pacem: Celebra, Juda, festivitates tuas; redde Deo vota tua, pro eo quod non adjicient ultra, ut transeant in vetustatem. Consummatum est, sublatum est, ascendit insufflans in faciem tuam, eximens de tribulatione: eo quod verterit Dominus contumeliam Jacob, quemadmodum contumeliam Israel (Nahum. I) . Quid enim aliud gratius, vel quae specialis exsultationis ac dilectionis materia, seu conciliatio est, quam videre libere agentem ultionum Dominum, et superbis retributionem justam et convenientem, et zelotem Dominum vindicantem inimicos suos? Propter hoc enim dicit et Psalmista: Laetabitur justus, cum viderit vindictam [Col. 0183D] (Psal. LVII) : laetabitur autem, non profecto quia fidei adversantium caterva perit, et in peccato suo moritur impius; sed quia contritam videt peccatorum virgam, ne et justi manus suas ad iniquitates extendant, tranquillam injustitiam magis, quam divinam justitiam intuentes, et mendacium adversus veritatem continuo praevalere videntes. Ac per hoc veniant ad mentem illam, et cogitationes suas propheta Malachias insinuat dicens: [Col. 0184A] Quia invaluerunt super me, dicit Dominus, verba vestra. Et dixistis: Quid locuti sumus contra te? Et dixistis: Vanus est, qui servit Domino: et quod emolumentum quia custodivimus praecepta ejus, et quia ambulavimus tristes coram Domino exercituum? Ergo nunc beatos dicimus arroganter; siquidem aedificati sunt facientes impietatem, et tentaverunt Deum, et salvi facti sunt. Tunc locuti sunt timentes Deum, unusquisque proximo suo: Et audivit Dominus, et attendit, et scriptus est liber monumenti coram eo, timentibus Deum et cogitantibus nomen ejus. Et erunt mihi, ait Dominus exercituum, in die qua ego facio, in peculium: parcam eis, sicut parcet vir filio suo servienti sibi: et convertimini, et videbitis quid sit inter justum et impium, et inter servientem Domino [Col. 0184B] et non servientem ei (Malach. III) . Jubilet enim universa Christi et Salvatoris nostri Ecclesia, et gratificans ei glorificationes decantet, iterum clamans cum propheta David: Fidelis Dominus in omnibus verbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis (Psal. CXLIV) . Qui enim dixit ad sanctos discipulos et apostolos suos: Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi (Matth. XXXVIII) ; et ait ad Petrum apostolorum principalissimam summitatem: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) : multoties alias inferi portas, apertas contra Ecclesiam, et devorare eam tentantes, obstruxit, contrivit, atque destruxit, haereticas videlicet opiniones, [Col. 0184C] et iniqua conamina, quae in praeteritis generationibus per sua tempora sunt exorta, sed nihilominus et in instantibus temporibus inferno proprium os contra Ecclesiam Christi aperiente et dilatante, simili parique modo protector ejus factus est Christus Deus noster, qui desponsavit eam, et ora loquentium iniqua multifarie multisque modis obstruxit, et hanc ab eorum laesione et pestilentia liberavit. Is enim qui formam quidem pietatis habere simulabat, virtutem autem ejus abnegabat, et secundum antiphraseos tropum Photius appellabatur, multa et varia quidem ab aetate impubi contra eam adinvenit molimina, stolidis et nequam schismaticis concordans, atque concinnans, et persuasoriis verbis multos ab ea sequestrans, et in laqueum perditionis attrahens: vocari [Col. 0184D] autem Rabbi praeter aetatem tota virtute tentans, quibusdam propriis scriptis et chirographis, sicut se, simpliciores quoque, quin potius leviores sub praetextu quasi discendae disciplinae dialecticae vinciebat: esset profecto ipse insipiens et omni privatus intelligentia, quemadmodum divina Scriptura testatur, evidenter asseverans: Dixit Dominus homini, ecce pietas et sapientia, abscedere autem a malis disciplina (Psal. CX) . Et iterum: Initium sapientiae timor Domini: [Col. 0185A] intellectus autem bonus omnibus facientibus cum (Psal. CX) . Non enim tantum ipse non abscessit a malis, vel praeter canonicas sanctiones pepercit, cum esset laicus, didascalicum sibi nomen imponere, et separari a Christi Ecclesia, sed et Deum colere volentes, omni machinamento usus, alienos constituere a justo voto festinavit; ut in illo impleretur aperte Dominicum eloquium, quod asserit: Vae vobis, Scribae et Pharisaei, quia vos non intratis in regnum Dei, sed intrantes prohibetis (Luc. XI) : insuper et peccatum super peccatum copulans, perstruxit ut expelleretur ab Ecclesia legitimus et canonicus illius pontifex, et summus pontifex, pastor sanctissimus patriarcha Ignatius: et latronis more, atque adulter, [Col. 0185B] in illius sedem ingressus, multam quidem tempestatem adversus eum commovit: plures autem procellas et aestus contra resistentes sibi, et propugnatores veritatis, et valentiorem turbationem, et tumultum saevissimum, in omnem locum qui sub coelo est dispersit: prae omnibus in pastorem quidem magnum, deinde vero contra minoresque pastores, secundum propheticum affatum, extendens propriam manum, percutientem eos et flagellantem, et varie ac diverse affligentem, et coarctantem, et modo quidem potentes deponens de sedibus, modo vero carceri et custodiae mancipans, et per diuturnam famem morti transmittens, nonnunquam etiam longissimis et saevis exsiliis relegans, et ad ipsas abigens orbis extremitates: nonnunquam vero coenosis et fetidis ac [Col. 0185C] tenebrosis locis, quae mortis umbram convenit dici, concludens, possessiones diversas auferens, casas in montibus virtuti operam dantium et philosophantium comburens, et, ut absolute dicatur, omnem afflictionem et tribulationem faciens corpori Christi et Dei, qui est caput omnium nostrum: non enim habens ex aliqua beneficentia qualemcunque reverentiam vel ad sui receptionem de hujusmodi conatibus et temeritatibus, stabiliri se praeter rationem oportere putabat, cum esset bonorum inexpers, et veraciter imperitus. Nam qui convertit prudentes retrorsum, et consilium eorum infatuat, ut ait propheta (Isa. XLIV) , convertit eum, et omnia studia, quae quasi ad propriam commoditatem paraverat, ad confusionem et opprobrium, et eversionem, atque ruinam: quanto [Col. 0185D] enim ille persuadebat sibi quae ad propriam securitatem pertinere videbantur, tanto magis omnia prospiciens oculus, ea in contrariam opinionem vertebat, ostendens eum de die in diem, ut terebinthum abjectis foliis, et sicut hortum aquam penitus non habentem. Sed quoniam ad beatissimum papam Nicolaum senioris Romae epistolas et legatos saepe mittens, et hunc judicem suum eligens, et proponens, et omnia quae pertinebant ad justificationem sui, et ad sanctissimi patriarchae condemnationem, sicut voluit ipse, sine impedimento dicens; quoties misit, toties ab eo reprobatus et condemnatus, et ut thronum Constantinopolitanum, utpote alienus, dimitteret, prorsus audivit, [Col. 0186A] praesertim vivo adhuc legitimo ecclesiae viro.
Ad extremum autem non obaudiens, a Christo et ab apostolis accepit anathema. Tunc ergo, tunc amplius furens, et a suis sensibus, et ab omni rationabili mente procul effectus, linguam exacuit etiam adversus eumdem, beatissimum videlicet papam, et quemadmodum fabulae hippocentauros et tragelaphos fingunt et formant, ita quoque et ipse stercorales quosque et subulcos a plateis, et cujus [ fort. vicis] conducens viros, et vicarios eos aliarum trium sedium appellans, atque proponens, praesumpsit synodale imaginari judicium personas accusantium et accusatorum et testium, et imperatorum, et magnatum, et metropolitanorum, quasi in suspectas fingens et simulans, et hujuscemodi, ut [Col. 0186B] putabat, deposuit inverecunde, et anathemati submisit beatissimum papam Nicolaum, et omnes illi communicantes, neque summitati ejus, neque, quod magis est, Ecclesiae quae a finibus usque ad finem constat ullo modo parcens, quae videlicet Deo accepto illi et Christi imitatori et magno pontifici procul dubio communicabat. Sed scientiarum Dominus, et manifestas ejus nequitias, et quae latenter fecerat opera tenebrarum, id est libros vaniloquos, quos ficte contra beatissimum papam illum conscripserat intuens; unde dicit propheticus sermo: Oculi Domini excelsi aperti in omnes vias hominum, ut det unicuique secundum viam suam, et secundum fructus adinventionum ejus (Psal. LXV) , commisit imperatorum regnum principatum Basilio pheronymo domino, de [Col. 0186C] quo affari liquido universitatis Deum arbitramur: Inveni virum secundum cor meum, qui faciet omnes voluntates meas (I Reg. XVI) , secundum beatum regem David. Hic enim meditationem ponens in corde suo ambulare secundum viam Dei, et custodire mandata ejus, maxime vero experimentum habens eorum quae nuper injuste et inique acta sunt, clara quaeque et certa sibi eorum quae non apparebant fecit indicia. Et egregios quidem episcopos, et ductores monachici ordinis, disjunctos hinc et dispersos aspiciens, necnon et eos qui in solitaria vita positi angelicam et coelestem sincere conversationem dirigebant, quinimo et illos qui potestate ac potentatu praediti bonas opiniones ferebant, exsecrari pervasorem et adulterum, veluti aliam quamdam abominationem desolationis [Col. 0186D] intuens, et, quod omni ratione dignius et praestantius est, videns quod senior Roma projiceret eum, et crebris redargutionis suae verbis, tanquam quibusdam jaculis, sauciarit, transmisit ocius hunc ad debitum sibi ignominiae locum, et throno Constantinopoleos proprium pontificem secundum synodicum judicium sanctissimae Romanorum Ecclesiae restituit: ad manifestiorem autem veritatis satisfactionem, et certitudinem etiam, loci servatores ex omnibus patriarchicis sedibus convocavit, et omnem nihilominus episcoporum catalogum, qui sub throno Constantinopoleos degit, adduxit, qui gratia et cooperatione Domini Christi Dei nostri et sanctione ac sollicitudine ejusdem Christi amatoris imperatoris, [Col. 0187A] hanc magnam et universalem celebrantes synodum, et cum multo scrutinio et probatione quae acta sunt examinantes, reperimus et advertimus, quod injuste, et extra rationem, et praeter divinas leges ac jura, sanctissimus patriarcha Ignatius a Constantinopolitanorum Ecclesia sit amotus, et injuste, et extra rationem, et praeter divinas leges ac jura, in eam pro ipso introductus sit Photius, et e contra rationabiliter, et juste, ac discrete, seu canonice, atque synodice receperit proprium thronum saepe memoratus sanctissimus patriarcha Ignatius: et rationabiliter, et juste, ac discrete, seu canonice, atque synodice receperit proprium thronum saepe memoratus sanctissimus patriarcha Ignatius: et rationabiliter, et juste, ac discrete, seu canonice, atque synodice projectus sit Photius; ita ut opportune audire valeat a Prophetae voce dicente: Quemadmodum fecisti, ita erit retributio tua (Psal. XXX) ; [Col. 0187B] retribuetur tibi in caput tuum. Igitur sancta haec et universalis synodus, saepe adducens pervasorem Photium, et permultas et diversas interrogationes deposcens, quo patenter confiteretur superationem [ fort. supputationem] suam, et humiliaretur in conspectu gloriae Dei, et magnitudinis patriarchalium sedium, aut, si hoc nollet, loqueretur aliud, et duceret excusationis verba ad propriam stabilitatem et justificationem; deprehendit eum inexcusabilem in modis omnibus, absque voce, ac per opera sua infirmantem sibi proverbiale dictum, quod perhibet: Iniquitates suae capiunt impium, vinculis autem peccatorum suorum unusquisque constringitur (Prov. V) . Et adhuc: Viae autem impiorum tenebrosae: nesciunt quomodo offendant (Prov. IV) .
[Col. 0187C] Propter haec ergo cuncta nolentem intelligere, ut bene ageret, neque obedientiam praeeligentem, neque confitentem peccatum suum, et iniquissimum praesulatum, sed inobedientem et resistentem sanctae huic et universali synodo, repulimus, et anathematizavimus, atque a tota catholica et apostolica Ecclesia fecimus alienum, per datam nobis potestatem in Spiritu sancto a primo et magno pontifice nostro, et deliberatore ac salvatore cunctorum; quemadmodum scriptum est apud Deiloquum Moysen: Et anima omnis quae fecerit in manu superbias, ab indigenis vel a proselytis Domini, iste irritat: et exterminabitur anima illa de populo suo, quia verbum Domini depravavit, et mandata ejus dissipavit: contritione conteretur anima illa, peccatum suum in ea [Col. 0187D] (Num. XV) : quemadmodum et Dominicus innuit sermo, qui peccantem in proximum, et nequaquam correctum, sed et Ecclesiae Dei non obedientem, monet deputari ac opinari sicut ethnicum et publicanum (Matth. XVIII) . Similiter quoque et eos qui ab ipso manus impositionem acceperunt, et arbore putrida fructus putridiores apparuerunt, et neque post stercus meliorari voluerunt, concidimus gladio spiritus: Omnis enim arbor non faciens fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur (Matth. III) , secundum sermonem Dominicum. Si enim radix sancta, et rami; et si fermentum sanctum, et massa (quemadmodum Paulus magnus apostolus aperte clamat [Rom. XI]) , manifestum est quod e diverso, si radix [Col. 0188A] polluta, et rami; si fermentum pollutum, et massa; modicum namque fermentum totam massam fermentat. Porro coabjectus est ab hac sancta et universali synodo etiam Theodorus, Iconomachicae haereseos princeps, qui nuncupatus est Crithinus, et quidam alii consentaneorum illius; quosdam vero qui susceperunt verbum veritatis recepimus, et choro orthodoxorum connumeravimus: quosdam autem qui in eadem permansere mente, impios et pravos cum pheronymo Crithino, quemadmodum paleatos et stercorales ex mundissimo frumento Ecclesiae peramplius sequestravimus, et vehementius anathematizavimus: exponentes et canones numero viginti septem pro Ecclesiae commoditate, Christianorumque munimine, ac salute, necnon et universali ordinatione. [Col. 0188B] Haec autem omnia cognoscentes vos, fratres charissimi, et filii sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae, cujuscumque et qualiscumque dignitatis vel moris estis, laudabiliter Deum laudate, protectorem videlicet timentium se, et liberatorem omnium qui sperant in eum: et secundum decretum et judicium sanctae ac universalis synodi, malos avertite eos qui sunt mali sensus, abominamini injustos, et iniquos odio habetote, libere singuli cum divino David psallentes: Iniquos odio habui, legem autem tuam dilexi (Psal. CXVIII) . Scriptum est enim, quia: Qui dicit impium justum, est maledictus in populis, et odibilis inter gentes a Domino (Prov. XXIV) . Et iterum: Qui justum dixerit injustum, injustum vero justum, immundus abominabilis a Deo (Prov. XVII) . Nullatenus [Col. 0188C] ergo audeat quis eorum qui Christiano vocabulo digni sunt, quique regimen pastorale sortiti sunt: aut ab alio regi videntur, contrarium quidquam gerere sanctae huic et universali synodo, ac per hoc inveniatur omnium Deo contradicens, et illius consilium et judicium spernens. Dicit enim alicubi Paulus magnus apostolus: Igitur qui spernit nos, non hominem spernit, sed Deum vivum, qui dedit Spiritum sanctum suum in nos (II Thess. IV) . Dicit autem et quidam deiloquorum nostrorum: Si quis scissus a veritate fuerit, regnum Dei non possidebit, sed in gehennam condemnabitur. Et rursus: Si quis in aliena sententia ambulat, hic non est Christi: cum hujusmodi ne commisceamini, ut non cum eo pereatis. Quis enim nesciat quod in medio sanctae hujus et [Col. 0188D] universalis synodi fuerit incomprehensibilis et incircumscriptus Christus ac Dominus qui dixit: Ubi sunt duo vel tres in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) : et voluntate ipsius omnia a Deo mota sancta haec et universalis synodus et tractaverit et fecerit? Et quoniam dicit omnium Deus per Isaiae prophetae vocem: Et dabo clavem domus David super humerum ejus, et aperiet; et non erit qui claudat: et claudet, et non erit qui aperiat (Isa. XXII) . Et iterum Scriptura Job dicit: Si destruxerit, quis aedificabit? si clauserit contra hominem, quis aperiet (Job XII) ? Certum est, quod quisquis voluerit aperire januam quam sancta haec et universalis synodus clausit, vel claudere tentaverit quam aperuit, Dei [Col. 0189A] hostis et impugnator invenietur et ostendetur, et super terram et in coelis. Sed fiat, ut omnes qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, charitateque illius freti timorem ejus prae oculis habeant in aequitate veritatis, et fructus justitiae afferentes inveniantur; quatenus omnes custodiantur, et efficiantur digni, et in praesenti saeculo superna providentia perfrui, et in futuro saeculo percipiamus coelestia et incorruptibilia bona, quae nobis in promissionibus sunt reposita in eodem Christo Deo nostro, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.
Domino sanctissimo et coangelico maximo summo sacerdoti et universali papae Adriano, sancta et universalis synodus Constantinopoli congregata in Domino salutem.
[Col. 0189B] Opportunum est cum sapientissimo Salomone nunc et nos clamare: Sapientia in exitibus laudatur, in plateis autem fiduciam agit, in summis murorum praedicatur, in portis autem potentum assistit, in portis autem civitatis confidens dicit: Quanto tempore innocentes abundant justitia, non confundentur; insipientes autem, injuriae existentes desideratores, impii facti scientiam oderunt (Prov. I) : hic est proverbialis sermo. Donatus enim Deo amabilis episcopus Ostiae, et Stephanus Deo amabilis episcopus Nepae, et Marinus honorabilissimus diaconus sanctae Romanorum Ecclesiae, sanctissimi vicarii sanctitatis vestrae, cum essent divina sapientia repleti, et sapientiae columnis propriae animae domum fundantes et stabilientes, et Deum omnium, qui in sapientia terram fundavit, [Col. 0189C] prae oculis habentes, fiducialiter egerunt: in plateis profecto divinarum Scripturarum, et excelsis, et sublimibus, et fortissimis muris veritatis Dei concilium praedicaverunt, et portis non solum potentum, id est auditibus eorum qui sensus exercitatos ad discretionem melioris ac deterioris, necnon et interiorem hominem perfectum habent, sed et eorum qui imperfecti, et sensibus parvuli sunt in civitate viventis Dei luculenter aequitatem divinae justitiae annuntiaverunt; et superioribus quidem manifestati sunt, accusata divinis legibus et praeceptis injustitia et malitia; eos vero quos proverbiale dictum innocentes nominavit, per privationem videlicet malitiae, inconfusos Dei boni cooperatione et gratia conservaverunt. Insipientiae autem operarios, [Col. 0189D] et aemulatores nequitiae tanquam conviciorum avidos existentes, et impios factos, argumentis veritatis obnoxios ostenderunt, quemadmodum alios iterum proverbiale fatetur eloquium: Et examinatio perdit impios: operibus enim suis praepedierunt eos Deo amabiles vicarii paternae sanctitatis vestrae, quod hymnidicus David ait: Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus; timentes autem Dominum glorificat (Psal. XIV) . Nam et quid aliud hos apparuisse opinandum est, quam derivatas imagines? imo vero characteres indissimiles quarumdam bonarum et principalium tabularum Nicolai beatissimi papae revera fortissimi pietatis certatoris simul et sanctitatis tuae? Sicut enim ille beatissimus et veraciter [Col. 0190A] homo Dei primitus definivit et promulgavit, necnon et summa paternitas tua firmavit et synodice roboravit, ita et ipsi haec annuntiaverunt, et egerunt amborum vestrum sanctissimorum, videlicet senioris Romae pontificum, nomen et memoriale, instantibus temporibus et cunctis generationibus, quae deinceps futurae sunt, efficientes laudabile: ita et unicuique ipsorum aptetur quod dicit in Evangeliis Christus omnium nostrum Salvator: Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit: qui autem quaerit gloriam ejus qui misit illum, hic verax est, et injustitia in illo non est (Joan. VII) . Sed et benedictus Deus, qui non dedit nos in captionem dentibus odientium nos, sed eripuit animam nostram sicut passerem de laqueo venantium eam (Psal. CXXIII) , et orationes vestras et [Col. 0190B] assiduas redargutiones et admonitiones, quas pheronymus ille et magnus Dei summusque pontifex beatissimus papa Nicolaus. Dilexi enim jugiter ferre labiis illius beati nomen, introducens videlicet per hoc, et ipsius quoque memoriam, qui per Christum et cum Christo mundum vicit: et ipse qui et gradus et dignitatis et moris ejus successor es, pro ecclesiastica pace alacriter exercuistis, ad expellendum lupum ab ovili Christi, tanquam veri pastores rationabilium ovium Christi, quinimo summi pastores, et principes omnium ecclesiarum. Sed de misero quidem Photio, et iis qui seducti sunt ab eo, et concordaverunt ei, propheticum illud dicendum est: Quia rectae viae Domini, et justi ambulabunt in eis; impii autem infirmabuntur (Ose. XIV) , vel etiam offendent [Col. 0190C] in illis; suis enim viis delectari utique pernecessarium erat eis, fructus et mala accidere justum erat eis secundum opera manuum suarum, ut quodam in loco dicit magnivocus Isaias. Quis autem amatoris Christi et tranquillissimi imperatoris nostri articularibus insinuare vocibus poterit, in omnibus quidem aliis, sed praecipue in ecclesiasticis rebus atque personis aequanimitatem et exercitium? qui pietatis definitionibus et virtutum proprietatibus omnes supergressus est qui ante se regnaverunt; ita ut magis directionem ejus moribus, quam nostris virtutibus fiduciam capiamus, quem omnipotens Deus et rex universorum, qui per solertiam vestram, interventionem, ac judicium, seu synodicam expositionem, tam magnam et universalem [Col. 0190D] synodum congregare dignatus est, et tantum opus ad finem prosperum perducere maluit, custodiat incolumen utrumque per multos annorum circuitus, et det sanctitati quoque vestrae condignam laborum vicissitudinem, et eum Petro et Paulo principibus apostolorum judices vos demonstret, et jam in futuro saeculo multarum gentium et populorum propriis bonis operibus, impios et iniquos judicaturos, quemadmodum et nunc debite fecistis, a Christo gubernacula sumentes ecclesiasticae navis.
Igitur libenter oppido et gratanter imitatrice Dei sanctitate vestra omnium nostrum conventuum et universalis hujus atque catholicae synodi consensum et consonantiam recipiente, praedica eam magis, ac [Col. 0191A] veluti propriam, et sollicitius confirma coangelicis praeceptionibus et admonitionibus vestris, ut per sapientissimum magisterium vestrum etiam aliis universis ecclesiis personet, et suscipiatur veritatis verbum et justitiae decretum.
Haec epistola missa est ad omnes patriarchales sedes.
Basilius, Constantinus et Leo, in Christo Jesu imperatores Augusti principes Romanorum.
Diligentibus Deum cooperari omnia in bonum divinitus clamat patenter Apostolus (Rom. VIII) ; quin et petentem accipere, et quaerentem invenire, et pulsanti aperiri spei portas Dominica vox admonuit (Apoc. III) ; his ergo dictis et divinitus gubernatum imperium nostrum parens, ut possibile sibi fuit, coronae datorem suum diligens, non destitit de inventione ecclesiasticae [Col. 0191B] ordinationis nostrae petendo, quaerendo, et pulsando, quousque Deo acceptis orationibus vestris spei fructum adeptum est. Incorruptae enim columnae ecclesiarum, sanctissimi videlicet summi pontifices senioris Romae, multum ante arripientes laborem pro ecclesiastica ordinatione, debitam facultatem nostris contulerunt negotiis, ita ut honoratissimi vicarii sanctae Romanae Ecclesiae, cum reverendissimo loci servatore sanctitatis tuae, et aliarum patriarchalium sedium, Dei gratia et cooperatione facilius evellerent nequitiae zizania, et rus exhiberent mundissimum. Nam condemnatione dignos, et turbationis auctores cum horum acephalo capite, regulariter atque synodice irreprehensibili judicio condemnaverunt et reprobaverunt: ei autem qui patenter [Col. 0191C] injustitiam passus est, legitimo scilicet summo sacerdoti, et iis qui circa ipsum sunt, decreverunt et contulerunt triumphum, subtilitatem praeterea eorum quae acta sunt in superius declarata sancta et universali synodo sanctitati tuae expressius exhibebit gestorum ejusdem synodi series. Gratias ergo agentes omnipotenti Deo pro ecclesiastica constitutione ac idonea synodi terminatione, beatificantesque et suscipientes sinceram nobis a Christo Deo collatam divinorum canonum custodiam et conservationem sanctitatis vestrae; quia salvat operibus circa nos benignitatis affectum, manifestum ei praesentamus laude dignum sanctae hujus et universalis synodi finem, quatenus et ipsa gratiarum Deo una nobiscum [Col. 0191D] offerat actiones largitori, scilicet pacis et totius saluberrimae ordinationis auctori; orans et pro divinitus muniendo imperio nostro, bene valere sanctissimam paternitatem tuam, tranquillissimum imperium nostrum exoptat, apud Christum mirabilis ime. Data indictione tertia.
Postea sequitur altera epistola, cujus initium est:
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, unius et solius veri Dei nostri, Basilius, Constantinus et Leo, fideles in Domino imperatores Romanorum, Adriano sanctissimo papae Romano spirituali patri nostro.
Indeficientem habentes in mente nostra memoriam [Col. 0192A] beatitudinis vestrae, divinamque legem, naturae hominum conjunctam, honorantes pro viribus, quae patribus spiritualibus vicissitudine, juxta cultum venerationis, exsolvere jubet filios, semper de incolumitate vestra cognoscere volumus, et divinum nobis ac sacrum caput, quoniam non possumus carnalibus, saltem spiritualibus labiis per affatum litterarum amplecti; debemus autem hoc, et propter praepositas causas, et propter amorem ejus qui circa nos est; qui zelo veritatis conspersus ostendit quidem quanta sit sua erga Deum pietas, quantaque circa justitiam diligentia, et quanta fraternam erga dilectionem flagrantia. Quoniam vero et litterarum gerulum expeditum ad peregrinam profectionem, et magnanimum ad malorum tolerantiam consecuti sumus, id ipsum [Col. 0192B] optabile habentem, principi apostolorum ante promissum causa reddendi votum, eumdemque vestrae paternae sanctitati commendamus, super hoc quoque multum tranquillitatem vestram rogantem. Idem autem est hic Theognostus, quem et vos bene nostis, Deo amabilis hegumenus superlaudabilis Dei matris Peges [Col. 0191D] Peges, id est Fontis: monasterium est apud Constantinopolim sic vocatum. , et vasorum custos magnae ecclesiae. Per ipsum ergo quae nostri desiderii sunt opportune adimplere conspeximus; implorantes coangelicam sanctimoniam vestram, in primis quidem de habitu vestro, qui secundum Deum est, deinde etiam de Deo amabilium apocrisiariorum et vicariorum prospero itinere, litteris per eum significari nobis celerius. Jam enim tempus habemus non modicum exspectantes, et nescimus evidenter tarditatis causam. [Col. 0192C] Sed et si hactenus deesse clamaverint, saltem sero hoc nobis agnitum fiat. Specialis autem pater noster et magnae civitatis nostrae patriarcha postulavit a nobis scribere sanctitati tuae de his lectoribus qui a Photio promoti sunt, multis et innumerabilibus existentibus eis in diversis provinciis: insuper autem et de Paulo reverendissimo bibliothecario verbo et vita praefulgido, ac Theodoro metropolita, qui et ipse nimis Ecclesiae utilis est, quatenus dispensatio fiat a sanctitate vestra super ipsis, quibusdam quidem ad ascensus majores sacrorum graduum, quibusdam vero ad receptionem sedium suarum, ad hoc rogantibus Dei imitatricem virtutem suam; horum quidem multitudinem, hujus vero labores, et pro veritate sudores, illius autem culpae reprehensionem, et quod [Col. 0192D] ex canonica sit manus impositione promotus considerantem: et pro his et imperium nostrum flagitat pietatem tuam dispensandum aliquid hinc humanius. Bene vale, mi amantissime Pater: bene vale; memor imperii nostri in Deo acceptis precibus tuis quae sunt ad Dominum: legimus.
Transmisimus autem sanctitati vestrae gratia commemorationis imperii nostri, et dilectionis quam circa illam habemus, quae per species deferuntur, vestimenta diaspra tria, esophorum dicitrinum cancellatum, id est chasdium crodium, habens ornaturam auream et vellus prasinum, id est vilarni pinninum pro casula facienda, id est usin rubeum aerem [Col. 0193A] habentem, id est usinallum, id est mulchumat, id est planetilia castanea duo.
Subsequens epistola pro tribus capitulis, quae quidem nec omnes patriarchales sedes cum tota synodo ausae sunt definire, sed horum dispositionem per patriarcham Ignatium a sede apostolica consueverunt humiliter postulari.
Per omnia sanctissimo et sacratissimo fratri et comninistro Adriano beatissimo papae senioris Romae Ignatius a Deo misericordiam consecutus archiepiscopus Constantinopoleos novae Romae in Domino salutem.
Lapis qui de monte abscissus est sine manibus, et percussit imaginem illam magnam impiorum regnorum omnium super pedes testeos et ferreos, et ventilavit eam ut pulverem ab area aestiva, et factus est in montem magnum, et replevit universam terram [Col. 0193B] propria magnitudine et gloria (Dan. II) , Christus videlicet, qui est solus infinitae potentiae Dominus, et Deus noster; et olim quidem illustrem et perspicuam operatus est vestram magnam civitatem Romam per eos sanctos lapides qui ab oriente ad eam devoluti sunt, Petrum aio et Paulum, eximiam principalem apostolorum summitatem: sed nihilominus et in nostris temporibus, quin potius et illustriorem et clariorem demonstravit per eos quibus in generatione nostra pontificalia gubernacula ejus commissa sunt, sanctos et pretiosos revera lapides, Nicolaum videlicet beatissimum et fraternam sanctitatem tuam; qui quemadmodum a quodam sublimi loco contra injustitiae et mendacii machinamenta demissi et devoluti [Col. 0193C] usque ad urbem nostram per sapientissimas epistolas vestras et sanctiones, sed et sanctissimos et Deo amicissimos loci servatores, contrivistis omnes machinas et munimina adversantium veritati, et nunc pacificam constitutionem agentes per miserationes et gratiam qui vere princeps pacis et pacificus est Christus Deus noster, et per diligentiam vestram ac excitationem, gratias agimus omnium bonorum auctori et misericordissimo Domino, et Salvatori ac Redemptori universorum, qui sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam desponsavit, et caput se hujus nominare dignatus est, et membra corporis ejus vos et nos in uno spiritu compaginata et convenientia per operationem sancti Spiritus, et alternam consonantiam et conspiramentum exhibuit. Quinimo et [Col. 0193D] beatitudini sanctitatis vestrae gratificas voces debite commendamus, exorantes semper ad Deum, qui est super omnia Deus, quo sanctitatem vestram coelestiis et propriis laboribus et certaminibus dignis et congruis recompenset vicissitudinibus; quippe qui solus est dator et largitor magnarum et vos decentium retributionum. Verumtamen et nostra humilitas memor charitatis vestrae ac amabilis quem circa nos habet affectus, et ad hoc ipsum voluntatem et meditationem habens, invenit procurantem, ut mitteretur in viam, quae est ad magni nominis Romam, orationis causa, intimum filium nostrum reverendissimum abbatem Fontis, et scevophylaca magnae ecclesiae dominum Theognostum, et idcirco magis studuimus adimplere [Col. 0194A] desiderium vestrum, quem et misimus cum praesenti epistola nostra visitaturum, et salutaturum, ac adoraturum fraternam sanctitatem vestram: nuntiaturum etiam et a Christo nobis donatam incolumitatem in hac vita multis passionibus et tribulationibus plena, quemadmodum ipse voluit et judicavit qui omnia sapienter et congruenter dispensat, et ante in tua piissimorum, et Christo amicorum, ac a Deo gubernatorum, atque divinitus munitorum imperatorum nostrorum prosperitatem et tropaea, et in melius de die in diem rerum Romani imperii translationem, ut et vos gaudentibus nobis congratulemini per mutuam unius corporis membrorum coaffectionem et compassionem, et iterum Dei boni gratia et cooperatione ad mediocritatem nostram maturius [Col. 0194B] remeaturum, et bona nuntia amabilissima vitae vestrae allaturum ad ecclesiam nostram, ut et in hac parte collaetemur vobis, et eum, qui solus est investigabilis Dominus, et sapientissimus substantiarum factor, et continuus procurator universorum, glorificemus et magnificemus, qui magis ac magis roboret sanctitatem tuam, et conservet utrimque immaculatam atque illaesam ad ecclesiasticorum negotiorum personarumque profectum, et utilitatem et gloriam omnitenentis Dei principalis benignitatis ejus. Quod autem, sanctissimis vicariis paternae sanctitatis vestrae adhuc praesentibus, penitus perfectum non est, neque finem accepit, rogamus nunc terminari, et disponi perfecte, ac integre scribi ad humilitatem nostram de his lectoribus qui tonsi sunt [Col. 0194C] a Photii manus impositione: qui cum sint pene innumerabilis multitudinis in universis regionibus et civitatibus Ecclesiae, postulant ex necessitate aliorum fieri sacerdotalem provectum: ut cognoscamus etiam et super hac re vestram voluntatem atque decretum certissime et manifestissime, utrum sint digni promoveri ad majores sacerdotii gradus, an non sint: dubium enim hoc tantum dimiserunt: et adhuc postulamus etiam de intimo filio nostro et fortissimo veritatis agonista, Paulo videlicet chartophylace, ut, si est possibilis in eum dispensationis aliqua ratio, recipiat dignitatem episcopatus, quemadmodum et antea in litteris nostris efflagitavimus. Deinde quoque super Theodoro, qui a nobis quidem consecratus est metropolita Cariae multum autem laboravit, [Col. 0194D] et afflictus est ab initio injustae ac iniquae dejectionis nostrae, in novissimis vero cum misero Photio conveniens, propter ejus immensa tormenta quae sibi resistentibus inferebat, consensit, et usque ad ultimum ipsius diem repoenitens, nihilominus rursus corde contrito et spiritu humilitatis veniam expetivit. Prohibuerunt enim eum sacerdotio fungi quoquo modo sanctissimi vicarii almitatis vestrae, et quod subscripserit, ut fatebantur in eam, quae facta est ab infelicissimo Photio quasi depositio beatissimi et optimi Patris nostri Nicolai decessoris sanctitatis tuae. Haec sunt de quibus rogamus sanctitatem vestram, ut, si possibile sit, utatur verbo dispensationis et misericordiae in his, cum alia omnia optimum [Col. 0195A] et commodum finem ac dispositionem susceperint. Caeterum dona nobis sanctas et cum Deo loquentes orationes tuas, sanctissime et imitator Dei frater noster: donet is nobis per multa annorum curricula utrimque incolumes. Indicia vero magnae et carae dilectionis nostrae misimus sanctitati tuae ista, Graecolatinum evangelium diligentissime correctum, orarium deauratum, casulam optimam, theriacam probatissimam. Deus autem qui omnia condidit, et contrariarum qualitatum operationem in unam et eamdem [Col. 0196A] coaptavit suostantiam, et continet, et salvat, per sanctas orationes tuas pacificet magis ac magis, et consonantem ac unius opinionis a finibus usque ad fines sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam habere dignetur.
« Adrianus episcopus, servus servorum Dei, dilectissimis ac spiritualibus filiis Basilio, Constantino et Leoni, piissimis et tranquillissimis imperatoribus.
«Lectis excellentis imperii vestri . . .» Reliqua vide Patrologiae tomo CXXII, inter epistolas Adriani papae.
Interpretatio Synodi VII generalis
[Col. 0195B] Domino coangelico Joanni pontifici summo et universali papae Anastasius exiguus.
Ex interpretata nuper decessori vestrae beatitudinis Adriano [Col. 0195C] Adrianus II hic erat. reverendae memoriae papae sancta octava et universali synodo, indecorum et inconveniens arbitratus sum septimam synodum [Col. 0195C] Universalem. , quae praesidente in vicariis suis beatae recordationis praedecessore vestro Adriano [Col. 0195C] De Adriano loquitur hujus nominis primo. apud Nicaeam secundo conveniens sub Irene seu Constantino imperatoribus celebrata est, non habere Latinos. Nam nulla ratione octava dicitur vel teneri poterit, ubi septima non habetur: non quod ante nos minime fuerit interpretata, sed quod interpres pene per singula relicto utriusque linguae idiomate, adeo fuerit verbum e verbo secutus, ut quid in eadem editione intelligatur, [Col. 0195C] aut vix aut nunquam possit adverti, in fastidiumque versa legentium, pene ab omnibus hac pro causa contemnatur. Unde a quibusdam nec ipsa lectione, ut non dicam transcriptione, digna penitus judicatur: quod ipse intuens, nec proprio infirmo corpori parcens, auxiliante Domino hanc nisus sum interpretari Latinis, indecens et incongruum censens vestram maxime omnium Ecclesiarum magistram, Romanam videlicet Ecclesiam, eadem synodo defraudari, [Col. 0196B] cum videam posteriori, id est octava, magnificentissime decorari. Praesertim cum sacrae bibliothecae vestrae, cujus minister vestra dignatione consisto, ex hoc quod desuper mihi datum est, debitor sum ministrare: si tamen aemulatus Apostolum, ministerium meum studeam honorare. Sane notandum est, quaedam in hac synodo ex apostolorum et sextae universalis synodi canonibus et sententiis inveniri, quae penes nos interpretata nec habentur nec admittuntur. Et certe de apostolorum canonibus liquido novimus, quoniam his quidam facile [facilem] non praebuere consensum. Sed et praedecessor vester beatissimus papa Stephanus non ex his plusquam quinquaginta recipiendos synodice promulgavit; licet quaedam constituta pontificum ex ipsis canonibus [Col. 0196C] assumpta esse videantur. Unde apostolatu vestro decernente non solum illos solos quinquaginta canones Ecclesia recipit, [Col. 0196C] Canones apostolorum. sed et omnes eorum [Col. 0196C] Id est pontificum Romanorum. , utpote Spiritus sancti tubarum, quin et omnium omnino probabilium Patrum, et sanctorum conciliorum regulas et institutiones admittit, illas duntaxat quae nec rectae fidei, nec probis moribus obviant, sed nec sedis Romanae decretis ad modicum quid resultant, qui potius adversarios, id est haereticos, potenter [Col. 0197A] impugnant. Ergo regulas, quas Graeci a sexta synodo perhibent editas, ita in hac synodo principalis sedes admittit, ut nullatenus ex his illae recipiantur, quae prioribus canonibus vel decretis sanctorum sedis hujus pontificum, aut certe bonis moribus inveniuntur adversae: quamvis omnes hactenus ex toto maneant apud Latinos incognitae, quia nec interpretatae; sed nec in caeterarum patriarchalium sedium, licet Graeca utantur lingua, reperiantur archivis: nimirum quia nulla earum cum ederentur, aut promulgans, aut consentiens, aut saltem praesens inventa est, quanquam eosdem Patres illas Graeci promulgasse perhibeant, qui in sexta synodo sunt inventi: sed hoc nullis probare certis possunt indiciis. In eo sane, quo frequenter universalem oecumenicum [Col. 0197B] in hac synodo Graeci patriarcham suum inconvenienter appellant, apostolatus vester adulationi veniam det, saepe praelatis suis non sine reprehensione placere studentium. Verum cum apud Constantinopolim positus frequenter Graecos super hoc vocabulo reprehenderem, et fastus vel arrogantiae redarguerem; asserebant, quod non ideo oecumenicum, quem multi universalem interpretati sunt, dicerent patriarcham, quod universi orbis teneat praesulatum; sed quod cuidam parti praesit orbis, quae a Christianis inhabitatur. Nam quod Graeci oecumenem vocant, a Latinis non solum orbis, a cujus universitate universalis appellatur, verum etiam habitatio, vel locus habitabilis nuncupatur. Sed et illud notandum, quoniam ubicunque in hujus synodi textu [Col. 0197C] subsistentiam posui, personam intelligi volui. Quod enim Graece hypostasis dicitur, hoc nonnulli personam, nonnulli vero subsistentiam interpretati sunt. Porro subsistentiam multi personam, multi vero substantiam etiam intellexerunt. At illos ego secutus, qui subsistentiam non substantiam, sed personam intelligi voluerunt (magni quippe sunt), ubicunque Graece in hoc codice hypostasim reperi, in subsistentiam transtuli, hanc personam, sicut et alii quamplurimi, volens intelligi. Tanta igitur auctoritate sancta Ecclesia praedita non potest dissimulare: non potest quisque semet rationabiliter ab imaginum sacrarum adoratione avertere. Alioquin vestra debet pia doctrina doceri, censuraque apostolica corrigi. [Col. 0198A] Praesertim cum nulli sit fas a suo capite discidendi [discedendi], nec quod vestram viderit tenere sedem, quae omnium est magistra, quoquomodo respuendi. Quae enim super venerabilium imaginum adoratione praesens synodus docet, haec et apostolica sedes vestra, sicut nonnulla conscripta innuunt, antiquitus tenuit, et universalis Ecclesia semper venerata est, et hactenus veneraretur: quibusdam duntaxat Gallorum exceptis, quibus utique nondum est harum utilitas revelata. Aiunt namque quod non sit quodlibet opus manuum hominum adorandum; quasi non sit codex Evangeliorum opus manuum hominum, quem quotidie osculantes adorant; venerabilior cane, quem non esse opus manuum hominum proculdubio non negabunt. Similiter et forma sanctae crucis, [Col. 0198B] quam se adorare omnes ubique Christiani fatentur: in quo videlicet considerare libet, quia si quamlibet crucem auream vel argenteam aut ligneam adoramus, quae utique non eadem est ipsa crux, in qua salus nostra patrata est, sed figura et imago ejus; quare non adoremus figuram et imaginem ejus, qui eamdem salutem operatus est in medio terrae? Venerabilior namque est qui salutem operatus est, quam ea materia, in qua idem salutem operatus est. Ac per hoc magis adoratione digna imago Christi salutem operantis, quam imago crucis salutem tantummodo bajulantis. Quamobrem, beatissime papa, super montem excelsum ascende, sta in fortitudine, quasi tuba vocem exalta. Ecce enim Deo auctore, angelo tua, ut quondam Petri (Act. XII) , percutiente [Col. 0198C] latera surrexisti; lumbos accinxisti, lucernam accendisti, zelo Dei comederis. Superest tantum, ut fidem quam credis, doceas; viam quam tenes, cunctis ostendas: quatenus Deo auctore, te filio excussorum, prophetarum scilicet et apostolorum, ductore, per invia nos omnes Christi oves solertiae tuae per Petrum et in petra commissae, inoffensis gressibus incedamus, et ad amoena vitae perennis pascua Christo aperiente, qui claves regni in ipso et per ipsum tibi tradidit, feliciter ingredi mereamur. Apostolatum vestrum ad exaltationem Ecclesiae suae, ac communem nostrum salutem, per multos annos gratia superna custodiat, domine sanctissime papa.
[Col. 0197D] Prima actio continet testimonia diversarum probabilium Scripturarum, quibus ostenditur haereticos ab haeresi ad orthodoxam fidem conversos posse suscipi. Similiter et eos, qui cum fuerint sintve orthodoxi, manus tamen impositionem ab haereticis habuerunt.
Secunda vero continet actio lectionem epistolarum Adriani papae Romani, et secundum tenorem [Col. 0198D] earum cunctorum sacerdotum qui interfuerunt synodo, professionem et promulgationem.
Tertia autem actio continet receptionem antistitum ab haeresi conversorum, et synodica Tarasii patriarchae, et rescripta orientalium sacerdotum, nec non et subscriptiones episcoporum, Adriani papae [Col. 0199A] ac Orientalium pontificum scripta approbantium, et ita se sapere profitentium.
Quarta dehinc actio circumfert testimonia sacrae Scripturae ac diversorum sanctorum Patrum pro imaginibus.
Quinta praeterea continet actio testimonia ostendentia, Iconomachos aequalia super imaginibus reprobis quibusque operari vel sapere haereticis.
Sexta vero designat actio haereticorum blasphemias, et harum validam destructionem.
[Col. 0200A] Septima porro circumfert actio terminum sanctae synodi hujus, subscriptiones episcoporum, epistolam synodi imperatoribus missam. Item aliam ad clerum Constantinopolitanum; sermonem laudatorium, et canones ab eadem synodo promulgatos. Item epistolam Tarasii sanctissimi patriarchae ad Adrianum summum pontificem pro synodo. Item ejusdem ad eumdem de non ordinandis ecclesiasticis officiis per pecunias. Item ejusdem ad Joannem presbyterum, hegumenum et anachoretam, pro eadem re.
[Col. 0199B] Qui a Domino nostro Jesu Christo vero Deo nostro suscipiunt sive imperii dignitatem, sive principalis sacerdotii honorem, debent quae illi placita sunt, et cogitare et curare, et creditos sibi ab illo populos secundum ejus voluntatem regere et gubernare. Ergo debitum nobis et vobis, o sanctissimum caput, hoc est, ut irreprehensibiliter quae ejus sunt sapiamus, et in suis versemur, utpote ab ipso nos quidem imperium, vos vero principalis sacerdotii dignitatem suscipientes. Incipimus ergo hinc sermonem. Scit vestra paterna beatitudo quae pridem facta sunt in hac nostra regia civitate propter venerabiles imagines; qualiter qui ante nos regnaverunt, eas destruxerunt, et in dehonestatem atque injuriam posuerunt: (utinam illis non imputetur; melius [Col. 0199C] enim fuerat non mittere manus suas in Ecclesiam:) et omnem populum qui hic est, imo orientalem eodem modo seduxerunt, et in propriam voluntatem retraxerunt; usquequo Deus suscitavit nos regnare in his, qui in veritate quaerimus gloriam ejus, et tenere quae tradita sunt ab apostolis suis et omnibus suis doctoribus. Unde nunc constanter cum mundo corde et vero cultu, quae ad Deum pertinent, una cum omnibus subditis nostris et his sacerdotibus doctissimis, locuti sumus, et cum consilio decrevimus, ut fieret universale concilium. Et rogamus vestram paternam beatitudinem; imo vero Dominus Deus rogat, qui vult omnes salvos fieri et in agnitionem veritatis venire (I Rom. II) ; ut det se ipsam, et nullam tarditatem faciat, et ascendat huc in stabilitatem [Col. 0199D] et firmitatem antiquae traditionis super venerabilibus imaginibus: debitum enim illi est hoc facere; agnoscit vero quia scriptum est: Consolamini, consolamini populum meum sacerdotes, dicit Dominus (Isa. XL) . Et: Labia sacerdotum custodiunt scientiam, et de ore ejus egredictur lex, quoniam angelus Domini exercituum est (Malach. II) . Et iterum divinus et veritatis praedicator Apostolus, qui ab Jerusalem et circuitu usque Illyricum praedicavit Evangelium, sic mandavit: Pascite gregem Domini cum disciplina, [Col. 0200B] quem acquisivit proprio sanguine (Rom. XV) . Et tanquam verus primus sacerdos, et is qui in loco et sede sancti et superlaudabilis apostoli Petri praesidet, sicut dictum est, ascendat, et simul cum omnibus sacerdotibus, qui hic sunt, inveniatur, et voluntas Domini fiat: Ubi enim sunt duo vel tres congregati in nomine meo, sicut evangelice didicimus, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) . Certificetur enim et confirmetur a magno Deo et rege, omniumque Domino nostro Jesu Christo, et a nobis servis ejus, quod ascendentem vestram paternam et sacram beatitudinem huc cum omni honore et gloria habemus et suscipere, et quae opportuna sunt impartiri. Et iterum expleto capitulo, quod beneplacito Dei Christi speramus fieri, cum honore et magnitudine praeire [Col. 0200C] illam habemus ad remeandum ad propria. Si enim non potuerit ascendere huc (quod putamus non fieri: scimus enim eum studiosum esse circa divina) eligat viros honorabiles, habentes scientiam, et dirigat una cum syllabis, ut inveniantur ex persona sacrae et paternae vestrae beatitudinis hic. Verumtamen convenientibus ipsis cum omnibus sacerdotibus qui hic sunt, synodice confirmetur antiqua traditio sanctorum Patrum nostrorum, et confundatur omne zizanium male plantatum, et Domini nostri Salvatoris Jesu Christi verbum impleatur, quoniam portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) . Et ex hoc non sit schisma et separatio in una sancta catholica et apostolica Ecclesia, cujus est caput ipse Christus verus Deus noster. Constantinum praeterea [Col. 0200D] sanctissimum episcopum Leontinum [Leontinae] Christo amabilis Siciliae nostrae insulae, quem etiam noscit paterna vestra beatitudo, adduximus ad nos, et facie ad faciem loquentes direximus cum praesenti nostra venerabili jussione ad vos. Qui cum venerit ad vos, continuo absolve eum, ut remeet ad nos, scribens nobis per ipsum adventum tuum, quibus diebus habet moveri illinc et proficisci ad nos: porro sanctissimum episcopum Neapolitanum omnino tenere habet, ut cum ipso ascendat huc. Etenim [Col. 0201A] iter vestrum per Neapolim et Siciliam habet fieri; et super hoc stratego Siciliae jussimus, ut omnis requiei et honoris vestri curam habeat, quo veniat vestra [Col. 0202A] paterna beatitudo ad nos. (Legimus.) Data IV Kalendas Septembris, indictione 7, a regia urbe.
[Col. 0201A] Immaculatae fidei nostrae, id est Christianorum custodes, et eorum quae in gloriam Dei fiunt aemulatores, fideles imperatores nostri, tanquam omnium [Col. 0201B] in beneplacitum ejus, et in commodum nostrum, Christianorum videlicet curam facientes, et maxime nunc ecclesiastica negotia diligenter et sollicite considerantes, quo summus sacerdos in hac regia urbe sua constitueretur, in suae pietatis animum me assumpserunt, et, ut manifestum mihi redderetur quod consiliati sunt, praeceperunt. Cum ego hoc me indignum esse pronuntiarem, et nullam condescensionem facerem (utpote qui jugum hujus sarcinae portare et sufferre non possem), jusserunt me adduci ante faciem vestram, pro eo quod et hujus consilii participes effecti sitis. Et nunc, viri Dominum timentes, et eum semper in cordibus vestris habentes, vos aio, qui Christi vocatione, veri videlicet Dei nostri, nominamini Christiani; audite brevis sermonis [Col. 0201C] ab exiguitate ac humilitate nostra rationem. Ego quidem quidquid piissimis imperatoribus nostris et per omnia orthodoxis responderim, etiam in conspectu vestro rationis meae apologia respondeo. Timore deprimor ad consentiendum huic electioni, et revereor a facie Dei currere taliter et quomodolibet incircumspecte, ut non terribili damnationi succumbam. Si enim Paulus divinus apostolus, qui Dei voces audivit, coelumque habuit correptorem [ Gr. scholam; al., correptionem], et paradisi inspector effectus est, audivitque arcana verba, et portavit nomen Dei in conspectu nationum et regum, Corinthiis scribens dicebat: Ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (I Cor. IX) ; quomodo ego qui in mundo conversatus, et cum laicis connumeratus, [Col. 0201D] imperatoriis ministrationibus militavi, sic absque dijudicatione atque circumspectione possum insilire ad sacerdotii magnitudinem? Horrendum conamen ad exiguitatem meam, et temerarium studium; causa vero timoris, et meae refutationis, haec est: Aspicio enim et video Ecclesiam, quae super petram Christum Deum nostrum fundata est, scissam nunc et divisam, et nos alias atque aliter loquentes, et aliter eos Christianos qui in Oriente unius nobiscum sunt fidei; sed et his concordantes Occidentales, et nos ab omnibus illis alienatos, et a se per singulos dies anathematizatos habere. Dira poena est [Col. 0202A] anathema, procul a Deo emittit, et e regno coelorum persequitur, et ducit in tenebras exteriores. Nescit Ecclesiae lex vel terminus sectam sive contentionem; [Col. 0202B] sed sicut novit confiteri unum baptisma, unam fidem, ita et concordiam unam in omni ecclesiastico negotio. Nihil enim est in conspectu Dei tam acceptum atque placabile, quam ut unum simus, et una efficiamur Ecclesia catholica, quemadmodum in sincerae nostrae fidei symbolo confitemur. Et petimus nos, fratres, ut reor et vos, quoniam scio vos timorem Dei habere, a piissimis et orthodoxis imperatoribus nostris synodum universalem colligi: ut efficiamur nos, qui unius Dei sumus, unum; et qui Trinitatis cultores existimus, uniti et unanimes et collegae; et qui capitis nostri Christi sumus, efficiamur corpus unum, compactum atque connexum: et qui sancti Spiritus sumus, efficiamur non contra invicem, sed pro invicem: et qui veritatis existimus, efficiamur idipsum sapientes atque [Col. 0202C] dicentes, et non sit in nobis certamen sive dissensio: ut pax Dei, quae exsuperat omnem sensum, muniat omnes nos: et si quidem jusserint orthodoxiae propugnatores, imperatores videlicet nostri, postulationi meae justae annuere, consentio et ego, et jussionem eorum implebo: sin autem, impossibile mihi est hoc facere, ne subjiciar anathemati, et inveniar condemnatus in die Domini nostri et justi judicis; ubi neque imperator [imperatores], neque sacerdos [sacerdotes], neque princeps [principes], neque hominum multitudo poterit eripere me; et quidquid placuerit vobis, fratres, date apologiae meae, imo vero petitioni meae responsum. Et libenter audierunt omnes quae dicta sunt, consensum praebentes, ut fieret synodus. Quidam autem perpauci ex insipientibus [Col. 0202D] differebant. At vero qui a secretis, rursum ad populum disputans respondebat, quia dominus Leo imperator subvertit imagines; et quando synodus facta est, subversas illas invenit: et quod propter imperatoriam manum subversae sunt, iterum quaestionem habet idem capitulum; quoniam antiquam consuetudinem in Ecclesia traditam praesumpserunt, sicut eis libitum fuit, exterminare, sed veritas Dei non est alligata. Promotus autem scripsit synodicas litteras patriarchis, Romae, Alexandriae, Antiochiae, et sanctae civitatis, quas invenies 2 et 3 actione cum rescriptis eorum.
Indicans quae facta sunt ante synodum.
[Col. 0203A] Venientibus itaque a Roma quidem Petro et Petro Deo amicissimis presbyteris, et deferentibus praelatas litteras: ab Oriente vero, Joanne et Thoma reverendissimis presbyteris et monachis atque syncellis patriarcharum ibidem existentium, et ipsis pari modo deferentibus praenotatas litteras, praeceperunt instauratores [moderatores] imperii convenire episcopos. Qui cum pervenissent in conservatam a Deo et regiam urbem, apud Thraciam moras faciebant potentissimi principes. Plures autem ex ipsis [episcopis] in haeresi Christianos accusantium volutati conturbabant una cum quibusdam non pauco numero laicis, non admittendum ad efficiendam synodum, sed consentiendum depositioni et injuriae venerabilium imaginum; et factiones non [Col. 0203B] paucas, et susurrationes contra patriarcham commovebant, ita ut conventicula facerent. Haec ergo consiliantibus illis, aures non latuit patriarchae, sed adhuc conciliabula sua facientibus, direxit eis, quia Constantinopolis episcopum habet, et praeter notitiam ejus non est vobis licentia conventicula faciendi. Nam secundum canones depositioni subjicimini. Quo audito episcopi retraxerunt se timore quodam obsessi. Intrantibus itaque imperatoribus, et populi ordinibus, scholariis videlicet, excubitoribus, et caeteris militiis quae militabant in regia urbe, definitur fieri synodus in venerabili templo sanctorum et laudabilium apostolorum. Igitur pridie quam status dies advenisset, per meridiem commoti sunt milites furore ferventes, insaniamque spirantes; et [Col. 0203C] venientes ad luterem sanctae catholicae Ecclesiae, aliud atque aliud clamabant. Sed vox omnium in unum terminabatur, quia videlicet non esset permissum fieri synodum. Porro patriarcha relata causa imperatoribus, nequaquam prohibitus est, quominus fieret episcoporum conventus in praedicto venerabili templo [ Gr. add., sed postridie facta est congregatio episcoporum in ipso]; factisque quibusdam allocutionibus tam a sanctissimo patriarcha, quam a Deo amabilibus antistitibus, et lectis quibusdam [Col. 0204A] synodicis conscriptis, quae perhibent non oportere aliquando synodum universalem fieri praeter consensum caeterorum sanctissimorum patriarcharum: cumque legerentur haec, facta est turba militum, et ante januas venerandi templi simultatem et clamorem faciebant, qui ex submissione quorumdam episcoporum, qui in synodo male sentiebant, ad hoc moti, reperti sunt esse. Quibus peractis, imperium per cubicularium omni synodo jussit dicere: Interim abscedite, ut populi inordinatum impetum evadamus; et posthac voluntas Domini fiet: taliter quod antistitibus e templo egredientibus, quidam eorum veritati resistentes cum turba concinnaverunt, et impie declamationem faciebant pseudosyllogi ( [Col. 0203C] Verba Anastasii. Sed catholicus scriptor haereticorum conciliabulum, quod [Col. 0204B] ante hanc synodum factum est, quodque septimam synodum appellabant, pseudosyllogum, falsum collegium nuncupat ), ut septimam hanc synodum collaudantes atque nominantes. Cum ergo taliter malignum concilium clamorem emisisset, et hora esset quasi sexta, domum jam esurientes abibant, et ita commotio seditionis sopita est. Tunc imperatores jusserunt milites exire, quasi sub praetextu quidem hostilis aciei, dantes famam, quod gens Agarenorum hostiliter fuisset egressa. In veritate autem eos foras pellebant de regia civitate. Ergo cum fecissent isti viam usque ad Malagenam, per jussionem eorum omnes expellebant pariter et aspernabantur, ne horum cura fieret [et dimittebant, quod eorum opera non indigerent], jubentes singulos abire in [Col. 0204C] patriam suam. Quibus ita peractis, mansit Ecclesia anno uno quieta, tantummodo patriarcha verbum veritatis omnibus praedicante. Et mox anno transacto, denuo praecipiebant piissimi imperatores, ut fieret synodus in Nicaenorum metropoli: et praeceptum deveniebat in finem, episcopis quasi congregatis [episcopis s. cong.] in unum, similiter et patriarcha cum vicariis Orientis et Occidentis ad eamdem pervenit urbem: et facta est synodus beneplacito Dei secundum actiones quae proferuntur.
[Col. 0205A] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri Dei nostri, imperio piissimorum et amicorum Christi dominorum nostrorum Constantini et Irenes matris ejus, octavo anno consulatus eorum, octavo Kalendas Octobrias, indictione 11.
Conveniente sancta et universali synodo, quae per divinam gratiam et piam sanctionem eorumdem Deo confirmatorum imperatorum congregata est in Nicaeensium clara metropoli Bithiniensium provinciae: id est, Petro reverendissimo archipresbytero sanctissimae Romae Ecclesiae scilicet apostoli Petri, et Petro reverendissimo presbytero, monacho et abbate venerabilis monasterii sancti Sabbae Romae siti, retinentibus locum apostolicae sedis almi et sanctissimi archiepiscopi senioris Romae Adriani: [Col. 0205B] Tarasio almo et sanctissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae, Joanne ac Thoma reverendissimis presbyteris, monachis et vicariis apostolicarum sedium Orientalis dioeceseos, Agapito [Agapio: atque ita mss. codices ] episcopo Caesareae Cappadociae, Joanne episcopo Ephesi, Constantino episcopo Constantiae Cypriorum insulae, Nicolao episcopo Cyzici, Euthymio episcopo Sardis, Petro episcopo Nicomediae, Stauracio episcopo Chalcedonis, Elia episcopo Cretae, Epiphanio diacono Ecclesiae Catanensis et locum obtinente Thomae archiepiscopi Sardiniae; Joanne monacho et locum obtinente Nicephori episcopi Dyrrachii, Damete episcopo Amasiae, Nicolao monacho et abbate monasterii quod cognominatur Apri, et vicario metropoleos Tyanensium; [Col. 0205C] Constantino episcopo Gangrensium, Niceta episcopo Claudiopoleos, Theophylacto diacono et vicario Stauropolitanorum metropoleos, Eustathio episcopo Laodiceae, Michaele episcopo Synadensi, Constantino episcopo Pergae, Anastasio episcopo Nicopoleos veteris Epiri, Christophoro episcopo Phasidii, Theodoro episcopo Seleuciae, Basilio episcopo Sylaei, Nicolao monacho et vicario metropoleos Mocissi, Manuel episcopo Hadrianopoleos Thraciae, Constantino episcopo Regii, Cyrillo monacho et locum retinente Nicetae episcopi Gotthiae, Theodoro episcopo Catanae, Joanne episcopo Tauromeniae, Gaudioso episcopo Messanae, Theodoro episcopo Panormi, Stephano episcopo Bibonensium, Constantino episcopo Leontinae, Theodoro episcopo Taurianae, [Col. 0205D] Christophoro episcopo sanctae Cyriacae, Theotimo [Col. 0206A] [Theodoro] episcopo Crotonensium, Basilio episcopo Nessiorum, Constantino episcopo Cannae [Carinae], Joanne episcopo Iereopoleos [Trocaleos], Theophane episcopo Lilybaei, Theodoro episcopo Tropaeorum, Sergio episcopo Nicoterensium, Galatone presbytero et locum retinente Stephani [Christophori] episcopi Syracusani, Theodoro episcopo Bizyae, Mauriano episcopo Pompeiopoleos, Gregorio presbytero et vicario Smyrnae. . . episcopo Leontopoleos, Sisinnio episcopo Parii, Eustratio episcopo Apamiae [ al., Amasiae], Petro episcopo Germiorum, Joanne episcopo Arcadiopoleos, Epiphanio episcopo Mileti, Gregorio presbytero et vicario episcopatus Nicopoleos, Niceta episcopo Protonesilorum [Proeconnesi: Proconnesi], Eustratio episcopo Methymnae, Leone episcopo Cii, [Col. 0206B] Joanne episcopo Apri, Theophylacto episcopo Cypsallorum, Stephano [Theophane] episcopo Sugdaorum, Leone episcopo Mesembriae, Joanne episcopo Nyssae, Gregorio [Georgio] episcopo imperialium Thermarum, Gregorio [Georgio] episcopo Camulianensium, Sotherico episcopo Ciscisensium, Constantino episcopo Mastaurensium, Georgio episcopo Briulensium, Theodosio [Theodoro] episcopo Nyssae, Theophylacto episcopo Trallae, Basilio episcopo Magnesiae Anelii, Ignatio episcopo Prunae [Prinae], Sabba episcopo Aneorum, Basilio episcopo Magnesiae Maeandri, Gregorio episcopo Palaeaspoleos, Theophane episcopo Caloae, Leone [Leontio] episcopo Algizorum, Nicodemo episcopo Evazensium, Lycasto episcopo Baretensium, Theophylacto episcopo Hypaepensi, [Col. 0206C] Eustathio episcopo Erythrensium, Theophane [Theophylacto] episcopo Lebedi, Stratonico episcopo Cymae, Theophylo episcopo Cunnensium [Tymnorum: Tyranensium], Cosma episcopo Myrrhinae, Olbiano episcopo Elaeae, Pardo episcopo Pitanae, Basilio episcopo Pergami, Basilio episcopo Adramytii, Marino episcopo Atandri, Joanne episcopo Assi, Leone episcopo Phociae, Nicephoro diacono et vicario Gargarensium, Constantino diacono et vicario Agahae, Theognide vicario Sion, Theophylacto vicario Tei, Joanne episcopo Rhaedesti, Joanne episcopo Pravidos [Panii: Panidos] Melchisedech episcopo Calliopoleos [Callipoleos], Leone episcopo Madyti, Sisinnio episcopo Zuruli, Theophylacto episcopo Chariopoleos, Thoma episcopo Daonii, Gregorio episcopo [Col. 0206D] Theodoropoleos, Sisinnio episcopo Chalcedonis [Chalcidis] [Col. 0207A] Thraciae, Joanne episcopo Bryseos, Benjamin episcopo Lizici, Constantino episcopo Juliopoleos, Petro episcopo Asponae, Synesio episcopo Cinnae, Theophilo episcopo Anastasiopoleos, Leone episcopo Minzi, Anthimo episcopo Berinopoleos, Spyridone episcopo Cyprensium [Cythrorum], Eustathio episcopo Solensium, Theodoro [episcopo] Citii, Georgio episcopo Trimithuntensium, Alexandro episcopo Amathuntos, Michaele episcopo Meletiopoleos, Theodoro episcopo Germae, Basilio episcopo Adranuthyrensium, Leone episcopo Poemanini [Pomanini], Symeone episcopo Ocae, Strategio episcopo Dardanensium, Joanne episcopo Lampsaci, Theodoto episcopo Palaeorum, Niceta episcopo Hilei, Leone episcopo Troadensium, Theodoro episcopo Abydi, Anastasio episcopo [Col. 0207B] Tripoleos, Leone episcopo Traculorum, Stephano episcopo Salensium, Joanne episcopo Tabalensium, Stephano episcopo Silandi, Joanne episcopo Setensium, Theophane episcopo Myoniae [Meoniae], Lycasto episcopo Philadelphiae, Michaele episcopo Trallae, Georgio [Gregorio] episcopo Gordorum, Joanne episcopo Daldae, Eustathio episcopo Orcanae, Theopisto episcopo Hermocapeliae, David episcopo Helenopoleos, Cyrione episcopo Loti [Lophi], Theophylacto episcopo Apolloniadis, Constantino episcopo Caesareae Bithyniae, Georgio episcopo Basinopoleos, Leone episcopo Aristae, Nicephoro episcopo Hadrani, Basilio presbytero et vicario Dascylii, Niceta episcopo Melae, Neophyto episcopo Gordoservorum, Leontio episcopo Linoae [Liboae], Leone episcopo Aspendonensium, [Col. 0207C] Joanne episcopo Hetenensium, Leone episcopo Amisi [Aminsi], Constantino episcopo Zelensium, Mariano vicario Zalichi, Gregorio episcopo Sinopae, Georgio episcopo Nicopoleos [superioris], Constantino episcopo Asimensium [Sasimorum], Gregorio [Georgio] episcopo Amastrae, Heraclio episcopo Junopoleos, Theophane episcopo Sorensium, Niceta episcopo Dadybrensium, Theophilo episcopo Prusiadis, Constantino episcopo Cratiae, Niceta episcopo Hadrianopoleos, Joanne episcopo Heracleae Ponti, Theodoro episcopo Comanensium, Niceta episcopo Brizaei [Bryzei], Nicephoro episcopo Clanensium, Leone episcopo Trocnadensium, Leone episcopo Corydalensium, Anastasio episcopo Patarensium, Georgio episcopo Nissae, Stephano episcopo [Col. 0207D] Araxorum, Theodoro episcopo Pinnarorum, Nicodemo episcopo Sidymensium, Georgio episcopo Huniandi, Constantino episcopo Candibensium, Stauracio episcopo Zenonopoleos, Leone [Leontio] episcopo Limyrensium, Stephano episcopo Caunensium, Constantino episcopo Thensium [Tlensium], Constantino episcopo Combensium, Petro diacono et vicario Oricandensium, Joanne diacono et vicario Phaselidis, Theophylacto diacono et vicario Cariae, Gregorio episcopo Cibyrae, Basilio episcopo Tabensium, Dorotheo episcopo Neapoleos, Constantino episcopo Alabandensium, Gregorio episcopo Heracliae, David episcopo Jassi, Gregorio episcopo Mylassensium, Sergio episcopo Beligiensium [Begyliensium], Joanne [Col. 0208A] episcopo Mindi, Stauracio episcopo Stadiae, Gregorio episcopo Stratoniciae, Anthimo episcopo Hylarimensium, Theophylacto vicario Amyzonis, Niceta vicario Halicarnassi, Mauriano vicario Ceramensium, Theodosio episcopo Chonensium, Michaele episcopo Chaeretopensium, Pantaleone episcopo Velentiae, Georgio episcopo Peltensium, Christophoro episcopo Atanasi, Leone episcopo Eumeniae, Paulo episcopo Acmoniae, Gregorio episcopo Timenutherensium, Leone episcopo Traianopoleos [Tranopoleos], Leone episcopo Aleus, Nicephoro episcopo Lundensium, Georgio episcopo Appiae, Constantino episcopo Eucarpiae, Michaele episcopo Hierapoleos, Niceta episcopo Nacoliae, Christophoro episcopo Promissi [Probyssi], Nicolao episcopo Phytiae, Theophylacto [Col. 0208B] episcopo Cinnabori, Niceta episcopo Augustopoleos, Constantino episcopo Cottyaii [Cotyaei], Georgio episcopo Mediaei, Theophylacto oeconomo et vicario Hypsi, Stephano electo Hotrensium, Joanne electo Hectorii, Constantino episcopo Ambladensium [Amaladensium], Epiphanio episcopo Pertensium. Sisinnio episcopo Philomelii, Michaele episcopo Pappensium, Theodosio episcopo Sagallai [Sagallassi], Sisinnio episcopo Apamiae Ciboti, Constantino episcopo Conanae, Nicephoro episcopo Adadensium, Petro episcopo Tyasi, Leone episcopo Barae, Petro episcopo Seleuciae Pisidiae, Leone [Leontio] vicedomino et vicario Sozopoleos, Mariano episcopo Magydensium, Paulo episcopo Attaliae, Nicephoro episcopo Floggensium, Leone [Leontio] episcopo Andidensium, [Col. 0208C] Leone episcopo Sibyllensium, Manzone episcopo Pracanensium, Theodoro episcopo Germanicopoleos, Eustachio episcopo Cylindereos, Sisinnio episcopo Sycae, Zacharia episcopo Cardabudensium, Sisinnio episcopo Musbadensium, Eustathio episcopo Lamensium, Theophylacto episcopo Zenupoleos, Constantino episcopo Dalisandi, Anastasio episcopo Lauzendensium, Macario episcopo Arcandorum.
Sedentibusque ante sacratissimum ambonem templi sanctissimae magnae ecclesiae quae cognominatur Sophia, praesentibus et audientibus gloriosissimis et magnificentissimis principibus, id est Petrona laudatissimo exconsule, patricio et comite Deo conservandi imperialis officii [ Gr. obsequii], et Joanne imperiali ostiario et logotheta imperialis [militaris] [Col. 0208D] logothesii, et reverendissimis archimandritis, hegumenis et monachis, propositis sanctis et intemeratis Dei Evangeliis.
Reverendissimi episcopi Siciliae insulae dixerunt: Dignum ducimus, et per omnia huic sanctae et universali synodo conveniens esse perspicimus, ut ad exquirendorum inchoationem capitulorum sanctissimus et summus ac eximius pastor et praesul regiae Constantinopoleos novae Romae prooemium faciat, et ostium verbo aperiat, et quae congrua sunt, vociferando pronuntiet. Sancta synodus dixit: Fiat secundum postulationem sanctissimorum episcoporum.
Tarasius sanctissimus et beatissimus patriarcha [Col. 0209A] Constantinopoleos dixit: Opportunum est nunc dicere propheticam illam vocem, quam saepe audivimus per Evangelium praedicari: Erunt prava in directa, et aspera in vias planas (Luc. III, Isa. XL) . Quando enim Deus facit aliquid, omnis in his quae aguntur facilitas sequitur, quoniam voluntati ejus resistit nullus. Nam etsi ex antiqui hostis immissione, qui vult concitare super [semper et conturbare] sanctam Ecclesiam catholicam, praeterito anno Kalendis Augusti in Deo conservata regia urbe praesidentibus nobis in venerabili templo tubarum spiritus, sanctorum videlicet et laudabilissimorum apostolorum, commota est multorum turba virorum furore ac amaritudine plena, ut in nos manus injiceret; ex qua manu divina erepti sumus, habentes in [Col. 0209B] auxilium quosdam episcopos, qui facile numerari possunt, quorum nomina voluntarie praeterimus, quoniam omnibus nota sunt: et ad modicum visi sunt prohibuisse loqui, et confirmare pium veritatis sermonem. Sed mitissimi imperatores nostri divinitus acti, cum essent orthodoxiae propugnatores, et sinistrae opinionis obluctatores, non dederunt somnum oculis suis, et palpebris suis dormitationem, donec tabernaculum Dei, id est, Ecclesiam ejus in unum restituerent, et pacificum hanc habitaculum redderent. Quapropter consilio et voluntate Dei rursus in idipsum congregaverunt nos. Verum pro his bonas recipient vicissitudines a Christo omnium nostrum imperatore, qui ad has multipliciter remetiendum potentissimus est. Nos ergo, sacrati viri, [Col. 0209C] adjutorem illum invocantes, et in pectore nostro timorem ejus habentes, futurumque judicium in mente recipientes, accingamur lumbos mentis nostrae in veritate, et vigilantes in omnibus secundum Apostolum, aequilibraminis judicium judicemus; et omnem vocum novitatem, ambitum atque superfluitatem tanquam puro tritico superseminata zizania, sine omni dilatione radicitus evellamus, ut pote veritati obviantia, et Ecclesiae repugnantia. Quae enim in ea tradita sunt, non sunt est et non, sed est (II Cor. I) : existunt in veritate, et permanent incorrupta et immutilata in sempiterna saecula. Sine mendacio quippe est qui repromisit dicens: Portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) ; et si certificati fuerimus [sumus] quod placabile sit in conspectu Dei, [Col. 0209D] conveniant qui praeterito anno restitere veritati. Si quis est in illis sermo vel contradictionis vel etiam ratiocinationis, dicant. Ita namque omnis examinatio manifesta fiet.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Si videtur huic sanctae et universali synodo, secundum quae dicta sunt a sanctissimo et beatissimo patriarcha Tarasio, ingrediantur sanctissimi episcopi qui in hac criminati sunt parte, in conspectu hujus sanctae et universalis synodi.
Sancta synodus dixit: Ingrediantur. Et ingressi sunt episcopi qui praedicti sunt. Cumque ingressi fuissent, gloriosissimi principes dixerunt: Domini nostri benigni honorabilem et adorandam sacram [Col. 0210A] jusserunt mittere ad omnem sacratum synodum vestram. Et audite.
Sancta synodus dixit: Confirmet Deus imperium bonorum dominorum nostrorum! Et delatam in manibus gloriosissimus a secretis Leontius eamdem piam sacram legit.
Sacra. Constantinus et Irene fideles imperatores Romanorum, sanctissimis episcopis, qui in voluntate et gratia Dei, et jussione pii imperii nostri convenerunt in Nicaena synodo.
Sapientia, quae vere Dei et Patris est per naturam, Dominus videlicet Jesus Christus verus Deus noster per divinam suam et magnam carnis dispensationem removens nos ab errore idolorum, nostram assumpsit, et cooperatione connaturalis sui [Col. 0210B] Spiritus renovavit naturam: et primus pontifex factus, hac vos appellatione dignos effecit, o sacri viri. Ipse igitur pastor bonus, qui ovem quae erraverat super humeros portavit, hominem qui deciderat, proprio gregi, angelicis videlicet et administratoriis virtutibus suis consocians, reconciliavit nos in semetipso; medioque maceriae sublato pariete, solvit inimicitiam in carne sua, pacificam nobis conversationem condonans. Propter quod evangelice omnibus praedicans edicebat: Beati pacifici, quoniam ipsi filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Ergo intra hanc beatitudinem, quae nobis nobilitatem adoptionis filiorum donavit, inveniri pium imperium nostrum volens, ad pacem et concordiam omnem Romanam rempublicam nostram dirigere festinat. Praecipue [Col. 0210C] autem sanctarum Dei Ecclesiarum boni ordinis sollicitudinem sumere cupit, atque sacerdotum mercari semper unitatem procurat, Orientis, Septentrionis, Occidentis et Meridiei: et praesules adsunt, Deo volente, per vicarios suos una cum reciprocis rescriptis ad synodicas litteras quae missae sunt a sanctissimo patriarcha. Ista enim antiquitus lex synodica catholicae Ecclesiae, quae a finibus usque ad fines suscepit Evangelium. Igitur beneplacito et nutu ejus congregavimus vos sanctos sacerdotes ipsius, qui disponitis testamentum ejus super incruenta sacrificia, ut diffinitionibus synodorum quae recte dogmatizaverunt, judicium vestrum simile fiat, et cunctis splendor spiritus illucescat: Nemo enim accendens lucernam, ponit eam sub modio, secundum [Col. 0210D] Domini vocem, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt (Matth. V) . Sic enim et legislationes, quae olim a patribus nostris pie traditae sunt nobis, sequemini, et sanctae Dei Ecclesiae in pacifico ordine permanebunt. Adeo quippe confligimus pro veritate, et ad pietatem contendimus, et ecclesiastico ordini consulimus, antiquam legislationem confirmare volentes, ut et militaribus consiliis detenti, et reipublicae curis vacantes, primum opus habeamus paciferam observantiam Ecclesiae catholicae, et in secundo hoc ponentes, ad sacratissimam vestram non fatigemur synodum congregandam; dantes unicuique licentiam, ut sine omni subtractione loquatur quae sibi visa fuerint, ut distincta [Col. 0211A] [districta] examinatio fiat, et magis fiducialiter veritas agatur, quatenus et Ecclesiarum dissensio funditus abigatur, et pacis compago nobis omnibus coaptetur. Et quoniam Paulus sanctissimus patriarcha cum secundum divinam voluntatem a praesentibus vinculis absolvendus, et hanc peregrinationem dimissurus, atque ad habitationem, imo vero ad ipsum Dominum Christum profecturus esset, episcopatum refutavit, vitam eligens monachorum: nobis autem interrogantibus eum, quamobrem hoc fecerit, respondit: Quia si morte praeoccupatus fuero in episcopatu Deo conservandae regiae urbis, anathema habebo a tota catholica Ecclesia, quod ducit in tenebras exteriores, quae praeparatae sunt diabolo et angelis ejus: eo quod synodum quamdam dicant [Col. 0211B] hic effectam, quae subvertat imaginales picturas, quas Ecclesia catholica tenet, amplectitur, et ad commemorationem principalium suscipit. Hoc animam meam conturbat, hoc me in commonitionem adducit, quomodo effugiam judicium Dei, pro eo quod cum hujusmodi viris conversatus fuerim et computatus. Haec vero etiam quibusdam gloriosissimorum principum nostrorum locutus est, et sic vita excessit. Hanc ergo terribilem sententiam considerante pio imperio nostro, quanquam et ante hoc ex multis audiverimus hujuscemodi jurgium, consilium nobiscum consiliati sumus, quidnam deberet fieri.
Et deliberavimus in consilio nostro, quod cum ordinatus foret patriarcha, quae dicta fuerant, mox perciperent finem. Accersentes ergo viros ecclesiasticorum [Col. 0211C] negotiorum expertos, et Christum Deum nostrum invocantes, et consilium cum eis facientes, quisnam dignus esset provehi ad sacerdotii cathedram hujus Deo conservandae regiae civitatis, et unius consilii animique omnibus factis, in Tarasium qui nunc in pontificali praesidet dignitate, dabatur decretum. Hunc itaque advocantes, ea quae dicta sunt et decreta super eo, pronuntiavimus: qui nequaquam annuere voluit, neque consensum his quae decreta fuerant, effici postulabat. Cumque nos eum, quamobrem obedire minime pateretur, percontati fuissemus: primo quidem respondit excusans se et super se jugum sacerdotii dicens. Nos autem intelligentes, quod excusationem quamdam faceret proponens non obediendum, nequaquam ab [Col. 0211D] eo, sed permansimus persuadere illi conantes, quod susciperet summi sacerdotii dignitatem. Ipse itaque videns instantiam nostram, causam renuntiationis annuntiabat. Quoniam video, inquit, et conspicio Ecclesiam, quae super petram, Christum scilicet Deum nostrum, fundata est, scissam nunc et diruptam, et nos aliud loquentes, et eos qui ex Oriente unius nobiscum fidei sunt, Christianos videlicet, aliter, et concordantes his qui ex Occidente consistunt, nosque alienatos ab illis universis, et per singulos dies ab omnibus anathematizatos, agnosco: et quia synodum universalem posco fieri, dum vicarii tam a papa Romano, quam ab Orientis principibus sacerdotum inveniuntur. Haec nos innotescentes in praesentia [Col. 0212A] sacerdotum et gloriosissimorum principum nostrorum, et totius Christo amabilis populi nostri, qui tunc hic aderant, virum eduximus, et in praesentia eorum quidquid nobis responderat, et ipsis affatus est: at vero universi illi haec audientes libenter acceperunt, postulantes pacificum et pium imperium nostrum, ut fieret universalis synodus. Ergo huic petitioni annuimus, Deo vos, ut veritatem dicamus, congregare volente, et nos ad id dirigente. Igitur quoniam a toto terrarum orbe collegit vos Deus, consilium suum statuere volens; ecce propositis sanctis Evangeliis, et intelligibiliter clamantibus, Juste judicate (Joan. VII) : state stabiles pietatis propugnatores, et omnem novitatem vocum, et noviter apparentem seditionem recidere procurate, quemadmodum [Col. 0212B] et Petrus primus princeps [principum] collegii apostolici, qui servilis deceptionis amentia percussa, Judaicae auditionis sensum gladio abstulit (Joan. XVIII) . Extendite securim spiritus, et omnem arborem germinantem fructum contentionis et dissensionis ac introductae novitatis, aut magisterialibus vocibus transplantate, aut canonicis increpationibus concidite, et in ignem futurae gehennae transmittite: ut integrum Ecclesiae corpus compactum et conveniens atque paterna traditione corroboratum pax spiritus custodiat, et totius Romanae reipublicae nostrae constitutio simul tranquilla cum fidei tranquillitate consistat. Litteras autem suscepimus missas ab Adriano sanctissimo papa senioris Romae per vicarios ipsius, Petrum scilicet [Col. 0212C] primum presbyterum, et Petrum Deo amabilem presbyterum et hegumenum, qui et vobiscum sedere videntur: et jubemus secundum jus synodicum in audientiam omnium recitari. Et cum debito silentio his auditis una cum apicibus in duobus quaternionibus a summis sacerdotibus, et sacerdotibus Orientalis dioeceseos destinatis, per Joannem reverendissimum monachum et dudum syncellum patriarchalis Antiochiae sedis, et Thomam presbyterum et hegumenum; qui et ipsi ecce vobiscum adsunt: per ipsos [ipsas] cognoscetis, qualis sit Ecclesiae catholicae sensus.
Sancta synodus dixit: Conservet Deus imperium ipsorum! Longos faciat Deus annos eorum! Peramplius gaudere concedat illos!
[Col. 0212D] Et adductus est Basilius Ancyrae, et Theodorus Myrorum, et Theodosius Ammorii: et stantibus eis in medio sanctae synodi, Basilius episcopus Ancyrae dixit: Quantum erat ad potentiam meam, domini, quaesivi causam, et omni satisfactione accepta, accessi ad catholicam Ecclesiam ego novissimus servus vester. Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Gloria Deo, qui vult omnes salvari, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II) .
Basilius episcopus Ancyrae ex libello ita legit. Legislatio est ecclesiastica canonice tradita desursum ab initio tam a sanctis apostolis, quam a successoribus eorum, sanctis videlicet Patribus nostris atque magistris; sed et sanctis et universalibus sex synodis, [Col. 0213A] seu localibus conciliis quae orthodoxe collecta sunt, ut ab haeresi quacunque ad orthodoxam confessionem et traditionem catholicae Ecclesiae conversi, in scriptis suam abnegent haeresim, et fidem confiteantur orthodoxam. Unde et ego Basilius episcopus civitatis Ancyrae proponens uniri catholicae Ecclesiae, Adrianoque sanctissimo papae, et Tarasio beatissimo patriarchae, seu sanctissimis et apostolicis thronis Alexandriae, sed et Antiochiae, et sanctae civitatis, necnon omnibus orthodoxis pontificibus et sacerdotibus, praesentem hanc confessionem [professionem] meam facio in scriptis, et offero vobis, qui ex apostolica auctoritate potestatem sumpsistis. In hoc ipso etiam veniam expeto a divinitus collecta beatitudine vestra, pro hac tarditate mea. Oportebat [Col. 0213B] enim ut non orthodoxa confessione fraudarer; sed summae indisciplinationis meae, et segnis ac negligentis mentis est hoc. Unde magis postulo a beatitudine vestra, ut et pietatis [expetatis] a Deo indulgentiam mihi concedi.
Credo igitur et confiteor in unum Deum Patrem omnipotentem et in unum Dominum Jesum Christum Filium ejus unigenitum, et in Spiritum sanctum Dominum et vivificantem; Trinitatem consubstantialem et considentem, in una deitate, potentia et potestate adorandam et glorificandam. Confiteor etiam omnia quae sunt dispensationis unius sanctae Trinitatis, Domini videlicet et Dei nostri Jesu Christi, quemadmodum sanctae et universales sex synodi tradiderunt; et universum haereticum sine janua os [Col. 0213C] abjiciens anathematizo, juxta quod anathematizaverunt et ipsae: expetens etiam et intercessiones intemeratae dominae nostrae sanctae Dei Genitricis Mariae, sanctarumque et coelestium virtutum, et omnium omnino sanctorum; atque sancta et pretiosa lipsana [ id est, reliquias] eorum cum omni honore suscipiens saluto, et honorabiliter veneror, fidem habens illorum particeps fieri sanctimoniae. Similiter et venerabiles imagines tam dispensationis Domini nostri Jesu Christi, secundum quod homo factus est propter salutem nostram, et intemeratae dominae nostrae sanctae Dei Genitricis. [ Gr. add. et deiformium angelorum], atque sanctorum apostolorum, prophetarum, martyrum, et omnium simul sanctorum, salutans pariter et amplectens, [Col. 0213D] atque adorationem quae pertinet ad honorem impendens; projiciens nihilominus et anathematizans ex tota anima et tota mente synodum, quae ex stoliditate et dementia congregata, et septima synodus nominata est; ab his vero qui recte sapiunt, pseudosyllogos legaliter et regulariter appellatur, tanquam quae totius veritatis et pietatis sit aliena, et contra divinitus traditam ecclesiasticam legislationem audacter et temere, quin potius et absque Deo latraverit, et sanctas ac venerabiles imagines conviciis appetierit: sed et has praeceperit auferri a sanctis Dei ecclesiis, de qua exiit [ Gr., cui praefuit] Theodosius falsi nominis Ephesius, Sisinnius Pergensis cognominatus Pastillas, Basilius Pisidiae cacemphatus [Col. 0214A] [infausti nominis] tricaccabus [ al., tricacos, id est, ter malus]; quos evanuit sectatus miser Constantinus, qui fuerat patriarcha. Haec ita confiteor, et his assentior, et idcirco in simplicitate cordis et recta mente, Deo mihi testimonium perhibente, subjectos anathematismos facio hic. Christianorum calumniatoribus, id est imaginum confractoribus anathema! His qui assumunt eloquia, quae a divina Scriptura adversus idola proferuntur, in venerabiles iconas, anathema! His qui non salutant sanctas et venerabiles imagines, anathema! His qui appellant sacras iconas simulacra, anathema! His qui dicunt, quod sicuti ad deos Christiani ad imagines accedunt, anathema! His qui communicant scienter eis qui conviciantur [Col. 0214B] et exhonorant venerabiles iconas, anathema! His qui dicunt, quod praeter Christum Dominum nostrum alius nos ab idolis liberaverit, anathema! His qui spernunt magisteria sanctorum Patrum et traditionem catholicae Ecclesiae, praetendentes et assumentes voces Arii, Nestorii, Eutychetis et Dioscori, atque perhibentes, quod nisi de Veteri ac Novo Testamento evidenter fuerimus edocti, non sequemur docrinas sanctorum Patrum, neque sanctarum [generalium] synodorum, atque traditionem catholicae Ecclesiae, anathema! His qui dicunt, quod diabolicae argumentationis inventio sit factura imaginum, et non sanctorum Patrum nostrorum traditio, anathema! His qui praesumunt dicere, catholicam Ecclesiam idola aliquando suscepisse, anathema! [Col. 0214C] Haec quidem ita confiteor, et his assentior, et ex toto corde, anima et mente pronuntio. Si vero (quod absit) ex diabolica submissione aliquo tempore voluntarie vel non voluntarie aversus fuero ab istis quae jam professus sum, anathema sim a Patre et Filio et Spiritu sancto, atque a catholica Ecclesia seu sacro ordine penitus alienus! Conservabo autem secundum divinos canones tam sanctorum apostolorum, quam probabilium Patrum nostrorum, memetipsum ab omni dati acceptione seu turpi lucro.
Tarasius sanctissimus et beatissimus patriarcha dixit: Omne hoc sacratum collegium Deo gloriam et gratiarum actiones rependit super hac confessione, quam catholicae obtulisti Ecclesiae.
Sancta synodus dixit: Gloria Deo, qui unit inter [Col. 0214D] se dissidentia! Et adductus est Theodorus reverendissimus episcopus Myrorum, et dixit: Et ego peccator et indignus, multum pertractans et scrutans, et quod melius est eligens, deprecor Deum et vestram sanctitatem, ut cum omnibus et ego peccator uniar sanctae catholicae Ecclesiae.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Grata est Domino Jesu Christo misericordia [ Gr., Gratum est Domino Jesu Christo et humanum recipere], et ideo recipit [idcirco recipite] poenitentes.
Theodorus reverendissimus episcopus Myrorum exemplar primi libelli legit: Legislatio est, etc. Cum legisset ille, Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Et super reverendissimo Theodoro episcopo Myrorum [Col. 0215A] grates referimus Deo nostro Christo. Euthymius sanctissimus episcopus Sardis dixit: Benedictus Deus qui univit eum catholicae Ecclesiae!
Et adductus est Theodosius episcopus Ammorii, et dixit:
Sacratissimi et Deo honorabiles domini, et omnis sacra synodus haec, et ego peccator et miserabilis atque seductus, qui multa mala locutus sum contra venerabiles iconas, agnita veritate recognovi et reprehendi memetipsum; et anathematizavi, et anathematizo quae male docui et locutus sum in hoc mundo: et obsecro, et rogo sanctam synodum vestram, ut cum omnibus Christianis recipiatis et me indignum servum vestrum.
Tarasius sanctissimus et beatissimus patriarcha [Col. 0215B] dixit: Multam contritionem cordis ostendit reverendissimus Theodosius, et dignus est receptione.
Sancta synodus dixit: Dignus est secundum sacros canones.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Si nihil aliud est canonicum, quod prohibeat eum, dignus est.
Theodosius reverendissimus episcopus proprium libellum legit ita.
Sanctae et universali synodo Theodosius exiguus Christianus. Confiteor, et polliceor, et recipio, amplector atque adoro principaliter intemeratam iconam Domini nostri Jesu Christi veri Dei nostri, et iconam Dei genitricis, quae illum sine semine peperit; et auxilium et protectionem ejus, et intercessiones [Col. 0215C] illius unaquaque die ac nocte invoco ut peccator in adjutorium meum, tanquam eam, quae habeat confidentiam apud Christum Dominum nostrum, qui ex ea natus est. Pari modo sanctorum et laudabilissimorum apostolorum, prophetarum, et martyrum, et Patrum atque cultorum eremi iconas recipio et adoro, non tanquam deos (absit) sed affectum et amorem animae meae, quem habebam prius in eos, etiam nunc ostendens, rogo cunctos illos ex tota anima ut intercedant pro me ad Deum, quatenus det mihi per intercessiones eorum invenire misericordiam penes se in die judicii. Similiter et lipsana sanctorum adoro et honoro, et amplector, tanquam eorum qui decertaverint pro Christo, et acceperint gratiam ab ipso ad sanitates efficiendas, et languores [Col. 0215D] curandos, et daemones ejiciendos, quemadmodum Ecclesia Christianorum suscepit a sanctis apostolis et Patribus, et usque ad nos. Pingi autem consentio in ecclesiis sanctorum principaliter iconam Domini nostri Jesu Christi, et sanctae Dei Genitricis, ex varia materia auri et argenti, et omni colore: ut carnea dispensatio ipsius omnibus innotescat. Similiter pingi conversationes sanctorum et famosissimorum apostolorum, prophetarum ac martyrum, quo innotescant certamina et agones eorum in brevi scriptura, ad excitationem et magisterium populorum, maximeque simplicium. Si enim regum laurata [Col. 0216A] et iconas missas ad civitates vel regiones obvii adeunt populi cum cereis et incensis, non cera perfusam tabulam, sed imperatorem honorantes; quanto magis oportet in ecclesiis Christi Domini nostri iconam depingi Salvatoris Dei nostri, et intemeratae Matris ejus, omniumque sanctorum et beatorum Patrum, et studiosorum virorum? Quemadmodum et S. Basilius ait: Nam et opera magna bellorum scriptores et pictores designant; illi quidem sermone ornantes, isti vero tabulis exarantes; et multos ad fortitudinem erexerunt utrique. Et rursus ipse idem. Quantum laborasti [laborares] utique homo, ut invenires unum ex sanctis obsecrantem Dominum? Et Chrysostomus dicit: Sanctorum enim gratia non reciditur morte, non hebescit obitu; sed postquam defuncti [Col. 0216B] fuerint, vivis potentiores existunt; et alia multa et immensa. Et ideo rogo vos, sancti, et clamo: Peccavi in coelum et coram vobis; suscipite me, sicut suscepit Deus luxuriosum, et meretricem et latronem. Quaerite me, sicut quaesivit Christus ovem quae periit, quamque super humeros suos sustulit (Luc. XV) ; ut fiat gaudium coram Deo et angelis ejus super salute et poenitentia mea, per interventionem vestram, o sanctissimi domini. His qui non adorant venerabiles iconas, anathema! His qui blasphemiam dicunt in pretiosas et venerabiles iconas, anathema! His qui audent detrahere ac blasphemare venerabiles iconas, vel vocare illas idola, anathema! His qui non docent diligenter cunctum Christi amatorem populum adorare venerabiles iconas sacras et adorandas [Col. 0216C] omnium sanctorum qui saeculo Deo placuerunt, anathema [Col. 0215D] His qui ambigui sunt, et non ex animo fatentur se sacras imagines venerari, anathema! ! Christianorum calumniatoribus, id est, imagines confringentibus, anathema!
Sabbas reverendissimus hegumenus [Col. 0216D] Dux, abbas, sive praepositus exponitur in cod. Jol. monasterii Studii dixit: Juxta apostolica praecepta et universales synodos, dignus est receptione.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Qui dudum erant rectae fidei calumniatores, nunc facti sunt veritatis advocatores.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Multam a nobis lacrymam evocavit [ Cod. Jol., evacuavit] libellus reverendissimi episcopi Ammorii.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Videtur vobis, ut recipiant sedes suas?
[Col. 0216D] Reverendi monachi dixerunt: Quemadmodum susceperunt sanctae et universales synodi ex haeresi conversos, et nos suscipimus.
Sancta synodus dixit: Placet omnibus nobis. Et jussi sunt reverendissimus Basilius episcopus Ancyrae, et Theodorus reverendissimus episcopus Ammorii, sedere in gradibus ac sedibus suis.
Euthymius reverendissimus episcopus Sardis dixit: Orthodoxum Deus bene adduxit.
Sancta synodus dixit: Orthodoxus Pater cum Patribus sanctae synodo [Orthodoxus cum synodo: Pater cum Patribus]. Post hos autem adducti sunt [Col. 0217A] Hypatius reverendissimus episcopus Nicaeae, Leo reverendissimus episcopus Rhodi, Gregorius reverendissimus episcopus Pessinuntis, Leo reverendissimus episcopus Iconii, Georgius reverendissimus episcopus Pisidiae, Nicolaus reverendissimus episcopus Hierapoleos, et Leo reverendissimus episcopus Carpathi.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Nescio unde, ut ita dicam, impetum facientes, consilium altum consiliati estis, et non per Dominum; et foedera fecistis, et non per Spiritum ejus; collecti videlicet apud vosipsos clam atque latenter praeterito anno, volentes depellere veritatem. Et si quidem irrationabiliter hoc fecistis, date rationem ignorantiae vestrae. Si vero cum falsa quasi ratione, producatur [Col. 0217B] ipsa ratio vestra, et audita fiat coram omnibus nobis: et concinnationes et contradictiones vestras, auxiliatrice quae non vincitur, habita veritate, sacer iste conventus disrumpens disrumpet, et dissolvens dissolvet ut colligationes falsitatis et injustitiae, nullamque habentes veritatis substantiam.
Leo reverendissimus episcopus Rhodi dixit: Peccavimus in conspectu Dei, et in conspectu totius Ecclesiae, et sanctae synodi hujus: per insipientiam enim cecidimus, et non habemus defensionis nostrae rationem.
Gregorius reverendissimus episcopus Pisinuntensium dixit: Secundum traditam fidem ab apostolis et Patribus confitemur et tenemus.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Si est [Col. 0217C] ratio aliqua in vobis, quemadmodum dictum est vobis, proferatur.
Hypatius, et qui cum ipso erant dixerunt: Non habemus, sacratissime domine, quod dicamus; per ignorantiam enim et insipientiam locuti sumus.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quae vos ratio convertit ad veritatem?
Hypatius, et qui cum eo erant, dixerunt: Sanctorum apostolorum et Patrum doctrina.
Gregorius reverendissimus episcopus Pisinuntensium dixit: In synodo sanctorum apostolorum, quae apud Antiochiam congregata, dicitur: Et ne ultra errent hi qui salvi fiunt, circa idola, sed pro eis imaginentur deivirilem statuam Domini nostri Jesu Christi. Sed et beatus Isidorus Pelusiotes dicit: quia [Col. 0217D] templi ratio nulla est, quod non coronat imago.
Leo reverendissimus episcopus Rhodi dixit: Omnia quae pie ac vere didicimus, licet indigni et peccatores simus, pertractavimus: et ex legali, et ex prophetica, apostolicaque seu paterna voce certi sumus effecti, quia veritas et pietas sic se habet, ut scilicet sint sanctae et venerabiles imagines in sancta Ecclesia secundum traditam a priscis temporibus consuetudinem a sanctis apostolis; et inde obedivimus.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Et quomodo annos usque ad octo et decem episcopatum gerens, usque in praesens minime obedisti?
Leo reverendissimus episcopus dixit: Quoniam [Col. 0218A] prolixo tempore malum et nequam magisterium prolongatum est: et dum diutius moratum fuisset, pro peccatis nostris seducti sumus, et declinavimus a veritate; sed speramus in Deo salvari.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Diuturnitates passionum difficiliores sunt ad curandum. Sic et anima, quae in obscuro est haereseos, lumen orthodoxiae difficile recognoscit.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Oportebat vos cum caeteris episcopis [essetis episcopi] discendi nullam necessitatem habere, sed magistros esse potius aliorum.
Leo reverendissimus episcopus Rhodi dixit: Nisi protenderent [protendissent] hi, qui in lege erant, [Col. 0218B] peccatum, non esset necessitas gratiae.
Stauracius sanctissimus episcopus Chalcedonis dixit: Sed nos, fratres, non sumus sub lege, sed sub gratia.
Hypatius, et qui cum eo erant reverendissimi episcopi dixerunt: A malis magistris malas doctrinas accepimus.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quoniam quidem dixistis malorum magistrorum malas esse doctrinas, Ecclesia ex malis magistris sacerdotes admittere non consentit.
Hypatius episcopus Nicaeae dixit: Sic obtinuit consuetudo.
Gregorius reverendissimus episcopus Pisinuntensium [Pessinunsium] dixit: Sanctus Joannes Chrysostomus [Col. 0218C] dicit: Ego ex cera perfusam dilexi picturam pietate repletam.
Sabbas reverendissimus monachus et hegumenus monasterii Studii dixit: Benedictus Deus, qui direxit vos in veritatem!
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Rationem et defensionem eorum jam audivimus.
Sancta synodus dixit: Etiam, domine.
Joannes reverendissimus monachus et presbyter, et vicarius apostolici throni Antiochiae dixit: Flagitatur, sanctissime Pater, a multis, quomodo oporteat eos qui ab haeresibus redeunt, suscipi: et obsecramus sanctam et sacram synodum, ut veniant libri sanctorum Patrum, et videamus et perscrutemur, atque inde sumamus veram certitudinem, [Col. 0218D] quomodo illos suscipi oporteat; haesitamus enim nos.
Constantinus reverendissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Expetimus a beatitudine tua, domine, ut veniant praedicti libri, quo certi facti, sic ordinem laudabilem faciamus.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Secundum petitionem Deo amabilium virorum et vicariorum, atque sanctissimorum episcoporum, oportet libros afferri.
Constantinus Deo amabilis notarius venerabilis patriarchii dixit: Secundum jussionem vestrae sanctitatis praesto sumus deferentes sacros libros, quos attulimus ex his qui rejacent in bibliotheca venerabilis [Col. 0219A] patriarchii Constantinopoleos, tam canonum sanctorum apostolorum, quam sanctarum synodorum, et sancti Patris nostri Basilii, et aliorum Patrum sanctorum.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Legatur in primis liber canonicarum institutionum [constitutionum].
Sancta synodus dixit: Legatur.
Et accipiens idem Constantinus Deo amabilis diaconus et notarius venerabilis patriarchii, legit:
Canon sanctorum apostolorum quinquagesimus tertius: Si quis presbyter eum qui convertitur a peccato, non susceperit, sed abjecerit, deponatur, quoniam tristem effecit [efficit] Christum qui dicit; quia gaudium fit in coelo super uno peccatore poenitentiam [Col. 0219B] agente (Luc XV) .
Sabbas, et qui cum eo erant, dixerunt: Hoc clarum et apud omnes acceptum est, quia unumquemque poenitentium Ecclesia suscipit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Est et alius canon super hoc.
Idem hoc amabilis notarius legit sanctae Nicaenae synodi canonem octavum: De his qui se cognominant Catharos, id est, mundos, si aliquando venerint ad Ecclesiam catholicam; placuit sancto et magno concilio, ut impositionem manus accipientes, sic in clero permaneant. Haec autem prae omnibus eos in scriptis convenit profiteri, quod catholicae et apostolicae Ecclesiae dogmata suscipiant et sequantur, id est, et bigamis se communicare, et his qui in persecutione [Col. 0219C] prolapsi sunt; erga quos et spatia constituta sunt, et tempora definita: ita ut Ecclesiae catholicae et apostolicae placita sequantur in omnibus; ubicunque vero sive in villis, sive in civitatibus ipsi soli reperti fuerint ordinati, qui inveniuntur in clero, in eodem habitu perseverent, etc.
Theodorus reverendissimus episcopus Catanae Siculorum provinciae dixit: Ad haeresim hanc nil habet canon qui lectus est.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sed et de omni haeresi est.
Epiphanius diaconus sanctissimae Ecclesiae Catanae Siculorum provinciae, et vicarius episcopi Sardiniae, dixit: Hic canon tunc de Catharis, id est, mundis est dictus.
[Col. 0219D] Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Nunc ergo et nos in tempore hoc exortam haeresim quomodo debemus recipere?
Joannes Deo amabilis vicarius apostolici throni Orientis dixit: Haeresis separat ab Ecclesia omnem hominem.
Sancta synodus dixit: Hoc manifestum est.
Reverendissimi monachi dixerunt: Eos qui manus impositionem perceperant, dixit regula suscipi.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Et quomodo intelligitur manus impositio?
Reverendissimi monachi dixerunt: Deprecamur, domine, ut doceamur.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Forte [Col. 0220A] in benedictione tantum hic manus impositionem dicit, et non consecrationem [in consecratione].
Gloriosissimi principes dixerunt: Si aliud non est quod prohibeat, propter hanc poenitentiam eorum suscipientur secundum canones.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Scrutemur et alios canones de residuis haeresibus.
Sancta synodus dixit: Et hoc postulamus, ut veniant canones.
Idem Deo amabilis diaconus et notarius legit Ephesinae sanctae ac universalis synodi canonem tertium.
Si qui etiam clericorum, qui per singulas civitates sunt, a Nestorio, et his qui cum eo erant, inhibiti sunt sacerdotio, quod recta saperent, et hos proprium gradum [Col. 0220B] recipere sancimus: [ Gr., in universum autem] eos videlicet clericos qui cum universali et orthodoxa synodo sentiunt vel sensuri sunt, sive nunc, sive post haec in quocunque tempore, nec hos episcopis qui recesserunt vel recesserint, aut praevaricantur tam sanctos canones, quam orthodoxam fidem, jubemus quoquomodo subjici.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Evidentior canon est de capitulo quod quaeritur.
Legantur autem et reliqui canones.
Stephanus reverendissimus monachus et bibliophylax [librorum custos] venerabilis patriarchii dixit: Adhuc prae manibus habemus epistolas sanctae memoriae Patris nostri Basilii de praedicta causa, si recipiendi sint in sacerdotium, qui ex haeresi convertuntur; et [Col. 0220C] si jusseritis legi, legantur.
Sancta synodus dixit: Legantur
Stephanus monachus legit. Ex prima canonica epistola Patris nostri Basilii ad Amphilochium:
Encratitarum autem malignitatem intelligere nos oportet: quia ut indigni receptione judicarentur ab Ecclesia, conati sunt jam proprio praeoccupare baptismate. Unde et consuetudinem suam adulteraverunt. Existimo ergo, quia cum nihil sit de illis manifestius promulgatum, nos conveniat eorum improbare baptisma. Et si quispiam fuerit ab illis receptus [ Gr., Et si quispiam ab illis receperit], hunc, cum adierit ecclesiam, baptizemus. Sane, si futurum est uti universali dispensationi fiat impedimentum, pristino more utamur, et Patres qui nostra [Col. 0220D] quaeque dispensavere, sequamur. Vereor enim, ne forte cum voluerimus pigros illos ad baptizandum facere, impedimento simus his qui salvandi essent, ob prolixae percontationis mysterium [ Gr., ob sententiae austeritatem]: quod si illi custodiunt baptisma nostrum, hoc a nobis non flagitetur [hoc nos nequaquam moveat]. Non enim illis ad praestandum gratiam debitores sumus, sed serviendi censurae canonicae.
Omni praeterea ratione forma teneatur, ut eos qui ad illorum accessisse baptismum probantur, a fidelibus procul dubio primitus ungantur, et ita demum sanctis mysteriis digni efficiantur. Novi autem, quia fratres qui circa Izoem et Saturninum [Col. 0221A] erant, cum essent ex illa ordinatione, in cathedram episcoporum suscepimus. Itaque eos qui illorum sunt ordini sociati, jam non possumus ab Ecclesia sequestrare; ut pote qui regulam quamdam de communione nostra ad illos constituerimus per episcoporum receptionem.
Reverendissimi monachi dixerunt: Petimus, ut deferatur sancti Anathasii ad Rufinianum epistola.
Sancta synodus dixit: Fiat secundum petitionem reverendissimorum monachorum.
Interea Leontius gloriosissimus a secretis dixit: Interim legantur reliquae sancti Basilii epistolae.
Stephanus reverendissimus monachus et bibliothecarius legit. Sancti Patris nostri Basilii ex epistola [Col. 0221B] ad Evaisenos missa: Hi autem quos priori anno de Galatia accersierunt, quo per eos possent fiduciam episcopatus accipere, tales sunt, quales noverunt illi, qui ad modicum quidem exstitere cum illis. Et post pauca: Si vero dicunt, quia poenitentiam egerunt, ostendant in scriptis poenitentiam suam, et anathematismum Constantinopolitanae fidei, et separationem sui ab haereticis: et non decipiant quosque simpliciores. Ejusdem ex epistola ad Occidentales directa: Est igitur unus eorum, qui multam nobis tristitiam fabricaverunt, Eustathius videlicet ex Sebastia minoris Armeniae proditus, qui olim ab Ario doctus, quando proficiebat in Alexandria, malignas contra Unigenitum componens blasphemias, sequebatur illum, et iis, qui illi intima germanitate [Col. 0221C] cohaerebant, discipulis ejus connumeratus. Denique ad conscientiam rediens [ Gr., ad sua reversus], beatissimo episcopo Hermogeni Caesariensi, a quo super maligna opinione sua judicabatur, professionem fecit sanae fidei: et ita consecratione ab ipso suscepta, Eustathius post illius dormitionem mox ad Constantinopolitanum cucurrit Eusebium, nihilominus et ipsum impium dogma Arii praedicantem. Deinde illinc ob aliquam causam propulsus, cum venisset ad compatriotas suos, se interim excusavit; et impium quidem sensum occultans, verborum quorumdam rectitudinem ostentabat: et utcunque percepto episcopatu, protinus apparet, anathematismum Homousii in collegio quod ab eis apud Ancyram factum est, conscripsisse. Deinde cum Seleuciam pervenisset, [Col. 0221D] scripsit una cum consentaneis suis, quae cuncti norunt. Constantinopoli autem iterum his quae praetenderant haeretici, consentit, et taliter ab episcopatu propulsus, pro eo quod Melitenae antea depositus fuerat, sibi iter restitutionis excogitavit, quasi [Col. 0221D] Illud quasi redundat. ad vos proficiscens: et quae sunt, quae illi a beatissimo episcopo Liberio intenta [intentata] sunt, et quae ea, quae ipse spopondit, ignoramus; nisi quia epistolam detulit restituentem se: quam ostendens synodo apud Tyanam congregatae, suo restitutus est loco.
Lecta est autem et ad Terentium comitem ejusdem Patris nostri epistola, in qua significavit idem Pater [Col. 0222A] Eustathii communionem et receptionem ab haeresi conversi.
Stephanus reverendissimus diaconus et notarius venerabilis patriarchici secreti legit:
Ex definitione sanctae ac universalis tertiae synodi contra impios Massalianos, id est, Euchitas:
Placuit omnibus nobis, ac Deo amabilibus episcopis Valeriano et Amphilochio, et cunctis Pamphylensis et Lycaoniensis provinciarum reverendissimis episcopis, quo universa quae in synodica chartula statuta sunt, teneantur, et praevaricari nullo modo praesumantur, firmis videlicet existentibus etiam his quae gesta sunt Alexandriae. Itaque qui sunt per omnem provinciam ex Massalianorum; id est furiosorum [Col. 0222B] [enthusiastarum] haeresi, aut si suspecti habentur, quod hujusmodi languoris existant, sive clerici sint, sive laici, remeantes, et anathematizantes in scriptis secundum ea quae in jam memorata synodica charta promulgata sunt, maneant clerici quidem in clero, laici vero in communione Ecclesiae.
Petrus reverendissimus lector et notarius venerabilis patriarchici secreti legit:
Sancti Patris nostri Cyrilli archiepiscopi Alexandriae Maximo diacono Antiocheno commonitorium.
Didici a diligendo mihi Paulo monacho, quia recusat pietas tua usque hodie communionem reverendissimi episcopi Joannis amplecti, pro eo quod quidam in Antiochena Ecclesia male adhuc cum Nestorio vel sentiant, vel jam senserint quidem, sed forsitan [Col. 0222C] resipuerint. Probet igitur modestia tua, utrum (aliquando) hi qui dicuntur colligi, nude ac irreverenter cum Nestorio sentiant, et invicem colloquantur; vel aliquando cauteriatam habuerint conscientiam, colliguntur autem nunc acta poenitentia super his, in quibus subrepti sunt, quamvis confiteri fortasse revereantur excessum. Accidunt enim quaedam hujus modi fieri circa deceptos. Ac si eos videas nunc ad rectam concurrere fidem, ne succenseas eis super his quae transierunt. Volumus enim eos magis illorum abnegatores videre, quam irreverenti mente advocatos nequitiarum esse Nestorii. Ut autem non aestimemur amare contentionem, amplectamur reverendissimi Joannis communionem, indulgentes ei et causa dispensationis, ut non subtilius [Col. 0222D] vel districtius seu vehementius erga se recognoscentes agatur: dispensatione enim, sicut dixi, eget negotium multa.
Ejusdem Patris ad Gennadium presbyterum et archimandritam.
Intentionem quidem reverentiae tuae, quam circa divinum possides cultum, non nunc tantum agnovi, sed ab olim sciebam, et laudo vehementer eam cum tanta volentem districtionis diligentia vivere. Sed dispensationes rerum nonnunquam cogunt parum quid a debito quosdam foras exire, ut majus aliquid lucrifaciant. Sicut enim hi qui mare navigant, tempestate urgente, navique periclitante, anxiati quaedam [Col. 0223A] exonerant, ut caetera salva permaneant: ita et nos, cum non habemus salvandorum omnium negotiorum penitus certitudinem, despicimus ex his quaedam, ne cunctorum patiamur dispendia. Et haec scribo cognoscens, quod pietas tua tristetur in sanctissimum et Dei cultorem fratrem et comministrum nostrum Proclum episcopum, eo quod admiserit in communionem Aeliensium hegumenum [episcopum], quem quidem Ecclesiae leges Palaestinae praepositum non noverunt. Suscitat autem ad infrunitum negotii desiderium amor gloriae amarum terminum inaniter habens. Igitur ne refugiat pietas tua sanctissimi et Deo amantissimi Procli episcopi communionem: una enim fuit cura mihi et sanctitati ejus; et dispensationis modus nulli sapientium displicuit.
[Col. 0223B] His lectis monachi dixerunt: Si jubet sancta synodus, afferatur ad Rufinianum destinata sancti Athanasii epistola, et legatur.
Sancta synodus dixit: Fiat petitio reverendissimorum monachorum.
Stephanus praedictus monachus, habens prae manibus librum, legit:
Domino dilecto et amantissimo comministro Rufiniano Athanasius in Domino salutem.
Et post alia:
Quoniam amore bonitatis et ecclesiasticae institutionis (hoc enim revera decet reverentiam tuam) interrogasti de his, qui propter necessitatem abstracti [Col. 0223C] non tam in fide mala corrupti sunt; et voluisti scribere me quae visa sunt synodis et ubique de illis. Scito, domine mi amantissime, quia in primordio quidem cessante vi, quae facta exstiterat, celebrata est synodus praesentibus etiam et episcopis, qui partium erant eorum [earum quae] qui foris sunt. Facta est autem et penes comministros, qui Graeciam habitant; porro nihilominus et ab his qui in Hispania et Gallia sunt; et quod hic placuit, et ubique: ita ut his qui cadunt et praesunt impietati, ignoscatur quidem cum poenitentiam gesserint, non autem ulterius eis locus detur in clero: his autem qui auctores non fuerint impietatis, sed per necessitatem et vim abstrahuntur, placuit ut venia detur, et habeant cleri locum; maxime cum [Col. 0223D] excusationem persuasoriam dederint: et placuit id dispensatorie fieri. Firmaverunt enim quod non migrassent ad impietatem: ne autem ordinati quidam impiissimi ecclesias corrumperent, elegerunt potius concurrere violentiae, et portare pondus, quam perdere populos. Hoc autem prosequentes, visi sunt etiam nobis persuasorie fari, pro eo quod excusarentur dicentes, et Aaron Moysi fratrem in eremo concurrisse quidem praevaricationi plebis, habuisse tamen defensionem (Exod. XXXII) : ne videlicet populus in Aegyptum reversus, in idololatria permaneret. Nam et ratio evidens apparebat, quoniam manentes in eremo cessare ab idololatria possent: sin autem Aegyptum ingressi essent, moram facerent et [Col. 0224A] incrementum impietatis. Propterea igitur dispensatio circa clerum effecta est, atque his qui decepti et vim perpessi fuerant, indulgentia tributa consistit. Haec et Romae scripta, et a Romanorum Ecclesia sunt recepta, haec et reverentiae tuae significo fidens, quod ea quae approbata sunt, pietas tua suscipiet.
Sabbas et qui cum ipso reverendissimi monachi dixerunt: Non est vox Athanasii tantum, sed et synodorum. Nam idem Pater dicit, quia et Romani et Graeci receperunt: et definit, ut ex haeresi conversi recipiantur quidem ad poenitentiam, non tamen ad sacerdotia admittantur.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Non omni converso haeretico idem Pater minime suscipiendo denuntiat, sed de principibus haereseos, et [Col. 0224B] his qui vitiose atque affectuose verbis quidem simulant veritatem in praesentia orthodoxorum, in mente autem nequiter operantur. Verum legatur iterum eadem ad Rufinianum missa ejusdem Patris epistola. Cumque legeretur locus qui dicit: Ita ut his qui cadunt et praesunt impietati, ignoscatur quidem cum poenitentiam gesserint, non autem ulterius locus eis detur in clero. His autem qui auctores non fuerunt impietatis, sed per necessitatem et vim abstrahuntur, placuit ut venia detur, et habeant cleri locum; maxime cum excusationem persuasoriam dederint.
Reverendissimi monachi dixerunt: Ecce sicut praediximus, hic sanctus Pater non suscipit in sacerdotium eos qui ab haeresi convertuntur.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Non est [Col. 0224C] ita, ut intelligitis: denique Pater eos qui auctores minime fuerint impietatis, quique tracti et vim passi sunt, recipit in sacerdotium: praelatos vel genitores haereseos in sacerdotium non admisit; bene hoc et optime atque justissime proferens. Et certo quinquies victorem sanctum Athanasium novit Ecclesia, quoniam et Romam frequenter impulsus, et ignobili fuga [ id est, turpi ejectione] a praepositis Arianae haereseos est abactus, et cum reversus ecclesias obtinuisset, hostes ei adhaerebant, secundum tempora commutati. Quando autem accipiebant fiduciam illo abscedente, ad priorem haeresim redibant, et persecutionem contra pios commovebant. Et idcirco eumdem aestimo dicere Patrem, ne hujusmodi reciperentur in sacerdotium. Nam perceperat tam ipse, [Col. 0224D] quam caeteri orthodoxi ab illis saevissima.
Sabbas reverendissimus monachus dixit: Injuriarum, immemor est Pater.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Manifestum est hoc; neque enim malum pro malo reddebat alicui: propter zelum autem Dei et munitionem Ecclesiae, benignitatem sine disciplina non poterat possidere; sed in his ea quae ad vindictam Dei sunt, praeferebat.
Joannes reverendissimus presbyter, monachus et vicarius Orientalis dioeceseos dixit: Benedicta [ Gr., Bene lecta: et in ms. Jol. ] est definitio illa ad cautelam audientium.
Monachi repetentes dixerunt: Sed tractos et [Col. 0225A] vim perpessos Pater admittit: dicant ergo, si tracti fuerint, et vim perpessi, et ideo recesserint a veritate.
Hypatius, et qui cum eo erant episcopi dixerunt: Quia nos neque vim sustinuimus, neque abstracti sumus, sed in hac nostra haeresi nati et educati sumus, et crevimus.
Theodorus Deo amabilis episcopus Catanae, et qui cum eo sanctissimi episcopi Siciliae, una cum Epiphanio diacono civitatis Catanae, et locum retinente Thomae episcopi Sardiniae, dixerunt: Quia canones sanctorum Patrum qui lecti sunt, tam de Novatianis et Encratitis, quam de Arianis dicti sunt, hujus haereseos censores cum quibus taxabimus?
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Invenimus [Col. 0225B] et Manichaeos non recipientes iconas, et Marcionistas, et eos qui confundunt Christi naturas; quorum primus [unus] est Petrus Gnapheus, et Xenaias Hierapolitanus, haeretici; sed et Severus.
Epiphanius diaconus sanctissimae ac magnae Ecclesiae Catanae, et locum retinens Thomae sanctissimi archiepiscopi Sardiniae, dixit: Minor est prioribus haeresibus novitas praesens, an major?
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quod malum est, jam utique malum est, et maxime in negotiis ecclesiasticis. In dogmatum quippe causa, sive in parva, sive in magna peccare, idipsum est: ex utrisque enim lex Dei improbatur.
Joannes reverendissimus monachus et vicarius Orientalium sedium dixit: Haeresis haec pejor omnibus haeresibus, et malarum pessima est, veluti [Col. 0225C] quae dispensationem Salvatoris subvertit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Docet nos dictum patriarchae nostri Athanasii, ut reverendissimi episcopi recipiantur, nisi alia quaelibet eorum culpa facta sit.
Sancta synodus dixit: Legantur autem caetera regularium testimoniorum.
Adhuc Constantinus diaconus et notarius venerabilis patriarchii legit: De gestis sanctae et universalis synodi quartae Chalcedone celebratae.
Orientales et qui cum ipsis reverendissimi episcopi clamaverunt: Omnes peccavimus, omnes veniam postulamus.
Et rursus Thalassius, Eusebius et Eustathius [Col. 0225D] reverendissimi episcopi dixerunt: Omnes peccavimus, omnes veniam postulamus. Et post alia:
Et surgens reverendissimus episcopus Juvenalis una cum eis contulit se ad alteram partem, et clamaverunt orientales, et qui cum ipsis reverendissimi episcopi: Deus bene adduxit te orthodoxe; bene venisti.
Et post alia plura, Illyriciani reverendissimi episcopi dixerunt: Omnes excessimus, omnes veniam postulamus [mereamur].
Sabbas reverendissimus monachus et hegumenus monasterii Studii dixit: Si placet sanctae synodo, videamus, si ordinationes eorum qui recepti sunt, ab haereticis fuerint, an non.
[Col. 0226A] Sancta synodus dixit: Quaerite deinceps etiam de ordinatione.
Antonius reverendissimus monachus legit.
De ecclesiastica Historia Rufini presbyteri Romani.
Pergit interea Eusebius Alexandriam, ibique confessorum concilio congregato (pauci numero, sed fide integri et meritis multi) aliis videbatur calore ferventibus fidei, nullum debere ultra in sacerdotium recipi, qui se utcunque haereticae communionis contagione maculasset. Sed qui imitantes Apostolum, quaerebant non quod sibi utile esset, sed quod pluribus; vel qui imitarentur Christum, qui cum esset omnium vita, pro salute cunctorum humilians se descendit in mortem, quo scilicet inveniretur et in mortuis vita; dicebant, melius esse humiliari se [Col. 0226B] paululum propter dejectos, et inclinari propter elisos, ut eos rursum erigerent. Nec sibimet solis puritatis merito coelorum regna defendere; sed esse gloriosius, si cum pluribus illuc mererentur intrare; et ideo rectum sibi videri, ut tantum perfidiae auctoribus amputatis, reliquis sacerdotibus daretur optio, si forte velint abjurato errore perfidiae ad fidem Patrum statutaque converti; nec negare aditum redeuntibus, quin potius de eorum confessione gaudere; quia et ille evangelicus junior filius paternae depopulator substantiae, in semetipsum reversus non solum suscipi meruit, sed et dignus paternis amplexibus deputatur, et annulum fidei recipit, et stola circumdatur (Luc. XV) , per quam quid aliud quam sacerdotii declarantur insignia? Cum igitur hujuscemodi [Col. 0226C] sententias ex evangelica auctoritate prolatas ordo ille sacerdotalis et apostolicus approbasset, ex concilii decreto Asterio caeterisque qui cum ipsis erant, Orientis injungitur procuratio, Occidentis vero Eusebio decernitur: additur sane in illo concilii decreto etiam de Spiritu sancto plenior disputatio, ut ejusdem substantiae et divinitatis, cujus Pater et Filius, etiam Spiritus sanctus crederetur, eo quod pullularent denuo, qui eumdem Spiritum sanctum a glorificatione Patris et Filii separarent.
Constantinus reverendissimus diaconus et notarius legit.
De ecclesiastica Historia Socratis.
Photinus Sirmii quondam episcopus discipulus [Col. 0226D] erat Marcelli Ancyrani; et ipse purum hominem dicebat Dominum, sicut et Marcellus.
Rursus ipse legit de ecclesiastica Historia Socratis: Qui autem in Sardice convenerant, primum quidem horum damnavere vesaniam [indicta causa illos damnavere]; et terminum fidei Nicaenae corroborantes, inaequalitatem respuunt et anathematizant. Reddiderunt autem thronos Paulo et Athanasio, necnon et Marcello Ancyrae rationem reddenti ac dicenti, quod non fuerint intellecta quaecunque in libris exposuerit; praesertim cum ipse eos qui dicebant Dominum purum hominem, averterit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Jam plurimi canonici libri et synodici atque paterni relecti [Col. 0227A] sunt: et ex haeresi conversos docuerunt nos recipere, nisi forte maligna in eis fuerit noxa reperta.
Sancta synodus dixit: Bene fecisti, domine, tam per epistolas, quam per synodica conscripta docendo nos haereticorum agnoscendam receptionem.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sancti Athanasii denuo legatur quod lectum est.
Sancta synodus dixit: Legatur secundum jussionem sancti Patris nostri.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Ad petitum reverendissimorum monachorum legatur.
Stephanus reverendissimus monachus et librorum custos legit, sancti Athanasii ad Rufinianum, sicut scriptum est.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quemadmodum [Col. 0227B] praediximus, ita est sensus Patris nostri.
Reverendissimi monachi dixerunt: Nos et prius diximus indigni servi sanctitatis vestrae, quia quidquid recipiunt sanctae et universales synodi, recipimus; nisi fuerit aliquid quod obsistat.
Petrus Deo amabilis presbyter et locum retinens apostolicae cathedrae Adriani papae Romae dixit: Hoc perspicuum est; etenim Romae in exsilio erat Macarius haereticus a sexta synodo missus; et quadraginta dies dedit ei spatium sanctae memoriae Pater noster papa Benedictus, et per singulos dies mittebat ad eum Bonifacium consiliarium suum, et commonitoriis verbis docebat eum ex divina Scriptura; et nunquam voluit corrigi: hoc autem faciebat, ut persuaderet et reciperet eum.
[Col. 0227C] Sancta synodus dixit: Si toto animo consentiunt qui examinantur episcopi, gratias Deo et ipsis. Si vero dolositatem habent, judicet Deus super illos, quemadmodum super Arium et Nestorium.
Episcopi qui discutiebantur, anathematizaverunt se, dicentes: Quia non sumus sub dolo; sed si non confessi fuerimus, sicut catholica Ecclesia, anathema habeamus a Patre et Filio et Spiritu sancto.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Proposita prosequamur.
Petrus Deo amabilis presbyter et locum retinens sanctissimi papae Romani, dixit: Ut aiunt historiographi, sanctus Meletius ab Arianis est ordinatus, et ascendit super ambonem, et praedicavit homousion. Ordinatio autem ejus non est repudiata.
[Col. 0227D] Theodorus sanctissimus episcopus Catanae, et qui cum eo erant episcopi Siciliae, dixerunt: Verum dicit archipresbyter apostolicae cathedrae.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: In nullo sanctos Patres invenimus dissonare, sed ut ejusdem spiritus omnes existentes, idem ipsum docent et praedicant. Sed veluti quamdam dispensationem excogitans sanctus Pater Athanasius ita exposuit. Unde judicavit illos in clero suscipi, qui non essent magistri haereseos.
Reverendissimi monachi dixerunt: Quidquid judicatum [Col. 0228A] est in medio vestrae sanctae synodi suscipimus.
Sancta synodus dixit: Speramus quia post synodum nemo pervertetur, juxta quod in condescensionibus [ Gr., depositionibus] suis semetipsi anathematizaverunt: quia si reversi fuerimus ad priorem haeresim, depositi simus.
Constantinus Deo amabilis episcopus Constantiae Cypri dixit [Col. 0227D] Gr. add. Sacratissime domine, si quidem deferunt libellos, dent: sin minus, faciant, atque ita judicabit sancta synodus de ipsis. At illi dixerunt: Habemus [Col. 0228D] libellos paratos, et dabimus illos. : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Habent libellos suos prae manibus [Col. 0228D] Gloriosissimi principes dixerunt: Habent libellos suos prae manibus. , et parati sunt dare.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Interim reliqua de proposita sanctorum quaestione canonum legantur.
[Col. 0228B] Cosmas reverendissimus diaconus et notarius et cubuclesius venerabilis patriarchii legit.
De Vita sancti Patris nostri Sabbae:
Sanctae venerabilis quintae synodi, quae Constantinopoli congregata est, communi et universali submissi sunt anathemati Origenes et Theodorus Mopsuestiae, et ea quae ab Evagrio et Didymo dicta sunt [dicta sunt de praeexistentia et restitutione], de eo videlicet, quod ante substantiam fuisse perhibebant, et quod de restitutione in statum pristinum fatebantur, consentientibus et praesentibus quatuor patriarchis. Cum autem Deo conservandus imperator noster misisset Hierosolymam ea quae in synodo gesta [Col. 0228C] sunt, et omnes episcopi Palaestinae manu et ore confirmassent et roborassent, praeter Alexandrum Abillaeum [Abillae], qui ob hoc ab episcopatu projectus, et Byzantii a terraemotu obrutus est: novi quidam Laurenses [neolauritae] a catholica se separaverunt communione. At vero patriarcha Eustochius diversis modis eos aggressus, et per octo menses admonitionem fecit circa illos, et precibus suis [usus] cum non valuisset eis persuadere, quo Ecclesiae catholicae communicarent, imperialibus jussionibus usus, per Anastasium ducem a nova illos Laura projecit, provinciamque totam ab eorum pestilentia liberavit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Videtis quia octo menses transegit archiepiscopus rogans et [Col. 0228D] longanimiter agens super illos, quanquam nosset eos praeanathematizatos in synodo. Igitur jam audivimus canonica praecepta et synodicas denuntiationes et sanctorum Patrum censuras, quia omnes uno sensu accedentes a qualibet haeresi receperunt.
Sancta synodus dixit: Sic se veritas habet, nisi alia canonica causa sit, quae prohibeat.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Ita placet omnibus? [ Gr. add. ut recipiamus eos? atque ita ms. Jol. ]
Sancta synodus dixit: Placet omnibus.
[Col. 0229A] Reverendissimi monachi dixerunt: Et nobis placet.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Et iterum dicimus, si alia canonica causa quae deponat accedentem non est, recipietur: sine dubio namque oportet canonica conservari praecepta.
Reverendissimi monachi dixerunt: Quia secundum sex sanctas et universales synodos suscipimus eos qui ex haeresi convertuntur, si non est in illis aliqua causa nefaria.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Et nos [ Gr. add. omnes] ita definimus edocti a sanctis Patribus nostris.
Reverendissimi monachi dixerunt: Si aliqui monachi sanctae synodo desunt, quid de illis fit?
[Col. 0229B] Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Persuadebimus eis ex canonibus qui praelecti sunt: attamen quamobrem non occurrerunt ad hanc sacram synodum?
Sabbas reverendissimus monachus dixit: Nescio; sed seorsum sunt.
Euthymius Deo amabilis episcopus Sardinorum: [Sardeorum; Sardium] dixit: Quemadmodum rogavimus, jam veniant libri, et legantur; et videamus, si oporteat suscipi eos qui ab haereticis ordinati sunt.
Constantinus reverendissimus diaconus et notarius dixit: Quoniam dixistis de ordinatis ab haereticis legi exempla, prae manibus habemus libros: et si jubetis, legantur.
[Col. 0229C] Sancta synodus dixit: Legantur.
Stephanus reverendissimus monachus et librorum custos legit:
De ecclesiastica Historia Rufini.
Hanc quidem intestinam persecutionem, cum brevis esset, primum in episcopatum transiliens Macedonius crescere fecit. Acacius autem et Patrophilus Maximum Hierosolymitanum expellentes, Cyrillum pro eo constituerunt. Et posthac Cosmas reverendissimus diaconus et cubuclesius venerabilis patriarchii legit:
De ecclesiastica Historia Theodori lectoris, libro quinto.
Dioscorus enim contra id quod regulis placet, sibi [Col. 0229D] ordinationem Constantinopolitani episcopatus indulgens, provehit in ejus praesulatum Anatolium quemdam Alexandrinorum Ecclesiae responsa Constantinopoli facientem, habens praesto et Eutychem comministrantem. Ad quem Anatolius grato animo dixit [scite dixit], quod futurum erat ignorans: Quocunque ambulasti, sanctificasti. Agebantur autem haec consulatu Protogenis et Asterii.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quid dicitis de Anatolio? Nonne primas sanctae [Col. 0229D] Quartae. synodi fuit? Et ecce a Dioscoro impio ordinatus est [ Gr. add. praesente quoque Eutyche]. Ergo et nos suscipiamus eos qui ab haereticis ordinati sunt, quemadmodum [Col. 0230A] et Anatolius est receptus. Et rursus, vere vox Dei est, quia non morientur filii pro patribus, sed unusquisque suo peccato morietur [Ezech. XVIII] : et quia ex Deo est consecratio. Quod si forte aliqui dubitant de Anatolio, legantur ea quae de ipso sunt.
Cosmas diaconus et cubuclesius venerabilis patriarchii legit:
Prooemium Chalcedonensis sanctae ac universalis synodi.
Conveniente autem etiam sancto et universali concilio secundum sacram praeceptionem in Chalcedonensi urbe congregato: id est, Paschasino et Lucentio reverendissimis episcopis, et Bonifacio religiosissimo presbytero, tenentibus locum sanctissimi [Col. 0230B] archiepiscopi senioris Romae Leonis; et Anatolio sanctissimo episcopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae:
Reverendissimi monachi dixerunt: Et hoc suscipimus.
Adhuc Constantinus diaconus et notarius venerabilis patriarchii legit:
De Vita sancti Patris nostri Sabbae.
Flaviano igitur et Elia patriarchis Sidone, ut dictum est, consistentibus, et litteris blandis et dispensatoriis ad imperatorem utentibus, atque apud Sidonem adversus rectam fidem congregatam synodum destruentibus, necnon ad thronos proprios redeuntibus, indignati hi qui circa Soterichum et [Col. 0230C] Philoxenum erant, in iram immensam commoverunt imperatorem, quasi deceptum a patriarcharum astutia et simulatione. Et accepta potestate quam voluerunt, et auro sufficienti Antiochiae vulgo dato, multis modis tribulaverunt Flavianum, et quodammodo suffocaverunt, cogentes Chalcedonensem synodum anathematizare: taliter eum ab episcopatu repellentes, exsilio damnaverunt. Quo comperto imperator gavisus est, et Severum Acephalorum principem Antiochenum episcopum misit. Qui Severus apprehenso patriarchatu, multa quidem atrocia sibi non communicantibus demonstravit. Mittit autem synodica sua Eliae archiepiscopo: et non receptus, commovet in iram imperatorem; et rursus destinat sua ipsius synodica Hierosolymam Maio mense sextae [Col. 0230D] indictionis, cum quibusdam clericis et virtute imperatoria [ id est, militia]. Et hoc agnito, Pater noster Sabbas sanctae memoriae ascendens in civitatem sanctam una cum aliis eremi hegumenis, eos quidem qui venerant cum synodicis Severi, a sancta insecuti sunt civitate. Multitudinem autem monachorum undique colligentes, ante sanctam calvariam cum Hierosolymitanis clamabant, dicentes: Anathema Severo et his qui communicant ei: praesentibus et audientibus tam magistrianis, quam principibus et militibus qui fuerant ab imperatore transmissi. Iste quippe Severus elatione dira detentus, et imperiali potentiae innixus, Chalcedonensem synodum decies [Col. 0231A] millies [millenis] submisit anathematibus, et Eutychetis externam opinionem confirmare contendens, unam Domini Christi Filii Dei et post ex Virgine incarnationem et humanationem praedicabat naturam corruptam; et amicus turbationis existens multas novitates effinxit adversus recta Ecclesiae dogmata, seu leges: impiissimam enim et latrociniosissimam [latrocinalissimam] Ephesinam secundam synodum recipit, et similem dicit esse hanc illi, quae prius in eadem Ephesina urbe convenit. Et aequales in doctoribus pronuntiat Cyrillum deiferum Alexandrinorum episcopum, et Dioscorum qui in communionem recepit Eutychetem haereticum, utpote consentaneum suum, et sanctissimum et orthodoxissimum Flavianum regiae urbis archiepiscopum deposuit et interemit; [Col. 0231B] et ita in impietate proficiens idem Severus, exacuit in blasphemiam Dei linguam suam, et partititus est in suis ipsius sermonibus non partibilem in Trinitate divinitatem. Dicens enim et affirmans essentiam [ Gr., subsistentiam] esse naturam et naturam esse essentiam [ Gr., subsistentiam], et nullam differentiam in his nominibus sciens, sanctam et adorandam et consubstantialem Trinitatem divinarum essentiarum [ Gr., subsistentiarum], naturarum et deitatum et deorum dicere Trinitatem ausus est: hujusmodi ergo animarum corruptorem et depopulatorem imperator Anastasius coegit archiepiscopum Eliam communicatorem admittere. Qui cum nullatenus hoc agere consensisset, effervens furore imperator direxit Olympium quemdam Caesariensem, ducatum [Col. 0231C] habentem Palaestinae, mittens pariter cum eo et epistolam universalem [ Gr., dispensatoriam], quae a Sidone scripta est, profitentem non admittendam Chalcedonensem synodum, ut omnibus modis Eliam ab episcopatu repelleret. Qui Olympius cum potentatu imperiali perveniens, et multis modis et machinamentis utens, atque jam dictam epistolam manifestans, Eliam quidem ab episcopatu pepulit, et apud Ailam exsilio relegavit: Joannem vero Marciani filium spondentem et Severum communicatorem admittere, et synodum Chalcedonensem anathematizare, episcopum Hierosolymorum fecit primo die [tertio ex cod. Jol. ] Septembris mensis [ Gr., Septembris die tertia], initio decimae [ al., undecimae] indictionis. Cum autem cognovissent sanctificatus Sabbas et [Col. 0231D] caeteri eremi Patres, haec spopondisse Joannem, collecti contestati sunt, ne Severum in communionem reciperet, sed magis pro Chalcedonensi synodo discrimen incurreret, cum profectos [profecto] illos haberet omnes auxiliantes; et ita Joannes quotquot duci pollicitus est facere, praevaricatus est, Patres reveritus. Porro Anastasius imperator comperiens Joannem irritas sponsiones fecisse, et insaniens adversus Olympium qui fuerat fuga lapsus, mittit [et insaniens, Olympio fuga lapso, mittit] Anastasium Pamphili, qui ducatum habebat Palestinae, ut ageret, quo Joannes Severum in communionem susciperet, et Chalcedonensem synodum anathematizaret, vel hunc ab episcopatu repelleret. Qui veniens Hierosolymam, [Col. 0232A] subito capit archiepiscopum, et mittit eum in custodiam publicam. Omnes autem sanctae civitatis habitatores gratulati sunt, eo quod fuerit insidiator et proditor Eliae archiepiscopi. Zacharias autem quidam Caesariensium urbis principatum moderans, clam in munitionem ingressus, consilium dat Joanni, dicens: si vis bene agere, et nullatenus episcopatu privari, nemo tibi suadeat Severum in communionem recipere, sed quasi repromitte duci, et dic, quia et hic quidem, quae intenduntur, facere non differo: sed ne fateantur quidam per necessitatem et violentiam me agere, dimittar hinc; et post duos dies Dominica existente agam alacriter quae a vobis jubentur; et hujuscemodi verbis credulus dux restituit eum Ecclesiae. Archiepiscopus ergo dimissus [Col. 0232B] per noctem, universum monachicum collegium ad sanctam accersivit civitatem, undique colligens. Ut autem quidam numerantes multitudinem nuntiaverunt, quia habebat congregatio decem millia monachorum, et quoniam nec tota ecclesia poterat tantum capere populum, visum est ut convenirent universi per Dominicos dies [Dominicum diem] in domum sancti protomartyris Stephani, eo quod sufficiens esset ad receptionem multitudinis: simul autem et properarent obviam Hypatio consobrino imperatoris, tunc a Vitaliani captivitate soluto, et Hierosolymam orationis causa venienti. Convenientibus ergo universis tam monachis quam civibus in memorata colenda domo, convenit et Anastasius dux, et Zacharias consularis. Cumque consularis [Hypatius] advenisset, [Col. 0232C] et cum multitudine in primi martyris Stephani templum intrasset, duxque putaret voluntatem imperatoris efficiendam, ascendit super ambonem archiepiscopus, habens secum Theodosium et Sabbam monachorum summos et duces; et omnis populus per multas horas clamabat dicens: Haereticos anathematiza, et synodum robora. Protinus ergo tres ex consensu anathematizant Nestorium, et Eutychetem, et Severum, et Soterichum Caesareae Cappadociae, et omnem qui non reciperet synodum Chalcedonensem.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Auditionem fecimus paternorum mandatorum: quid ergo oportet? suscipitis [suscipere] ab haereticis ordinatos?
Sancta synodus dixit: Etiam, domine, audivimus, [Col. 0232D] et oportet suscipere.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quin potius et plures eorum qui in sexta sancta synodo consederunt, a Sergio, Pyrrho, Paulo, et Petro, praeceptoribus videlicet haereseos unam voluntatem in Christo praedicantium, ordinati sunt: quoniam hi vicissim Constantinopoleos thronum sortiti sunt; et a Petro, qui ex his novissimus eidem throno praecedit, usque ad sextam synodum anni plus non transierunt quam quindecim: et ipsi qui intra hoc tempus fuerunt, Thomas et Joannes et Constantinus pontifices in praesignato tempore [ Gr. add. temp. a praedictis haereticis ordinati sunt: et propt.]; id est dum hi qui haeretici nominati sunt, exstitisse noscuntur: [Col. 0233A] et propterea non sunt improbati: per quinquaginta enim annos tunc haeresis perduravit. Sed sextae synodi Patres ipsos quatuor anathematizaverunt, quanquam ordinatio eorum essent.
Sancta synodus dixit: Clarum est.
Constantinus sanctissimus episcopus Cypri dixit: Sufficienter ostensum est, honorabilissimi fratres, et de hoc, quia qui ab haereticis accedunt, suscipiendi sunt. Si quis autem studio ad haereticum ierit, et susceperit ordinationem, sine receptione sit.
Reverendissimi monachi dixerunt: Habemus et de hoc sancti Basilii epistolam ad Nicopolitas; et obsecramus legi.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Legatur.
[Col. 0233B] Constantinus diaconus et notarius legit.
De epistola sancti Basilii ad Nicopolitas.
Nescio episcopum, nec connumeraverim inter sacerdotes Christi, eum qui a profanis manibus in destructionem fidei ad praelationem provectus est: hoc est judicium meum. Vos autem si aliquam habetis nobiscum portionem, haec nobiscum procul dubio sentietis: at vero si a nobisipsis consilium sumitis, unusquisque suae sententiae dominus est. Nos autem insontes a sanguine isto. Porro haec scripsi, non de vobis diffidens, sed quorumdam haesitationem confirmans, ex eo quod notam faciam meam ipsius sententiam de non admittendis quibusdam in communionem, neque illis qui manus eorum promotionem sumpserunt. [Col. 0233C] Propterea pace facta, cogitate vosmetipsos annumerare sacrosanctae plenitudini [ Gr., et ne manus ipsorum impositione accepta, postmodum pace facta conentur seipsos annum].
Reverendissimi monachi dixerunt: Ecce Pater exsecratur haereticorum ordinationem, dicendo: Neque connumeraverim inter sacerdotes Christi eum qui a profanis manibus in destructionem fidei ad praelationem provectus est.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Et ego exsecror eos qui ob hujusmodi causam et fidei destructionem sunt ordinati; et maxime si episcopi orthodoxi praesentes fuerunt, a quibus poterant consecrari: sic enim est paternus sensus. Sin autem synodica promulgatio et concordia ecclesiarum causa [Col. 0233D] orthodoxiae facta fuerit, qui praesumpserit a profanis haereticis ordinari, depositioni succumbet.
Sancta synodus dixit: Hoc justum judicium.
Reverendissimi monachi dixerunt: Et quomodo in fine epistolae scriptum est: Propterea pace facta, [Col. 0234A] cogitate vosmetipsos annumerare sacrosanctae plenitudini. Ecce enim et post pacem hi qui ordinati sunt, non recipiuntur.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Non dixit Pater, non recipiendos fore; sed ne forte violentiam sustinerent, qui voluissent uniri clero orthodoxorum. Etenim in veritate non absque necessitate ac difficultate hoc fiet. Verumtamen egregius Pater per tempus illud, cum essent orthodoxi episcopi plurimi, interdicebat alumnis Ecclesiae ordinatione uti Arianorum: nulla enim defensio aderat. Quia enim hoc verum est, et non ignorabant sensum Patris hi qui post illum sunt Ecclesiae successores, ab haereticis constitutos, deinde melioratos susceperunt, ut didicimus per illa quae praelecta sunt. Ubique enim Patres sibi [Col. 0234B] invicem concordantes sunt, nec inest illis refragatio ulla; sed adversantur eis qui dispensationes et intentiones eorum minime didicerunt.
Reverendissimi monachi dixerunt: Congrua quaeque dissoluta sunt.
Sancta synodus dixit: Legant astantes episcopi proprios libellos, tanquam accedentes ad catholicam Ecclesiam.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Legant postquam duorum capitulorum quae quaerebantur, subtiliter causa examinata est, tam scilicet de his qui ab haereticis sunt ordinati, quam de his qui accedunt ab haeresi ad sanctam catholicam Ecclesiam.
Hypatius episcopus Nicaeae legit libellum suum. [Col. 0234C] Est autem ipse libellus, quem et Basilius reverendissimus episcopus Ancyrensium fecit.
Leo episcopus Rhodi, Nicolaus Hierapoleos, Gregorius Pessinuntius, Gregorius [Georgius] Antiochiae Pisidiae, Leo Carpathi, legerunt exemplaria ejusdem libelli.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Professionibus notis per lectionem libellorum, in alio conventu receptio eorum fiet, si non inest in illis aliud quod prohibeat.
Sancta synodus dixit: Fiat sicut jussisti.
Et in his exsurgens sancta synodus laudavit ita: Multos annos imperatorum! Irenae et Constantini magnorum principum et imperatorum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Depositores [Col. 0234D] vocum novitatis quae facta est, Domine, robora! Piam da vitam eis!
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Pax Dei sit cum omnibus nobis. Amen.
[Col. 0233D] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri Dei nostri, imperio piissimorum et amicorum Christi dominorum nostrorum Constantini et Irenae Deo [Col. 0234D] coronatae matris ejus, anno consulatus eorum octavo, sexto Kalendas Octobrias indictione 11.
Conveniente sancta et universali synodo, quae per [Col. 0235A] divinam gratiam et piam sanctionem eorumdem Deo confirmatorum imperatorum congregata est in Nicensium clara metropoli Bithyniensium provinciae, id est, Petro reverendissimo primo presbytero sanctissimae Roma Ecclesiae sancti apostoli Petri, et Petro reverendissimo presbytero et monacho et abbate venerabilis monasterii sancti Sabbae Romanae siti, retinentibus locum apostolicae sedis almi et beatissimi archiepiscopi senioris Romae Adriani; et Tarasio almo et sanctissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae [ Gr. add. et episcopis qui cum eis erant], et Joanne ac Thoma reverendissimis presbyteris monachis et vicariis apostolicarum sedium orientalis dioeceseos; sedentibusque ante sacratissimum ambonem templi sanctissimae magnae ecclesiae [Col. 0235B] quae cognominatur Sophia, praesentibus et auscultantibus gloriosissimis et magnificentissimis principibus, id est, Petrona famosissimo exconsule, patricio et comite Deo conservandi imperialis obsequii, et Joanne imperiali ostiario et logotheta militaris logothesii, et omni sancta synodo secundum ordinem in prima actione signatum: praesentibus etiam et Deo amabilibus archimandritis et hegumenis, atque omni plenitudine monachica, propositis sanctis et intemeratis Dei Evangeliis.
Nicephorus Deo amabilis diaconus et chartophylax venerabilis patriarchii dixit: Regius homo prae foribus hujus venerabilis templi stat, ducens secum episcopum Neocaesariae.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Ingrediantur.
[Col. 0235C] Clarissimus regius mandator ingressus dixit: Missus sum a dominis nostris bonis, ut adducerem reverendissimum episcopum Neocaesariae ad piam et sanctam synodum vestram, et exhibui.
Sancta synodus dixit: Deus conservet pios imperatores nostros.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit ad episcopum Neocaesariae: Ut ignota tibi praeteriit veritas usque nunc? an ut notam tibi hanc parvipendisti? et si ut ignota tibi praeteriit, ne confundaris rectum sermonem ediscere, quemadmodum non es confusus perversum.
Gregorius reverendissimus episcopus Neocaesariae dixit: Crede, domine, ut ignota; peto autem [Col. 0235D] discere, et ut jubet Dominus et sancta synodus.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Dic, quid vis discere?
Gregorius reverendissimus episcopus Neocaesariae dixit: Cum tota haec caterva unum dicat et sapiat, et didici et certus sum, quia veritas haec est, quae nunc quaeritur et praedicatur: ac per hoc ego peto veniam priorum malorum meorum, et volo cum omnibus et illuminari et doceri. Delicta enim et peccata mea immensa sunt: et sicut Dominus ad compunctionem duxerit sacram synodum et sanctissimum dominum meum, ita fiat.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Num [Col. 0236A] forte quasi velamento astutiae proprium sensum adumbrare volens, verbis simulas veritatem, mente autem malignanter operaris?
Gregorius reverendissimus episcopus Neocaesariae dixit: Absit, veritatem confiteor, et non mentior, neque falsum faciam verbum meum.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Debueras a prioribus annis aperire aures tuas; et Paulum divinum apostolum audire dicentem: Tenete traditiones quas accepistis sive per sermonem, sive per epistolam nostram (I Thess. II) ; et rursum Timotheo et Tito scribentem: Profanas vocum novitates devita (I Tim. VI, Tit. III) . Quid enim profanius et magis vocum novitas est, quam dicere Christianos idololatras esse?
[Col. 0236B] Gregorius reverendissimus episcopus Neocaesariae dixit: Malum erat; et confitemur, quia malum erat: sed ita gestum est, et ita gessimus; et ideo postulamus veniam delictorum nostrorum. Confiteor, domine, coram honorificentia sanctitatis vestrae et omnium fratrum sanctae synodi, quoniam peccavimus, et iniquitatem fecimus, et male patravimus; et veniam postulamus super hoc.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Dicimus, ut sequenti actione cum libello rursus conveniente, quae illius sunt agnoscamus.
Sancta synodus dixit: Ut jubet sanctitas tua, episcopus qui astat, cum libello veniat; et in sequenti actione, secundum quod placuerit, agetur.
Leontius inclytus et regius a secretis dixit: Meminit [Col. 0236C] sacratissima et divinitus collecta synodus; qualiter praecedenti conventu divinae litterae lectae sint Deo conservatorum magnorum imperatorum nostrorum, in quibus continebatur memoria litterarum, quae synodice missae sunt a sanctissimo et beatissimo papa senioris Romae, et venerabilibus summisque sacerdotibus orientis, in duobus quaternionibus: quibus et nunc allatis, suggerimus ad quod placuerit.
Sancta synodus dixit: Legantur libelli sanctissimi et beatissimi papae Adriani senioris Romae.
Et legit Nicephorus inclytus et regius a secretis interpretationem litterarum Latinarum Adriani papae Romani.
Adrianus episcopus servus servorum Dei. Dominis piissimis et serenissimis imperatoribus ac triumphatoribus, filiis diligendis in Deo et Domino nostro Jesu Christo, Constantino et Irenae Augustis. (Vide Patrologiae tom. XCVI, col. 1215.)
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Ipsi vos acceptis a papa litteris his, detulistis eas ad pios imperatores nostros?
Petrus et Petrus Deo amabiles presbyteri, et locum tenentes Adriani sanctissimi papae Romani, dixerunt: Nosipsi accepimus ab apostolico Patre nostro hujuscemodi litteras, et detulimus eas ad pios dominos.
Joannes magnificentissimus logotheta dixit: Haec noverunt et honorabilissimi Siculi, Deo amabilis [Col. 0237A] Theodorus Catanensium episcopus, et qui cum eo est reverendissimus diaconus Epiphanius, qui locum tenet archiepiscopi Sardiniae. Ambo enim per jussionem piorum imperatorum nostrorum profecti sunt Romam cum reverendissimo apocrisiario sanctissimi patriarchae nostri.
Theodorus Deo amabilis episcopus Catanae dixit: Pio imperio jubente per honorabiles jussiones suas, mittere Leonem Dei cultorem presbyterum, qui una mecum est servus vestrae sanctitatis, simul cum pretiosa epistola sacratissimi domini mei: ille qui colit sanctitatem vestram, Siculorum scilicet meae provinciae magistratus [strategus] misit me Romam cum pia jussione orthodoxorum imperatorum nostrorum. Qui abeuntes, pii imperii eorum fidem et [Col. 0237B] orthodoxiam denuntiavimus.
Et beatissimus papa audiens dixit: Quia si in diebus imperii eorum factum fuerit hoc, magnificare habet Deus pium imperium eorum super priora regna. Hinc et suggestionem quae lecta est, transmisit ad pios imperatores nostros una cum litteris ad sanctitatem vestram, et vicariis suis qui hic praesidentes adsunt.
Cosmas diaconus, notarius et cubuclesius dixit: Et aliae missae sunt litterae a sanctissimo papa senioris Romae ad Tarasium sanctissimum et universalem patriarcham nostrum; et sicut jusserit sancta collectio vestra, et de his fiet.
Sancta synodus dixit: Legantur.
Cosmas praedictus legit:
[Col. 0237C] Epistola Adriani sanctissimi papae senioris Romae, interpretata ex Latinorum dictione in Graecorum vocem.
(Vide Patrol. tom. XCVI, col. 1233.)
Petrus et Petrus reverendissimi presbyteri ac vicarii sanctissimi papae senioris Romae Adriani dixerunt: Dicat nobis sanctissimus patriarcha Tarasius regiae civitatis, si consentiat litteris sanctissimi papae senioris Romae Adriani, an non.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sacratissimus Paulus apostolus, qui illustratus est lumine Christi, et genuit nos per Evangelium, cum Romanis scriberet, approbans studium sincerae fidei eorum, quam in Christum verum Deum habebant, sic ait: Fides vestra annuntiatur in universo mundo [Col. 0237D] (Rom. I) : hoc testimonium sequi necessarium est, et inconsulte agit qui huic conatur resistere. Unde Adrianus praesul senioris Romae, cum esset particeps eorum qui praedicto testimonio muniri meruerunt, scripsit expresse ac veraciter piis imperatoribus nostris, atque ad humilitatem nostram, affirmans bene ac optime se habere antiquam traditionem Ecclesiae catholicae. Nam et ipsi nos scrutando Scripturas, et syllogistice approbando, rimati sumus: sic quod confessi sumus, confitemur et confitebimur, consonamus et confirmamus, atque permanebimus in significatione litterarum quae lectae sunt, imaginales descriptiones suscipientes secundum antiquam patrum nostrorum traditionem; et has affectuoso [Col. 0238A] amore adoramus, tanquam ad nomen Christi Dei, et intemeratae dominae sanctae Dei Genitricis, sanctorumque angelorum, ac omnium sanctorum factas, manifestissime in unum solum Deum verum servitutem [ Gr., latriam] et fidem nostram ponentes.
Sancta synodus dixit: Tota sacratissima synodus ita credit, ita sapit, ita dogmatizat.
Petrus et Petrus Deo amabiles presbyteri et legati apostolicae cathedrae dixerunt: Dicat nobis sancta synodus, si admittit litteras sanctissimi papae senioris Romae, an non.
Sancta synodus dixit: Sequimur, et suscipimus, et admittimus.
Joannes Deo amabilis presbyter et legatus orientalis [Col. 0238B] dioeceseos dixit:
Opportunum est etiam in praesenti cum Psalmista canere: Misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax complexae sunt se (Psal. LXXXIV) . Misericordia et veritas scimus quia Dominus noster Jesus Christus est: participatione autem ejus etiam sanctissimi patriarchae et orbis terrae pastores et dicuntur et sunt. Etenim misericordia et veritas obviaverunt sibi, Adrianus scilicet sanctissimus papa senioris Romae, et Tarasius sanctissimus patriarcha regnantis Constantinopoleos. Qui unum sentientes et confitentes, justitiam et pacem complexi sunt. Pheronyma [Const. unum sentientes et confitentes. Justitia et pax osculatae sunt. Phe.] enim Irene, et decreto [Col. 0238C] Dei regnans et imperans [nomen habens rei veritati consonum ac respondens]; divinitus mota, et decorem Ecclesiae desiderans atque volens, litteris usa, justitiam pheronymam, sanctissimam videlicet Ecclesiam Romanam amplexa est; et movit in medium transire, et praesens sanctum laetificare collegium; sed et orthodoxam patefacere fidem. Et nunc gaudium magnum factum est in lectione sacrarum litterarum sanctissimi papae Adriani, tam ad divinitus conservandos et tranquillissimos imperatores nostros, quam ad sanctissimum et ter beatum patriarcham Tarasium destinatarum; et magnas in hoc agimus Deo gratias, quia tanto meruimus gaudio perfrui et laetitia. Et benedictus Deus, qui suscitavit nobis tale imperium, quod sollicitum sit semper, et excitet populos ad [Col. 0238D] unum conspiramentum et unanimitatem atque custodiam divinorum canonum, seu traditionum sanctissimae Ecclesiae. Sed Christus Deus per gignentem se sanctissimam Dei Genitricem, et omnes sanctos suos, et vos sacerdotes suos, qui unum sapitis, et dolum in cordibus non habetis vestris, sed festinatis quae scripta sunt adimplere, repromissiones vestras veraces ostendat, et longaevos conservet bonos dominos nostros, et glorificet eos, et exaltet cornu eorum, et subjiciat inimicos eorum sub pedibus ipsorum, et dignos eos faciat etiam in futuro saeculo cum sanctis regibus connumerari, conservetque hanc sanctissimam synodum.
Agapius sanctissimus episcopus Caesariae Cappadociae [Col. 0239A] dixit: Scriptum est in divinis Scripturis nostris, quia separavit Deus inter lucem et inter tenebras. Ecce enim cessante tenebrosa male opinantium haeresi, lumen cunctis orthodoxiae refulsit: quod lumen et ego sequens, suscipio et saluto sacras ac venerabiles iconas, et eos qui ita non sentiunt, anathemati submitto.
Joannes sanctissimus episcopus Ephesi dixit: Sicut honorabiles litterae sanctissimi papae Romani continent, ita credo, et ita confiteor gratia Christi veri Dei nostri.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Modis omnibus lectae suggestioni, quae ad dominos nostros bonos ab Adriano sanctissimo papa Romano missa est; necnon et epistolae quae ad sanctissimum [Col. 0239B] patriarcham directa est, consentio, et ita confiteor, atque cum hac fide proficiscar ad tribunal Christi veri Dei nostri.
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Quemadmodum continent litterae sanctissimi Adriani papae senioris Romae, et sensus sanctissimi Patris nostri ac universalis patriarchae; sic sapio, sic teneo, et ita docebo, et cum hoc sensu meo etiam in futurum saeculum proficiscar.
Nicolaus sanctissimus episcopus Cyzici dixit: Secundum litteras sanctissimi papae senioris Romae Adriani, et expositionem confessionis sanctissimi patriarchae nostri Tarasii, sapio et sapiam, et in illum mundum adducar cum hac confessione mea.
Euthymius sanctissimus episcopus Sardis dixit: [Col. 0239C] Et ego praelectas litteras sanctissimi papae senioris Romae sincere ac indubitanter sequens, polliceor et confiteor ita me sapere tam de orthodoxa fide, quam de sanctissimis iconis: non quasi quiddam novum dogma admittens, sed tanquam certissime sciens de illis traditionem sanctorum apostolorum et sacratissimorum magistrorum qui has reliquerunt, in sancta Dei Ecclesia constitutam. Propter quod tota anima recipio hujusmodi venerabiles iconas cum convenienti honore ac salutatoria adoratione. Eos autem qui aliter vel adverse sapiunt aut dogmatizant contra sanctas iconas, alienos a catholica Ecclesia aestimans, abjicio, et haereticos denuntio.
Petrus sanctissimus episcopus Nicomediae dixit: Secundum lectas litteras sanctissimi papae senioris [Col. 0239D] Romae Adriani, et secundum fidem sanctissimi et universalis patriarchae Tarasii, venerabiles iconas suscipio, et adoro, et docebo, tanquam redditurus in die judicii rationem judici et Deo nostro.
Elias sanctissimus episcopus Cretae dixit: Secundum honorabiles litteras sanctissimi papae senioris Romae Adriani, sic confiteor et teneo pretiosas et sacras iconas, nunquam aliquando commutandus, nec modo eas tantum adorans. Eos autem qui non ita confitentur, anathematizo.
Stauracius sanctissimus episcopus Chalcedonis dixit: Secundum epistolam Adriani sanctissimi papae senioris Romae, quae ad sanctissimum patriarcham nostrum Tarasium missa est, sic et ego recepto, [Col. 0240A] saluto et amplector sacras iconas, cum sint tanquam arrha salutis meae. Eos autem qui ita non sapiunt, anathematizo.
Nicephorus episcopus Dyrrachii dixit: Secundum relationem quae missa est ab Adriano sanctissimo papa senioris Romae ad pios imperatores nostros, et ad sanctissimum et universalem patriarcham Tarasium, quin et secundum ejus sanctissimi Tarasii archiepiscopi doctrinam, fidem et confessionem, sapio et teneo; et cum hac confessione mea brevis vitae meae tempus finiam, et terribili tribunali Christi assistam.
Epiphanius diaconus Ecclesiae Catanensis, et locum tenens archiepiscopi Sardiniae, dixit: Nitidissimum orthodoxiae terminum et SS. apostol. traditionem [Col. 0240B] relatio quae missa est ad pios et Christo dilectos imperatores a beatissimo papa senioris Romae Adriano, per lectionem exhibuit: sed et epistola ejus, quae destinata est ad Tarasium sanctissimum et universalem patriarcham. Unde et ego per omnia his consentiens, et recti sensus incessu sequens, honoro et adoro et recipio ab olim in Ecclesia traditas venerabiles et sacras iconas; et eum qui in his non convenit, ut haeretici conciliabuli participem averto, et anathematismis transmitto.
Leo presbyter sanctissimae Ecclesiae Constantinopoleos, et locum tenens metropoleos Sidae, dixit: Secundum lectas synodicas epistolas sanctissimi papae senioris Romae, et doctrinam sanctissimi patriarchae Tarasii, suscipio venerabiles imagines secundum [Col. 0240C] antiquam consuetudinem; et eos qui sic se non habent, anathematizo.
Nicolaus hegumenus Apri, et locum tenens Tyanensium metropoleos, dixit: Secundum synodicas epistolas Adriani beatissimi papae, quae lectae sunt, suscipio venerabiles iconas secundum antiquam traditionem: et qui se ita non habent, anathematizo.
Constantinus sanctissimus episcopus Gangrensium dixit: Secundum relationes quae lectae sunt beatissimi papae senioris Romae Adriani, suscipio venerabiles iconas juxta priscam traditionem. Eos vero qui sic non sapiunt, anathemati submitto.
Niceta sanctissimus episcopus Claudiopoleos dixit: Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani suscipio venerabiles iconas [Col. 0240D] secundum antiquam consuetudinem; et qui sic non sapiunt, anathemati submitto.
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium Lyciae dixit: Secundum synodicas epistolas quae lectae sunt beatissimi papae Romae Adriani, credo et profiteor, atque adoro et amplector sanctas et venerabiles iconas; et qui ita non sapiunt, anathematizo et declino.
Theophylactus diaconus et exarchus, locum tenens metropoleos Cariae, dixit: Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani profiteor; et qui ita non sapiunt, anathemati submitto.
Michael sanctissimus episcopus Synadensium [Col. 0241A] dixit: Secundum synodicas epistolas a beatissimo papa Adriano senioris Romae directas confiteor, et admitto juxta priscam traditionem sacras et venerabiles iconas: et qui ita non suscipiunt, anathemati submitto.
Eustathius sanctissimus episcopus Laodiceae dixit: Secundum recitatas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor, et recipio pretiosas et sacras iconas juxta priscam traditionem: et qui ita non sapiunt, anathemati submitto.
Constantinus episcopus Pergae dixit: Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor, et recipio pretiosas et sacras imagines secundum antiquam traditionem: et qui ita non sapiunt, anathemati submitto.
[Col. 0241B] Anastasius sanctissimus episcopus Nicopoleos veteris Epiri dixit: Secundum recensitas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor, et suscipio, et adoro sacras et sanctas iconas juxta priscam traditionem. Eos vero qui ita non sapiunt, anathematizo.
Christophorus sanctissimus episcopus Phasidis dixit: Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae Adriani confiteor, et suscipio ac adoro venerabiles iconas secundum antiquam consuetudinem. Eos vero qui ita non sapiunt, anathematizo.
Theodorus sanctissimus episcopus Seleuciae dixit: Secundum lectas synodicas litteras beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor, et suscipio sacras et venerabiles iconas secundum antiquam traditionem. [Col. 0241C] Eos vero qui ita non sapiunt, anathematizo.
Gregorius presbyter Constantinopoleos sanctorum apostolorum, et locum tenens metropoleos Mocissi, dixit: Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor, et suscipio, et adoro sacras et venerabiles iconas secundum antiquam traditionem. Eos autem qui ita non sapiunt, anathematizo.
Basilius sanctissimus episcopus Syllegae [ Silaei ] dixit: Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor et suscipio ac adoro venerabiles et sacras imagines secundum antiquam traditionem Ecclesiae. Eos vero qui ita non sapiunt, anathematizo.
Theodorus sanctissimus episcopus Catanae dixit: [Col. 0241D] Omni orthodoxia plenam relationem, quae missa est a sanctissimo papa senioris Romae Adriano ad pios et amicos Christi imperatores nostros, sed et Tarasium almum et universalem patriarcham, per lectionem agnovi. Unde et ego his assentior, et prorsus adoro, amplector et admitto sacras iconas. Eos vero qui ita non sapiunt, anathematismis transmitto, tanquam alienos ab Ecclesia catholica.
Manuel sanctissimus episcopus Adrianopoleos Thraciae dixit: Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor, et recipio sanctas venerabiles iconas secundum antiquam [Col. 0242A] traditionem catholicae Ecclesiae. Eos vero qui ita non sapiunt, anathematizo.
Marianus sanctissimus episcopus Pompeiopoleos dixit: Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor, suscipio et adoro sacras et venerabiles iconas secundum antiquam traditionem Ecclesiae. Eos vero qui ita non sapiunt, anathematizo.
Joannes sanctissimus episcopus Tauromeniae dixit: Cum veluti divinus orthodoxiae terminus sint litterae quae ab Adriano papa senioris Romae ad pios imperatores, necnon et ad Tarasium universalem patriarcham nostrum, missae sunt, ita profiteor, suscipiens sacras iconas secundum antiquam traditionem Ecclesiae catholicae. Eos vero qui ita non sapiunt anathematizato.
[Col. 0242B] Cyrillus ex persona sanctissimi episcopi Gothiae promulgavit similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Mitrae [ Gr., Bizyae ex ms. Jol. ] promulgavit similiter.
Gregorius presbyter, et locum tenens episcopi Smyrnae, promulgavit similiter.
Gaudiosius episcopus Messinae similiter.
Eustachius [Eustratius] sanctissimus episcopus Apamiae similiter.
Joannes diaconus, et locum tenens apostolicae sedis [Col. 0241D] Sedis deest in ms. Jolyi quemadmodum et in Graeco. , similiter.
Petrus episcopus Germiorum similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Panormi similiter.
[Col. 0242C] Joannes sanctissimus episcopus Arcadiopoleos similiter.
Stephanus sanctissimus episcopus Bibonensium similiter.
. . . . . . vicarius Leontopoleos similiter.
Sisinnius sanctissimus episcopus Parii similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Leontinae similiter.
Epiphanius sanctissimus episcopus Mileti [Mitorum] similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Taurianae similiter.
Niceta sanctissimus episcopus Praeconnesi similiter.
Christophorus sanctissimus episcopus sanctae Cyriacae [Col. 0242D] similiter.
Eustachius [Eustratius] sanctissimus episcopus Methymnae similiter.
Theotimus sanctissimus episcopus Crotonensium similiter.
Theophilus sanctissimus episcopus Chii similiter.
Leo sanctissimus episcopus Cii similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Nesiorum similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Apri similiter.
Ignatius sanctissimus episcopus Prinae similiter.
Theophylactus sanctissimus episcopus Cypsellorum similiter.
[Col. 0243A] Theodorus sanctissimus episcopus Tropaeorum similiter.
Stephanus sanctissimus episcopus Sugdensium similiter.
Sergius sanctissimus episcopus Nicoterensium similiter.
Gregorius presbyter et vicarius Nicopoleos similiter.
Leo sanctissimus episcopus Mesembriae similiter.
Theodosius sanctissimus episcopus Amorii similiter.
Cyriacus sanctissimus episcopus Drisiparentium similiter.
Galata presbyter, et ex persona sanctissimi episcopi Rhegii, similiter.
[Col. 0243B] Theodosius sanctissimus episcopus Nyssae similiter.
Georgius sanctissimus episcopus Camulianensium similiter.
Soterichus sanctissimus episcopus Ciscissensium similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Mastaurensium similiter.
Georgius sanctissimus episcopus Briulensium similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Nyssae similiter.
Theophylactus sanctissimus episcopus Trallae similiter.
Basilius [Col. 0243D] Exstat pariter in ms. Jolyano. sanctissimus episcopus Magnesiae similiter.
Sabbas sanctissimus episcopus Anensium similiter.
[Col. 0243C] Gregorius sanctissimus episcopus Palaeaspoleos similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Magnesiae Maeandri similiter.
Theophanius sanctissimus episcopus Calpae similiter.
Leo sanctissimus episcopus Algizensium similiter.
Nicodemus sanctissimus episcopus Eugazensium similiter.
Lucas [Lycastus] sanctissimus episcopus Baretensium similiter.
Theophylactus sanctissimus episcopus Hypaepensium similiter.
Theophanes sanctissimus episcopus Lebedensium similiter.
[Col. 0243D] Stratonicus sanctissimus episcopus Cymae similiter.
Cosmas sanctissimus episcopus Myrnae similiter.
Olbianus sanctissimus episcopus Elaeae similiter.
Pardus sanctissimus episcopus Pittanae similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Pergami similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Atrammyti similiter.
Marianus [Marinus] sanctissimus episcopus Atandri similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Assi similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Arcadiopoleos similiter.
[Col. 0244A] Leo sanctissimus episcopus Phociae similiter.
Nicephorus diaconus et vicarius Gargarensium similiter.
Constantinus diaconus et vicarius Agaae similiter.
Theognius . . . . . . vicarius Sion similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Rhaedesti similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Panii similiter.
Melchisedech sanctissimus episcopus Calliopoleos similiter.
Leo sanctissimus episcopus Madyti similiter.
Theophylactus sanctissimus episcopus Chariopoleos similiter.
Thomas sanctissimus episcopus Daonii similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Theodoropoleos similiter.
[Col. 0244B] Sisinnius sanctissimus episcopus Chalcidis similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Bryseos similiter.
Benjamin sanctissimus episcopus Lizicensium similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Amastridis similiter.
Theophanes sanctissimus episcopus Sorensium similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Dercensium similiter.
Heraclius sanctissimus episcopus Junopoleos similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Juliopoleos similiter.
Antonius sanctissimus episcopus Troezenis similiter.
[Col. 0244C] Niceta sanctissimus episcopus Nacoliae similiter.
Petrus sanctissimus episcopus Asponae similiter.
Synesius sanctissimus episcopus Cinnae similiter.
Synesius sanctissimus episcopus Anastasiopoleos similiter.
Eustathius sanctissimus episcopus Solensium similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Citii similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Trimithuntensium similiter.
Alexander sanctissimus episcopus Amathuntensium similiter.
Joannes [ Gr., Sisinnius] sanctissimus episcopus Adrianae similiter.
[Col. 0244D] Michael sanctissimus episcopus Melitopoleos similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Germae similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Hadranothyrensium similiter.
Leo sanctissimus episcopus Poemanini similiter.
Symeon sanctissimus episcopus Ocae similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Lampsaci similiter.
Niceta sanctissimus episcopus Hilei similiter.
Leo sanctissimus episcopus Troadensium similiter.
[Col. 0245A] Theodorus sanctissimus episcopus Abydi similiter.
Anastasius sanctissimus episcopus Tripoleos similiter.
Leo sanctissimus episcopus Traculensium similiter.
Stephanus sanctissimus episcopus Salensium similiter.
Joannes Tabalensium sanctissimus episcopus similiter.
Stephanus sanctissimus episcopus Silandi similiter.
Nicolaus sanctissimus episcopus Pericommatis similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Setensium similiter.
[Col. 0245B] Basilius sanctissimus episcopus Liprensium similiter.
Theophanes sanctissimus episcopus Maeoniae similiter.
Michael sanctissimus episcopus Stratoniciae similiter.
Lycastus sanctissimus episcopus Philadelphiae similiter.
Michael sanctissimus episcopus Trallae similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Gordensium similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Daldae similiter.
Eustathius sanctissimus episcopus Orcanae similiter.
[Col. 0245C] Joannes [Joseph] sanctissimus episcopus Attaliae similiter.
Zacharias sanctissimus episcopus Hierocaesariae similiter.
David sanctissimus episcopus Helenopoleos similiter.
Cyrio sanctissimus episcopus Lophi similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Caesariae Bithyniae similiter.
Theophylactus sanctissimus episcopus Apolloniadis similiter.
Georgius sanctissimus episcopus Basinupoleos similiter.
Leo sanctissimus episcopus Aristae similiter.
Nicephorus sanctissimus episcopus Adrani similiter.
[Col. 0245D] Basilius vicarius Dascylii similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Carinae similiter.
Niceta sanctissimus episcopus Melae similiter.
Neophytus sanctissimus episcopus Gordoservorum similiter.
Leo sanctissimus episcopus Linoae similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Etenensium [Necennensium] similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Zelensium [Hecenensium] similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Sinopae dixit: Quemadmodum tradiderunt nobis ipsi qui ab initio [Col. 0246A] viderunt et ministri fuerunt sermonis (Act. I) , et hi qui ab eis edocti sunt, sancti videlicet et beati patres nostri; ita certissime comperiens continere litteras quae nunc ab Adriano sanctissimo papa senioris Romae tam ad pios et amicos Christi imperatores nostros, quam ad Tarasium sanctissimum et universalem patriarcham missae sunt, ita credo, ita confiteor, et ita teneo et tenebo usque ad ultimum spiramentum meum, colens atque adorans pretiosas et sacras iconas. Eos vero qui ita non sentiunt vel confitentur, anathematizo.
Constantinus sanctissimus episcopus Sasimensium dixit; Secundum lectas synodicas epistolas beatissimi papae senioris Romae Adriani confiteor, et adoro, atque suscipio sacras et colendas imagines [Col. 0246B] secundum antiquam traditionem Ecclesiae. Eos vero qui ita non sapiunt, anathematizo.
Niceta sanctissimus episcopus Dadybrensium similiter.
Theophilus sanctissimus episcopus Prusiadis similiter.
Niceta sanctissimus episcopus Adrianopoleos similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Heracliae Ponti similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Cratiae similiter.
Niceta sanctissimus episcopus Rysaei similiter.
Nicephorus sanctissimus episcopus Clanensium similiter.
[Col. 0246C] Leo sanctissimus episcopus Trocnadensium similiter.
Anastasius sanctissimus episcopus Patarensium similiter.
Gregorius [Georgius] sanctissimus episcopus Nyssae similiter.
Theodosius sanctissimus episcopus Pinarensium similiter.
Nicodemus sanctissimus episcopus Sidymi similiter.
Gregorius [Georgius] sanctissimus episcopus Huniadensium similiter.
Constantinus episcopus Candibensium similiter.
Stauracius sanctissimus episcopus Zenopoleos similiter.
[Col. 0246D] Leo sanctissimus episcopus Limyrensium similiter.
Stephanus sanctissimus episcopus Caunensium similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Tensium [ Gr., Tlon] similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Combensium similiter.
Petrus sanctissimus episcopus Orcadensium [ Gr., Petrus diaconus et vicarius Hyrcanensium] similiter.
Joannes diaconus et vicegerens Phaselidensium similiter.
Sabbas . . . . . vicarius Tii similiter.
[Col. 0247A] Gregorius sanctissimus episcopus Libyrae similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Tabensium similiter.
Dorotheus sanctissimus episcopus Neapoleos similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Heracliae similiter.
David sanctissimus episcopus Jassi similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Mylassi similiter.
Sergius sanctissimus episcopus Megyliensium similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Mydbi similiter.
Stauracius sanctissimus episcopus Stadiae similiter.
[Col. 0247B] Gregorius sanctissimus episcopus Stratoniciae similiter.
Theodosius sanctissimus episcopus Chonensium similiter.
Michael sanctissimus episcopus Chaeretopensium similiter.
Pantoleo sanctissimus episcopus Valentiae similiter.
Georgius sanctissimus episcopus Peltensium similiter.
Christophorus sanctissimus episcopus Atanassi similiter.
Leontius sanctissimus episcopus Eumeniae similiter.
[Col. 0247C] Paulus sanctissimus episcopus Acmoniae similiter.
Gregorius sanctissimus episcopus Timenutherensium similiter.
Leo sanctissimus episcopus Trajanopoleos similiter.
Leo sanctissimus episcopus Alei similiter.
Nicephorus sanctissimus episcopus Lundensium similiter.
Georgius sanctissimus episcopus Appiae similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Eucarpiae similiter.
Michael sanctissimus episcopus Hierapoleos similiter.
[Col. 0247D] Christophorus sanctissimus episcopus Promissi similiter.
Nicolaus sanctissimus episcopus Phytiae similiter.
Theophylactus sanctissimus episcopus Cinnabori similiter.
Niceta sanctissimus episcopus Augustopoleos similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Cotragii [Cottyaei] similiter.
Georgius sanctissimus episcopus Medaii similiter.
Leo sanctissimus episcopus Docimii similiter.
Damianus sanctissimus episcopus Meri similiter.
Theophylactus vicedominus et loci conservator Apsi similiter.
[Col. 0248A] Stephanus electus Otri similiter.
Joannes electus Hectorii similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Amalandensium similiter.
Epiphanius sanctissimus episcopus Pertensium similiter.
Sisinnius sanctissimus episcopus Philomelii similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Sibliae similiter.
Michael sanctissimus episcopus Papensium similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Sagallii similiter.
Sisinnius sanctissimus episcopus Apamiae Ciboti similiter.
[Col. 0248B] Constantinus sanctissimus episcopus Cananae similiter.
Leo vicedominus et vicarius Sozopoleos similiter.
Marianus sanctissimus episcopus Magvdensium similiter.
Nicephorus sanctissimus episcopus Flogensium similiter.
Leo sanctissimus episcopus Andidensium similiter.
Manzo sanctissimus episcopus Pracanensium similiter.
Theodosius sanctissimus episcopus Germanicopoleos similiter.
Eustathius sanctissimus episcopus Celendereos [Col. 0248C] similiter.
Zacharias sanctissimus episcopus Trapezopoleos similiter.
Sisinnius sanctissimus episcopus Sycae similiter.
Zacharias sanctissimus episcopus Cardabundensium similiter.
Sisinnius sanctissimus episcopus Murbadensium similiter.
Eustathius sanctissimus episcopus Lamensium similiter.
Stephanus sanctissimus episcopus Philadelphiae similiter.
Leo sanctissimus episcopus Sibillensium similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Cadus similiter.
[Col. 0248D] Michael sanctissimus episcopus Tiberiopoleos similiter.
Joannes sanctissimus episcopus Azanensium similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Dionysiopoleos similiter.
. . . . . [Manuel] vicarius Nicopoleos similiter.
. . . . . [Joannes] ex persona Coloniae similiter.
Eustratius sanctissimus episcopus Debelti similiter.
Leo vicedominus et vicarius Zoropoleos similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Bulgarophygi similiter.
[Col. 0249A] Georgius sanctissimus episcopus Plutinopoleos similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Perbereos similiter.
Michael sanctissimus episcopus Pamphyli similiter.
Ruben sanctissimus episcopus Scopelii similiter.
Sisinnius sanctissimus episcopus Garialli similiter.
Petrus sanctissimus episcopus Monembasiae similiter.
Gabriel sanctissimus episcopus Egenae similiter.
Leo sanctissimus episcopus Porthmi similiter.
Bardanius sanctissimus episcopus Doarensium similiter.
[Col. 0249B] Andronicus presbyter, et ex persona Leontopoleos seu Zalichi, similiter.
Leo sanctissimus episcopus Sebastae similiter.
Niceta diaconus ex persona Halicarnassi similiter.
Leo sanctissimus episcopus Corydalensium similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Cremnensium similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Adrianae similiter.
Sancta synodus dixit: Justum est, ut et reverendissimi monachi pronuntient.
Reverendissimi monachi dixerunt: Si ordo est talis, ut et nos monachi pronuntiemus; ut jubetis.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Ordo est [Col. 0249C] unicuique, qui reperitur in synodo, ut pronuntiet confessionem suam.
Sabbas reverendissimus monachus et hegumenus Studii dixit: Secundum antiquam et priscorum temporum [Col. 0250A] illibatam fidem, quae nobis tam a sanctis apostolis et prophetis, quam a doctoribus in catholica Ecclesia est tradita, et secundum destinatam syllabam a ter beato et apostolico papa Adriano ad pios imperatores nostros et Tarasium universalem patriarcham, quae illustraverunt et fulguraverunt mentes nostras, secundum fidem audientes: confiteor et credo [ Gr. add. et adoro sacras imagines. Eos autem qui non ita sentiunt, anathematizo.]
Gregorius reverendissimus monachus et hegumenus sancti Sergii dixit: Secundum antiquam et priscorum temporum legislationem, quae tradita est in sancta Dei magna Ecclesia ex sanctis ac laudabilibus apostolis, et conservata est a sanctis ac laudabilibus apostolis, et conservata est a sanctis et sacratissimis Patribus et magistris nostris, id est, sanctis [Col. 0250B] sex universalibus synodis; atque orthodoxis litteris quae missae sunt ab Adriano senioris Romae sanctissimo et apostolico papa ad pios et Christi amicos imperatores nostros, et Tarasium sanctissimum et universalem patriarcham, quae illustraverunt et illuminaverunt sensus nostros, cum desiderio cordis mei suscipiens, ita confiteor, ita praedico, credens per hanc veram confessionem una cum bona actione indulgentiam accipere peccatorum quae gessi.
Joannes hegumenus Pagurii similiter.
Eustathius hegumenus Maximini similiter.
Symeon hegumenus Chorae similiter.
Gregorius [Georgius] hegumenus Pegae similiter.
Symeon hegumenus Abramitensium similiter.
Joseph hegumenus Heraclii similiter.
[Col. 0250C] Plato hegumenus Sacudeonis similiter.
Gregorius hegumenus Hyacinthi similiter.
Et caeteri omnes monachi pronuntiaverunt similiter.
[Col. 0249C] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri Dei nostri. Imperio piissimorum et amicorum Christi dominorum nostrorum Constantini et Irenae a Deo redimitae matris ejus, anno octavo consulatus eorum, tertio [Gr. et ms. Jol., IV] Kalendas Octobrias, [Col. 0249D] indictione 11.
Conveniente sancta et universali synodo, quae per divinam gratiam et piam sanctionem eorumdem divinitus confirmatorum imperatorum congregata est in Nicensium clara metropoli Bithyniensium provinciae: id est, Petro reverendissimo primo presbytero sanctae Romanae Ecclesiae sancti apostoli Petri, et Petro reverendissimo presbytero et monacho et hegumeno venerabilis monasterii sancti Sabbae siti Romae, tenentibus vicem apostolicae sedis almi et sanctissimi archiepiscopi senioris Romae Adriani; et Tarasio almo et sanctissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae, et Joanne ac Thoma reverendissimis presbyteris monachis et [Col. 0250C] vicariis apostolicarum sedium orientalis dioeceseos.
Residentibus quoque ante sanctissimum ambonem templi sanctissimae magnae Dei Ecclesiae quae cognominatur Sophia; praesentibus et audientibus gloriosissimis et magnificentissimis judicibus, id [Col. 0250D] est, Petrona laudabilissimo exconsule patricio, et comite Deo conservati imperatorii obsequii, et Joanne imperiali ostiario et logotheta militaris logothesii, et tota sancta synodo secundum ordinem qui praescriptus est in prima actione; praesentibus etiam Deo amabilibus archimandritis et hegumenis, atque omni monachica plenitudine; propositis sanctis et intemeratis Evangeliis:
Dixit Demetrius Deo amabilis diaconus et scevophylax sanctae Constantinopolitanae Ecclesiae:
Quoniam quidem praecedenti die visum est sanctae et universali synodo sequenti paterna et ecclesiastica jura, suscipiendos eos qui ex haeresi convertuntur; necnon et eos orthodoxos qui ab haereticis [Col. 0251A] ordinati sunt, assumendos: prae foribus adsunt hi qui libellos suos jam orthodoxe legerunt episcopi, et postulant ingredi et judicari secundum quod vobis placuerit.
Sancta synodus dixit: Veniant.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Is qui nuper venit Deo amabilissimus episcopus Neocaesariae reddat rationem suam per libellum.
Gregorius Deo amabilis episcopus Neocaesariae dixit: Confirmet Deus imperium bonorum dominorum nostrorum; laetificet eos Deus in sancto solio ipsorum. Sanctissimum dominum nostrum Deus largiori aevo fungi faciat pontificio, et sanctam synodum Deus stabiliat. Orate pro egestate mea. Et proferens libellum suum legit continentem exemplaria libellorum [Col. 0251B] qui praescripti sunt in actione prima.
Et postquam lectus est libellus, Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Haec cum simplicitate cordis confiteris?
Gregorius Deo amabilis episcopus Neocaesariae dixit: In nomine Dei et per sanctam orationem tuam et sanctorum Patrum, in munda conscientia et omni simplicitate confiteor, et quaeso beatitudinem vestram et totam synodum orare pro me.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Aliquid ad haec promulgemus. [ Gr. add. Sanctissimi episcopi Siciliae dixerunt. Quod in aliis factum est, fiat quoque in istis.]
Sancta synodus dixit: Fiat.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sed sermo [Col. 0251C] quidam rumoris obstrepit, quod in tempore persecutionis quidam episcoporum intolerabiles persecutiones piis viris intulerint: quibus verbis injectis non usquequaque sine approbatione credimus. Novit tota sancta synodus haec, quia canon sanctorum apostolorum episcopum, vel presbyterum, vel diaconum percutientem fideles delinquentes, aut infideles inique agentes, et per hujuscemodi timeri volentem, deponi praecipit.
Sancta synodus dixit: Ita denuntiant.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Et si hoc ita est, quid vobis videtur?
Theodorus sanctissimus episcopus Catanae dixit: Secundum sacras catholicae Ecclesiae regulas ita definit [Col. 0251D] sancta synodus haec.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Si intulit episcopus quascunque plagas et tormenta viris timentibus Dominum, qui tunc persecutionem patiebantur, non est dignus episcopatu.
Sancta synodus dixit: Non est dignus.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quoniam et sicut persecutor caedes inflixit.
Theodorus sanctissimus episcopus Catanae, et qui cum eo Deo amabiles episcopi Siciliae, et Epiphanius diaconus et locum tenens episcopi Sardiniae, dixerunt: Quarta synodus mox ut praesedit, in primordiis exclamavit: Dioscorum foras mitte, homicidam foras [Col. 0252A] mitte; eo quod manus [ Gr. add. in synodo latrocinali manus] injecerit super viros insontes.
Joannes reverendissimus presbyter et locum tenens orientalis dioeceseos dixit: Et Spiritu sancto inspirata sancta synodus sponsionem [constitutionem] hanc exposuit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sicut et praediximus, verbis quae circumferuntur, non credimus.
Sancta synodus dixit: In tempore suo quisquis hanc habet querimoniam, queratur apud hanc sanctam synodum, vel apud sanctitatem vestram: et ostensa veritate, sicut definitum est a sancta synodo hac, proveniet.
Gregorius sanctissimus episcopus Neocaesariae dixit: [Col. 0252B] Non me homo accusabit, quia percussi vel occidi [ Gr., cecidi].
Sancta synodus dixit: In his et nos gaudemus.
Gregorius sanctissimus episcopus Neocaesariae dixit: Neque in divinitus custodienda urbe, neque in regione mea homo ex me ultionem passus est.
Sancta synodus dixit: Si istud est, suscipiatur in loco suo.
Sabbas reverendissimus monachus et hegumenus monasterii Studii dixit: Principem haereseos confessi sunt pontifices eum esse: et ut jubetis; nam Pater noster Athanasius ad Rufinianum dixit, quia eis qui principes fuerunt haereseos sufficit, si tantum ad poenitentiam admittantur.
[Col. 0252C] Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sed dixit, quia non cecidit, neque persecutus est
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Juvenalis, et qui circa ipsum erant, auctores [principes] latrocinalis synodi exstiterunt; sed in quarta synodo recepti sunt.
Joannes magnificentissimus logotheta dixit: Sufficit synodo vestrae divinitus congregatae, quia Gregorius Neocaesariae, et qui auctor exstitit praetereuntis impiae synodi, conservatus est usque in hodiernum diem ad suam haeresim et doctrinam damnandam.
Joannes reverendissimus presbyter et locum tenens orientalis dioeceseos dixit: Gratias agimus Deo, quia remanserunt viri e male collecta synodo, arguentes et quae ab ipsis male sunt gesta, et subvertentes [Col. 0252D] atque confusionem propriam publicantes.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Scimus omnes Juvenalem patriarcham fuisse Hierosolymitanum; et secundum dignitatem suam utique et princeps synodi fuit: et sic [ Gr., hic] post praevaricationem suam poenitentia gesta receptus est.
Epiphanius reverendissimus diaconus Ecclesiae Catanae, et locum retinens Thomae episcopi Sardiniae, dixit: Sed neminem persecutus est Juvenalis.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Et iste respondit, quia neminem persecutus sum.
Nam et Eustathius Sebastenus princeps erat haereseos [Col. 0253A] Macedonianorum: sed cum libello sanctus Basilius Pater noster suscepit illum.
Reverendissimi monachi dixerunt: Verum est, sed quia tacens mansit Juvenalis, ideo respondimus [ Gr. add. Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Laudamus vos, tanquam aemulatores canonicarum et evangelicarum constitutionum.]
Sabbas reverendissimus monachus et hegumenus monasterii Studii dixit: Conservet Deus dominos nostros bonos, quibus dignantibus hoc factum est et congregatum concilium ad Ecclesiae unionem atque concordiam.
Sancta synodus dixit: Gratiarum actio Deo et laus.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Jam antea [Col. 0253B] haec sancta synodus promulgavit, secuta sanctos patres nostros, quod suscipi oporteat [ Gr. add. venientes ab haeresi], nisi alia causa hujusmodi a sacerdotali ejiciat ordine: idipsum ergo et iterum didicimus.
Sancta synodus dixit. Omnes idipsum dicimus:
Joannes reverendissimus presbyter et monachus, locum tenens orientalium patriarcharum, dixit: Bona quae diverso modo dicuntur, sancta sunt et utilia.
Petrus Deo amabilis presbyter, et locum tenens Adriani beatissimi papae senioris Romae, et Joannes ac Thomas Deo amabiles presbyteri, et vicarii orientis, dixerunt: Recipiant sedes suas.
Sancta synodus dixit: Hoc ipsum dicimus, et consentimus [Col. 0253C] omnes.
Et ascenderunt in competentes sibi cathedras reverendissimi episcopi, Nicaeae videlicet, Neocaesariae, Rhodi, Iconii, Hierapoleos, Pisinuntium, et Carpathi.
Sancta synodus dixit: Deus bene adduxit orthodoxos.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Quia in priori sessione sanctae hujus venerabilis synodi piissimam sacram Deo coronatorum nostrorum imperatorum meruimus per regium a secretis suscipere; in qua continebatur, quod litterae a senioris Romae praesule missae fuerunt ad tranquillissimum imperium ipsorum, et duo quaterniones ad sanctissimum patriarcham ab orientalibus summis sacerdotibus: [Col. 0253D] et litteras quidem Romani papae audivimus, et quae in illis continebantur, agnovimus. Postulamus itaque a claritate vestra, amplissimi patricii, ut quae ab oriente missa sunt, legantur coram sancta ista et universali synodo, quo comperiamus, si eadem sentiant et eadem praedicent tam senioris Romae papa, quam sanctissimus patriarcha Tarasius, qui et praesidet regiae urbi, quam orientis episcopi.
Magnificentissimi principes et sancta synodus dixerunt: Fiat secundum postulationem vestram.
Joannes et Thomas Deo amabiles presbyteri, et locum retinentes orientalium patriarcharum, dixerunt: Si placet huic sanctae et universali synodo, [Col. 0254A] poscimus ut litterae sanctissimi patriarchae Tarasii, quae missae sunt ad sanctissimos et summos sacerdotes orientis, prius legantur; et ita rescriptae earum.
Sancta synodus dixit: Legantur.
Et legit Stephanus diaconus Deo amabilis et notarius venerabilis patriarchici secreti.
Exemplar litterarum quae missae sunt ad summos sacerdotes et sacerdotes Antiochiae, Alexandriae, et sanctae civitatis, a Tarasio et beatissimo patriarcha Constantinopoleos.
Multa et magna providentia Dominus Deus hominum vitas regens et protrahens, atque proventum vitae uniuscujusque consulte deducens (sine ipso namque factum est nihil, quia et capilli capitis nostri [Col. 0254B] numerati sunt ei) et me in laicorum ordine usque nunc connumeratum, et imperialibus ministeriis deputatum, nescio quibus judiciis (ipse scit) in cathedram pontificalem evexit, hortatu valido a veritatis propugnatoribus, piissimis videlicet ac orthodoxis imperatoribus nostris, atque sanctissimis episcopis, seu clericis, in me violenter effecto: cui succumbens annui, et obedientiae fructum his carpendum commisi. Et rogo vos sacratissimos, ut tanquam patres me pusillanimem baculo potentiae, id est paternis vestris magisteriis fulciatis, et veluti fratres puris orationibus vestris nos cum armatura Dei contra versutias antiqui hostis adjuvetis, atque fluctibus invicem surgentibus vacillantem gubernetis, quatenus pertingam ad portum voluntatis Christi Dei [Col. 0254C] nostri. Est enim prorsus apud nos quoddam praelium sine ferro, dum sermones jaciant et jaciantur. Sed triumphale habemus tropaeum, veritatem quae non vincitur. Deinde quoque et procellis vehementibus inspirantibus, in auxilium vobis assumptis, harum pauxillum quid sufferentes aestum, Christum has increpantem inveniemus, et vitam tranquille per omnia transigemus. Et his quidem sufficienter in praefatione nostra praemissis, in caeteris evidenter horum cognitio denuntiabitur. Nunc autem ad aliam intentionem dicendi [dicendo] progredior. Quia enim prisea quaedam, et ut verius fateamur, apostolica traditio in omnibus ecclesiis inolevit, ut hi qui ad pontificium provehuntur, praecedentibus se in eodem ordine, qualiter se habeant quae suae fidei sunt, [Col. 0254D] exponendo commendent: Visum est et mihi hoc sectanti, me vobis inclinare, et liquido confessionem pronuntiare, quemadmodum a tubis sancti Spiritus (quarum sonus in omnem terram exivit, et in fines terrae verba) [Psal. XVIII] et ab earum alumnis atque asseclis, sacratissimis videlicet Patribus nostris educatus, ex ipsis mollibus ungulis didici.
Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei et Deum nostrum, natum ex Patre sine tempore coaeternum: et in Spiritum sanctum, Dominum et vivificantem, ex Patre per Filium procedentem, et eumdem Deum esse et cognosci: Trinitatem unius substantiae, unius honoris et sedis, sempiternam et increatam, omnium [Col. 0255A] creaturarum conaitricem: unum principium, unam deitatem et dominationem, unum imperium, potentatum et potestatem in tribus subsistentiis, individue quidem divisam, et divise unitam: non ex imperfectis tribus unum aliquid perfectum; sed ex tribus perfectis unum superperfectum et plusquam perfectum, uti magnus locutus est Dionysius [Col. 0255D] Locus obscurus, et caute legendus. . Itaque secundum proprietatem personarum tria quidem adoranda; at vero secundum communem naturae rationem unus Deus omnium factor visibilium et invisibilium, omnium provisor. Confiteor autem factam propter salutem nostram in novissimis diebus secundum carnem nativitatem unius sanctae Trinitatis, Filii scilicet Dei et Domini nostri Jesu Christi, ex veraciter sancta Dei genitrice semperque Virgine Maria: consubstantialem [Col. 0255B] quidem factum nobis modis omnibus absque peccato, non autem desinentem esse quod erat; sed duabus naturis inconfuse manentibus, una cum consistentibus in se duabus voluntatibus et operationibus: crucifixum pro nobis carne, et sepultum, et resurrexisse, in coelosque ascendisse, et venturum judicare vivos et mortuos. Insuper spero resurrectionem mortuorum, et singulorum gestorum redditionem [ Gr. add. aeternam] bonorum scilicet, et his contrariorum. Expetens etiam intercessiones sanctissimae et intemeratae dominae nostrae Dei genitricis et semper Virginis Mariae, sanctorumque angelorum, et sanctorum et gloriosissimorum apostolorum, prophetarum, martyrum, confessorum, et magistrorum [doctorum], salutans et venerabiles iconas eorum, [Col. 0255C] et omnem haereticam abominans contentionem, necnon et eorum ductores atque primores, Simonem videlicet, Marcionem, Manetem, Paulum quoque Samosatenum, et Sabellium Libyum, eorumque dogmata nefaria. Recipio etiam sanctas et universales sex synodos, et earum divina dogmata pariter et doctrinas, tanquam quae divina inspiratione nobis tradita fuerint. Et cum prima quidem homousion et una cum Patre sine initio Filium esse credens, anathematizo impium Arium, Aetium, Eunomium, Eudoxium et Demophilum: post hos et eos qui jure dicuntur Dissimiles et Semiariani, atque omnem coinquinatam eorum catervam. Cum secunda vero Deum esse Spiritum sanctum et vivificatorem confitens, abjicio Macedonium et omnes qui unius [Col. 0255D] cum illo sunt sensus, cum his autem et Deo perosum Apollinarium, qui insensate desipuit [ Gr., qui sine mente opinatus est]. Cum tertia autem unum Dominum Jesum Christum verum Deum nostrum ex Patre genitum, eumdemque in novissimis diebus propter salutem nostram incarnatum ex sancta Dei genitrice semperque Virgine Maria, praedicans, hominis cultorem Nestorium, et bigam quae circa ipsum est, Diodorum aio ac Theodorum, necnon et eorum prodigiosam fabulam praedicantes, et in Christo personalem dualitatem formantes, procul a confessione mea repello. Praeterea cum quarta ex duabus [Col. 0256A] naturis et in duabus naturis unum sanctae Trinitatis Christum Deum nostrum carne venisse sentiens, anathematizo Eutychetem, Dioscorum, et totam ipsorum sine capite multitudinem, una cum divinitus fulminando Severo, et infando Juliano Halicarnasseo, qui fabulose Dominum nostrum incorruptum corpus suscepisse perhibuit. Denique in quinta, quae sicut machaera spiritus in superficie quodammodo ex prioribus temporibus navigantes iniquas rescidit haereses, et inventores patefecit earum, Origenem videlicet, et Didymum, et Evagrium; ita et ego has, utpote portentosas haereticorum fabulationes, repello. Porro per sextam sicut ex duabus naturis Christum, ex quibus et est, olim esse didiceram; ita et duas naturales voluntates et operationes ejus in utraque [Col. 0256B] natura credidi, humana scilicet et divina. Submittoque anathemati Cyrum, Sergium, Honorium, Pyrrhum, Paulum, et omnes consectatores eorum: dogma quoque ipsorum, ut Sodomiticam vitem, et Gomorrhiticam propaginem, amaritudinis botryonem habentes, odivi. Ipsius autem sanctae sextae synodi cum omnibus dogmatibus, quae legaliter ac divinitus ab ea promulgata sunt, etiam depromptos canones recipio; in quibus refertur: In quibusdam venerabilium imaginum picturis agnus digito praecursoris exaratur ostensus, qui in figura praecessit gratiae, verum nobis per legem demonstrans agnum, Christum videlicet Dominum nostrum. Veteres ergo figuras et umbras, utpote veritatis indicia, et praecedentes characteres Ecclesiae traditos salutantes, [Col. 0256C] gratiam honore praeferimus et veritatem, hanc ut legis plenitudinem admittentes. Ut ergo perfectio etiam per colorum operationes in omnium vultibus depingatur, characterem agni Dei nostri Christi, qui tollit peccata mundi, secundum humanitatem etiam in iconis ex hoc pro veteri agno definimus depingi: per eum videlicet celsitudinem humilitatis Dei Verbi considerantes, et ad memoriam conversationis quam in carne gessit, passionis quoque ac salutaris mortis ejus adducti, atque redemptionis quae hinc est mundo effecta. Superfluas autem tumultuationes et garrulitates post haec inconsulte promulgatas, ut apud vos minime receptas, neque per divinam gratiam dictas, irritas aestimamus: et ave istis dicentes, fugacesque facturi, accingimus lumbos mentis nostrae [Col. 0256D] in veritate, et suscitamur una cum piis et fidelibus imperatoribus nostris, propugnatoribus videlicet veritatis, ad unitatem sanctae Dei Ecclesiae: a quibus et synodum universalem petivimus in praesentia totius eorum Deo amabilis populi; et postulationi nostrae pie annuerunt. Unde vos qui superaedificati estis super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipsum videlicet summum et angularem lapidem Christum Jesum (Ephes. II) , quemadmodum in praecedentibus dictum est, concertatores et consectatores ac auxiliatores sumentes, confidentiam talem habemus ad Dominum: non quod sufficientes [Col. 0257A] sumus cogitare aliquid a nobis, quasi a nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III) ; quia disrupta membra et discissa in unum corpus compactum et connexum crescere faciet, in quibus caput est Christus; et ultra jam non erunt dispersa. De caetero rogamus sanctitatem vestram, usque ad duos [vicarios] loci servatores mittere cum deiloqua epistola sua; et quidquid sibi fuerit divinitus super hoc negotio revelatum, nobis facere manifestum: ut secundum quod debitum est, tam loci servatores, quam litterae vestrae synodice sive ad loquendum, sive ad legendum in omnibus inveniantur, quatenus per hoc quae scissa sunt, uniantur: idipsum enim et a praesule senioris Romae petivimus; et rogo vos fraterne, apostolicam vobis vocem pronuntians, tanquam Deo exhortante per nos; omnia perscrutantes [Col. 0257B] secundum consilium vestrum quod in Deo patefacite nobis. Scriptum est enim: Labia sacerdotum custodient scientiam, et legem exquirent ex ore eorum (Malach. II) . Certi enim sumus, quod semina veritatis in vobis salva custodiatis. Sed et pii imperatores nostri et per cuncta orthodoxae veritatis firmitatem sectantur, et Domino Deo supplicare non cessant, secundum Gregorium qui a theologia cognomen sortitus est: ut efficiamur nos, qui unius Dei existimus, unum: et qui sumus Trinitatis, uniti et honore pares, atque unanimes in cunctis inveniamur: et qui sumus sancti Spiritus, non contra invicem, sed pro invicem simus: et qui sumus veritatis, idipsum sapientes atque dicentes exhibeamur, [Col. 0257C] et non sit contentio vel dissensio in nobis: sed sicut habemus unum baptisma, unam fidem, ita et consonantiam unam in omni ecclesiastico negotio. Et pax Dei quae exsuperat omnem sensum, in unum nos conducat, et divisa uniat, atque diuturnum vulnus sanet, et incolumitate fidei integros servet, et in vera confessione atque concordia stabiliat omnes, uniatque sanctam Ecclesiam suam, et compescat scandala quae superjacent ei: intercessionibus intemeratae dominae nostrae Dei Genitricis et omnium sanctorum fiat. Amen.
Petrus et Petrus Deo amabiles presbyteri, et locum retinentes beatissimi papae Adriani senioris Romae, dixerunt: Hujusmodi litteras sanctissimus papa recepit, et idcirco direxit nos cum rescriptis [Col. 0257D] quae jam lecta sunt.
Joannes Deo amabilis presbyter, et locum retinens orientalium principum sacerdotum, dixit: Hae litterae, et pietas imperii fecit nos venire huc, et effugere iniquorum illorum Ecclesiae inimicorum manus.
Sancta synodus dixit: Deus vos bene adduxit.
Constantinus Deo amabilis diaconus et notarius dixit: Prae manibus habeo memoratos quaterniones qui missi sunt ab oriente: et si jubetis, legemus.
[Col. 0258A] Sanctissimo ac beatissimo domino Tarasio archiepiscopo Constantinopoleos et universali patriarchae, orientis summi sacerdotes et sacerdotes in Domino salutem.
Sacratissimis et ex divina deitatis inspiratione libellis apostolicae ac paternae sanctitatis vestrae praelectis, o beatissimi, nos humiles, et eorum qui desertum incolere gestiunt, ultimi, tremore pariter et gaudio sumus detenti. Tremore quidem, propter timorem eorum quibus ob peccata nostra servire decreti sumus, quique vere sunt impii, et in circuitu, secundum quod scriptum est (Psal. XI) , impii ambulant, ac per singulos pene dies occasiones exquirunt, ut nos morti tradant et perdant: gaudio vero, propter veritatem orthodoxae fidei quae fulget in eis solarium more radiorum, et luculentissimam [Col. 0258B] explanationem apostolicorum dogmatum et paternorum. De quibus apte genitorem vocis Verbi, id est, prophetam Zachariam ad memoriam reducentes, magna voce clamamus: Visitavit nos oriens ex alto (Luc. I) splendidus theorica et divina providentia illustratae mentis, in tenebris et umbra mortis maligni erroris, id est, Arabicae impietatis, sedentes, ad dirigendos intelligibiles pedes nostros in viam et semitas paciferae constitutionis. Quis loquetur potentias Domini? nobiscum psallat David pater Dei; aut auditas faciet omnes laudes ejus? (Psal. CV) quoniam misertus est Deus desperati populi sui, et distantia ad unam fidei collegit harmoniam. Et erexit cornu salutis nobis (Luc. I) , et directionis in domo, et Dominum [Col. 0258C] recipiente templo unigeniti Filii sui, Domini videlicet Dei ac Salvatoris nostri Jesu Christi: quod estis vos sanctissimi [Col. 0257D] Anast. verb. Quia primas retinent patriarchae, nam primum in ecclesia locum possident sacerdotes. , atque hi qui partes secundas ecclesiae portant per legem et ordinem ecclesiae nostrae, triumphatores [ Gr., atque hi, qui par. sec. juxta legem et ordinem in ecclesia obtinent post vos triumphat.] scilicet ac divinitus redimiti seu decreti principes nostri et domini terrarum orbis. Sacerdotium enim imperii sanctificatio est et constitutio, et imperium sacerdotii fortitudo et firmamentum; de quibus sapiens quidam princeps et in sanctis regibus beatissimus ait: Maximum donum Deus hominibus praestitit, sacerdotium et imperium: illud quidem adornans et regens coelestia; hoc vero gubernans legibus justis terrestria. Nunc veraciter [Col. 0258D] medius maceriae paries solutus est, et concordia discordiae principatur, et incurvatur unitati divisio, et fuga lapsa disparuit dissonantia: et pax Dei quae exsuperat omnem sensum, jucundo vultu triumphat et fiducialiter conversatur. Nunc nos qui facti fueramus opprobrium vicinis et affinibus nostris, subsannatio et derisio his qui in circuitu nostro sunt, ac per hoc ad terram prae confusione prospicientes, ad coelos unanimi alacritate suspicimus, et psallentes in exsultatione proclamamus: In hoc cognovi, quoniam voluisti me, quia non gaudebit inimicus meus super me (Psal. XL) . Me autem propter innocentiam et simplicitatem erroris [errore] titubantem [Col. 0259A] suscepisti, et salvum me faciens erexisti, et super petram apostolicae fidei claudicantes pedes meos infixisti. Haec et his concinentia scribere nos fecerunt divinitus exarata volumina vestra, quae canonica moti lege, et paternae traditionis disciplina ducti, his qui apostolicarum sedium moderamen sortiti sunt, per reverendas et a Deo directas bigas misistis: qui pervenientes, et per Dei voluntatem ac nutum occurrentes Dei cultoribus fratribus nostris, viris sanctis, qui dederunt animas suas pro ecclesiarum correctione; et recogniti ex veteri et antiqua conversatione, valde gavisi sunt: et maxime reperientes ambos in uno loco degentes, et modum Deo placitum persequentes. Et sese revelantes, ostenderunt eis orthodoxiae vestrae Deo decentes et dignos [Col. 0259B] admiratione libellos, referentes per ordinem Deo placitae sanctitatis vestrae mentis, et pium Deo conservatorum dominorum nostrorum consilium, et communis omnium salutis exspectationem, et circa Deum sine confusione spem. At illi quasi unam animam in duobus corporibus habentes, et unum secundum apostolum sapientes, et a divino agitati spiritu, secreto pariter et intelligenter fratres contegentes et occultantes propter formidinem inimicorum crucis, quae hinc inde disposita fuerat, non ausi sunt, cum essent sapientes, vel credere visionem ipsorum, vel causae operari decursum: praesertim cum in timore res haberetur, et quam maxime crebrescens consilium et diligens circumspiciendi tractatus exigeretur. Consilium enim bonum custodiet, [Col. 0259C] inquit, te, cogitatio vero bona servabit te (Prov. II) . Et ecce dum lateret eos qui se sub tuitione custodiae [quos in suae tuitionis custodiam] posuerant, cucurrerunt usque ad nos: et in idipsum congregantes silenter, humilitatem nostram, primo quidem adjuramento [ Gr. et ms. Jol. maxime horribili] vincientes, nos servare secreto ac sine propalatione, quae ab eis erant dicenda, et in hunc modum quidquid ad cautelam pertinet exaggerantes, revelaverunt nobis omnem rei quae sibi acciderat, circumstantiam. Stupefacti autem et compuncti corde, lacrymisque perfusi ferventibus super hujusmodi narrationis miraculo [inopinato], et gloria tantae rerum mutationis, stetimus ad orationem, veluti peccatores, cum timore ac tremore: et ei qui facit omnia [Col. 0259D] et transfert ad id quod melius est, decentem laudem referentes, petivimus obnixe benignitatem ejus, quo in minimis nobis fieret medius, et per Spiritum sanctum illucesceret lux scientiae in cordibus nostris, atque communis utilitatis consilii donaret virtutem, cogitationesque bonas ad determinationem optimi vestri propositi: quod et fecit, cum esset benignus atque misericors. Consideravimus igitur, sanctissimi, contaminatae nationis cognoscentes contra nos infestationem, retinere hos qui missi sunt, et prohibere appropiare his ad quos destinati sunt: ducentes hos in medium nostrum, et admonentes plurimum, ne inducerent turbationem; imo, ut specialius dicamus, exitium quiescentibus, et Dei [Col. 0260A] gratia pacificatis ecclesiis, vel populo miserabiliter jugo servitutis afflicto, et importabilium illatione tributorum oppresso. At illi haec moleste ferentes, dicebant, quia in hoc destinati sumus, ut tradamus nostras in mortem animas pro Ecclesia, et propositum sanctissimi patriarchae ac piissimorum imperatorum perducamus in finem. Sed si in vestras tantummodo animas, diximus ad eos, cohauriretur periculum, haberet forte sermo vester aliquam firmitatem. At vero quia contra commune corpus procedit Ecclesiae, qualis erit profectus? imo qualis non erit laesio, aedificium construere super putredinem, et firmo fundamento privatum? et quomodo, inquiunt, vel qua facie ad eos qui nos miserunt, redibimus, nihil eorum quae secundum votum suum sperabant, omnino [Col. 0260B] ferentes? Ad haec deficientes nos, scientesque Deo amabiles fratres nostros, Joannem scilicet et Thomam, zelo divino orthodoxae fidei adornatos, atque duorum sanctorum et magnorum patriarcharum syncellos, quin et sanctificandos [sanctifici] silentii amatores, diximus ad eos: Ecce tempus, fratres, acceptum salutis, et silentio excellentius. Ite cum viris istis, et pro eis apologiam assumite; et enarrate viva voce, quae per litteras intimare dominis nostris supra vires esse conjicimus. Nostis enim qualiter per pusillam accusationem exsul factus sit a bis millibus signorum ille qui ad regendum thronum fratris Domini sortitus est Jacobi. Cum autem opus Dei adimpleveritis, et apostolicam traditionem quae tenetur in ecclesiis [Col. 0260C] per Aegyptum et Syriam, dominis nostris cognitam feceritis, tunc quod a vobis desideratur, amplectimini. Et quomodo nos, responderunt, idiotae cum simus et inexpertes [ Gr., ignoti], et ad tantam causam infirmi et indocti, praesumemus arripere negotium quod virtutem nostram exsuperat? Sed Christus Deus noster, qui per vilissimos et idiotas, e vestigio diximus, cooperatus est, sanctos, inquam, apostolos, et per eos orbem terrarum captavit ad obedientiam verbi dispensationis suae, potens est dare vobis sermonem in apertione oris vestri, ad supplendum intentionem et sensum eorum qui neque litteras quiverunt suscipere, neque ausi sunt scribere, vel super talibus quolibet modo mutire. Qui cum Dei essent amatores, obedientiae filii apparentes, [Col. 0260D] obedierunt verbo nostro, et acquieverunt hortationi: quos cum prolixa promittentes oratione, et gaudium non qualecunque his qui missi sunt, conciliantes, taliter divulsi sumus ab invicem cum multa lacrymarum effusione. Verum, o sanctissimi et beatissimi, ut decet paternam dominationem vestram, benigne fratres nostros suscipite, et dominis orbis absque subtractione vel timore hominum praesentate. Habebitis enim eos scientes liquido trium apostolicarum sedium concinentem et concordantem orthodoxiam: qui sanctas et universales sex synodos voce consona praedicant, aliam ad has, quam et septimam quidam susurrando nuncupant, nullatenus admittentes, imo modis omnibus respuentes, nimirum [Col. 0261A] ut dudum in apostolicarum et magisterialium traditionum depositionem, atque sacrarum ac venerabilium imaginum interemptionem et abolitionem, collectam. Vos autem sanctissimi, divino illustrati zelo, consentaneos quoque habentes divinitus conservandos dominos, qui justo decreto Dei in vobis imperare praeordinati sunt, simul etiam et a Deo protegendum et muniendum senatum, praevalete et viriliter agite, et confortetur cor vestrum, omnem inobedientiam apostolice ulciscentes, et ad Christi obedientiam coaptantes. Illud autem tanquam necessarium penes pontificalem apicem vestrum commonendum ducimus; ut si beneplacito cunctorum regis, Christi videlicet Dei nostri, et eorum qui cum eo regnare meruerunt, Dei scilicet amicorum et triumphatorum [Col. 0261B] dominorum nostrorum, volueritis celebrare synodum: ne molesta vobis appareat trium apostolicarum sedium almorum patriarcharum, et sanctissimorum episcoporum, qui sub ipsis degunt, absentia, non ex proprio eorum accidens proposito, sed ex tenentium seu dominantium illis terribilibus minis et mortiferis poenis. Hoc autem subtilius est considerandum etiam ab ipsa sacra et universali sexta synodo, in qua nullus eorum qui per idem tempus in his partibus episcopi erant, convenisse repertus est propter obscoenorum obtinentiam. Sed nullum ex hoc sanctae adhaesit synodo praejudicium: neque vires habuit prohibitio aliqua statuendi et manifesta faciendi recta dogmata pietatis, praecipue cum sanctissimus et apostolicus papa Romanus concordaverit, [Col. 0261C] et in ea inventus sit per apocrisiarios suos. Et nunc, sanctissimi, hoc cum auxilio Dei similiter fiat. Nam sicut tunc illius fides in orbis terrae personuit fines, ita et synodi quae nunc per gratiam Dei congreganda est per interventionem vestram, et ejus qui moderatur apostolorum Principis sedem, praedicabitur in omni loco qui sub sole est; videlicet quae tyrannice destructa sunt, erigens, et in antiquam et apostolicam reformans traditionem. Porro ad munitionem humilium litterarum nostrarum, satisfactionemque beatitudinis dominationis vestrae, atque victorum et triumphatorum imperatorum nostrorum, conspeximus etiam exemplar synodicorum Theodori sanctae memoriae Patris nostri et patriarchae Hierosolymorum subjiciendum his [Col. 0261D] quae scripta sunt a nobis. Hunc autem libellum secundum solitum Ecclesiae ritum, idem sanctae recordationis scripsit beatis et almi termini sanctissimis patriarchis Cosmae scilicet Alexandriae, ac Theodoro Antiochiae Theopoleos; qui et reciproca synodica eorum, dum adhuc viveret, recepisse dignoscitur. Incolumes vos pro nobis orantes Dominus conservet, sanctissimi et divinitus honorati.
Exemplar synodicorum Theodori sanctissimi patriarchae Hierosolymorum.
Credimus igitur, beatissimi, quemadmodum credidimus desursum ab initio, in unum Deum Patrem, [Col. 0262A] sine principio penitus et sempiternum, omnium visibilium et invisibilium factorem: et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei unigenitum, ex ipso Deo et Patre sempiterne ac impassibiliter natum, nec aliud principium quam Patrem scientem, et ex ipso substantiam habentem; lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero. Et in Spiritum sanctum ex Patre procedentem, lumen et Deum per se [et ipsum per se] cognitum, et existentem veraciter Patri et Filio coaeternum homousion et contribulem et ejusdem essentiae ac naturae, similiter autem et deitatis. Trinitatem homousion ac unius honoris et throni, quae in unam recapitulatur et colligitur deitatem et communem dominationem, sine personali et subsistentiali refusione [Col. 0262B] vel divisione [ Gr., contractione]. Trinitatem enim in unitate credimus, et unitatem in Trinitate glorificamus: Trinitatem quidem tribus subsistentiis, unitatem vero singularitate deitatis: quae neque unum quod proprium possidet, confusum habet [ fort. quae neque unum confusum habet, etc.], neque ipsum trinum per totum divisum, sed potius in utroque conservatum utrumque [ Gr., sed potius in altero alterum]: divisa est enim numeratis subsistentiis, et numerata personarum diversitatibus, identitate autem substantiae et naturae unita, omnino partitionem non recipit. Unus enim Deus est, quia deitas una famosissime praedicatur, et in Trinitate personarum cognoscitur; et neque secundum quod unus Deus et una deitas est, dividendus et in tres Deos [Col. 0262C] dispertiendus: Arianorum enim est ista impietas; neque secundum quod tres unus Deus est et cognoscitur, etiam subsistentiae tres praedicantur, et Pater et Filius et Spiritus sanctissimus dicitur, contractus vel compactus, et in unam sese commiscens subsistentiam: Sabellianorum enim est ista nequitia; et ideo bene a deiloquis sancitum est, monadem quidem nos debere sapere in una et in singulari deitate, Triadem vero in inconfusis tribus subsistentiis, non autem alium unum Deum praeter tres personas agnoscimus; neque tres Trinitatis unius substantiae personas, quae sunt Pater et Filius et Spiritus sanctus, alias praeter unum Deum scimus. Et propterea unum tria; in quibus deitas est, praedicamus; et tria unum, quorum deitas est, annuntiamus: [Col. 0262D] imo, ut verius dicatur, quae tria deitas et est et agnoscitur.
Credimus autem et in unum ejusdem sanctae consubstantialis Trinitatis Dominum nostrum Jesum Christum: qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, ut ait Apostolus, esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II) . Patri enim cum sit consubstantialis atque consessor, in novissimis temporibus non est dedignatus nasci ex sancta et intemerata domina nostra Dei Genitrice, carnem ex ea sumens animatam anima rationabili et intelligibili, primitias massae nostrae, non seminatam, sed conditam per Spiritum [Col. 0263A] sanctum. Ita procedens unus ex duobus contrariis [Col. 0263D] Contrarias vocat, quia visibilis una et mortalis est, altera invisibilis et immortalis, ut ipse paulo infra se explicat. Deus Verbum, cum perfectus natura Deus existeret, factus natura perfectus homo idem ipse, non mutans naturam, neque simulans dispensationem; sed carni rationabiliter et intelligibiliter [ Gr., animatae] ex sancta Virgine sumptae, et in ipso ut esset sortitae, unitus est per subsistentiam inconfuse ac indivise; non transferens deitatis suae naturam in carnis substantiam, sed neque substantiam carnis suae in naturam suae deitatis. Duae igitur naturae inconvertibiliter invicem adunatae in una Dei Verbi subsistentia, unum Filium et Dominum nobis demonstraverunt visibilem et invisibilem, mortalem et immortalem, circumscriptum eumdem et incircumscriptum, Deum perfectum et hominem perfectum, in duabus naturis [Col. 0263B] agnoscendum, et in duabus liberis operationibus et voluntatibus adorandum. Nam non utique operaretur divine, nisi esset natura Deus: neque rursus humane, nisi natura fieret homo. Hunc confitemur, qui vere est Deus et homo, propter salutem nostram crucifixum fuisse, et carne mortem gustasse, sepulturamque trium suscepisse dierum, et resurrexisse a mortuis propriae potentia deitatis, infernum dispoliasse, et eos qui a saeculo vincti fuerant, libertate donasse, in coelos ascendisse, et in dextera Patris sedisse, et venturum secundum vocem incorporalium ad apostolos delatam, in secundo suo adventu judicare vivos et mortuos (Act. I) . Confitemur autem et mortuorum in novissima die per vocem archangelicae tubae resurrectionem, et operum a nobis bene vel aliter [Col. 0263C] gestorum, juste Christo Deo nostro judicante, retributionem, et in futuro aeternam vitam et terminum non habentem.
Suscipimus autem, et firmamus, et alacriter amplectimur sanctas et universales sex synodos, quae per Spiritum sanctum contra omnem congregatae sunt haeresim in diversis locis atque temporibus, quas universae sub sole orthodoxorum Ecclesiae magna voce praedicantes, rectis ac divinitus inspiratis earum dogmatibus fulciuntur, recipientes quos illae recipiunt, et abjicientes quos ipsae abjiciunt. Et prima quidem apud Nicaeam celebrata trecentorum decem et octo sanctorum Patrum synodus in depositionem Arii a furia cognominati, et ipsius animas corrumpentium blasphemiarum: quem ut divisorem [Col. 0263D] insanum, et inconfusae incisorem deitatis, et Filium Patris creaturam garrula verbositate fatentem, per quem profecto cuncta creata, et ex non existentibus ut essent producta sunt, anathematizavit cum omnibus consentaneis ejus, et procul a divinis sacrariis pepulit, praedicans Dominum nostrum Jesum Christum ante omnia saecula de Patris substantia et subsistentia, sine tempore ac sine fluxu natum, consubstantialem Patri et sancto Spiritui existentem: et per symbolum, id est, fidei rectae confessionem, omne Christi dispensationis edocuit expresse mysterium. Secunda vero collecta est Constantinopoli [Col. 0264A] centum quinquaginta Patrum synodus contra Spiritus impugnatorem Macedonium, et Deo exosos Semiarianos socios ejus: quae sancta synodus eumdem Spiritum sanctum ducem ac magistrum habens, ex Patre sine tempore ac sempiterne processionem dogmatizavit habere, et homousion Patri et Filio fore coadorandum et conglorificandum: eos autem qui blasphemaverunt in eumdem Paracletum, sine remissione anathematismis submisit inenarrabilibus, una cum desipiente Apollinario, qui Salvatoris nostri hominem [ Gr., Salvatorem nostrum secundum hominem] sine intellectu, cum esset amens, verbose perhibuit. Et tertia prior Ephesi ducentorum sanctorum Patrum refulgens synodus in destructionem et dejectionem hominem colentis Nestorii [Col. 0264B] et consentaneorum ejus: qui ex propriis exsecrabilibus cogitationibus deceptus, alium esse Deum Verbum, qui ante saecula est, et alium eum qui ex Virgine propter salutem nostram incarnatus est, garrula voce profatus est, quartam sceleratus, etiam nolens, personam in sanctam et consubstantialem Trinitatem inducens: non solum separans unitas duas Christi naturas in duas subsistentias, verum etiam vocem, qua Dei Genitrix appellatur, maledictus abjurans, Christotocon hanc vocari nequissime sanxit, quae vere Dei Mater est et ante partum et post partum Virgo, atque omnis intelligibilis ac sensibilis naturae gloria et claritate creata sublimior. Hunc igitur eadem sancta ducentorum Patrum synodus anathematizavit, [Col. 0264C] una cum animam laedentibus deliramentis ejus; unum Filium ex Patre ante saecula illuxisse, et eumdem in novissimis diebus de intemerata Virgine ac Dei genitrice Maria natum fuisse, naturam nostram indutum edocens, et Deum perfectum et hominem perfectum eumdem Filium Dei denuntians, id est, unum Filium et Christum et Dominum, et absolute unam naturam Dei Verbi incarnatam: quod significat duarum naturarum unitionem, quae per subsistentiam facta est. Dei vero Genitricem proprie ac per veritatem sanctam Mariam nominari legitime statuit. Opportunissime autem Chalcedone divinitus collecta orta est synodus sexcentorum triginta sanctorum Patrum in depositionem deceptae haereseos confusas Christi naturas perhibentis: quam primus [Col. 0264D] insensatus Eutyches ex insipientia sua instituit, in uno Christo duas naturas inconvertibiliter unitas abnegans, et unam naturam ex duabus factam et compositam prodigiose conjiciens: qui et Dioscorum noxium fautorem et defensorem habens, orthodoxorum dogmatum calumniator, et veritatis hostis inventus est. Sed hos ambos synodus sancta destruxit, et deliras vocum novitates [ Gr., vanitates] eorum severis cum illis anathematibus subdidit, praedicans Christi veri Dei nostri duas naturas inconvertibiliter et incommutabiliter unitas in una subsistentia sua; perfectumque in deitate simul eumdem et in humanitate [Col. 0265A] consistere, ex duabus et in duabus naturis noscendum. Praeterea et nequam Nestorii divisionem, et ipsum quoque cum sibi consentientibus abdicavit. Deinceps autem et quinta convenit synodus in dominante civitatibus, centum sexaginta quatuor sanctorum Patrum numerum salvans: quae ab ipso sancto Spiritu acta, ante se celebratas sanctas quatuor synodos roboravit, et earum recta dogmata sequens, anathematizavit Nestorium, Eutychem, Theodorum Mopsuestiae cum blasphemiis suis: adhuc etiam et Origenem, et Evagrium, Didymum quoque et omnia fabulosa et pagana atque prodigiosa ipsorum eloquia, necnon et epistolam quae dicitur Ibae ad Marim Persam; et conscriptiones Theodoreti. quas contra recta duodecim capitula sanctae memoriae Cyrilli [Col. 0265B] conscripsit.
Postquam sancta sexta synodus quemadmodum alius sol emicuit, ducentorum octoginta novem sanctorum Patrum, regiam urbem sortita pro requie, in qua celebrata, eos qui duas proprias voluntates et operationes in dispensatione carnis Christi Dei nostri denegant, et unam voluntatem et unam portentose asserunt operationem Salvatoris nostri deitatis pariter et humanitatis, anathematizavit: id est, Sergium, Pyrrhum, Petrum, Cyrum, Honorium, Theodorum Pharanitanum, et Polychronium delirum senem, atque omnes qui definierunt, vel definient, aut definire praesumunt unam voluntatem et operationem in duabus Christi naturis. Si enim, ut quodam in loco quidam sapiens ait, sine voluntate et [Col. 0265C] sine operatione humanam Domini naturam dimiserimus, ubi perfectionem in humanitate salvabimus? Duas igitur voluntates et duas operationes congruentes duabus Christi naturis, ut naturalia earum coaptantes idiomata, sic magnum salutaris dispensationis mysterium luculenter explanaverunt, et orthodoxam fidem omnium ecclesiarum Dei sine calumnia sineque dubitatione recte sapientibus servaverunt. Has sanctas sex synodos solas esse universales novimus, aliam post has non admittentes synodum: neque enim derelictum est quid ab apostolicis traditionibus, vel paternis seu legitimis editionibus, egens correctionis, vel cujuslibet ornamenti quoquo modo. Omnes itaque male sentientes haereticos, tanquam satoris zizaniorum Satanae discipulos, et animas corrumpentes [Col. 0265D] ministros, ab horum malo vertice, videlicet Simone Mago, usque ad eorum detestabilem caudam: et ut complexive dicamus, caeteros omnes ex tota prorsus anathematizamus anima simul et mente: maxime illos, quos praelatae sanctae et universales sex synodi anathematizaverunt, una cum Severo Acephalorum auctore [duce] [id est, eorum qui Christum unius naturae esse fatentur [Col. 0265D] Glossema Anastasii insertum textui est in ipso etiam ms. ]. Quin et Petrum respuo cognomento Cnaphea, qui in trisagio hymno argumentum [augmentum] apponere ausus est, et passionem impassibili applicare deitati praesumpsit, et omnes qui blasphemiam ejus sectantur. [Col. 0266A] Non autem refutamus, sed oppido confirmamus et admittimus etiam locales sanctas synodos, et correctiones canonicas quae divina sunt ab eis inspiratione depromptae, atque legislationes earum animas illustrantes. Apostolicas autem Ecclesiae traditiones, per quas honorare et adorare sanctos et salutare docemur, suscipimus et amplectimur, venerantes eos ut famulos et amicos atque filios Dei. Honor enim qui circa devotos conservorum agitur, probationem habet bonae voluntatis erga communem exhibitae Dominum. Isti enim ipsi cellaria Dei et habitacula munda, sanctique Spiritus purissima specula facti sunt (Sap. III) . Sed et ipsorum animae in manu Dei sunt, ut scriptum est. Cum enim vita sit Deus et lux, et sancti quoque qui in manu Dei sunt, in [Col. 0266B] vita et luce profecto consistunt. Et ideo pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV) . Isti viventes fiducialiter Deo astiterunt: fontes salutares Dominus Christus sanctorum nobis reliquias praebuit, multimode beneficia infirmantibus rigantes, unguentum suavitatis emanantes, et daemones abigentes: et sicut dicit magnus magister et ab immortalitate cognominatus [Col. 0266D] Anastasii verba: Id est Athanasius, immortalis enim Graece dicitur athanatos. , martyrum ossa languores fugant, infirmos curant, caecis videre donant, leprosos mundant, tentationes et moerores dissolvunt: et haec per Christum qui habitavit in illis. Et bene Psalmista cecinit: Mirabilis Deus in sanctis suis (Psal. LXVII) . Et rursus: Sanctis qui sunt in terra ejus, mirificavit omnes voluntates ejus inter illos (Psal. XV) . Cum his autem et sanctas et venerabiles [Col. 0266C] imagines adorantes amplectimur, id est, Verbi Dei, Domini videlicet et Salvatoris nostri Jesu Christi, qui pro nobis incarnatus est, et formam servi suscepit (Philipp. II) . Cujus imago et figura non deitatis, quae inconvulse intemeratae carni ejus unita est, praefert characterem: invisibilis enim est et incircumscripta et informis divina natura: Deum quippe nemo vidit unquam: ipse Unigenitus enarravit (Joan. I) : sed humanitatis ejus coloribus facientes iconam adoramus. Apparuit enim Deus super terram etiam cum esset invisibilis, et visus est, et cum hominibus conversatus est, et fatigatus est, et esurivit, et sitivit lege nostrae quam suscepit naturae. Adoramus Christi iconam, id est, personae quae hominibus visa est, non divisae ab hac invisibili ejus [Col. 0266D] divinitate: absit; sed unitae huic ex summa conceptione. Nam etsi dicit Judaeis: Quid vultis me occidere, hominem qui veritatem locutus sum vobis (Joan. VIII) ? non erat homo tantum, sed et Deus, et dicens: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) : non denegat naturam nostram: humano quippe ore ac organica haec asserit lingua. Honoramus autem et adoramus etiam intemeratae ejus imaginem sanctae Dei Genitricis et immaculatae dominae nostrae, quae illum ineffabiliter genuit. Honoramus quoque sanctorum apostolorum, prophetarum, bene vincentium martyrum, confessorum, et justorum tanquam Dei [Col. 0267A] amicorum imagines: non materiae vel coloribus cultum afferentes, sed per haec intelligibilibus visibus ad principalem [principale] adducti, honorem illi debitum impendimus: scientes secundum Basilium magnum, quod imaginis honor ad principalem transeat. Porro quia nonnulli contentiosius agunt, et dicunt non oportere sanctorum imagines adorare, cum sint manufactae; simulacra stolide has, imo impie nuncupantes: noverint qui ejusmodi sunt, quod cherubim, et propitiatorium, et arca, et mensa, quae Moyses sacratissimus divino praecepto construxit, manufacta erant, et adorabantur: accusat autem divina Scriptura eos qui adorant sculptilia (Psal. XCVI; Isa. XLII) ; sed et illos qui daemonibus immolant. Et quidem abjectum erat paganorum sacrificium; [Col. 0267B] sed justorum acceptum est (Eccli. XXXV) . Cum ergo crassioris scripturae venerabiles imagines sint, oportet eas honorare propter principalia. His itaque synodicis nostris libenter acceptis, sanctissimi, si quid inventum fuerit in illis emendatione indigens, sine invidia vestrae Deo plenae doctrinae nos participes facite, et ad remittendum ea nobis correcta estote precabiles: ut concorditer ex hoc fidelibus utrisque, id est, vobis et nobis inventis, glorificetur Pater et Filius et Spiritus sanctus, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.
Et post lectionem Petrus et Petrus, Deo amabiles presbyteri, et locum tenentes sanctissimi papae Adriani senioris Romae, dixerunt: Acquiescimus, quia secundum fidem, quam recte Tarasius sanctissimus [Col. 0267C] et beatissimus patriarcha Constantinopoleos est confessus, et apostolicus papa noster Adrianus suscipiens una cum venerabili sancta synodo, quae apud ipsum est, consentit, et eorum quae ille confessus fuerat, communionem amplexus est. Et benedictus Deus, quia Orientis sanctissimi summi sacerdotes concordes in orthodoxa fide et adoratione venerabilium imaginum sanctissimis Adriano papae Romano, et Tarasio patriarchae novae Romae, inventi sunt: et qui ita non confitentur, anathema sint a sanctis trecentis decem et octo Patribus, qui hic ante collecti sunt.
Sancta synodus dixit: Fiat, fiat, fiat
Agapius sanctissimus episcopus Caesareae dixit: Destinatis ab Orientis sanctissimis pontificibus sacratissimis [Col. 0267D] litteris ad Tarasium sanctissimum patriarcham: his, tanquam titulum orthodoxiae suscipiens, omnibus modis consentio, et communionem recipio; et eos qui ita non sapiunt, anathemati submiserim.
Joannes episcopus Ephesi dixit: Destinatis ab iis summis sacerdotibus qui in Oriente sunt, orthodoxis litteris ad sanctissimum et ter beatum patriarcham Tarasium consentimus, et earum communionem amplectimur. Eos vero qui ita confitentur, neque adorant, neque recipiunt sanctas et sacras ac venerabiles imagines, alienos existimo apostolicae ac catholicae Ecclesiae, atque eos anathemati transmitto.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: In nullo sensu commutatas litteras quae [Col. 0268A] nunc lectae sunt, quaeque de Oriente missae fuerunt ad Tarasium sanctissimum archiepiscopum et patriarcham, a definitione fidei quam ipse ante confessus fuerat, inveniens et ego indignus, his consentio et concors efficior, suscipiens et amplectens honorabiliter sanctas et venerabiles imagines: atque adorationem quae per latriam, id est, Deo debitam servitutem efficitur, soli supersubstantiali et vivificae Trinitati impendo. Et qui ita non sapiunt, neque praedicant, a sancta catholica et apostolica Ecclesia segrego, et anathemati subjicio, atque portioni negantium incarnatam et salutiferam dispensationem Christi veri Dei nostri transmitto.
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Destinatis litteris ab Orientis sanctissimis summis [Col. 0268B] sacerdotibus ad sanctissimum archiepiscopum et patriarcham consentio et permaneo; et quae ipsi confessi sunt admitto cum omni benignitate et voluntate: et qui ita non sapiunt, anathemati submitto.
Nicolaus sanctissimus episcopus Cyzici dixit: Lectis litteris sanctissimi et beatissimi archiepiscopi et patriarchae, et e diverso missis ab Orientis orthodoxis summis sacerdotibus libellis consentio de sanctis ac venerabilibus imaginibus, et communionem eorum recipio: et eos qui ita non sapiunt, anathemati transmitto.
Euthymius sanctissimus episcopus Sardis dixit: Ut in omnibus veritatem exsecutus, et in traditionibus sacratissimorum Apostolorum et Patrum educatus, [Col. 0268C] consentio etiam his exarationibus quae modo lectae sunt, tam scilicet Tarasii sanctissimi ac beatissimi archiepiscopi et patriarchae, quam his quae ad has missae sunt ab Orientalibus patriarchis: et eorum ac meum sensum super sacris dogmatibus et sanctis iconis unum et immutabilem existimo: eos vero qui praeter haec vane loquuntur, et garriunt contra sanctas imagines, et non conveniunt cum sanctissimis patriarchis, haereticos et perversos agnosco, et ab eorum communione longe me pono.
Petrus sanctissimus episcopus Nicomediae dixit: Secundum missas litteras a summis sacerdotibus Orientalis dioeceseos ad sanctissimum et ter beatum archiepiscopum et patriarcham Tarasium, salutabiliter suscipio, et colo atque adoro pretiosas et [Col. 0268D] sacras iconas: eos vero qui ita non sapiunt, anathematizo.
Hypatius sanctissimus episcopus Nicaeae dixit: Orthodoxis litteris quae missae sunt ab Oriente, id est, a summis sacerdotibus qui ibidem sunt, ad sanctissimum et ter beatum patriarcham Tarasium, consentio, et ea quae confessi sunt, recipio; et sanctas ac venerabiles imagines honoro et adoro et amplector: et omnes qui non sequuntur confessionem hanc, alienos opinor a catholica Ecclesia, et anathemati subdo.
Elias sanctissimus episcopus Cretae dixit: Destinatas litteras ab Oriente sequens consentio et paciscor.
[Col. 0269A] Stauracius sanctissimus episcopus Chalcedonensis dixit: Lectis litteris sanctissimi et beatissimi archiepiscopi et patriarchae, eas quae ab Orientalis dioeceseos summis sacerdotibus destinatae sunt, talem proprietatem habere ad illas quae sunt Constantinopolitani pontificis arbitror, ut nulla diversitas inter illas esse videatur, sed perfecta identitas: ita ut unum utraeque sint, id est, plenae omni orthodoxia. Propter quod et ego ita confiteor, et alienos reor esse, qui ita non sentiunt.
Nicephorus sanctissimus episcopus Dyrrachii dixit: Destinatis ab Orientis summis sacerdotibus orthodoxis litteris ad Tarasium sanctissimum patriarcham assentior et concordo, et eorum quae confessi sunt expositionem recipio: et eos qui ita non [Col. 0269B] sentiunt, anathematizo.
Epiphanius Deo amabilis diaconus Ecclesiae Catanae, et locum tenens Thomae sanctissimi episcopi Sardiniae, dixit: Verum est, quia favi mellis sunt verba bona: dulcedo autem eorum sanitas animae, sicut scriptum est (Prov. XVI) . Igitur ecce et synodicae litterae quae modo lectae sunt, sanctissimi regiae Constantinopoleos archiepiscopi novae Romae, quas ad Orientis orthodoxissimos summos sacerdotes transmisit; et illae quae ab ipsis rescriptae sunt, dulci ac odorifero favo fidei sanctorum Patrum efflorentes, omnium nostrum intelligibiles sensus suavitate rigaverunt, et animo in fide claudicantes robusta orthodoxi virtute magisterii sanaverunt. Quapropter et ego his paria sapiens, admitto et amplector [Col. 0269C] venerabiles imagines secundum antiquam consuetudinem. Et illud apostaticum revera concilium, quod quidam etiam septimam, non jure, sed desipientes nuncupant synodum; necnon et eos qui idipsum sapiunt, terribilibus transmitto anathematibus.
Leo sanctissimus praepositus et locum retinens metropoleos Sidae dixit: Gratia Christi veri Dei nostri, destinatis litteris ab Orientis summis sacerdotibus ad Tarasium sanctissimum archiepiscopum et patriarcham, annuo, et permaneo: et eos qui ita non sapiunt, anathemati transmitto.
Nicolaus reverendissimus monachus et hegumenus monasterii Apri, et locum retinens metropoleos Tyanensium, promulgavit similiter.
[Col. 0269D] Gregorius sanctissimus episcopus Neocaesariae dixit: Destinatis litteris a summis sacerdotibus qui in Oriente sunt, ad Tarasium sanctissimum patriarcham, consentio, et admitto, atque saluto sanctas imagines ac venerabiles iconas: et eos qui ita non sapiunt, anathemati submitto.
Theodorus sanctissimus episcopus Catanae dixit: Qui pietatis meditantur modum, his utique et orthodoxiae sermo refulget. Competenter igitur et mea brevitas lectis sacris ac synodicis litteris sanctissimi et beatissimi reginae civitatum summi praesulis Tarasii, quas ad eos qui in Oriente sunt, transmisit: nihilominus et his quae ab eis ad ipsum directae [Col. 0270A] sunt, intentae mentis visum infigens, per omnia sanctorum Patrum concordantes orthodoxae fidei per lectionem cognovit. Ideoque cum illis haec sentiens, recipio et saluto sacras et venerabiles iconas. et manifeste vocum novitatem quae facta est synodi, quae septima susurrando dicitur, necnon et eos qui cum illa sapiunt, anathematismis transmitto.
Anastasius sanctissimus episcopus Nicopoleos veteris Epiri dixit: Concordantes intuens synodicas litteras Tarasii sanctissimi patriarchae, et rescripta earum quae ab Orientis summis sacerdotibus missa sunt, consentio illis, et confiteor ita sapere, et usque in finem innocuus permanere. Et recipio et saluto venerabiles et sacras iconas: et qui ita non sapiunt, anathemati submitto.
[Col. 0270B] Joannes sanctissimus episcopus Tauromeniae dixit: Sicut unum sentientes convenimus, ita et unum dicere didicimus. Concordantibus igitur synodicis apicibus Tarasii sanctissimi patriarchae, qui lecti sunt, quique destinati fuerunt ab eo ad Orientis sanctissimos sacerdotes, et rescriptis quae ab illis ad ipsum destinata sunt sanctae et orthodoxae fidei sex universalium synodorum, ita et ego credo recipiens et adorans sanctas et venerabiles imagines: et in hac orthodoxa fide vivens opto astare ante tribunal Christi cum fiducia: et qui sic non sentiunt, anathema sint.
Gregorius sanctissimus episcopus Pisinuntensium similiter.
[Col. 0270C] Niceta sanctissimus episcopus Claudiopoleos similiter.
Basilius sanctissimus episcopus Sylaei similiter.
Michael sanctissimus episcopus Synadensium similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium similiter.
Leo sanctissimus episcopus Iconii similiter.
Leo sanctissimus episcopus Rhodi similiter.
Georgius sanctissimus episcopus Pisidiae similiter.
Eustathius sanctissimus episcopus Laodiceae similiter.
Constantinus sanctissimus episcopus Pergae similiter.
[Col. 0270D] Theodorus sanctissimus episcopus Seleuciae similiter.
Theophylactus Deo amabilis diaconus et vicarius
Stauropolitensium metropoleos similiter.
Nicolaus sanctissimus episcopus Hierapoleos similiter.
Leo sanctissimus episcopus Carpathi similiter.
Theodorus sanctissimus episcopus Amorii similiter.
Christophorus sanctissimus episcopus Phasidis similiter
Cyrillus monachus et locum tenens Nicetae episcopi Gothiae, similiter.
[Col. 0271A] Reliqui sanctissimi episcopi [atque monasticae dignitates [Col. 0271B] Desunt etiam haec in ms. Jolyano. ] promulgaverunt.
Tota synodus quae per gratiam Christi veri Dei nostri, et amatricem pietatis sanctionem tranquillissimorum et orthodoxorum imperatorum nostrorum congregata est, relationem quae facta est ab Adriano papa senioris Romae ad orthodoxissimos imperatores nostros, et chartam orthodoxae definitionis sanctissimi et beatissimi patriarchae Tarasii, quae nunc lecta est; atque litteras quae ad beatitudinem ejus ab Orientis summis sacerdotibus missae sunt, recipientes consentimus, et salutamus, et honoranter adoramus sacras et colendas iconas: et pseudosyllogum qui contra eas factus est in destructionem earum, effodientes, anathemati mittimus. Sed Deus omnipotens [Col. 0271B] conservet dominos nostros, et sanctissimum patriarcham.
[Col. 0272A] Tarasius sanctissimus episcopus patriarcha dixit: Contentio quievit, et medius paries sublatus est inimicitiae: Oriens, Occidens, Septentrio et Mesembria, sub jugo uno et una consonantia facti sumus.
Sancta synodus dixit: Gloria tibi, Domine, qui unisti nos.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Gratias pacifico Christo vero Deo nostro cum Patre et Spiritu sancto, in saecula!
Sancta synodus laudavit.
Multos annos imperatorum! Constantini et Irenae magnorum imperatorum et principum multos annos! Orthodoxorum imperatorum multos annos! Custodes fidei, Domine, serva! Auxiliatores Ecclesiae, Domine, serva! Novi Constantini et novae Helenae aeterna [Col. 0272B] memoria! Pacificam, Domine, vitam, da eis! Patriarcharum multos annos! Sacri senatus multos annos!
[Col. 0271B] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri Dei nostri. Imperio piissimorum et amicorum Christi dominorum nostrorum Constantini et Irenae a Deo redimitae matris ejus, octavo anno consulatus eorum, Kalendas Octobris, indictione undecima.
[Col. 0271C] Conveniente sancta et universali synodo, quae per divinam gratiam et piam sanctionem eorumdem divinitus confirmatorum imperatorum congregata est in Nicaeensium clara metropoli Bithyniensium provinciae: id est, Petro reverendissimo archipresbytero sanctissimae Romanae Ecclesiae sancti apostoli Petri, et Petro reverendissimo presbytero monacho et abbate venerabilis monasterii sancti Sabbae Romae siti, retinentibus locum apostolicae sedis almi et sanctissimi archiepiscopi senioris Romae Adriani; Tarasioque almo et sanctissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae, et Joanne ac Thoma reverendissimis presbyteris monachis et vicariis apostolicarum sedium Orientalis dioeceseos.
Sedentibusque ante sacratissimum ambonem templi [Col. 0271D] sanctissimae magnae Ecclesiae quae cognominatur Sophia; praesentibus et auscultantibus gloriosissimis et magnificentissimis principibus, id est, Petrona famosissimo exconsule patricio, et comite Deo conservati imperatorii obsequii, et Joanne imperiali ostiario et logotheta militaris logothesii, et omni sancta synodo secundum ordinem in prima actione signatum; praesentibus etiam et Deo amabilibus archimandritis et hegumenis, atque omni monachica plenitudine; propositis sanctis et intemeratis Evangeliis
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Per antecedentes attentius [proxime] actiones, flatu Domini omnitenentis nos docente secundum proverbiatorem, veritatem meditatum est guttur nostrum; quia [Col. 0272B] litteris quae lectae sunt, sanctissimorum virorum, Orientis videlicet et Occidentis, concordes effecti sumus. Sed quia propheticus nobis sermo praecipit: Super montem excelsum ascende, qui evangelizas Sion: praedica in fortitudine, vocem tuam exalta qui evangelizas [Col. 0272C] Jerusalem: praedicate, ne timeatis (Isa. XL) . Hanc ergo propheticam praeceptionem sequentes, sacerdotes viri, praedicemus, voces nostras exaltemus, pacem annuntiantes Ecclesiae catholicae, quae est vera Sion et civitas coelestis regis Christi Dei nostri. Quomodo autem fiet hoc? Deferantur nobis in medium ad audientiam gloriosissimorum sanctorum Patrum volumina; et ex ipsis haurientes, potemus singuli gregem nobis commissum. Taliter enim et in omnem terram exibit sonus noster, et in fines terrae verborum virtus nostrorum (Psal. XVIII) : pro eo quod non transferimus terminos quos posuerunt patres nostri, sed apostolice docti tenemus traditiones quas accepimus.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae [Col. 0272D] Cypri dixit: Secundum assertionem Tarasii sanctissimi patriarchae deferantur in medium libri, et testimonia beatorum Patrum, et liquido sanctae huic synodo relegantur.
Leontius clarissimus a secretis dixit: Proficuae ac salubri jussioni sanctissimi patriarchae, et consensui universalis synodi hujus parentes, et hanc terminare satagentes, attulimus et exhibuimus sacrosanctos libros. Quorum primus est divinitus electus et scriptus liber, quem et nunc prae omnibus legam. Omnes igitur attentius et prudentius audiamus, et dictorum virtutem certius agnoscamus, quatenus integrae utilitatis fructum capessere valeamus
Idem legit:
De Exodo filiorum Israel.
Locutus est Dominus ad Moysen: Facies propitiatorium de auro mundissimo; duos cubitos et dimidium tenebit longitudo ejus, cubitum ac semissem latitudo. Duos quoque cherubim aureos et productiles facies ex utraque parte oraculi. Cherub unus sit in latere uno, et alter in altero. Utrumque latus propitiatorii tegant, expandentes alas et operientes oraculum: respiciantque se mutuo versis vultibus in propitiatorium, quo operienda est arca, in qua pones testimonium, quod dabo tibi. Inde praecipiam, et loquar ad te super propitiatorio ac de medio duorum cherubim, qui erunt supra arcam testimonii, cuncta, quae mandabo per te filiis Israel (Exod. XXV) .
Ex Numeris.
Haec oblata sunt in dedicatione altaris, quando unctum est. Cumque ingrederetur Moyses tabernaculum foederis, ut consuleret oraculum, audiebat vocem loquentem ad se de propitiatorio, quod erat super arcam testimonii inter duos cherubim, unde et loquebatur ei (Num. VII) .
De Ezechiele.
Et introduxit me in templum, et mensus est frontes, sex cubitos latitudinis hinc, et sex cubitos latitudinis inde, latitudinem tabernaculi (Ezech. XLI) . Et post alia: Et templum interius, et vestibula atrii, limina, et fenestras obliquas, et haec tecta in circuitu per tres partes contra uniuscujusque limen, stratumque ligno per gyrum in circuitu: terra autem usque ad fenestras, [Col. 0273C] et fenestrae clausae super ostia, et usque ad domum interiorem, et forinsecus per omnem parietem in circuitu, intrinsecus et forinsecus ad mensuram: et fabrefacta cherubim et palmae, et palma inter cherub et cherub; duasque facies habebat Cherub, faciem hominis juxta palmam ex hac parte, et faciem leonis juxta palmam ex alia parte expressam per omnem domum in circuitu. (Ibid.)
Ex Epistola S. Pauli apostoli ad Hebraeos.
Habuit quidem et prius justificationes culturae, et sanctum saeculare. Tabernaculum enim factum est primum, in quo erant candelabra et mensa et propositio panum, quae dicitur Sancta. Post velamentum autem secundum, tabernaculum quod dicitur Sancta [Col. 0273D] sanctorum, aureum habens thuribulum, et arcam Testamenti circumtectam ex omni parte auro; in qua urna aurea habens manna, et virga Aaron quae fronduerat, et tabulae testamenti: superque erant cherubim gloriae obumbrantia propitiatorium (Hebr. IX) .
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Perspiciamus, sacrati viri, quia Vetus Testamentum habuit divina signa, cherubim obumbrantia propitiatorium: et ex hoc Novum accepit.
Sancta synodus dixit: Etiam, domine, sic se habet veritas.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Si Vetus habebat cherubim obumbrantia propitiatorium, et nos iconas Domini nostri Jesu Christi, et sanctae Dei [Col. 0274A] Genitricis, sanctorumque ipsius habeamus, obumbrantes altare.
Magnificentissimi principes dixerunt: Veraciter Dei praeceptio est.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Uti lectum est, vultum hominis habebat cherubim et quomodo quidam dicunt, quia quis vidit vultum cherubim? Etenim dixit sculptilem vultum.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Omnes sancti qui meruerunt angelos videre, in specie hominum eos viderunt, quemadmodum in diversis legimus Scripturae locis, propter quod de cherubim Deus Moysi locutus est dicens: Vide, ut facias omnia secundum formam quae ostensa est tibi in monte [Col. 0274B] (Exod. XXV) . Et hinc famulus Moyses, quales formas vidit, tales et fecit, cum quibus et cherubim
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Quando autem movebatur populus ad idololatriam, tunc Deus dicebat Moysi: Ne facias omnem similitudinem ad serviendum eis.
Joannes reverendissimus presbyter et vicarius apostolicarum sedium Orientis dixit: Excelsius his est, quia et Jacob titulum erexit Deo. Unde et benedixit ei repromittens donationes, quae omne verbum excedunt (Gen. XXVIII) . Et alibi in specie hominis luctatus est cum eo, et appellavit eum Israel, quod est interpretatum mens videns Deum. Ipse autem ait: Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea (Gen. XXXII) : et ecce non solum intelligibiles [Col. 0274C] virtutes visae sunt, sed et ipse qui natura invisibilis est Deus, et incorporeus, cum ostensus est in specie nostra.
Demetrius reverendissimus diaconus et scevophylax sanctissimae magnae Ecclesiae Constantinopoleos legit:
Sancti Patris nostri Joannis Chrysostomi de praeconio in Meletium, cujus initium est hoc:
Ubique inter hunc sacratum gregem oculos circumferens, et universam civitatem hic praesentem aspiciens, non habeo quem beatificem. Et post alia: Et erat reverentiae magisterium, quod fiebat. Jugiter enim coacti ejus vocabulum memorari, et sanctum illum habere prae animo, nomine ipsius fugabant omnem [Col. 0274D] a se passionem et cogitationem irrationabilem: et sic multum factum est hoc, ita ut ubique in vicis, et in foro, et in agris, et in itineribus hoc undique nomine personarent. Non autem circa tam magni nominis affectum [ Gr., circa nomen tam magnum affectum] passi estis tantummodo, verum etiam et circa ipsam ejus corporis formam. Quod ergo in nominibus fecistis, hoc et super illius iconam gessistis. Etenim in annulorum circulis, et in calicibus, et phialis, et in thalamorum parietibus, et ubique iconam sanctam illam exaraverunt multi: ut non solum audirent sanctum vocabulum illud, sed et viderent corporis ejus ubique figuram, et duplici quadam migrationis illius consolatione fruerentur.
[Col. 0275A] Petrus sanctissimus episcopus Nicomediae dixit: Si Joannes aurei oris talia dixit de iconis, quis adhuc audet dicere contra eas quidquam?
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Recepit eas veraciter; et talem amorem habebant pii qui tunc erant, circa imaginem ejus, ut ubique formarent iconam sancti Meletii. Unde et Pater hic supra modum illos laudat.
Sanctissimus patriarcha dixit: Et nos a patribus nostris percipientes doctrinas, dicimus eas et venerabiles iconas, et sanctas, et sacras.
Theodosius reverendissimus hegumenus monasterii sancti Andreae Nesii attulit librum ejusdem Joannis oris aurei, petens relegi: quem accipiens Antonius monachus legit:
[Col. 0275B] Sanctae memoriae Patris nostri Joannis Chrysostomi sermo: Quod Veteris et Novi Testamenti unus sit legislator, et in vestem sacerdotis, cujus initium est:
Christi regni Evangelium ante quidem praedicavere prophetae. Et post alia: Ego et cera perfusam dilexi picturam pietate repletam. Vidi enim angelum in icona pellentem barbarorum cuneos. Vidi conculcatas barbarorum nationes, et David veraciter dicentem: Domine, in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges (Psal. LXXII) .
Sanctissimus patriarcha dixit: Si is qui auro pretiosius os habebat, perhibuit dicens: Ego et perfusam dilexi picturam; quid dicemus de his qui oderunt?
[Col. 0275C] Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Illo dicente, quia ego dilexi, quis audet effari contrarium?
Joannes reverendissimus presbyter et vicarius Orientalium pontificum dixit: Quis autem est iste angelus, nisi ille de quo scriptum est: Quia angelus Domini percussit centum octoginta millia Assyriorum in una nocte circa Jerusalem hostiliter militantia? (IV Reg. XIX.)
Nicephorus sanctissimus episcopus Dyrrachii dixit: Sed propitius nobis sit Dominus super delictis quae peccavimus [patravimus] circa sacras imagines.
Gregorius diaconus et notarius legit:
[Col. 0275D] Ex sermone sancti Gregorii Nyssae, habito Constantinopoli, de deitate Filii et Spiritus, et in Abraham, cujus initium est:
Veluti quiddam patiuntur ad multum florida prata. Et post alia: Vidi saepe in pictura imaginem passionis, et non sine lacrymis aspectum transivi, dum evidenter ars ante vultum afferret historiam. Caeterum ponitur Isaac apud ipsum altare super genu locatus, et ligatas habens manus retrorsum (Gen. XXII) . At ille ascendens post tergum pueri suffragine [ Gr., suffragini innixus] juncta [vincta], laeva manu comam pueri ad se reflecti, et incurvatur vultui miserabiliter ad se [ Gr., ad ipsum] respicienti, et dexteram armatus gladio ad occisionem [Col. 0276A] dirigit; et tangit jam corpus gladii acie: et tunc ei fit divinitus vox prohibens opus.
Gloriosissimi principes dixerunt: Vide, quomodo doluerit [jucundatus sit] Pater noster in pictura, ita ut et lacrymaretur.
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Multoties Pater legit historiam; sed forte nunquam lacrymatus est: at vero postquam picturam vidit, lacrymatus est.
Joannes reverendissimus presbyter et monachus, et vicarius Orientalium pontificum dixit: Si tali doctori pictura praestitit utilitatem et lacrymas, quanto potius indoctis et idiotis praestabit compunctionem et utilitatem?
Sancta synodus dixit: In diversis locis vidimus [Col. 0276B] Abrahae picturam, sicut Pater ait.
Theodorus sanctissimus episcopus Catanae dixit: Si sanctus Gregorius vigilans in divinis intellectibus, Abrahae historia visa, lacrymatus est, quanto magis depicta incarnata dispensatio Christi Domini nostri, qui propter nos homo factus est, videntes ad profectum et lacrymarum effusionem hortabitur?
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Si vidissemus iconam crucifixum ostendentem Dominum, nonne et nos lacrymaremur?
Sancta synodus dixit: Magnifice; nam in ipsa liquido consideratur humilitatis celsitudo Dei, qui propter nos incarnatus est.
Stephanus reverendissimus diaconus et notarius ac referendarius legit:
[Col. 0276C] Sancti Cyrilli Alexandrini episcopi, ex epistola ad Acacium Scythopoleos episcopum, de apopompaeo [Capro emissario], cujus initium est:
Missis nunc a sanctitate tua nuntiis gavisus sum valde. Et post alia plurima dixit: Dicimus ergo, quod figura et umbra erat lex, et quasi quaedam pictura posita ad visionem his qui conspiciunt res. Umbrae autem artis sunt eorum qui pingunt in tabulis, principia exarationum: quibus si superinducantur colorum flores, tunc profecto picturae pulchritudo nitescet. Et post pauca: Scriptum est igitur in mundi facturae libro: Et factum est post verba haec, tentavit Deus Abraham, et dixit ad eum: Abraham, Abraham. At ille respondit: Adsum. Ait ei: Tolle filium tuum unigenitum, quem diligis, [Col. 0276D] Isaac, et vade in terram Visionis, atque offer eum ibi in holocaustum super unum montium quem monstravero tibi. Igitur Abraham de nocte consurgens, stravit asinum suum, ducens secum duos juvenes et Isaac filium suum. Cumque concidisset ligna in holocaustum, abiit ad locum quem praeceperat ei Deus. Die autem tertio, elevatis oculis, vidit locum procul, dixitque ad pueros suos: Exspectate hic cum asino; ego autem et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertemur ad vos. Tulit quoque ligna holocausti, et imposuit super Isaac filium suum. Ipse vero portabat in manibus ignem et gladium (Gen. XXII) . Et post alia: Veneruntque ad locum quem ostenderat ei Deus, in quo aedificavit [Col. 0277A] altare, et desuper ligna composuit. Cumque ligasset Isaac filium suum [Gr., pedes Isaac filii sui], posuit eum in altari super struem lignorum, extenditque manum et arripuit gladium, ut immolaret filium suum. (Ibid.) Ergo si quidam nostrum desiderat videre depictam in tabula historiam de Abraham, quomodo scilicet eum designaverit pictor [ Gr., quomodo eum des. pictor]: utrumnam simul, an sigillatim gesserit quae de illo dicuntur? Siquidem nonnulli in alia atque alia specie diversis eumdem locis depingunt [ Gr., Siquidem in al. atque al. sp. d. eumd. loc. depinxerit]: utputa aliquando sedentem quidem asino, assumpto puero, sequentibus famulis: aliquando autem remanente rursus asino deorsum una cum famulis onerantem Isaac, et habentem prae manibus [Col. 0277B] gladium simul et ignem. Necnon et alibi eumdem in specie iterum alia compedientem super ligna [super ligna adolescentem], et armasse gladio dexteram, ut necem inferat. Sed non alter et alter erat Abraham diversis in locis aliter atque aliter visus: sed idem ipse ubicunque semper, secundum rerum necessitatem, pictoris arte repraesentatus. Neque enim erat conveniens, imo impossibile, in uno eodemque loco videri omnia gerere quae de illo dicuntur.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: En et sanctus Cyrillus consona sancto Gregorio Nysseno dicit.
Cosmas diaconus, notarius et cubuclesius legit:
De carminibus sancti Gregorii theologi, ex sermone de virtute habito, cujus initium est:
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Et sanctus Gregorius deiloquus Pater mirabilem retulit iconam Polemonis.
Sanctissimus patriarcha dixit: Etenim castitas ex illa patrata est: nisi enim vidisset scortum iconam Polemonis, nequaquam a stupro cessasset.
[Col. 0278A] Nicephorus sanctissimus episcopus Dyrrachii dixit: Mirabilis est imago et admiratione dignissima, quoniam potuit mulierculam liberare ab exsecrabili et turpi operatione.
Gregorius [Georgius] Deo amabilis diaconus et notarius venerabilis patriarchii legit:
Antipatri episcopi Bostrensium, ex sermone in mulierem quae fluxum sanguinis passa est, cujus initium est:
Quod prior quidem fuerit Judaeorum vocatio, Scriptura docuit. Et post alia:
Haec salutari fimbria comprehensa dicebat mulier quae fluxum sanguinis patiebatur, ut regem naturae tenens Dominum, et passionis tyrannidem edocens: perceptoque dono, statuam erexit Christo. Et quidem [Col. 0278B] divitias in modicos expenderat, sed divitiarum residua obtulit Christo.
Sanctissimus patriarcha dixit: Itaque et imaginem qui depingit, Deo illam offert, quemadmodum et mulier statuam.
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Proprie dicere [ut proprie dicam], jubet, et recipit amplissime facientes imagines.
Thomas reverendissimus monachus monasterii Chenolacci dixit: Librum beati Asterii affero, et offero sanctae synodo: et ut jubetis.
Sancta synodus dixit: Legatur.
Et accipiens Constantinus Deo amabilis diaconus et notarius legit:
[Col. 0278C] Beati Asterii episcopi Amasiae relatio in Euphemiam martyrem.
Pridem, o viri, Demosthenem habebam in manibus illum optimum, et Demosthenis illa, ubi Aeschinem amaris immittit [ Gr., impetit] cogitationibus. Retardatus vero sermone, et densus intelligentia, quietem deprecatus sum, et ambulacrum [ Gr., quiete egebam et ambulatione], quo mihi solveretur pusillum animae dolor: et procedens de habitaculo, pauxillum cum notis comitatus in forum, illinc ad Dei templum profectus sum, oraturus in vocatione. Cum autem et hoc consecutus, in obscuro porticus domorum incederem, vidi illic picturam quamdam, et me in summitatem visio tulit [cepit]: ut Euphranoris autem diceres esse diligentiam artificii, vel [Col. 0278D] cujusque illorum veterum, qui sculptibilem Junonem in magnitudinem, cum modica esset, erigentes, etiam tabulas animatas operabantur [ Gr., qui picturae plurimum dignitatis conciliarum] [Col. 0278D] Anastasius videtur legisse Ἥραν pro ἦραν. In ms. Jolyano legitur scriptibilem Junonem. . Veni ergo, si velis (etenim nunc vacatio narrationis est) edisseram tibi scripturam. Neque enim magis prava quam pictores, nos utique musarum pueri habemus remedia [pharmaca]. Mulier quaedam virgo sacra et incorrupta, Deo pudicitiam vovens, Euphemiam vocant eam. Cum autem tyrannus aliquando pie viventes persequeretur, nimis alacriter mortis elegit periculum. At vero cives et communicatores religionis, [Col. 0279A] pro qua obiit, utpote virilem et sacram virginem admirantes, juxta sacrarium theca constructa, et posito loculo, honores ei concelebrant, et annuam festivitatem [communem et publicam celebritatem], novum et publicum facientes commercium. Ergo alii quidem Dei mysteriorum sacri disputatores hierophantae verbo quoque memoriam semper honorant, et qualiter consummaverit sufferentiae certamen, diligenter eos qui simul adsunt, edocent. Pictor autem pie agens, et ipse per artem pro viribus totam historiam ejus designans in sindone, juxta thecam sacram posuit visionem. Habet autem ita se illud amabile artificium. Excelsus super thronum stabilis est judex, amare ac maligne aspiciens in virginem. Irascitur enim quando vult ars etiam in inanimatis materiis. Adsunt autem satellites [Col. 0279B] principatus, et milites multi: quorum alii quidem monumentorum descriptores libros ferunt et codicillos: quorum alter a cera manu suspensa [ Gr. add. iracunde] aspicit ad eam quae judicabatur, totam inclinans faciem, veluti jubens magis [clarius] loquendum, ne laborans circa auditum, mendosa scribat ac reprehensibilia. Stabat autem virgo in aquilo indumento ac veste philosophiam designans; et ut visum est pictori, etiam vultu urbano: ut vero mihi videtur, anima virtutibus decorata. Ducunt autem ad principem duo milites, unus quidem illam ante trahens, alter autem post tergum urgens virginis temperatum pudore atque constantia morem. Etenim innuit quidem in terram, ut erubescens a [Col. 0279C] vultibus marium. Stabat autem nequaquam perculsa, nihilque passa penes agonem timendum [timidum]. Cumque ego alios interim laudarem pictores, quando intuitus sum illius mulieris Colchidis opus: quae filiis cum esset gladium illatura, misericordia et furore dividit faciem. Et unus quidem oculorum insinuat iram, alter vero matrem indicat parcentem et trementem. Nunc autem miraculum ab illa cogitatione ad hanc commutavi scripturam: et vehementer admiror artificem, quoniam magis miscuit colorum morem, et reverentiam simul et virilitatem temperans, affectiones per naturam repugnantes. Procedente vero anterius imitatione, carnifices quidam in tunicis parvis nudi jam veniebant ab opere [jam aggrediebantur opus]. Et quidam apprehenso [Col. 0279D] quidem capite, inclinans post tergum, praebebat alteri praeparatam ad supplicium virginis personam [faciem]: quidam vero astans incidebat dentes: malleus autem et terebra supplicii organa apparent. Praeterea lacrymor hinc, et mihi passio intercidit sermonem: sanguinis enim guttas sic evidenter supercoloravit pictor, ut diceres has labia veraciter distillasse, et lamentatus abires. Ad vincula post haec, et iterum virgo venerabilis in fulvis vestibus, sed et sola extendens manus in coelum, et invocans Deum procuratorem inter atrocia. Cui oranti apparet super caput signum, quod nunc lex est Christianis adorare atque praescribere: quodque indicium autumo fuisse passionis, quae illam exspectabat. [Col. 0280A] Mox ergo et post modicum, ignem alibi validum pictor succendit, rubeo colore hinc et inde rutilanti corpoream faciens flammam: statuitque in medio illam, manus quidem ad coelos expandentem, molestiam vero nullam in facie demonstrantem, sed e contrario gaudentem, quoniam ad incorpoream et beatam vitam abibat. Usque huc et pictor statuit manum, et ego sermonem. Tempus autem tibi est et eam, si volueris, picturam perficere, ut perspicias subtiliter, nisi [si non] multum post narrationem venimus.
Gloriosissimi judices dixerunt: Pia igitur est ars pictorum, et non ut eam quidam insipienter vituperant: ipse quippe Pater pictorem pie agere asseruit.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae [Col. 0280B] Cypri dixit: Sed et sacrum illud monumentum appellat. Et theologus venerabilem imaginem, et Chrysostomus sanctam appellat; at vero Pater qui lectus est, sacram. Et quid ulterius ad haec potest aliquis contradicere?
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium dixit: Audientes universi patrum nostrorum magisteria, compuncti sumus anima, et praeteritos annos deflemus. Sed gratias agimus Deo, quia per doctrinas patrum nostrorum venimus ad agnitionem veritatis.
Theodosius sanctissimus episcopus Amorii dixit: Sacratissime et Deo honorabilis domine, nos et tota sancta synodus audientes sanctorum patrum nostrorum [Col. 0280C] magisteria de sacris imaginibus, credimus, et confitemur, et sacras et sanctas eas vocamus: et qui ita non dixerit, sit anathema.
Sancta synodus dixit: Sit anathema!
Nicephorus sanctissimus episcopus Dyrrachii dixit: Semper bonus pictor per artem res exhibet, quemadmodum et is qui martyris Euphemiae imaginem designavit: propter quod et in his doctor picturae artem collaudat.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Utique dicendo: Laudabam quidem ego primitus quae erant Colchidis, usque dum veni ad imaginem martyris.
Sancta synodus dixit: Et haec contemplatus, et perculsus.
[Col. 0280D] Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Et Pater qui lectus est, ea passus est, quae sanctissimus Gregorius [Nyssenus]: ambo enim in imaginibus lacrymati sunt.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Praecipit Pater, et licentiam dat in fine sermonis volenti depingere certatorum martyrum narrationem; ait enim: Tempus autem tibi est, et eam si volueris picturam perficere: ut perspicias subtiliter, nisi multum post narrationem venimus.
Joannes Deo amabilis presbyter, et locum retinens apostolicarum sedium Orientis, dixit: Itaque major est imago sermone: et hoc Dei providentia factum est propter idiotas homines.
[Col. 0281A] Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Si sanctis viris talem compunctionem fecerunt sacrae imagines, quanto magis nobis?
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium dixit: Patribus nostris talia dicentibus, non habemus quod dicamus.
Joannes Deo amabilis presbyter et locum retinens apostolicarum sedium Orientis, dixit: Non adversantur pictores Scripturis, sed quidquid Scriptura dicit, id demonstrant; ita ut assertores sint eorum quae scripta sunt.
Theodosius sanctissimus episcopus Amorii dixit: Divinus Apostolus edocet dicens: Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV) . Ipsae itaque sanctae atque colendae imagines et picturae, [Col. 0281B] tam quae in musivis, quam quae in materiali scriptione fiunt, ad nostram [ Gr., et materiales efformationes, atque musiva, ad nostram] doctrinam et aemulationem et formam sunt, et scriptae consistunt; ut et nos eamdem formam et agonem ostendamus circa Deum: quatenus et nos quoque dignos statione ac portione ipsorum, et cohaeredes faciat regni sui.
Theodorus sanctissimus episcopus Catanae dixit: Beatus et deifer doctor Asterius, sicut stella clarissima, omnium nostrum corda illustravit. Itaque non extra consequentiam catholica Ecclesia suscepit sacras et venerabiles iconas, sed apte sanctorum patrum nostrorum doctrinas secuta.
Gregorius Deo amabilis diaconus sanctae magnae [Col. 0281C] Ecclesiae laudabilium Apostolorum legit:
De martyrio sancti Anastasii martyris Persae, cujus initium est:
Unigenitus Filius et Verbum Dei, per quem omnia facta sunt. Et post alia: Cum autem abundasset in eo desiderium, ut illuminaretur, rogabat multum praedictum virum, ut dignus efficeretur gratia sancti baptismatis. At ille trepidans propter Persarum metum, ne periclitaretur, differebat eum. Verumtamen cum illo ibat ad ecclesias, et orabat, et picturas sanctorum martyrum aspiciebat, et sciscitabatur ab eo, quaenam haec essent. Et audiens ab eo sanctorum miracula, et dura tormenta quae illis a tyrannis illata fuerant, et super hominem tolerantiam, mirabatur [Col. 0281D] et stupefiebat. Manens ergo tempore pauco apud praedictum Christo dilectum virum, optimum sumit in anima desiderium, ut Hierosolymam perveniret, et ibi fieret sancto baptismate dignus.
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium dixit: Apparet, quia venerabilium imaginum traditio solemnis [legitima] est.
Euthymius reverendissimus diaconus et monachus, pro Deo amabili episcopo Gothiae [ Gr., notarius rever. episcopi Gothiae], legit:
Ex miraculis sancti Anastasii martyris, quorum initium est:
Miraculorum relationem proponere volo. Et post [Col. 0282A] pauca: Eia nunc et ea quae apud Caesariam Palaestinae a sancto facta sunt, secundum quod possibile fuerit, enarremus. Cum appropinquasset sanctae civitati almum cadaver, notum factum universae civitati, et laetitia magna repleti sunt omnes. Et surgentes, sacraque ligna percutientes [Col. 0281D] Anastasii verba: Orientales ligna pro campanis percutiunt. congregaverunt semetipsos in venerabilissimo templo Dei Genitricis, quod dicitur Novae. Et deinde cum crucibus et litania obviam venerunt sancto lipsano, cum glorificatione gaudentes et exsultantes: et quasi reflorentes, imo recreati in praesentia martyris a paucitate fidei quae erat in illis, et aliarum nequitiarum mortificatione, magnam acceperunt consolationem. Orantibus autem illis, et deosculantibus, et se circa tumulum volutantibus, atque debitum praemium recompensantibus [Col. 0282B] lipsano ac memoriae sancti hujus, mulier quaedam quae quasi ex claris erat Caesariensium (si ita oporteat dici, et non magis aliter quemadmodum res ipsae manifestarunt) nomine quidem Arete, id est virtus, sed moribus virtuti omnino contraria, in diffidentiam versa dicebat: Ego lipsanum a Perside veniens non adoro. O miseram et sine intellectu animam, quae non audivit infelix sacratissimum psalmistam David increpantem flagitiosorum audaciam, ac dicentem: Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum! (Psal. XXXIII.) Quid ergo Deus, qui glorificat glorificantes se, facit in ea, consequenter ego dicam. Ingresso civitatem sancto lipsano, communiter consiliati cives ejusdem urbis coeperunt construere oratorium sancto juxta [Col. 0282C] Tetrapylum, quod erat in medio civitatis. Statuerunt autem et imaginem ejus ibidem. Cum autem adhuc aedificaretur, astans martyr infelici illi in somnis in habitu monachi, dixit ei: Lumbos tuos doles? Illa vero ad eum: Non, domine; nihil mali habeo, sana sum: et una cum sermone expergefacta, et sentiens in se validum cecidisse dolorem, coepit clamare, gemere, ac indesinenter affligi; ita ut non posset omnino respirare, importabilia patiens, ut vacationem agens reputaret secum, et requireret, quinam esset, et ex qua causa tam subitaneus dolor, qui sibi foret illatus. Sed in his consummavit dies quatuor. Quinta vero die illucescente vidit astantem sibi sanctum, atque dicentem: Descende ad Tetrapylum, et roga sanctum Anastasium, [Col. 0282D] et sanaberis. At illa surgens, et in memoriam veniens improborum sermonum suorum quos locuta est adversus caput suum, advocatis pueris suis, ait eis: Tollite me, tollite me, ut eamus ad Tetrapylum sancti Anastasii; novi enim et nunc edocta, etiam a Perside veniens lipsanum adorare et honorare, et quae Deus mundavit, non communicare, id est, commune dicere [ seu potius, ducere]. Levantes ergo eam pueri ejus in phorio, id est portatorio, pergebant. Cumque appropinquarent loco, illa de longe attollens oculum, et videns sancti imaginem, coepit magna voce cum effusione lacrymarum clamare: Iste est in veritate, quem vidi in somnis praedicentem [Col. 0283A] mihi de malis quae me obtinent. Et cum se projecisset supra pavimentum, et plorasset multum, placato sancto erecta est sana. Et quae paulo ante ab aliis portabatur, et in extremis posita periclitabatur, propriis pedibus ambulans abiit domum suam, concorditer cum caeteris laudans et glorificans Deum, et magnificans martyrem.
Petrus et Petrus, Deo amabiles presbyteri et vicarii Adriani papae senioris Romae, dixerunt: Haec imago sancti Anastasii usque in hodiernum diem est Romae in monasterio ipsius cum pretioso ejus capite.
Joannes sanctissimus episcopus Tauromeniae dixit: Verum dixere honorabilissimi vicarii, quoniam et in Sicilia fuit mulier daemonium patiens: et Romae posita, per praedictam sacratissimam imaginem sana [Col. 0283B] effecta est.
Joannes Deo amabilis presbyter, monachus et vicarius Orientalium pontificum dixit: Ad ea quae dicta sunt ostensum est ex his quae lecta sunt, quia et imagines sanctorum miracula operantur, et sanitates perficiunt.
Petrus sanctissimus episcopus Nicomediae dixit: Librum defero sancti Athanasii, et sanctae synodo offero ad legendum.
Sancta synodus dixit: Legatur.
Et accipiens Stephanus diaconus et notarius legit:
[Col. 0283C] Sermo sanctae memoriae Patris nostri Athanasii de imagine Domini nostri Jesu Christi veri Dei nostri, facto miraculo in civitate Beryto.
Sustollite oculos mentis vestrae, et videte novum miraculum hoc quod factum est nunc. In infinitam admirationem Dei aspicite, et date ei gloriam. Contemplamini ineffabilem misericordiam ejus, et magnitudinem dispensationis ejus; atque lamentum cum laetitia sumite. In Deo quidem nihil extraneum. Deus enim cum sit, omnia potest. Quia vero in diebus nostris et in nobis factum est, expavescet omne cor audientium. Vere expavit coelum in eo quod temere factum est. Conturbatae sunt abyssi, et sol obtenebratus est, et luna, et stellae similiter super hoc quod patratum est. Sed iterum laetatae sunt in eo quod a Domino dispensatum est, omnes coelorum virtutes. Audite, et admiramini quod factum est in [Col. 0283D] diebus nostris intelligentes intelligite, et aurem vestram inclinate, foras quod cordis [et quidem ante exteriorem aurem, quae cordis] est porrigite, et audite. Civitas est Berytus vocata, in finibus Tyri et Sidonis sita, Antiochiae subdita. In hac civitate Beryto multitudines erant copiosae Judaeorum. Porro juxta synagogam ipsorum, quae valde esse magna videbatur, Christianus quidam accepit ad pensionem cellulam a quodam, in qua habitans, contra accubitum suum fixit imaginem Domini nostri Jesu Christi [ Gr., in tabula] honeste depictam, et integrae staturae habentem Dominum nostrum Jesum Christum. Transacto autem modico tempore, perquisivit mansionem majorem ille Christianus, quemadmodum et indigebat. [Col. 0284A] Hoc autem Domini nostri Jesu Christi gratia dispensavit, ut credo, qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II) ; ostendens miracula sua se colentibus, et omnibus in se credentibus, in redargutionem impiorum, et stabilitatem fidelium. Quaesivit ergo Christianus, ut dixi, majorem domum, et invenit in quodam loco civitatis, et transtulit se illuc a domo quae erat juxta synagogam Judaeorum: et sublatis omnibus suis, per oblivionem (dispensatione tamen Dei) imaginem Domini dimisit oblivioni, ut praefatus sum, traditam. Quidam vero Judaeus accepit domum illam ad pensionem, in qua imago Domini stabat. Intromissis autem omnibus suis permanebat in domo, minime contemplatus iconam Domini, quod staret illic. Neque enim consideravit locum illum, sed ingressus [Col. 0284B] manebat. Quadam vero die invitavit Judaeus unum ex contribulibus suis ad prandium et cum pranderent, elevatis oculis Judaeus qui invitatus fuerat, vidit iconam Domini nostri Jesu Christi; et dicit ei qui se invitaverat: Tu cum sis Judaeus, quomodo imaginem hujusmodi habes? Convicia plurima quoque et nefanda emittens adversus Dominum, quae non audeo scribere (absit) quae dixit contra Salvatorem is qui fuerat invitatus. Tunc is qui invitaverat, videns imaginem Domini, rationem reddidit invitato Judaeo, dicens: Quia usque in praesens non vidi hanc imaginem: et siluit invitatus. Abiit autem ad summos sacerdotes suos, et accusat Judaeum qui in domo manebat, in qua imago Domini erat, dicens, quia [Col. 0284C] ille imaginem habet Nazareni videlicet in domo sua. Qui audientes dixerunt: Si potes hoc ostendere. At ille affirmavit, quia ego ostendam hoc in domo ejus. Illi vero repleti furore vespere quidem siluerunt. Mane vero facto, summi sacerdotes eorum atque presbyteri, assumpto eo qui Judaeo detraxerat, et turba multa gentis suae, pergunt ad domum Judaei, in qua imago Domini stabat. Pervenientes autem ad locum summi sacerdotes insiluerunt, et seniores, cum eo qui indicaverat, et vident imaginem Domini stantem. Tunc vehementer irati, Judaeum quidem qui habitabat in domo illa, extra synagogam facientes, expulerunt; imaginem vero Domini nostri Jesu Christi deponentes, dixerunt: Quia sicut patres nostri illuserunt ei aliquando, ita et nos illudamus illi. Tunc [Col. 0284D] coeperunt conspuere in faciem sanctae imaginis Domini, et dare alapas coram his qui convenerant, hinc et inde imaginem Domini in faciem percutientes, atque dicentes: Quaecunque fecerunt ei patres nostri, omnia faciamus et nos imagini ejus. Et dicunt: Audivimus quia illuserunt ei; et hoc ipsum nos faciamus. Infinitis ergo ludibriis illuserunt iconam Domini, quae nos neque dicere audemus. Deinde dicunt: Audivimus, quia clavis infixerunt manus ejus et pedes: hoc et nos etiam faciamus ei; tunc in manus et pedes imaginis Domini infixerunt clavos. Iterum saevientes dixerunt: Audivimus, quia aceto et felle potaverunt eum cum spongia: faciamus ei et nos; et fecerunt apponentes ad os imaginis Domini [Col. 0285A] spongiam aceto plenam. Rursus dicunt: Didicimus, quia calamo percusserunt caput ejus patres nostri: id ipsum et nos faciamus; et accipientes calamum, percutiebant caput Domini. Caeterum novissime dicunt: Ut liquidius edocemur, quia lancea latus ejus aperuerunt, nihil praetermittamus, sed addamus et hoc; et facientes deferri lanceam, praeceperunt cuidam suorum tollere lanceam, et percutere contra latus imaginis Domini. Mox ergo emanavit multitudo sanguinis et aquae ab ea. Christe, gloria tibi: incomprehensibilis, gloria tibi: quis sicut tu, Deus? quis praeter te, Deus, faciens terribilia et obstupescenda? O miraculum Salvatoris nostri majestatis! Horruerunt veraciter et jam super hoc supernae virtutes tuae. O quantus es, Domine, ad humilitatem [Col. 0285B] [ Gr., humanitatem]! o quantus ad longanimitatem! o quantus es in misericordia! Prius enim propter nos et propter salutem nostram, cum esses sine carne, incarnatus ex Virgine Maria, crucifixus es in illa carne, cum esses ipse impassibilis deitate. Nunc vero iterum in imagine crucifixus es, Domine, in redargutionem impiorum et omnium incredulorum, atque stabilitatem eorum qui veraciter in te credunt. Sed gloria tibi, Domine, qui solus omnia potes, una cum benedicto Deo nostro et Patre, atque cum Spiritu sancto. Amen. Vos autem, o filii, audite reliqua, quae dispensata sunt ab eodem Domino: ipsius enim erat permissio. Denique postquam percussum est lancea latus ejusdem imaginis Domini, et emanavit sanguis et [Col. 0285C] aqua, ut superius dictum est, dicunt summi sacerdotes eorum et seniores: Quoniam susurrant colentes eum, quod sanitates multas fecerit, sumamus ergo sanguinem hunc et aquam, et deferamus ad synagogam, et colligamus omnes qui male habent in populo et ungamus eos ex illo, et videamus si vera sunt quae dicuntur. Tunc afferentes lateri iconae Domini vas secundum locum imaginis percussionis lanceae, unde exivit sanguis et aqua, repleverunt ampullam ad locum jugulationis lanceae: et inferentes, illudebant: ut injuriis appeterent, sicut putabant, coram omnibus universorum Dominum. Et collectis omnibus qui male habebant, ante omnes paralyticum, quem a nativitate noverant, adducentes unxerunt: et statim saliit, et exsiliit sanus [Col. 0285D] homo penitus. Deinde caecos adduxerunt, qui et ipsi visum receperunt. Daemonium vero patientes [ Gr. add. innumeri] mox emundati sunt. Turbatio quoque magna et infinita per totam civitatem effecta est, cunctis confluentibus propter infinita miracula. Commotae autem sunt omnes multitudines Judaeorum: plures enim civitatem habitabant. Currebant ergo ferentes eos quos in domibus suis habebant, quotquot habebant languentes, aut paralyticos [ Gr. add. aut claudos], aut debiles, aut aridos, aut leprosos, omnes cucurrerunt: ita ut neque synagoga eorum, licet magna fuerit, caperet illos, neque locus multitudine infiniti populi propter miracula concurrente. Omnes autem principes sacerdotum ac [Col. 0286A] seniores, et populus Judaeorum, virorum, puerorum, et mulierum crediderunt in Dominum Jesum Christum, clamantes: Gloria tibi, Christe, quem patres nostri crucifixerunt, qui et a nobis nunc crucifixus es in imagine tua. Gloria tibi, Fili Dei, qui tanta fecisti miracula: tibi credimus: propitius nobis esto, et suscipe nos. Haec clamabant lugentes omnes, et voces emittebantur, et miracula perficiebantur, summis sacerdotibus ungentibus, et cunctis curatis et vivificatis. Postquam autem omnes sanati sunt, confestim ad episcopum sanctissimae constitutae illic ecclesiae, qui jam quae fuerant facta didicerat, multitudines currebant clamantes: Unus Deus Pater, unus Deus Filius, et ipse unigenitus: unus Christus, quem patres nostri crucifixerunt. [Col. 0286B] Ipsum Deum novimus, huic nos credimus. Multis itaque laudibus glorificantes Deum, imaginemque archiepiscopo demonstrantes, et annuntiantes quae fecerant imagini Domini, qualiter et sanguis et aqua exierunt ex latere imaginis, necnon et infinita miracula quae facta sunt; ita omnes multitudines, ut sancto baptismate digni fierent, supplicabant. Quos episcopus una cum clero suo assumptos [ Gr. add. et initiatos], omnes baptizavit per multos dies, et synagogam eorum ecclesiam Salvatori nostro Christo dicavit. Illis autem rogantibus, etiam caeteras synagogas eorum martyria fecit: et sic gaudium magnum factum est in civitate illa, non solum corporibus sanatis et vivificatis, sed et tot animabus in vitam a mortuis redeuntibus aeternam. Haec agnoscens ego [Col. 0286C] festinavi indicare vobis, fratres amantissimi, ad utilitatem animarum vestrarum: ut cognoscentes et in hoc Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi virtutem, plus aliquid in fide ipsius confirmemini, et exsultetis super magnalibus ejus, quae nunc etiam operatus est. Date ergo ipsi gloriam cum laetitia in compunctione et lamento, gaudentes et gratias agentes, quia sua nos fide, et sua fecit agnitione dignos [in Christo Jesu Domino nostro], cum quo et Patri una cum Spiritu sancto gloria nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: En et is qui ab immortalitate cognominatus est, totam sanctam synodum hanc fecit compungi et lacrymari: quoniam non solum venerandas [Col. 0286D] esse cognovit, verum etiam maximas gerere sanitates.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sed ne quis dicat cur illae iconae, quae apud nos sunt, miracula minime faciunt? Ad quem respondemus Quia, sicut Apostolus ait (I Cor. XIV) , signa infidelibus, non fidelibus data sunt. Nam qui ad imaginem accedebant, infideles erant: propterea signum fecit Deus per imaginem, ut illos traheret ad fidem nostram Christianorum. Generatio enim mala et adultera signum quaerit, et signum non dabitur ei (Matth. XII) .
Theodorus Deo amabilis diaconus et notarius legit:
[Col. 0287A] Ex epistola beati Nili ad Heliodorum silentiarium.
Per ea quae per singula loca et in diversis temporibus quotidie fiunt miracula, Dominus hos quidem qui modicae sunt fidei, necnon et infideles ad stabilitatem fidei invitat: fidelium vero fidem, imo et spem crescere facit, et gravem et immobilem demonstrat prudentiam [sensum]. Et volo tibi quid unum ex denis millibus Platonis nostri tropaea reportantis et martyris modo narrare: qui non solum in patria nostra, sed in omni civitate ac regione paratissime gratiam donat, et ostendit his qui Deum per eum postulant, admirabilem fortitudinem. In monte quippe qui vocatur Sina, ubi Moyses a Deo legem accepit, monachis habitantibus [Col. 0287B] indigenis et peregrinis, unus quidam virorum genere Galata una cum proprio filio singularem [monasticam] amplexus vitam degebat, continentiae certamina transigens multo tempore in deserto. Et ecce quadam die repente quidam in praedicto monte religione barbari [ Gr., pagani] et detestabiles irruentes comprehendunt eos, qui in promptu ex his et impraesentiarum inventi sunt monachi una cum filio senis Galatae, et in captivitatem ducunt. Quos et ligantes post tergum, multas transeunt mansiones desertas, jejunos et nudos minantes eos, nec calciatos penitus aliquo calciamento, per illa inaquosa et asperrima, et nullius consolationis loca, vi et necessitate circumeuntes, et infinito pavore detentos. Solus autem in quodam abdito specu [Col. 0287C] occultatus senior luctu tabefiebat, non ferens privationem Deo amabilis filii: et Dominum flagitabat Christum per Platonem compatriotam martyrem, ut incurvaretur ad miserationes. Id ipsum autem et filius per eumdem sanctissimum martyrem rogabat Deum in captivitate vinctus, ut sui misereri, et miraculum facere dignaretur. Utroque autem exaudito, patre scilicet in spelunca montis, et filio in captivitate, ecce subito martyr Plato noster astat super equum apparens, trahensque alterum equum opportunum [vacuum], manifestatur puero vigilanti, et hunc agnoscenti ex eo, quod saepe videret sancti characterem in imaginibus: et statim jubet eum de medio cunctorum exsurgere, et accipere equum, et insidere. Et confestim more araneae vincula dissoluta [Col. 0287D] sunt; et solus ipse liberatus per invocationem, nutu Dei surgens, insedit equo, et sequitur ducentem se sanctum martyrem constans et gaudens. Compendiose autem et acute [celeriter] ambo, sanctus scilicet Plato, et novitius monachus, quemadmodum pennati perveniunt ad habitaculum senis orantis atque lugentis: et restituens salvum victoriosissimus martyr corde dolenti patri desiderabilem filium, disparet. Itaque in omni loco his qui per eos invocant Deum, omnes res mirandas et gloriosas Domini Christi memorabiles et inclyti athletae perficere valent. Porro haec tibi scripsi, ut amico martyrum existenti, et nunquam aliquando satietatem memoriae beatorum martyrum accipienti.
[Col. 0288A] Sancta synodus dixit: Ostensum est, quia per imaginem martyris, quae sibi ante fuerat cognita, agnovit eum astantem, cum salvare illum venit.
Theodorus sanctissimus episcopus Myrorum dixit Quia et ego praeostensae historiae similia passus sum. Nam cum injuriam paterer a quibusdam principalibus manibus, dixit mihi archidiaconus meus, vir religiosus ac timens Deum: Quia vidi patriarcham in visione dicentem, quia ascendat ad nos metropolita, et omnes res ejus dispensabuntur, ut expedit ei. Interrogavi ergo ego archidiaconum, dicens: Quali forma apparuit tibi patriarcha? et respondit mihi: Quia rubicundus facie, et senili coma. Aio ego ei: Quia patriarcha non est talis visionis [formae], sed vestis habet sancti Nicolai imaginem: et bene asseris. [Col. 0288B] Nam hujusmodi formae est, quem vidisti. At ille respondit mihi, quia etiam talis revera formae vidi virum, qui haec mihi locutus est. Ex hoc ergo cognovi, quod sanctus Nicolaus ei apparuerit, per similitudinem, quae in icona erat. Mox ergo credens verbo, ascendi ad Deo conservandam regiam urbem: et omnia negotia mea, quae meo pertinebant episcopio, facta sunt apta.
Thomas reverendissimus presbyter et locum retinens Orientalium pontificum dixit: Susurrant quidam de sancto Nilo, quia contra iconas scripserit; et ideo prae manibus habeo librum ejusdem Patris: et si jubetis legatur.
Sancta synodus dixit: Legatur.
Cosmas Deo amabilis diaconus et cubuclesius [Col. 0288C] legit:
Ejusdem sancti Patris Nili ad Olympiodorum praefectum.
Scribis mihi, si putas, decorum sit tibi exstructuro templum maximum ad honorem tam sanctorum martyrum, quam Christi, quem ipsi per certamina et dolores ac sudores testificati sunt, vel imagines etiam ponere in sacrario, et variis animalium bestiis [venationibus] parietes implere a dextris et a sinistris: ita ut videantur in terra quidem extensa lina, et lepores, et caprae, et caetera animalia fugere: porro illi capere festinantes cum catellis alacriter insequi: in mari vero laxari retia, et omne genus piscium capi, et ad aridam piscatoriis manibus ferri: [Col. 0288D] insuper et gypso fingi omnes species, et ostendi ad desiderium oculorum in domo Dei: sed et in communi domo mille cruces infigi, et picturas volucrum ac jumentorum, et repentium, ac diversorum germinum fieri. Ego ad ea quae scripta sunt, dixerim; quia nimirum infantium est, et parvulos decet his, quae praedicta sunt, seducere fidelium oculum: firmi vero et virilis sensus proprium est, in sacrario quidem ad orientem divini templi unam et solam crucem formare. Per unam enim et salutarem crucem salvatur hujusmodi genus, et desperatis quidem spes ubique praedicatur: historiis autem Veteris et Novi Testamenti replere hinc et inde manu optimi pictoris templum sanctorum, quatenus qui nesciunt litteras, neque [Col. 0289A] possunt legere divinas Scripturas, contemplatione picturae memoriam sumunt fortis facti eorum qui vero Deo proprie servierunt, et ad aemulationem erigantur gloriosarum et memorabilium actionum, pro eo quod terram pro coelo commutaverint, quae non videntur visibilibus praeponentes. Porro in communi domo multis ac diversis domunculis insignita, sufficere unicuique mansiunculae infixam pretiosam crucem, et superflua dimitti necessarium aestimo. Sit autem contenta prolixis orationibus; et indubitabili fide ac eleemosynis, humiliationibus et spe ad Deum perenni, et divinorum verborum meditationibus, et compassione contribulibus, et humanitate famulis attributa, omnibusque mandatis Domini nostri Jesu Christi circumvallare se, et conjugem [Col. 0289B] suam, ac filios, et totam substantiam circumtegere et ornare atque munire, admoneo et rogo.
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium dixit: Epistola haec primitus lecta est, cum esset depravata, perdidit [ Gr., Epistola haec quae lecta est, depravata pridem perdidit, etc.] et seduxit nos: putabamus enim simplicem esse illam et absque insidiis.
Sanctissimi episcopi dixerunt: Nos si audissemus tunc quod dicit Pater, quia hinc et inde pinge domum veteribus et novis narrationibus, non in vanitatem versi credidissemus. Ipsi enim pro eo quod dixit, hinc et inde pinge, dealba posuerunt: quod nos fortiter decipiebat.
Petrus, et Petrus Deo amabiles presbyteri et vicarii [Col. 0289C] Adriani papae senioris Romae, dixerunt: Tale quid et divae memoriae Constantinus Magnus imperator olim fecit: aedificato enim templo Salvatoris Romae, in duobus parietibus templi historias veteres et novas designavit, hinc Adam de paradiso exeuntem, et inde latronem in paradisum intrantem figurans: et reliqua.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Si veraces erant prisci Christianos calumniantium propugnatores, cur ipsum librum sancti Nili non ostenderunt in collegio suo ad satisfactionem omnium? Dicant ergo reverendissimi episcopi qui pseudosyllogo interfuerunt, Gregorius Neocaesariae, et Theodorus Amorii, si protulerunt libros tunc in concilio.
[Col. 0289D] Gregorius et Theodorus Deo amabiles episcopi dixerunt: Nequaquam, domine; sed pro libris pittacia nobis ostenderunt et ex eis decipiebant nos.
Euthymius sanctissimus episcopus Sardis dixit: Et quomodo vos cum essetis summi sacerdotes, non requisistis integra testimonia ex codicibus?
Gregorius sanctissimus episcopus Neocaesariae dixit: Crede, frater, non nobis erat curae, neque studium inde habuimus; sed ut scriptum est, obscuratum [Col. 0290A] est insipiens cor nostrum: et dicentes nos esse sapientes, stulti facti sumus (Rom. I) .
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium dixit: Plane et nos ipsos illa pittacia perdiderunt, quae vos attulistis. Novit enim Deus, quia hoc testimonium sancti Nili non positum, ut fuerat editum, obcaecavit nos, praecipue meipsum: sed nunc integrum lectum convertit et emendavit, et salvavit nos.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Quoniam adest alius liber aequalis formae, legatur.
Et sumens Constantinus diaconus et notarius venerabilis patriarchii, legit alterum librum habentem praescriptam epistolam ejusdem Nili.
[Col. 0290B] Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Ecce ostensum est liquido, quia ipse sanctus et egregius Pater Nilus sanctas iconas suscipiebat. Accusatus est autem a pseudosyllogo illo, quod contra iconas locutus fuerit. Unde miseri non solum Christianorum calumniatores, sed et sanctorum calumniatores existunt, et parricidae, accusantes falso sacratissimos Patres.
Euthymius sanctissimus episcopus Sardis dixit: Librum sancti confessoris Maximi habeo prae manibus, et offero eum ad legendum.
Et accipiens Constantinus diaconus et notarius venerabilis patriarchii, legit:
Ex his dogmatibus, quae mota sunt inter sanctae memoriae Maximum, et Theodosium episcopum Caesariae [Col. 0290C] Bithyniae, et consules qui cum ipso erant; cujus initium est.
Quae mota sunt de immaculata fide nostra Christianorum. Et post alia: Domini, postquam placuit hoc fieri, exitus fiat eorum quae praedicantur [placuerunt]: et quo vultis, sequor vos. Et in his surrexerunt omnes cum gaudio et lacrymis, et miserunt metanoeam [Col. 0289D] In cod. Jolyano hoc additur glossema: Metanoea poenitentia interpretatur; hoc tamen in loco pro genuflexione ponitur. Unde cum dicit, miserunt metanoeam, nihil aliud intelligatur, nisi: posuerunt terrae [Col. 0290D] genua; quia enim poenitentium est maxime genuflectere, saepe Graeci genuflexionem metanoeam, id est poenitentiam, vocant. , et oratio facta est: et unusquisque ipsorum sancta Evangelia, et pretiosam crucem, et iconam Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, et dominae nostrae quae eum genuit, sanctissimae Dei Genitricis, salutaverunt, ponentes et proprias manus in confirmationem eorum quae dicta fuerant. Et paulo post: Conversus ergo ad episcopum abbas Maximus, cum lacrymis dixit ei: Domine magne, [Col. 0290D] diem judicii exspectamus omnes: nosti quae signata et placita sunt super sanctis Evangeliis, et vivifica cruce, et imagine Dei et Salvatoris nostri, ac sanctissimae et semper Virginis matris ejus, quae peperit eum.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Salutaverunt, hic pro adoratione Pater assumpsit, quoniam sanctum Evangelium et vivificam crucem adoravit; cum quibus etiam colendas imagines Salvatoris et ejus immaculatae Matris.
[Col. 0291A] Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: ConNumerantur cum sanctis vasis honorabiles imagines.
Sancta synodus dixit: Manifestum est.
Sanctissimi episcopi Siciliae insulae dixerunt: ut sancta cum sanctis connumeruntur.
Petrus sanctissimus episcopus Nicomediae dixit: Habemus et nos eumdem librum sancti Maximi; et si jubetis, relegantur quae praedicta sunt.
Cosmas diaconus et cubuclesius sumens, legit praescriptum sancti Maximi testimonium.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Conspiciamus, fratres, qualiter dixerit, quia salutaverunt: quod et nos honoris affectu facere debemus. Nam latria nostra ad unum Deum refertur.
[Col. 0291B] Joannes reverendissimus presbyter et vicarius Orientalium sedium dixit: Nisi essent necessariae imagines, nequaquam ad cautelam eas salutavissent: ita ut aequae potentiae honorabiles imagines cum Evangelio et pretiosa cruce sint.
Petrus sanctissimus episcopus Nicomediae dixit: Et hoc non qualiscunque vir, sed Maximus ille Deo sapiens, et sanctorum consimilis; insuper et confessor, et veritatis propugnator: qui et sufficit nobis ad imitandum in salutando sacras imagines.
Elias reverendissimus presbyter [primus presbyter] sanctae Ecclesiae dominae nostrae Dei Genitricis in Blachernis sitae, legit ex charta habente definitiones sanctae ac universalis sextae synodi.
[Col. 0291C] Canon sanctae ac universalis sextae [Col. 0291D] Ex more Graecorum, qui Trullanos canones tribuunt sextae synodo. synodi octogesimus secundus.
In quibusdam venerabilium imaginum scripturis Agnus digito praecursoris ostensus designatur, qui in figuram admissus est gratiae, verum nobis per legem praeostendens Agnum Christum Dominum nostrum. Veteres ergo formas et umbras, ut veritatis symbola et praefigurationes Ecclesiae traditas amplectentes, gratiam praeferimus et veritatem, ut plenitudinem legis hanc suscipientes. Quatenus ergo perfectio et in colorum operationibus universorum vultibus ascribatur, Agni Christi Dei nostri, qui tollit peccatum mundi, secundum humanitatem characterem et in imaginibus ex nunc pro veteri agno titulari [depingi] definimus, per eum humilitatis celsitudinem [Col. 0291D] Dei Verbi considerantes, et ad memoriam conversationis in carne factae, tam scilicet passionis ejus, quam salutaris mortis, et ex hac redemptionis effectae, redeuntes. Et postquam legit, conversus ad sanctam synodum dixit: Honorabiles Patres et sancti, persecutionem Ecclesiae plus me nullus elegit pro peccatis meis; sed divinus hamus facta est mihi praesens charta, in qua subscripserunt Patres sancti sextae synodi, et traxerunt me ad orthodoxiae fidem. Non autem solum hoc, sed et sanctissimus patriarcha, cui praebeat Deus pro me mercedem.
Sabbas reverendissimus monachus dixit: Cujus rei gratia in charta, et non in codice legit?
[Col. 0292A] Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quia principalis charta est, in qua subscripserunt sancti Patres.
Petrus sanctissimus episcopus Nicomediae dixit: Et alium codicem habeo, qui continet easdem regulas sacrae sextae synodi.
Quo accepto, Niceta reverendissimus diaconus et notarius legit eumdem canonem.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quidam ignoratione languentes in hos canones scandalizantur, asserentes: Putas sextae synodi sunt? Cognoscant autem qui hujusmodi sunt, quod sancta et magna sexta synodus sub Constantino fuerit celebrata contra illos, qui unam dicebant operationem et voluntatem in Christo: in qua haereticis anathematizatis, [Col. 0292B] et orthodoxa explanata fide, domum reversi sunt quartodecimo anno Constantini. Ergo post quatuor sive quinque annos iidem ipsi Patres convenientes sub Justiniano filio Constantini, praesignatos canones exposuerunt: et nemo dubitet de illis. Illi enim qui subscripserunt sub Constantino, ipsi et sub Justiniano praesenti chartae subscripserunt, ita ut hoc manifestum sit ex eorum propriae manus scripturae immutabili similitudine. Oportebat enim eos qui synodum universalem praesentaverant, etiam canones ecclesiasticos exponere. Ut autem ad recordationem conversationis ejus in carne factae, et salutaris mortis manu quodammodo ducamur, dixerunt et de venerabilibus iconis: et si per eas manu ducimur in dispensationem Christi Dei nostri, quales [Col. 0292C] habemus aestimare illos qui subverterunt venerandas iconas?
Sancta synodus dixit: Ut sine Deo, et Hebraeos, et veritatis inimicos.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sed nonus est Dominus Deus noster ad suscipiendum omnes nos: non enim relinquet virgam peccatorum super sortem justorum (Psal. CXXIV) .
Leo sanctissimus episcopus Rhodi dixit: Ecce ostensum est ex divinis Scripturis, quia Ecclesia nostra tot annis impugnata est et dispoliata; sed gratias agimus Christo Deo nostro, qui erexit sacratissimum Dominum nostrum ad erectionem ejus.
Petrus et Petrus Deo amabiles presbyteri, et locum retinentes Adriani papae senioris Romae, dixerunt: [Col. 0292D] Librum habemus prae manibus beati Leontii Neapoleos Cypri, et postulamus legi eum.
Et accipiens Stephanus reverendissimus diaconus et notarius, legit:
Leontii episcopi Neapoleos Cypri, ex quinto sermone pro Christianorum apologia contra Judaeos, ac de imaginibus sanctorum.
Eia nunc de caetero super veneranter pictis imaginibus apologiam faciamus, quo obstruantur ora loquentium injustitiam. Legalis enim est haec traditio: et audi Deum dicentem ad Moysem: Imagines duorum cherubim aureorum sculptilium construe, obumbrantium propitiatorium (Exod. XXV) . Et iterum: [Col. 0293A] Templum quod Deus ostendit Ezechieli, Facies [al., habebat ], dixit, palmarum et leonum et hominum, et cherubim a pavimento ejus usque ad laquear tecti (Ezech. XLI) . Vere terribilis sermo, qui mandat Israeli non facere omne sculptile, neque iconam, neque similitudinem eorum quaecunque sunt in coelo, et quaecunque sunt super terram: et ipse praecipit Moysi facere sculptilia animalia, cherubim (Exod. XX, XXV) , qui et Ezechieli plenum imaginibus et similitudinibus sculptilium, leonum, palmarum et hominum templum ostendit. Unde et Salomon ex lege accepta figura, plenum fecit templum aeneis et sculptilibus et fusilibus leonibus, et bobus, et palmis, et hominibus (III Reg. VI, VII, 7) : et tamen non est in his reprehensus a Deo. Si igitur me reprehendere [Col. 0293B] vis super imaginibus, reprehende Deum qui haec facere jussit, ut in recordationem ejus essent apud nos. Judaeus dixit: Sed non adorabantur illae similitudines sicut dii, sed ad recordationem solam efficiebantur. Christianus dixit: Bene dixisti, quia et penes nos sicut dii non adorantur sanctorum characteres et iconae vel formae. Si enim ut Deum adorarem lignum imaginis, possem profecto et ligna reliqua adorare. Nam si ut Deum lignum adorarem, minime utique deleto charactere iconam incenderem. Et iterum, usquequo compacta sunt duo ligna crucis, adoro figuram propter Christum, qui in ipsa crucifixus est: postquam autem ab invicem separata fuerunt, projicio ea et incendo. Et sicut is qui jussionem imperatoris suscepit, et salutavit sigillum, non [Col. 0293C] lutum adoravit, aut chartam, aut plumbum, sed imperatori adorationem et cultum impendit: ita et nos Christianorum pueri figuram crucis adorantes, non naturam ligni adoramus, sed signum et annulum et characterem Christi, eum aspicientes, per eum illum qui in eo crucifixus est, salutamus et adoramus, et sicut pueri proprii patris cujusdam, qui peregre profectus est ad tempus ab illis, multo erga eum affectu ex anima flagrantes, sive virgam ejus in domo videant, sive sedem, sive chlamydem, haec cum lacrymis deosculantes amplectuntur, et non illa adorant, sed patrem desiderant et honorant: ita et nos omnes fideles ut virgam Christi, crucem adoramus; ut sedem vero et cubile, ipsius sanctissimum monumentum; ut domum, praesepe [Col. 0293D] et Bethlehem, et sancta ejus caetera tabernacula: porro ut amicos, ejus apostolos et sanctos martyres ac reliquos sanctos ejus: at vero ut civitatem ejus colimus Sion, ut autem villam ejus iterum Nazareth salutamus; atque ut divinum ejus lavacrum Jordanem amplectimur. Multa quippe et ineffabili erga ipsum affectione ubi ascendit, vel sedit, vel illuxit, vel tetigit, aut omnino obumbravit, colimus et adoramus ut locum Dei: non locum, neque domum, neque regionem, vel civitatem aut lapides honorantes, sed eum qui in illis conversatus est, et illuxit, et in carne innotuit, atque ab errore liberavit, Christum videlicet Dominum nostrum, et per Christum ea quae sunt Christi, passionem in [Col. 0294A] ecclesiis, et domibus, et plateis, et in imaginibus, et in sindonibus, et in penetralibus, et in vestimentis, et in omni loco formamus: ut incessanter aspicientes haec commoneamur, et non obliviscamur, ut tu es oblitus Domini Dei tui. Et sicut tu adorans librum legis, non naturam pellium vel atramenti, quae in ipso est, adoras, sed verba Dei quae rejacent in eo: ita et ego imaginem Christi adorans, non naturam lignorum et colorum adoro (absit), sed inanimatum characterem Christi tenens, per eum Christum tenere spero [ Gr., mihi videor], et adorare. Et sicut Jacob acceptam a filiis suis tunicam variam et sanguinolentam Joseph deosculatus est cum lacrymis, et propriis oculis hanc circumposuit (Gen. XXXVII) , et non vestimentum amans vel honorans, [Col. 0294B] hoc fecit, sed per id aestimans Joseph osculari, et in manibus eum habere: ita et Christiani universi imaginem Christi vel apostolorum aut martyrum tenentes aut salutantes carne, anima ipsum Christum aestimamus vel martyrem ejus habitum retinere. Dic ergo mihi tu, qui opinaris nihil manu factum, vel nihil omnino creatum adorandum, nunquamne multoties muliere tua, vel filiis mortuis, tunicam, vel ornamentum ejus visum in cubiculo tuo osculatus es, et lacrymis illud infudisti, et in hoc non es condemnatus? Non enim ut Deum vestimenta adorasti, sed amorem per osculum circa illum ostendisti, qui hoc aliquando fuerat circumamictus. Nam et ipsi natos nostros et patres creatos existentes et peccatores multoties salutamus, et in [Col. 0294C] hoc minime condemnamur: non enim ut deos salutamus eos, sed affectionem naturae nostrae erga illos per osculum demonstramus. Ut ergo saepe dixi, intentio exquiritur in omni salutatione, et omni adoratione. Porro si me accusas, quod quasi Dominum lignum adorem crucis, quare non calumniaris Jacob, qui adoravit super summitatem virgae Joseph (Hebr. XI) ? Sed manifestum est, quia non lignum videns adoravit, sed per lignum virgae, Joseph; quemadmodum et nos per crucem Christum. Nam et impios homines qui vendiderunt sepulcrum, Abraham adoravit, et genu curvavit super terram (Gen. XXIII) ; sed non ut deos eos adoravit. Et rursus Jacob Pharaoni benedixit impio et idololatrae (Gen. XLVII) , sed non ut Deo illi benedixit. Et iterum: Esau cadens [Col. 0294D] adoravit (Gen. XXXIII) , sed non ut Deum. Vidisti quot salutationes et adorationes demonstravimus tibi ex Scripturis, non habentes reprehensionem? Et tu quidem conjugem tuam fortassis et impudicam ac vitiosam per singulos dies osculans non reprehenderis, cum certe nusquam Deus tibi corporale osculum mulieri offerre praeceperit. Quia vero me vidisti iconam Domini nostri Jesu Christi, vel immaculatae Matris ejus, vel alterius cujuspiam justi salutare, indignaris et mox blasphemans salis, et nos idololatras appellas. Deinde non confunderis? dic mihi, non horrescis? non tremis? non erubescis, videns me in toto terrarum orbe templa idolorum destruere, et templa martyrum aedificare? Si idola [Col. 0295A] adorarem, cur martyres, qui destruxerunt idola, adoraremus [honoro]? Si ligna ut deos honoro et glorifico, quomodo honoro et glorifico martyres, qui lignea simulacra destruxerunt? Si lapides ut deos glorifico, quomodo honoro et adoro martyres et apostolos, qui contriverunt et perdiderunt lignea signa? quomodo honoro et laudo, et templa erigo, et festivitates celebro tribus pueris, qui in Babylone imaginem auream non adoraverunt (Dan. II) ? Certe multa est iniquorum obduratio, vere multa est Judaeorum caecitas, multa impietas. Injuriam patitur ab eis veritas: Deus contumelias sustinet a lingua ingratorum Judaeorum. Per reliquias martyrum et imagines multoties effugantur daemonia: et haec injuriis appetentes homines sordidi, subvertunt et illudunt [Col. 0295B] atque derident. Quot, dic mihi, visitationes, emanationes [ Gr., obumbrationes], sed et frequenter sanguinum fluores ex iconis et reliquiis martyrum facti sunt? et insensati corde videntes non credunt, sed fabulas ac deliramenta haec existimant; videntes taliter per singulos dies in toto pene terrarum orbe viros impios et iniquos, idolorum cultores et homicidas, et fornicatores, et latrones subito per Christum et crucem ejus compungi, et ad agnitionem veritatis venire, et mundo toti renuntiare, atque omnem operari virtutem. Dic mihi, quomodo sumus idololatrae, qui et ipsa ossa, et cinerem, et pannos, et sanguinem, et tumulum martyrum ideo adoramus et honoramus, quia idolis non sacrificarunt? Judaeus dixit: Et quomodo per totam Scripturam [Col. 0295C] praecipit Deus non adorari omnem creaturam? Christianus dixit: Dic mihi, terra et montes, creaturae Dei sunt? Qui ait: Utique. Christianus dixit: Quomodo ergo docet inquiens: Exaltate Dominum Deum nostrum, et adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est (Psal. XCVIII) ? Et iterum ipse dixit: Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum (Isa. LXVI) ? Judaeus dixit: Sed non ut deos, sed per haec eum qui fecit, adoras. Christianus dixit: Fidelis sermo; ergo scito, quod et ego per coelum, et terram, et mare, et ligna, et lapides, et lipsana, et templa, et crucem, et per angelos, et homines, atque per omnem creaturam visibilem et invisibilem, soli cunctorum Conditori, Dominatori et Creatori adorationem et culturam offero. [Col. 0295D] Non enim creatura per seipsam factorem adorat, sed per me coeli enarrant gloriam Dei, et per me adorat Deum luna, et per me glorificant Deum stellae, per me aquae, imbres, rores, et omnis creatura per me adorat et glorificat Deum (Psal. XVIII) . Et quemadmodum regis cujusdam benigni, qui coronam variam et pretiosam sibi propria manu paravit, omnes qui germane adhaerent regi, salutant coronam et honorant: non aurum et margaritam honorantes, sed verticem regis honorantes, et sapientissimas manus ejus, quae coronam struxerunt: sic, o homo, Christianorum populi quotquot figuras crucis et iconarum salutant, non ipsis culturam lignis, vel lapidibus offerunt, vel auro, vel corruptibili imagini, [Col. 0296A] vel arcae, vel reliquiis, sed per ea Deo et ipsorum et cunctorum Creatori gloriam et salutationem et cultum impendunt. Honor enim qui sanctis ejus impenditur, ad eum recurrit; sicut e contra quidam imagines imperiales demolientes, principem offenderunt, et non ipsam tabulam. Imago igitur Dei est, qui ad imaginem Dei factus est homo, maximeque quia eum Spiritus sanctus habitationem accepit. Ergo juste qui imaginem Dei servorum honorat et adorat, etiam domum Spiritus sancti glorificat. Inhabitabo enim in ipsis, inquit, et inambulabo (Levit. XXVI; II Cor. VI) . Confundantur Judaei, qui reges proprios et alienos adoraverunt, potius quam Christianos pronuntient idolatras. Nos autem Christiani per omnem civitatem et regionem, et per omnem diem et horam [Col. 0296B] contra idola armamur, contra idola psallimus, contra idola scribimus, contra idola ac daemones oramus. Et quomodo idololatras nos appellant Judaei? Ubi enim nunc sunt exhibita idolis ab eis sacrificia ovium et boum et filiorum? Ubi nidores, ubi arae et perfusiones [profusiones] sanguinum? Porro nos Christiani neque aram, neque sacrificium qualiter vel quid sint, novimus. Et quidem pagani ab adulteris hominibus et homicidis et pollutis templa nominabant et idola, et illos deificabant: non autem prophetarum, vel sanctorum martyrum templum, vel aram nominaverunt. Sicut enim Israelitae qui Babylone fuerunt, habebant organa et citharas, et alia quaedam, quemadmodum et Babylonii; et alia quidem in gloriam Dei, alia vero in culturam daemonum: [Col. 0296C] ita et de imaginibus gentilium et Christianorum intelligamus, quia illi quidem in servitutem diaboli, nos autem in gloriam et memorationem Dei. Verumtamen et multa miracula Deus per lignum audire fecit, lignum vitae et lignum scientiae nominans (Gen. II) : et aliud virgultum nominans Sabec, indulgentiam ponit. Deinde virga Pharaonem operuit, mare scidit, aquam dulcem fecit, serpentem exaltavit, petram dirupit, aquam protulit, lignum germinans in tabernaculo Aaron sacerdotium confirmavit (Exod. XIV et seqq.) . Sic et Salomon ait: Benedictum est lignum, per quod justitia fit (Sap. XIV) . Sic et Elisaeus ligno in Jordanem jacto (IV Reg. VI) , ferrum in typum Adae quasi ex inferno reduxit: sic praecipit puero suo per virgam suscitare puerum Sunamitidis [Col. 0296D] (IV Reg. IV) . Deus ergo, qui per tot ligna miracula operatus est, non potest, dic mihi, mira facere etiam per pretiosum lignum sanctae crucis? Si impium est adorare ossa, quomodo cum omni honorificentia detulerunt ossa Joseph ex Aegypto (Gen. L; Exod. XIII) ? quomodo mortuus homo ossa Elisaei tangens surrexit (IV Reg. XIII) ? Porro si per ossa miracula operatur Deus, perspicuum est, quod possit etiam per imagines, et per lapides, et per alia multa. Nam et Abraham non permisit sepeliri corpus Sarae in monumentis alienis, sed in proprio sepulcro causa honoris (Gen. XXIII) . Nam et Jacob honorat per lapidem Deum, statuens et ungens eum in typum Christi angularis lapidis (Gen. XXVIII) . Et [Col. 0297A] item acervum lapidum in Laban nominavit testem (Gen. XXXI) . Et Jesus Nave duodecim lapides statuit in recordationem Dei (Jos. IV) . Si enim essent tibi, o Judaee, in templo tuo duo cherubim illi, qui obumbrabant propitiatorium, sculpti, et intrasset quisquam paganus idolorum cultor, et visis his arguisset Judaeos quasi et ipsos adorantes simulacra, quid putas haberes, dic mihi, respondere illi de duobus cherubim fusilibus, et bobus, et palmis, et leonibus, qui erant in templo sculpti? Nihil haberes utique verum ad eum dicendum, nisi hoc: quia non ut deos habemus ea in templo, sed ad recordationem Dei et gloriam istos cherubim habemus in templo. Si ergo haec ita se habent, quomodo me super iconis accusas? Sed dicis mihi, quia Deus Moysi praecepit facere [Col. 0297B] in templo sculptilia (Exod. XXV) ; et ego hoc dico: Sed Salomon hinc directus etiam plura in templo construxit (III Reg. VI) , quae neque ei Deus praecepit, neque tabernaculum testimonii habuit, neque templum quod Ezechiel ex Deo contemplatus est (Ezech. XL, XLI) ; et non est in hoc Salomon reprehensus: in gloriam enim Dei hujusmodi formas construxit, quemadmodum et nos. Habuisti autem tu, o Judaee, et alia quaedam in memoriam et gloriam Dei, videlicet virgam Moysi, fabrefactas divinitus tabulas, incombustum rubum, aridam et irriguam petram, manna gestantem urnam, arcam, altare, Dei nominis laminam, Deum manifestans ephod, Deo habitabile tabernaculum. Utinam et tu prius haec adorans vacasses, et invocans eum, qui est super [Col. 0297C] omnia Deus, et ipsum memorasses per has pusillas iconas et figuras, et non vitulum et muscas haberes super tabulas a Deo patratas. Utinam sanctum ac aureum altare desiderasses et tu, et non vaccas Samariae. Utinam et virgam quae germinaverat, et non Astartem, quae desolavit civitatem tuam. Utinam divinitus imbrem dantem petram salutavisses, et non Baal deum tuum. Sed ideo haec omnia non adoras, prisce Israel, quia non dilexisti Deum ex toto corde. Qui autem diligit amicum, aut imperatorem, et praecipue benefactorem suum, sive filium ejus videat, sive virgam, sive sedem, sive coronam, sive domum, sive servum, tenet, osculatur, et honorat per ista bene meritum, et maxime Deum. Cum ergo videris Christianos adorare crucem, [Col. 0297D] scito quia crucifixo Christo adorationem offerunt, et non ligno. Nam si naturam ligni coluissent, profecto et arbores et nemora adorassent: sicuti et tu quondam, Israel, adorabas haec, dicens arbori et ligno: Tu es deus meus, et tu me genuisti (Jer. II) . At nos iterum non sic dicimus cruci, neque figuris sanctorum: Dii nostri estis; non enim sunt dii nostri, sed similitudines et imagines Christi et sanctorum ejus, ad recordationem et honorem, et decorem ecclesiarum propositae ac adorandae. [Col. 0298A] Qui enim honorat martyrem, Deum honorat: et qui matrem ejus adorat, ipsi honorificentiam exhibet. Et qui apostolum honorat, illum qui misit, honorat. Utinam et tu Mosaicas iconas faceres, et propheticas, atque per singulos dies in eis adorares Dominum et Deum ipsorum, et non imaginem auream Nabuchodonosor. Et quomodo non confunderis contra me commotus, et clevatus super imaginibus, et cruci calumniam inferens? Si Abraham idololatrae adoravit, et Moses Jethro idololatram, et Jacob Pharaonem, et Daniel Nabuchodonosor: si isti cum essent prophetae ac justi, propter quaedam beneficia adorabant eos super terram idololatras existentes, in me efferris adorantem crucem et characteres sanctorum, ex quibus dena millia bona a Deo per eos [Col. 0298B] percipio? Qui enim regem timuerit, non inhonorat filium ejus. Et qui Deum timet, honorat utique, et colit, ac adorat ut Filium Dei Christum Dominum nostrum, et figuram crucis ejus, et characteres sanctorum ejus. Quia ipsum decet gloria cum Patre ac Spiritu sancto, nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Hic qui lectus est pater, in una urbium Cypri decore sacratissimo claruit, et multa praeconia, et festivos sermones ejus habemus, cum quibus est etiam sermo ejus in transfigurationem Salvatoris nostri. Conscripsit autem et Vitam sancti Joannis archiepiscopi Alexandriae cognomento Eleemonis, id est misericordis, quin et sancti Symeonis simplicis, [Col. 0298C] et alia quaedam; atque in omnibus sermonibus suis orthodoxus cernitur. Floruit autem temporibus Mauricii imperatoris.
Joannes Deo amabilis presbyter, et vicarius apostolicae sedis Orientis, dixit: Quia vero haec ita se habent ad gloriam praedicti Patris, manifestum est. Vicarii quippe sanctissimi papae attulerunt ejus librum sanctae synodo; et maxime, quia latius demonstravit sacrarum imaginum receptionem.
Item Joannes Deo amabilis presbyter et vicarius apostolici throni Orientis, librum ostendens synodo, dixit: Librum istum, honorabiles patres, in regia urbe reperi apud dominum Procopium silentiarium: et invento valde gavisus sum, quoniam exemplar ejus habemus in Oriente simillimum. [Col. 0297D] In cod Jolyano. S. hic Anastasius Theupoleos, id est Antiochiae, fuit episcopus; cui S. papa Gregorius saepe amabiliter scripsit, et inter alia, quod librum suum de vastorali Regula interpretatus fuerit, et imperatori [Col. 0298D] obtulerit, meminit. Docet autem [Col. 0298D] in eo beatus Anastasius de diversa adoratione; et si jubet sancta synodus, legatur.
Sancta synodus dixit: Legatur.
Et accipiens Stephanus reverendissimus monachus legit:
Sancti Anastasii episcopi Theopoleos epistola ad quemdam scholasticum, per quam respondit ei ad illatam sibi ab eo aporiam [Col. 0298D] Ex eodem codice: inopia, confusio, defectio, solutio, reverentia, turbatio et terror, ut priores ostendunt interpretes. cujus initium est.
Si tantum interroganti sapientiam sapientia reputabitur. Et post aliqua: Et nemo offendatur adorationis [Col. 0299A] significatione. Adoramus enim homines et angelos sanctos, non tamen servimus illis. Dominum enim, inquit Moyses, Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Deut. VI, Matth. IV) : et vide quomodo in eo quidem quod dixit, servies, praeposuit, soli: in eo vero quod ait, adorabis, nequaquam; itaque adorare quidem licet: honoris quippe indicium est adoratio; servire autem nequaquam: ergo nec orare. Haec quidem dicet aliquis interim ad primum. Secundus autem multorum opinionibus subjicitur, nondum interioris percepta lectionis peritia.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Videamus de adoratione quid dicat Pater.
Sancta synodus dixit: Diversitatem adorationis ostendit. Dixit enim, quia Dominum Deum tuum [Col. 0299B] adorabis, et ipsi soli servies. In hoc quod dixit, servies, posuit, solum; in adoratione vero, nusquam: porro pseudosyllogus ille hunc locum in suam accipit quasi justificationem. Evidens tamen est, quod impie hoc assumpserit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sed vide qualiter sanctissimus [sapientissimus] Pater id interpretetur. Quod autem in medio posuit, valde nos omnes et eos qui contentiosius adversantur, ad imaginum receptionem ac adorationem deducit. Honoris quippe est indicium adoratio. Cuncti ergo, qui sacras imagines se profitentur honorare, et adorationem recusant, convincentur a sancto Patre, quod in hypocrisi hoc dicant. Re enim vera qui adorationem non suscipiunt, quod est honoris indicium, [Col. 0299C] contrarium noscuntur facere, id est inhonorare.
Leo sanctissimus episcopus Phociae dixit: Opportunum est prophetice dicere: Convertisti planctum meum in gaudium mihi: conscidisti saccum meum, et praecinxisti me laetitia (Psalm. XXIX) . Converterunt enim divinae Scripturae intellectus nostros ab omni impietate, et repleverunt nos divina scientia et disciplina.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri librum tradidit sancti Anastasii episcopi Theopoleos: quem susceptum Stephanus diaconus et notarius legit:
Sancti patris nostri Anastasii ad Symeon episcopum Bostrae, sermo de sabbato, cujus initium est:
[Col. 0299D] Si patres oportet, secundum quod dictum est, et sicuti ipse fateris, interrogare, necnon et seniores. Et post pauca: Sicut enim dum diligitur [ Gr., abest] imperator, imago ejus pro ipso adoratur: cum vero jam praesens fuerit, superfluum est deserto primitivo adorare imaginem. Ergo quia non [ Gr., non tamen quia] adoratur, eo quod praesto sit is propter quem adoratur, inhonorari eam oportet. Et post pauca: Sicut enim qui contumeliam infert imagini imperatoris poenam justam perpetitur, ac si eidem imperatori contumelias irrogasset; quanquam imago nihil aliud sit quam lignum et colores cerae commisti et temperati: eodem modo qui figuram aliquis inhonorat in eumdem ipsum, cujus figura est, refert injuriam.
[Col. 0300A] Joannes reverendissimus monachus, presbyter et vicarius Orientalium principum sacerdotum dixit: Ostendit Pater, quod absente imperatore imago ejus honoratur: alioqui inhonoratur [ Gr., non tamen eo praesente inhonoratur]. Ita et nunc dominatore omnium Jesu Christo sensibiliter nobis absente (invisibilis est enim carnis nostrae oculis, at vero sicut Deus ubique adest), ergo honoranda ejus imago est, quemadmodum et Pater intellexit.
Gregorius reverendissimus monachus et hegumenus monasterii Hormisdae, obtulit librum sancti Sophronii: quem accipiens Stephanus reverendissimus monachus legit.
Sancti patris nostri Sophronii archiepiscopi Hierosolymorum laus in sanctos Cyrum et Joannem.
[Col. 0300B] Alii quidem aliter sanctos honorificent, multifarie dona eorum divulgantes, et beneficia multimode praedicantes: alii quidem templorum excelsorum erectionibus, alii vero variorum marmorum ornamentis, alii autem deauratorum musivorum compositionibus: alii splendidis pictorum artificiis, et aureis: alii etiam argenteis monumentis: porro alii sericis et bombycinis [bambacinis] texturis: et ut semel absolute dicamus, omnes in honorem martyrum satagant, ut unicuique facultas et voluntas suppeditat: et invicem in his vincere gestiant, circa sanctos unitum [ Gr., suum] affectum demonstrantes et exhibentes, pro corruptibilibus quidem immarcescibilia, et pro temporalibus terminum non habentia praestolantes. Talibus enim suos amatores egregii [Col. 0300C] recompensare consueverunt.
Ex eadem conscriptione ejusdem Patris de sanctorum eorumdem miraculo [tricesimo sexto], cujus initium est.
Alexandriam Aegypti et Libyae audio metropolim. Et post alia: Venientes ergo ad templum quoddam perfectum, specie quidem terribile et praeclarum, altitudine vero ad coelum ipsum pertingens: quod intrantes maximam imaginem et admirabilem videbamus, in medio quidem Dominum Christum pictum coloribus habentem, Christi autem Matrem et Dominam nostram Dei genitricem et semper Virginem Mariam sinistrorsum, et dextrorsum Joannem Baptistam et praecursorem ejusdem Salvatoris, qui ex [Col. 0300D] utero eum exsultationibus praenuntiavit [Luc. I] (nam et loquens cum esset intus, non audiebatur, et quidam ex apostolorum et prophetarum glorioso choro, et martyrum coetu: cum quibus et aderant ipsi Cyrus et Joannes martyres, qui ante imaginem stantes, Domino procidebant genua incurvantes, et capita in pavimentum ferentes, et pro juvenis medela intercedentes. Et post alia: Et ad imaginem tertio venientes, praemissis modis utebantur et verbis. Et cum hora multa deprecarentur, et deorsum jacentes, Jube, Domine [Si jubes], tantum clamarent: Christus miseratus, ut revera misericors, annuit: et, Date ei, per imaginem fatus est; et de humo exsurgentes martyres, primo quidem gratias agebant Christo Deo nostro, qui eorumdem deprecationem exauderat [Col. 0301A] deinde gaudentes et tripudiantes, ecce, aiunt, nobis [aiunt nobis: melius mihi] donavit gratiam Deus. Ingredere itaque Alexandriam, et in magno Tetrapylo jejunus dormi: et modico olei de candela, quae sursum ante imaginem Salvatoris ardet, accepto in ampulla parva, rursus jejunus ad ista perveniens, etiam hoc pedibus unctis, donum sanitatis habebis. Et post alia: Ipse autem surgens post exstinctionem candelae sumit oleum, et ad sanctorum pervenit templum: ubi sicut jussus fuerat, manus et pedes unxit; et continuo languorem deposuit, et incolumitatem recepit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Omnia recipienda esse fatetur, et pictorum et reliquarum artium monumenta, ad decorem sacrarum domorum.
[Col. 0301B] Thomas reverendissimus monachus, presbyter ac vicarius Orientalium principum sacerdotum, dixit: Haec imago, honorabiles Patres, Alexandriae in Tetrapylo [Col. 0301D] Addit Anastasius aut quis alius in ms. Jolyano: Est aedificium quatuor vartes corr. arbitror, portas ] stat usque nunc, et diversas infirmitates curat.
Sancta synodus dixit: Gloria Deo, qui etiam per sacras imagines miracula perficit!
Eustathius reverendissimus monachus, presbyter et abbas monasterii Maximini [Maximi], dixit: Et ego, sancti Patres, librum fero ejusdem Patris, conscriptionis habentem Vitas multorum sanctorum virorum; et sicut placuerit coetui vestro.
Sancta synodus dixit: Legatur.
Et accipiens Stephanus monachus legit.
[Col. 0301C] Ejusdem Patris nostri Sophronii ex libro Prato.
Dicebat abbas Theodorus Aeliota, quia quidam inclusus erat in monte Olivarum, valde certator. Impugnabat autem eum daemon fornicationis. Quadam ergo die cum immineret ei vehementer, coepit senex lamentari, et dicere daemonio: Usquequo non parcis mihi? recede jam a me, consenuisti mihi. Apparet ei daemon visibiliter, dicens: Jura mihi, quod nemini dicas, quod dicturus sum tibi; et ultra te non impugnabo. Et juravit ei senex, quod per eum qui in altissimis habitat, nemini dicam, quae mihi dixeris. Tunc dicit ei daemon: Ne adores hanc imaginem, et te amplius non impugnabo. Habebat autem imago effigiem dominam nostram sanctam Mariam Dei [Col. 0301D] genitricem, portantem Dominum nostrum Jesum Christum. Dicit inclusus daemoni: Sine ut mecum tractem. In crastinum autem nuntiat hoc abbati Theodoro Aeliotae, qui tunc habitabat in laura Pharorum. Et venit, cui omnia indicavit. At vero senex dicit incluso: Sic, abba, illusus es, ut daemoni jurares? Verumtamen bene fecisti hoc dicere. Expedit autem tibi potius, ut non dimittas in civitate ista lupanar, in quod non introeas, quam ut recuses adorare Dominum et Deum nostrum Jesum Christum cum propria matre sua in imagine. Confirmato ergo eo, et confortato multis sermonibus, abiit in proprium [Col. 0302A] locum suum. Apparet itaque rursus daemon incluso, et dixit ei: Quid est, male senex? non jurasti mihi, quod nemini diceres? et quomodo cuncta dixisti ei qui venit ad te? Dico tibi, maligne senex, ut perjurus habes judicari in die judicii. Respondit ei inclusus, dicens: Quia [ Gr., Quod] juravi quidem, juravi: et quia perjuravi, scio. Verumtamen minime [ Gr., meum] Dominum et factorem perjuravi: te autem non audio.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Quemadmodum aurea monilia, ita sunt deiferi Patres nostri, concordantes in adoratione sacrarum imaginum.
Joannes reverendissimus monachus, presbyter et vicarius Orientalium pontificum, dixit: Et aliud significat [Col. 0302B] sermo Patris nostri Sophronii, quia expedit ei qui juravit, magis perjurare, quam omnino servare jusjurandum in destructionem venerabilium imaginum. Hoc autem dicimus, quoniam quidam hodie excusant se propter juramentum.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quoniam sciebat bonitatem Dei, quia poenitentes suscipit, ideo disposuit transgredi impium juramentum. Et nunc qui in haeresi ista juraverunt, si quidem aliud peccatum non fecerunt, rationabilis eis est excusatio, et non habent quod dicant: nam si in alia peccata incidunt, debent Deum placare, et obsecrare de remissione illiciti juramenti.
Theodorus sanctissimus episcopus Subritensium dixit: Princeps apostolorum Petrus negavit, sed acta [Col. 0302C] poenitentia receptus est (Matth. XXVI) .
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Herodes non perjuravit, sed periit. At vero Petrus negavit cum juramento: deinde foras egressus et lacrymatus, salvus factus est. Omne quippe peccatum benignus Deus ignoscit, si ex tota anima quis poenitentiam gesserit.
Sancta synodus dixit: Etiam, Domine; sic nos sancta Scriptura docet.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Primus theologiae princeps, sanctus videlicet Joannes ait: Nos, filioli, si dixerimus, quia peccatum non habemus, mendaces sumus (I Joan. I) . Si ergo rogaverimus Deum pro peccatis nostris, propitius nobis sit, et dimittit delicta nostra.
[Col. 0302D] Nicephorus sanctissimus episcopus Dyrrachii dixit: Pavore multo detinemur, Domine, quia plurima mala egimus, et compendiosam poenitentiam et confessionem precamur.
Leo sanctissimus episcopus Phociae dixit: Scriptum est, quia juramentum mendax ne diligatis (Zach. VIII) : et hujus rei gratia mendax juramentum nostrum parvipenditur, tanquam nullam fortitudinem habens.
Joannes Deo amabilis presbyter et vicarius Orientalium pontificum dixit: Si jubetis nunc, quaerantur illa quae de juramento sunt.
[Col. 0303A] Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Jam quae ad id pertinent, dicta sunt. Si quid autem amplius est, in alia examinatione requiratur. Nunc autem proposita exsequamur.
Theodosius Deo amabilis diaconus et notarius legit:
Ex miraculis sanctorum Cosmae et Damiani.
Alius quidam vir clemens valde, fistulam habens in femore, et multis usus medicamentis, ita ut sese etiam gladiis medicorum traderet, per annos circiter quindecim miseriis afflictus est in passione, a qua superatus amplius crevit languor, quadrati oris effectus, et superjacente rheumate fatigatus: frequenter etiam immisso corpori potu inde profluente [ Gr., amp. auxit languorem, q. o. effectum et rheuma [Col. 0303B] quod inerat, emittentem], medicisque dicentibus, quod languor ita dominaretur ei, ut non posset manus hominis inveniri, quae passioni auxiliaretur. Postposuit [ Gr., Desperavit] ergo se vir, et accepit a multis consilium, ut ad sanctorum Dei famulorum Cosmae et Damiani sanctificatam pergeret domum. Et cum hoc facere voluisset (multas enim habet voluntates [ Gr., multa consilia] necessitas) videt sanctos in somnis dicentes sibi: Veni ad nos, et sanaberis. Fiducia ergo accepta per exhortationem sanctorum, pervenit ad gloriosam eorum domum; et per singulos dies non cessavit obsecrare, ut liberaretur a passione. Porro cum permansisset anno, et nullam visitationem fuisset adeptus, in fine egressus liminare, quod appositum erat domui sanctorum, et [Col. 0303C] intuens in imaginem Salvatoris, quae posita erat in dexteriori porticu (picta vero erat in ea tam sancta Maria Dei Genitrix, quam sancti famuli Christi Cosmas et Damianus, et quidam ex magnis viris, Leontius nomine) deprecationibus factis prolixis, flevit per multas horas amare; atque obsecratis sanctis, abiit in locum cubiculi sui. Et aspicit per noctem venientes ad se famulos Christi Cosmam et Damianum, mediam habentes gratia plenam Virginem, et dicentem sibi [ Gr., ipsis]: Ecce iste est, adjuvate eum velociter.
Item ipse legit ex eisdem miraculis. De uxore Constantini Laodicensis.
Contigit quemdam virum fidelissimum, qui in [Col. 0303D] militia exercebatur, nomine Constantinum, qui gloriosorum sanctorum Cosmae et Damiani patrocinium sedulus implorabat, profectum fuisse ab hac amabili Christo regia civitate, causa injunctae sibi militiae. Qui in unaquaque peregrinatione sua, in fide deferebat effigiem sanctorum in parva imagine ad proprium munimentum. Cum autem pervenisset ad Laodicensium civitatem, quae cognominata est Trimetria [ Gr., Trimitaria, seu Trimitania, al., Trimetaria] ibique moratus esset occasione commissi sibi praecepti aliquo tempore, nuptias legitimas assecutus est. Paucis vero diebus transactis, uxor quae huic fuerat nupta infirmata in maxilla sua sinistra, et apostema faciens, ac a doloribus acriter agitata, non mediocres [Col. 0304A] viro ingerebat labores. Qui consolatus est mulierem suam, multum habens sanctorum experimentum. Porro oblitus, quia secundum consuetudinem suam eos secum deferret, dicebat ei: Quid tibi faciam? hospes sum. Si enim in civitate mea essem, sumerem cerotem dominorum meorum Cosmae et Damiani, et statim dolores tui quiescerent, et infirmitas curaretur. Quae cum esset fidelis, ad sanctorum celerem sanitatem [ Gr., sanationem] admirata oravit, quo digna fieret post reversionem suam in gloriosa eorum et famosa domo adorationem ipsorum adire. Nam et ex solo auditu compuncta prae amore quem circa sanctos habebat, conticuit; somnoque detenta postera nocte aspicit magnos hos et terribiles medicos et famulos Christi Cosmam et Damianum schemate [Col. 0304B] quo erant depicti, stantes ad stratum suum, et dicentes sibi: Quid habes? quid certas? quid tribulationes infers viro tuo? hic sumus vobiscum, nihil tibi curae sit. Quibus ad eam dictis recesserunt. Illa vero evigilans interrogabat conjugem suum, sciscitari ab eo volens habitus gloriosissimorum sanctorum Cosmae et Damiani, vel qualiter pingerentur, et in quo ordine ipsorum ad infirmitates fieret exhibitio. Cumque maritus ei habitum indicasset, et eorum schemata [charismata] enarrasset, illa eidem conjugi suo eorum formis expositis, et caetera quoque sibi a sanctis in visu dicta narravit. Caeterum et vir in recordationem ex narratione veniens, quod haberet sub axilla sua sanctorum in imagine parva effigiem, eductam protinus uxori monstravit. At illa [Col. 0304C] cum vidisset, eam adoravit, et cognovit, quod vere secum ibidem degerent sancti secundum vocem ipsorum [ Gr. add. et statim liberata est femina morbo].
Joannes reverendissimus presbyter, et monachus, ac vicarius Orientalium pontificum, dixit: Ostensum plane nobis est, quia et per imagines apparent sancti miracula facientes. Per imaginem enim manifesti sunt mulieri, sanantes eam.
Manzo sanctissimus episcopus Pracanensium dixit: Postquam recessi anno praeterito a regia urbe, et veni ad servilem civitatem vestram, in qua dego, infirmitatem incurri saevissimam, ita ut propinquos colligerem ad faciendum testamentum. Et in his languore comprimente, attuli augustissimam imaginem [Col. 0304D] Salvatoris nostri Jesu Christi, et dixi: Domine, qui das gratiam sanctis tuis, visita me. Et mox ut posui eamdem colendam imaginem in membrum quod patiebatur, confestim expulsus est languor, et restitutus sum sanus.
Exsurgens autem Theodorus sanctissimus episcopus Seleuciae dixit: Et nobis innotuit hoc; juxta nos enim est.
Item Theodorus [ Gr., Theodosius] diaconus et monachus, et vasorum custos venerabilium patriarchalium oratoriorum, legit:
Ex eisdem miraculis, de muliere tortionem habente.
Bene sapientissimus Paulus, columna et magister [Col. 0305A] Ecclesiae, clamat, quia spes non confundit, et quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris (Rom. V) . Hanc spem possidens una fidelis mulier, et a saevis infirmitatibus eruta diverso modo per gloriosos sanctos Cosmam et Damianum, sine oblivione cum gratiarum actione faciebat erga illos memoriam, crebrius ad hanc mirabilem eorum domum accedens, et debitum honoris eis persolvens: et ut compendio dicam, per singulos dies, magnos et admirabiles sanctos Cosmam et Damianum habens in mente non satiabatur, sed in omni pariete domus suae hos depingebat, insatiabilis ex visione eorum existens. Unde et ex eminente amore suo hoc agebat [ Gr., egit]: et nemo suspicetur hoc, o fideles [ Gr., incredibile]: sine accusatione quippe super utilitate animae [Col. 0305B] ubique quod non creditur [ Gr., accusatione quippe digna s. u. a. u. incredulitas], judicatur. Hanc contigit interioribus doloribus ac incessabilibus infirmatam in propria domo comprimi, volutarique in lecto indesinentem habentem dolorem; et nec una dilatio cruciatuum erat in ea. Taliter autem accidente, solam contigit hanc ad modicum inveniri. Cum autem vidisset se periclitantem, tracta descendit de strato, et appropinquans loco, in quo in pariete erant depicti sapientissimi sancti isti, fide sua pro baculo utens, et erigens semetipsam, ungulisque manuum suarum radens ex unctione [ id est, linimento], ac mittens in aquam, bibit temperatum: et continua sana facta est, doloribus qui erant in illa, cessantibus sanctorum adventu. [Col. 0305C] Quae postquam sana facta est, venit in hanc magnam domum, gratias agens Domino Deo, qui dedit tanta charismata sanctis suis: et narravit omnibus curationem quae sibi facta fuerat per sanctos in hujusmodi habitu.
Symeon, reverendissimus monachus et hegumenus regionis, tradidit librum: quem suscipiens Niceta Deo amabilis diaconus et notarius venerabilis patriarchici secreti, legit:
Sancti Patris nostri Joannis Chrysostomi sermo in lavationem quintae feriae.
Omnia facta sunt propter gloriam Dei et usum nostrum. Nubes ad imbrium ministerium, terra ad fructuum abundantiam, mare ad mercatorum copiam. Omnia tibi ministrant, imo autem imagini [Col. 0305D] Dei. Nam quando impertales characteres et imagines in civitatem introducuntur, obviam veniunt principes et vulgus cum laudatione, non tabulam honorantes, neque perfusam cera picturam, sed characterem imperatoris: sic creatura non terrenum habitum, sed coelestem figuram veneratur.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Libri qui lecti sunt, de templo sanctorum Anargyron [Col. 0305D] Anast. in cod. Jolyano: SS. Cosmas et Damianus jure Anargyri dicuntur, qui absque argento sive [Col. 0306D] pecunia medicabantur. sunt, quod est in divinitus conservanda regia urbe. Porro clerici, qui inde sunt, detulerunt eos ad nos, et adjuraverunt nos, ut legeremus illos in sancta synodo.
[Col. 0306A] Sancta synodus dixit: Et oportebat illos, Domine, legi: ad utilitatem enim omnium nostrum allati sunt:
Petrus, reverendissimus lector ac notarius venerabilis patriarchii, legit:
Sancti Athanasii ex sermone quarto contra Arianos, cujus initium est:
Ariani, ut apparet, semel judicaverunt praevaricatores fieri. Et post alia: Hoc et a paradigmate imaginis imperatoris attentius quis considerare poterit. In imagine quippe imperatoris species et forma est: in imperatore vero eadem quae in imagine species est. Parilis autem est in imagine imperatoris similitudo: ita ut qui videat imaginem, in ea imperatorem cernat; et rursus qui viderit imperatorem, [Col. 0306B] cognoscat quod hic sit, qui in imagine est. De eo vero, quia non mutetur similitudo, volenti prae imagine [ Gr., et ms. Jol. post imaginem] videre imperatorem, imago dixerit: Ego et imperator unum sumus. Ego enim in illo sum, et ille in me. Et quod aspicis in me, id et in illo vides: et quod intuitus est in illo, hoc vides in me. Qui ergo adorat imaginem, in ipsa adorat imperatorem. Illius enim forma et species est imago.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Ipsa rerum natura docet, quia imaginis honor ad principale refertur: similiter autem et inhonorantia. Pater autem nunc in exemplum sumpsit quae lecta sunt.
Epiphanius Deo amabilis diaconus ecclesiae Catanae, [Col. 0306C] et locum retinens Thomae reverendissimi episcopi Sardiniae, dixit: Paradigmata in manifestis accipiuntur, quemadmodum et deiloquus Pater imperatoris imaginem.
Niceta reverendissimus diaconus et notarius legit:
Sancti Basilii de triginta capitulis ad Amphilochium scriptis de sancto Spiritu, capitulo decimo septimo.
Quia rex dicitur et regis imago, et non sunt duo reges. Nam neque imperium scinditur, neque gloria dividitur. Sicque enim principatus noster, qui nobis imperat, et potestas una est, et [ Gr. add. ita et laus quae a nobis datur, una est et] non multae, eo quod imaginis honor ad primitivum transeat.
Joannes reverendissimus presbyter et locum retinens [Col. 0306D] Orientalium summorum sacerdotum, dixit: Librum hunc quem prae manibus habemus, nobiscum detulimus ab Oriente, et poscimus recitari.
Constantinus reverendissimus diaconus et notarius legit:
Sancti Basilii sermone contra Sabellianos, et Arianos, et Anomaeos, [Col. 0306D] Hoc glossema abest a cod. Jolvano. id est dissimiles, cujus initium est:
Impugnat Judaismus paganismum, et uterque Christianismum. Et post alia: Sed veritatis ratio utrimque adversantia refugit. Ubi enim unus est principatus [ Gr., unum principium], et unum quod [Col. 0307A] ex eo est, et unum quidem est principale, una vero est imago, unitatis ratio non corrumpitur; pro eo quod genitus ex Patre Filius existat, et naturaliter in se Patrem figuret. Ut imago quidem est, incommutabilitatem habet: ut autem genimen, substantiam unam salvat. Neque enim qui in foro imperatoriae imagini intendit, et imperatorem dicit eum qui in tabula est, duos imperatores confitetur, imaginem scilicet, et cujus est imago. Neque si ostendens tabulam pictam, dixerit, hic est imperator, privavit principale imperatoris appellatione, cum magis illi honorem stabiliat per hujus confessionem.
Joannes reverendissimus presbyter, monachus et vicarius Orientalium pontificum, dixit: Pseudosyllogum [Col. 0307B] illud susurravit, quia qui adorat imaginem, dividit Christum in duo: et qui videt imagines, et dicit vel superscribit, quia hic est Christus, dividit Christum: quod stultissimum est. Deifer enim Basilius, utpote luminare et magister existens Ecclesiae Dei, et Spiritu sancto divina initiatus, ait, quia imaginis honor ad primitivum pertransit: et qui imagini imperatoris intendit, videt in ea imperatorem? qui autem adorat eam, non duos imperatores adorat vel videt, sed unum imperatorem. Dixit namque Pater lucide, quia imperator dicitur et imperatoris imago, et non duo imperatores. Itaque qui adorat imaginem, et dicit, quia hic est Christus Filius Dei, non peccat. Manifestum autem est, quia Christus est verus Dei Filius, et Patri confessor in coelis, et cum [Col. 0307C] proprio corpore suo: sed per imaginem quae de coloribus facta patet, adoratur imperium ejus, et glorificatur, et in memoriam venimus ipsius praesentiae, qua in terra conversatus est. Unde et hic Pater ostendit non duas adorationes, sed unam esse et imaginis et principalis, cujus imago est.
Petrus et Petrus Deo amabiles presbyteri ac vicarii Adriani papae senioris Romae, attulerunt librum: quem accipiens Demetrius Deo amabilis diaconus, et vasorum custos sanctissimae magnae ecclesiae, legit:
Sancti Patris nostri Basilii ex epistola ad Julianum transgressorem.
Secundum immaculatam fidem Christianorum, quam divinitus sumus sortiti, confiteor et polliceor [Col. 0307D] credere in unum Deum Patrem omnipotentem, Deum Patrem, Deum Filium, Deum Spiritum sanctum: unum Deum tria adoro et glorifico. Confiteor autem incarnatam Filii dispensationem, et Dei genitricem sanctam Mariam, quae illum secundum carnem peperit. Suscipio autem et sanctos apostolos, prophetas et martyres: et ad supplicationem, quae est ad Deum, hos invoco; ut per eos, id est interventionem eorum, propitius mihi sit misericors Deus, et culparum mihi redemptio fiat, et detur. Unde et characteres imaginum eorum honoro et adoro, praecipue cum hoc traditum a sanctis apostolis, et non prohibitum sit: quin et in omnibus ecclesiis nostris ostendatur depictum.
[Col. 0308A] Gregorius Deo amabilis diaconus sanctissimorum et laudabilissimorum apostolorum legit:
Theodoreti episcopi Cypri de vita Symeonis Stylitae, cujus initium est:
Symeon, qui valde magnum erat miraculum orbis. Et post alia: Aiunt enim hunc virum in maxima Roma famosissimum fuisse, ut in omnibus ergasteriorum foribus iconas ipsi breves erigerent, custodiam quamdam sibi ex hoc et munimen acquirentes.
Joseph, reverendissimus monachus et hegumenus monasterii Heracliae, dixit: Et ego peccator librum fero continentem vitam sancti Symeonis Mirabilis Montis, et ut jubetis.
Sancta synodus dixit: Legatur.
[Col. 0308B] Et accipiens Cosmas Deo amabilis diaconus et cubuclesius legit:
Ex Vita sancti Patris nostri Symeonis Mirabilis Montis, capitulum centesimum decimum octavum. De femina quae Rhosopoli sterilis erat, valido daemonio pressa: quae sana et fecunda facta, imaginem justi imposuit domi suae, quae magnifice miracula operabatur.
Mulier quaedam erat Rhosopoli Ciliciae, Theotecna dicta, quae habitaverat cum viro annis viginti, et filium non habuit. Contigit autem eam etiam a daemonio a pueritia vexari, et mandere linguam. Vir autem ejus ultra non valens sufferre tribulationis ejus angustiam, dimisit illam a domo sua, et per [Col. 0308C] quatuor annos cum nulla est femina sociatus. Illa vero invento comitatu confugit ad justum. Cum autem vidisset eum daemon, statim fremuit, et torquebatur coram eo, videns cum muliere spiritualem ejus imaginem, dicentem humana voce: Separabo te ab ea, maligne et immunde spiritus, et revertetur ad virum suum, et efficietur illi anno sequenti puer. Et ejulavit daemonium ferociter conturbatum: O violentia adversus me! non est tuum matrimonii solutiones efficere; utquid autem et filium eis das, cum a me filium minime fecerit? quid mali feci tibi? vel quid peccavi in conspectu tuo, quia separas me a muliere mea? si servum me comparasses, dares me forsitan et in servitium hominibus. At vero Symeon ait: Quia malus servus es, recognosce teipsum, maligne, [Col. 0308D] et curre in flamma ignis arsurus; et fer aquam, et collige ligna. Et statim veluti ventus cursim et vehementer incendens daemon, et tollens in muliere amphoram aquae minabatur; et impletam illam, et collecta de silva ligna attulit ululans et dicens: Vae mihi, vae mihi malo servo et inventori malorum; quid passus sum? Nam a muliere mea separat me sanctus Symeon; et quid faciam infelix, nescio. His autem dictis coram populo qui convenerat, postquam adimplevit ministerium quod sibi fuerat imperatum, clamavit altisone loquens; et aspiciens contra se veniens fulgur ignis, currebat in muliere per circuitum status ejus, plurimum et dolenter cruciatus; et taliter protinus exiit: et muliere pristino ordini restituta, dimisit eam Symeon sanam, dicens ad illam: [Col. 0309A] Vade, mulier, in domum tuam, et cohabita cum viro tuo. Ecce enim direxit Dominus cor ejus, ut recipiat te cum gaudio magno: quod et factum est. Cumque illa reversa fuisset, statim rectum factum est cor viri sui ad diligendum eam: et ingressus est ad illam, et confestim concepit in utero: et completo anno, tulerunt puerum ad servum Dei, laudantes et glorificantes Deum. Cum autem complessent orationem suam, et rediissent ad propriam domum, erexit mulier fide ducta imaginem sancti in interiori domo sua: quae operabatur miracula, obumbrata Spiritu sancto, qui habitabat in sancto: et a daemonio vexati emundabantur illic, et ex variis passionibus infirmati curabantur. In quibus et una mulier fluxum sanguinis incessanter per quindecim annos passa, [Col. 0309B] in fide accessit ad videndum imaginem, et continuo fluxus stetit. Dixit enim intra se, quia si tantum videro similitudinem ejus, salva ero. [ Gr. add. Videns autem, quod exsiccatus esset fons sanguinis sui, ad hominem Dei protinus accurrit, adorans coram eo, laudans et glorificans Deum, ac enuntians miraculum in se perpetratum.]
Item legit aliud miraculum sancti Patris Symeonis.
Accidit autem in diebus illis quemdam virum forensem urbis Antiochiae dira pressura detineri a daemonio maligno, et angustari per aliquot tempora, ita ut strangularetur ab ipso, constrictis spiraminibus suis. Hic ascendens ad sanctum, et consecutus remedium intercessionibus ipsius, et factus tanquam [Col. 0309C] nihil fuisset mali perpessus, et rediens ad propriam domum, pro gratiarum actione erexit illi imaginem in publico et clarissimo civitatis loco, super januas ergasterii sui. Videntes autem eam quidam ex infidelibus tam honorabiliter eum luminibus et velis glorificari, repleti zelo, conturbaverunt similes suos, inordinatos scilicet homines: ita ut conveniret multitudo, et cum tumultu clamaret: Tolle a vivendo qui hoc fecit, et imago deponatur. Contigit autem per dispensationem Dei, ut vir non inveniretur tunc in domo sua. Procurabant enim, ut in eum manus injicerent, aliis alia vociferantibus. Malitia enim eorum multa et magna erat in conspectu Dei vehementer, et invidia immensa, et [ Gr., furiis incitati] operantes ad hoc convenerant, tempus invenisse putantes [Col. 0309D] simultates excitandi, et sanctum injuriandi, utpote illum qui crebro redarguerat malitiam fidei et errorem eorum qui in ipsis gentiliter conversabantur. Cum ergo non possent ferre tantam insaniam, praeceperunt uni militum ascendere scalam, et ejicere imaginem. Qui ascendens, et extendens manus ut faceret quod sibi praeceptum fuerat, mox elisus est a sursum usque deorsum, cadens in terram: et facto magno tumultu in turba, apposuerunt exardescentes alium imponere. Sed et ille manus suas extendens, pari modo elisus cecidit super terram. Quod factum timentes omnes, coeperunt signaculum crucis sibi imponere. Porro infideles illi per amplius insurgentes, adjecerunt tertium imponere [Col. 0310A] ad hoc: et cum extendisset et ipse manus, ut ejiceret imaginem, similiter et ipse corruit super terram. Timor tunc venit magnus super omnes qui circumstabant fideles, qui et perculsi super caecitate et audacia infidelium, et non sanctorum virorum illorum, adorata cum oratione imagine, recedebant.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Haec quidem, honorabiles Patres, de his quae lecta sunt, audivimus, et credimus. Ego autem humilis signa quae facta scio, similia referam. Vir quidam Cyprius in civitate Constantia minans jugum suum, et pergens ad opus suum, ingressus est ad orandum in orationis domum Dei genitricis. Et cum oraret, suspiciens videt imaginem sanctae Dei genitricis ex coloribus factam in pariete, et dicit: [Col. 0310B] Hoc quid facit hic? Et accepto stimulo suo effodit oculum imaginis dextrum: et exiens de templo, pulsavit boves aculco. Cumque rumperetur stimulus, rediit fragmen stimuli in dextrum oculum hominis, et obcaecavit eum. Hunc ego vidi virum, et novi luscum effectum. Alius homo in civitate Citio, festivitate sanctae Dei genitricis, die scilicet decimo quinto mensis Augusti, ingressus est in templum, ut adornaret illud velis: et assumpto clavo, fixit eum in pariete, in ipsa fronte imaginis sancti Petri. Cum ergo funem ligasset, et explicuisset velum, eadem hora dolor apprehendit eum in capite et fronte intolerabilis: et mansit duobus diebus solemnitatis jacens, et cruciatus patiens. Quo comperto episcopus Citii redarguit, et jussit pergere et educere clavum [Col. 0310C] ex imagine. Qui pergens, et hoc gerens, cum educeret clavum, alleviatus est dolor. Interrogetur autem hinc et episcopus: adest enim. Interrogatus ergo episcopus Citii, cum juramento firmavit haec coram synodo sic se habere. Ante biennium navigaverunt viri [Citienses] in duabus navibus in civitatem. Syriae, quae vocatur Gabala. Cum autem essent Gabalae secundum consuetudinem, taxati Agarenorum descenderunt ad maritima: et venientes quidam eorum Gabalam, divertunt in quoddam templum civitatis. Porro unus ex Agarenis videns imaginem in pariete de calculis, interrogavit quemdam Christianum qui aderat, quid prodest imago haec? Ad quem Christianus ait, quia his quidem qui eam honorant, prodest: his autem qui illam inhonorant, nocet. Et [Col. 0310D] Saracenus: Ecce ego, inquit, effodiam oculum ejus, et videbo quid mihi noceat. Haec dixit, et extendens contum suum, imaginis oculum dextrum effodit. Protinus ergo et suus dexter oculus in terram exsiliit, idemque ignea est febre detentus. Hi autem qui simul cum illo aderant, acute illum aegrotasse videntes, tulerunt, et ad civitatem ipsius reduxerunt. Haec nobis retulerunt viri qui remearunt ad Cyprum, numero triginta duo.
Theodorus sanctissimus episcopus Catanae tradidit librum: quem accipiens Gregorius Deo amabilis diaconus sanctissimorum et laudatissimorum apostolorum, legit:
[Col. 0311A] Sancti Basilii de sermone in beatum Barlaam, cujus initium est:
Prius quidem sanctorum mortes. Et post alia: Assurgite nunc mihi, o clarissimi athleticarum virtutum pictores, et militis abbreviatam imaginem vestris magnificate artibus: obscurius a me, qui coronatus est, scriptum vestrae sapientiae fulgorate coloribus. Ibo in victoriarum martyris per vos pictura victus: gaudebo tali vestrae fortitudinis hodie victoria superatus. Videbo manus ad ignem subtilius a vobis depictum certamen. Videbo clariorem in vestra depictum imagine luctatorem. Plorent daemones, martyris factis fortibus et nunc perculsi: combusta illis manus et vincens ostendatur: et pingatur in tabula similiter et ipse agonotheta luctaminum Christus, [Col. 0311B] cui est gloria in saecula saeculorum. Amen.
Constantinus Deo amabilis diaconus et notarius legit.
[Col. 0311D] Exstat antiquus codex Vat. in quo multae Patrum sententiae praeter eas quae hic habentur, et in hac synodo recitatae sunt, insertae videntur. Nam neque ordini interlocutionum respondent neque in ullo alio [Col. 0312D] codice repertae sunt. Ex insertis una esse videtur haec Photini narratio cum non in omnibus hujus synodi libris legatur. Photini Deo amabilis presbyteri et defensoris sanctissimae magnae Ecclesiae Constantinopoleos.
De Vita sanctae memoriae Joannis Jejunatoris, qui fuit episcopus ejusdem urbis.
Adhuc nec hoc lateat miraculum, nec indulgeamus egregio Patri hoc dudum maxime celare acceleranti. Nam nox quidem erat, et deambulamus cum velocitate multa, utpote in terram ultra positam Mauricium imperatorem adituri: Mauricium, qui dudum quidem justissimus et mitissimus fuit, nunc autem et martyr; hoc enim profundissimus ei draco et tyrannus [Col. 0311C] etiam nolendo donavit. Cum ergo festine ambularemus, mulier quaedam speciosa valde, tam veste, quam vultu et anima, quae dives admodum fuerat, sed non putabatur propter calamitatem quae inerat ei, procul apparuit mihi mista cum multitudine fratrum nostrorum pauperum, quae persecutionem ab his [ Gr., rejecta ab his] passa, qui super isto erant ordinati, nequaquam recedebat, sed cum lacrymis, licet verecundata propter naturam, necessitatis tamen causa impudenter inferebat molestiam. His visis ordinem in quo fueram deputatus, relinquo, et apprehendo mulierem, et quidnam vellet, interrogabam. At illa: Virum, inquit, habeo et daemonium habet: et tertius annus est iste, ex quo denis millibus, ut ita dicam, venerabilibus locis et religiosis [Col. 0311D] hominibus hunc miserum obtuli, et nihil obtinere amplius valui. Ad extremum ego nunc ab eremo veni. Nam ille ipse, qui in ea prae omnibus fere sanctis miracula facientibus, in patrandis miraculis testimonium habebat [habet], ad curationem exhortans [ Gr., ad curationem et ipse nihil proficiens]: Vade, inquit, ad Joannem patriarcham magnum, indeque feres cum benedictione summi sacerdotis Dei omnipotentis imaginem Virginis matris Dei; et ibis, et portabis imaginem in domum, in qua habitasti [Col. 0312A] in terra tua. Ecce enim mittes de caetero virum tuum, et locabis eum in atriis domus tuae; et non videbit vitatem regis magnam, ad quam nunc proficisceris: et exaltabis, et pones similitudinem, et fiet sanctificatio domui tuae: et erit ut omnis quicunque habitaverit in ea, benedictione benedicatur: et ecce fuga fugiet, et alienatus erit spiritus, et ultra non appropinquabit ei, eo quod Dominus prope sit, et in saecula gloria ejus. Amen. His dictis, adduco eam ad patriarcham die sequenti qui sexta feria consueverat in Dei genitricis templo juxta ingressum facto celebrare [ Gr., dum sexta feria de more in Dei genitricis propinquum templum esset ingressurus]: et refero negotii circumstantiam, nunc quidem valde juveniliter simul et rhetorice, nunc autem [Col. 0312B] submisse ac dolenter: et gaudebam, suadere sperans pariter et laudari, eo quod ita pias assererem propositiones. Adhuc autem mihi moesto et docenti, quoniam [ Gr., Adhuc autem mihi docenti, et cum libertate dicenti, q.] eremita, o domine, dixit a Deo motus, quod merito vos, domine, expulsurus sis: interdicit sermonem meum, et furore fervens: etiam, domine, etiam, domine, vocem extollens eremita clamabat; etiam, ut ego dominus ejiciam daemonem; ut dicam, tibi dico immundo, exi a figmento, et vade huc atque illuc, et ad invisibile: talia jubes ut garriam homo sordidus et peccator: si estis mira operantes, meum ejicite spiritum. Orationum eges multarum, frater Photine, per orationes sanctorum. Sic praeter spem inhonoratus, recedebam erubescens: [Col. 0312C] et silenter effugiens, efferebar retrorsum, et fortuito, et in obviantes quasi crapulatus incidebam; et apprehendo vix quamdam sacelli extremitatem: et furore commotus (plurimum namque tristitiae jam in furorem efferebatur, eo quod non invenerim gratiam in conspectu summi sacerdotis Dei magni) multa silentio in memetipso reputabam [ Gr., conquerebar], et quod non esset ab isto quidquam boni ulli ovium sperandum, pastore videlicet nobis ad lupi naturam perveniente. In his ergo cum essem haesitans, mihi consilium fit. Et mittens domum ex sequentibus quemdam, defero dominae imaginem ex his quae illic positae erant, satis oppido speciosam: et adornans valde bene, et ut erat possibile ad evidentius apparendum et reputandum, quia oportebat [Col. 0312D] a maximo patre, utpote jam inclinato, accipere imaginem [ Gr., quia a maximo patre ut. i. inc. acceptam haberem imaginem], tenui hanc, et dedi mulieri; orareque pro nobis, et patriarchae gratias multas confiteri, atque abire cum gaudio jubebam. At illa liberabatur modicum [ Gr., propemodum] et exsultans, et non habens quod faceret [ Gr., fieret]. Unde et erat utriusque quasi dimidium gaudium. Nam ego quidem putabatur [ Gr., putabar, seu, videbar], non autem gaudebam. Illa vero et putabatur, [Col. 0313A] et gaudebat: sed intentio et rei finis non habebat initium. Tunc ergo animi defectionem, quae nos obtinuerat, consolari taliter opinatus, acquisivi aliud [ Gr., aliam], contemplans et reputans, quem, quando, et ubi, et in quo, et quomodo, vel qua nobis mediante abirem seductus et circumveniens [ Gr., seduxissem et circumvenissem] mulierculam miserrimam, et ita miserabilem, et tantas fiducias nobis commendantem. Maxime autem contristabar, utpote separans mulierem a meliorum protectione, et per alium talia sapientem ad ea [ Gr., quae opus illi erant exhibitione] quae dealbari verebatur. In his rursus, et propter hujusmodi seductionem, et dicere atque oblatrare spiritum existimavi: et quia ipse ego e contrario firmaverim atque locaverim [Col. 0313B] stabilitatem, quae erat daemoni circa hominem. Et quod factus sum ei et materia et occasio calumniarum justarum, non dum dico contra memetipsum solum, ergo [ Gr., sed] contra omnes quidem Christianos, et contra sacerdotes primum, eo quod uxorem quidam presbyter altero typho, aiunt, altero daemone, qui erat mendacii, praejudicavit: quod nihil profecto est aliud, quam in Beelzebub ejicere velle daemonia. Haec quidem mihi et hujusmodi indesinenter animam ingressa atrociter conturbabant, et inficiebant, et magna exspectare dabant mala tam ab hominibus, quam ab ipso Deo. Verumtamen recogitabam, et referebam mihimetipsi excusationem [simulationem], et quamdam quasi consolationis phantasiam ad praesens imponebam, dicens apud [Col. 0313C] me: Deus enim de futuro faciet curam. In hoc quippe anno intra locum forte [ Gr., In hoc quippe intermedio tempore forte] nobis morietur sive muliercula, sive ipse vir, sive alius quisquam. Moriar autem multoties ego, et cessabit qui [ Gr. et ms. Jol., quod] tristitiam inferebat. Igitur in his tunc a dyscolis, quae circa miseram mulierem erant, ut rebar, liberatus, rebar a turba liberari. Post annos reor ferme tres stabam penes ipsas sacras portas magni templi. Et ecce mulier elevans supercilia, et vehementer ac indefesse pronuntians et respirans, intuita est in me, et proximam interrogabat: ipse, putas, est? vel quid? et locuta, etiam ipse est veraciter; cursim movetur, et procumbit mihi ad genua; et flexa comprehendit mihi talos, et osculabatur [Col. 0313D] circumplexans, et jacens in pavimento. Ego quidem sinebam interim et gaudebam, et huc atque illuc ad turbas circumspiciebam praeeminens [delicias faciens], et his qui circumstabant jacentem videndus [ Gr., et ms. Jol., videri dans], et ostendens quod essem utique alicubi et ipse eorum qui multa possunt. At illa alia quaedam quae egenarum erant, saepius allocuta (erat enim inde) [ Gr. add., et veneror dominum, saepius locuta; erat enim ibi] deinde tamen et constringens nos valde, deponit vi tergis suis: et jacebam cadens, risus factus hinc circumstantibus multum; et vix prae reverentia exsurgens, dedi ei alapam, et decanos vocabam, et ad decanum [decanicum] rapere sceleratam jubebam. Nam et [Col. 0314A] faciem [ Gr., post vero f.] intuitus, arbitrari coepi hanc illam esse quae olim. Apponebat quippe et hoc, quia Deus mercedem domus meae det tibi, domine. Tunc plane, tunc cuncta videbam, pariterque gaudens et agonizans [certans], hoc solum interrogabam: Sana facta es? vel: Quomodo sana facta es? et assumens secreto [ Gr., in otio], enarravit adventum ad regionem, et deportationem imaginis ad domum suam: et quia in excelsum elevata, et superposita est in parietibus domicilii sacro pariter et decentissime. Ut autem et per tempus frequens imagini oblatrans atque delusum figmentum [ Gr., insultans, ac fere figmentum, etc.] discerpens spiritus, in fine insonuit [ Gr., discesserit]: et facta est nobis medicina, dixit, quod patiebatur [ Gr. patiebamur] [Col. 0314B] olim in veritate. Eos enim qui similia patiuntur, locus, imo figura Virginis matris curat. Hic est enim finis causae.
Leo sanctissimus episcopus Phociae dixit: Scriptum est, quia in duobus vel tribus testibus stabit omne verbum (Matth. XVIII) : et hodie exhibiti sunt nobis plurimi sacri libri, qui mentes nostras rigaverunt, et satisfecerunt de restitutione sanctarum imaginum.
Et legit Petrus lector:
De vita beatae Mariae Aegyptiae, cujus initium est:
Secretum regis celare bonum est, opera vero Dei praedicare gloriosum est. Et post alia: Alios quidem templum habebat, nemine impediente; me vero miseram [Col. 0314C] non recipiebat, veluti quadam militari multitudine ad hoc ordinata vel jussa, ut mihi excluderet aditum: taliter me quaedam audax [ Gr., conferta] prohibebat virtus. Et iterum steti in atriis: hoc ter et quater patiens sive faciens, deficiens, ultra jam pelli et repelli non valui: factum enim mihi est corpus prae vi defessum. Desinens ergo recessi, et steti in quodam angulo aulae templi: et vix tandem ad conscientiam perveni causae prohibentis me videre vivificum lignum. Tetigit enim mihi oculos cordis sermo salutaris, ostendens mihi, quod coenum esset operum meorum, quod introitum mihi claudebat. Coepi igitur flere ac plangere, atque pectus percutiebam, gemitus ex profundo cordis attrahens. Cumque plorarem, video de loco in quo [Col. 0314D] stabam, imaginem sanctissimae Dei Genitricis desuper stantem, et aio ad eam indeclinabiliter intuens: Virgo domina, quae Deum Verbum secundum carnem genuisti; novi quidem, novi, quod non sit decibile, neque rationabile, me ita sordidam et ita luxuriosam, imaginem contemplari tuam, quae semper es Virgo casta, corpus et animam habens mundam et impollutam. Justum enim est, ut luxuriosam me munditia tua odio habeat et detestetur. Verumtamen quoniam, ut audivi, ideo factus est Deus quem genuisti, homo, ut vocet peccatores ad poenitentiam (Matth. IX) , auxiliare mihi, quae sola sum, non habens quemquam in adjutorium. Jube etiam mihi indulgeri ecclesiae ingressum, ne prives me [Col. 0315A] visione ligni, in quo secundum carnem affixus Deus quem genuisti, sanguinem proprium pro me in redemptionem dedit. Jube mihi etiam, o domina, januam aperiri sacratissimae crucis adorationis. Ecce te do Deo, qui ex te genitus est, vadimonium, quod ulterius carni huic injuriam non inferam per turpem quamcunque commistionem: sed cum lignum crucis filii tui videro, mundo et his quae in mundo sunt confestim abrenuntiem, et statim ibo quocunque ipsa, utpote salutaris vades [vas], insinuaveris et duxeris me. His dictis, ac si quadam certitudine percepta, fidei fervore, miserationis Genitricis Dei confisa, et movens meipsam de illo loco, in quo stans deprecationem faciebam; et venio rursus, et ingredientibus memet commiscui: et non erat jam [Col. 0315B] ullus qui me impelleret et repelleret [ Gr., repelleretur], nullusque prohiberet januae appropinquare, per quam in templum ingrediebantur. Comprehendit ergo me horror et ecstasis, et tota ex toto torquebar atque tremebam. Deinde cum pervenissem ad januam, quae usque tunc mihi fuerat obserata, ac si omnino virtus, quae prius me impedierat, nunc mihi praeparasset ingressum, ita sine labore ingressa sum: ita intra Sancta sanctorum ingredi digna effecta sum. Nam et vivificam crucis visionem promerui, et Dei vidi mysteria, quin et quam sit paratus ad suscipiendam poenitentiam. Projiciens itaque me ipsam super terram, et sancto illo adorato pavimento, currebam postulatura [egressa], penes eam quae mihi fidem dixerat, accelerans. Fio itaque in [Col. 0315C] illo loco, in quo vadimonii chirographum scriptum est: et genu flexo coram sanctissima Virgine Dei genitrice, his usa sum verbis: Tu quidem, bonitatis amatrix domina, tuam in me ostendisti misericordiam: tu indignae non es abominata deprecationem! vidi gloriam, quam juste non videmus nos luxuriosi. Gloria Deo, qui per te peccatorum suscipit poenitentiam. Quid enim habeo, peccatrix, amplius considerare, vel fari? Tempus est, domina, ut compleantur jam foedera vadimonii, cui fidem dixisti. Nunc deduc quo jusseris. Nunc esto mihi magis salutis magistra, manu ducens in viam quae ad poenitentiam dirigit. Et cum haec adhuc dicerem, audivi quemdam a longe clamantem: Si Jordanem transieris, bonam invenies requiem. Ego vero hanc vocem [Col. 0315D] audiens, et hanc propter me factam fuisse credens, lacrymata clamavi, et Dei genitrici vociferata sum: Dei genitrix, domina, ne derelinquas me. Et his dictis, exivi de atrio templi, et constanter ambulabam.
Joannes reverendissimus monachus, presbyter et vicarius Orientalium pontificum sedium, dixit: Talem imaginem nos vidimus in sancta Christi Dei nostri civitate, et crebrius eam salutavimus.
Stephanus Deo amabilis diaconus, notarius et referendarius venerabilis patriarchici secreti, legit.
Ex passione sancti martyris Procopii, cujus initium est:
Per illa tempora regnavit Diocletianus tyrannus. [Col. 0316A] Et post alia: Adolescens autem gaudio magno percepto in fide roboratus est, similiter omnes qui cum eo erant; et eadem noctis hora reversus est cum militibus, et venit Scythopolim. Et advocatis occulte omnibus auri et argenti artificibus, interrogabat eos, dicens: Potestis mihi facere vas, quod ego vobis expono? Qui timentes austeritatem viri, consilio facto statuerunt coram eo unum, qui erat major eorum, artificem nomine Marcum, dicentes: Iste faciet, domine, voluntatem tuam. Et post pauca: Marcus autem non parebat ei. Adolescens vero persuasit illi, dicens, quia usque ad mortem non indicabo imperatori secretum. Qui credens, per noctem in secreto operatus est crucem de argento et auro. Et factum est ut consummata et erecta cruce, apparerent [Col. 0316B] tres in ea imagines: et erat superscriptum Hebraica dictione sursum in principio, Emmanuel: et in utrisque initiis, Michael, et Gabriel. Voluit ergo Marcus reveritus delere imagines, et non potuit. Manus enim ejus manebat veluti arida. Cum autem gallus vocem dedisset, venit dux qui dicebatur adolescens [Neanias], ad domum Marci, ut tolleret crucem: et videns eam, adoravit illam, et dicit Marco: Quae sunt hae facies, et quae superscriptio: Dicit ei: Domine, in ea hora, qua consummatum est opus, ortae sunt iconae istae; et nescio cujus, vel quae sit superscriptio. Porro adolescens [Neanias] cognovit quamdam virtutem in ea esse. Et adorata cruce, involvit purpura, et ivit viam suam gaudens, latis artifici Marco pretiis pluribus, et introivit cum [Col. 0316C] duobus numeris in civitatem suam.
Stephanus reverendissimus monachus et librorum custos venerabilis patriarchii legit:
Ex Vita sancti Patris nostri Theodori archimandritae Sicensium, cujus initium est:
Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi (II Cor. I) . Et post alia: Cum autem esset quasi annorum duodecim, facta est mortalitas ex bubone in illa villa, ita ut ipse infirmaretur pene ad mortem. Porro detulerunt eum in oratoriam domum sancti Joannis Baptistae, quae erat juxta villam, et statuerunt [straverunt] eum ad introitum altaris. Porro super illud in receptaculo crucis stabat imago Salvatoris nostri Jesu Christi. Cumque ex dolore [Col. 0316D] bubonis cruciaretur, repente de imagine ceciderunt super eum roris guttae, et statim gratia Dei a dolore convaluit, et sanus effectus est, et ivit domum suam. Et post brevia: Imitari igitur volens David in Deo decibili hymnodia, coepit discere psalterium. Cumque difficile cum multoque labore didicisset usque ad decimum sextum, imminentem decimum septimum psalmum non valebat memoriae commendare. Meditans ergo in oratorio sancti martyris Christophori, quod erat de proxima villa, et non valens ediscere, prosternens se supra faciem, deprecabatur Deum, ut docibilem se faceret ad psalmorum meditationem. Porro amator hominum Deus, qui dixit: Petite, et dabitur vobis (Matth. VII) , dedit ei petitionem ipsius. [Col. 0317A] Itaque surgens de pavimento, et imagini Salvatoris intendens, et supplicans sensit dulcedinem melle suaviorem illatam in os suum. Qui agnita Dei gratia, et percepta dulcedine, gratias egit Deo: et ab hora illa facilius ac bene [docibilius] doctae memoriae psalterium commendabat.
Cosmas Deo amabilis diaconus et cubuclesius egit:
Epistola Gregorii sanctissimi papae Romani ad sanctissimum Germanum, qui fuerat patriarcha Constantinopoleos.
Qualis et quae delectatio meam sic laetificare animam novit, sicut gratificus nuntius super tuo nomine, quod reverendum revera mihi et magnificandum decenter est, o sanctificate et divinitus acte? [Col. 0317B] Hoc enim et nunc ego per honorabiles litteras tuas evangelizatus exsultavi, et prae nimio gaudio, spiritu laetificatus sum. Deinde in coelum extendens oculum, gratiarum dominatori omnium Deo retuli actiones: qui taliter etiam modo voluit, et fine tenus vobis cooperatur, et omnia vestra in lucem educit. Hoc enim et orandum mihi est noctu et interdiu, et nunquam aliquando hoc desiderium deserendum esse in Christo confidens pronuntiabo. Testimonium autem perhibet sermoni meo, o superlaudabilis et a Deo dilecte, etiam tuae per omnem horam benevolentiae recordatio: quam habitatricem habens in labiis, et dolorem verbi ferre non valens, illico ad affatum per litteras properavi. Est enim debitum mihi, et debitis cunctis insignius, te fratrem meum et propugnatorem [Col. 0317C] Ecclesiae salutare ac alloqui, et luctaminum tuorum collaudare materias. Etiamsi quis dicat et valde convenienter: clamet potius ea impietatis praecursor, qui nunc passus est, bona actione malam actionem tuis commutaturus felicitatibus. Nam arbitrabatur secundum illum qui desursum cedidit, fremere simul et praevalere adversus pietatem: sed impeditur coelitus spe fraudatus: et audiebat quidem ab Ecclesia ea quae et Pharao prius Aegyptius tyrannus, Moyse de illo canente: Dixit inimicus: Persequens comprehendam, partibor spolia, replebo animam meam (Exod. XV) . Sed et audiebat quae et ipse diabolus, cum prophetica illi praenuntiaretur maledictio: Propterea destruet te Deus in finem, evellet te, et emigrabit te de tabernaculo tuo, et radicem tuam de [Col. 0317D] terra viventium (Psal. LI) . Ita et ille praeter spem conatibus, qui in spe erant, frustratus periit, superno agone vestro et robore, apostatae enervata impugnatione adversus Deum, deorsum effecta, et ad novissimum propemodum expulsa exitium Christum impugnantis ferocitate: ita ut super eo Scriptura veraciter impleatur, quae dicit: Arcus fortium superatus est, et infirmi accincti sunt robore (I Reg II) : pro eo quod nulla est ad infirmum Dei firmitas abominationis eorum qui Deum impugnant, et pugnare pro Deo mundum contra insensatos asserit [scriptum est]. Quomodo ergo non cum Deo pugnans, o tu sanctissime, adversus eos qui sine Deo et contra Deum sunt, commoveris? Qui videlicet inveniunt eum qui [Col. 0318A] invisibiliter oppugnatur, imo, ut verius dicamus, simul pugnat, et hostes in fugam vertit: ac ubi sic coepisti praelium, ut Deus ipse tibi monstravit? praeesse praecipiens in castris regni Christi gloriosum vere ac insigne labarum, id est vivificam crucem, magnum contra mortem magnitudinis suae tropaeum: in quo mundi quadrifarie terminos circumscripsit, lineamentis distinguens. Deinde et sanctam imaginem omnium dominae ac verae Dei Matris, cujus vultum divites plebis deprecabuntur. Etenim sancta est, quemadmodum patribus videtur, quae taliter a vobis pie honorata tribuit vicissitudines. Nam imaginis honor ad principalem transit, secundum Basilium magnum. Et pietate est plena venerabilium imaginum causa, sicut dicit Chrysostomus: Ego et cera [Col. 0318B] perfusam amavi picturam pietate refertam: vidi enim in imagine angelum cuneos barbarorum persequentem, et David veritatem dicentem: Domine, in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges (Psal LXXII) . Et nequaquam Ecclesia erravit, licet ita fuerit aestimatum. Indulgeat Deus, neque secundum gentilem consequentiam est traditio (absit) et intentio rei secundum quid probatur, et nequaquam considerantur quae perficiuntur. Nam neque in Paneade civitate haemorrhoissae pie motae in recordationem facti in se miraculi repudiabatur, cum orta esset herba circa pedes statuae, quae ab ea in nomine Domini Jesu Christi erecta est: et extranea erat, incognitaque specie, positaque omnibus in variorum languorum remedium condescensione et bonitate Dei et Salvatoris [Col. 0318C] nostri. Imo legalis, ut jam [ita] dicamus, hujusmodi est in Deo erectio; licet figuris magis signanda [ Gr., figuris expressior], et umbrae praeferenda sit gratia et veritas. Unde maximam salutis causam sanctorum coetus Dei consilio hoc capitulum tradidit [ Gr., h. cap. Ecclesiae trad.] in universorum vultibus, et colorum operationibus venerabilem et sanctum characterem secundum humanitatem ejus qui tollit peccatum mundi, erigamus, per eum humilitatis celsitudinem Dei verbi considerantes, et ad memoriam conversationis in carne factae, tam videlicet passionis ejus et salutaris mortis, quam redemptionis quae hinc mundo effecta est, manu quodammodo ducti: et nulla est hinc a divinis dissonantia. Si enim propheticae praelocutiones terminum minime [Col. 0318D] perceperunt, ne scribantur res ad ostensionem eorum quae adhuc facta non sunt: id est, si non est incarnatus Dominus, non formetur sancta imago ejus secundum carnem. Si non est natus in Bethlehem ex gloriosa Virgine Dei genitrice, neque magi munera obtulerunt, neque pastoribus supra stetit angelus, neque multitudo coelestis exercitus nato hymnum obtulit (Matth. XXV, Luc II.) ; si non in ulnis genitricis ut infantulus ferebatur, qui portat universa, et lactis alimoniam pertulit, qui dat escam omni carni: nec hoc figuretur. Si non a sene suscipiebatur, qui vitae tenet principatum et mortis, et omnium Dominus per eum agnitus simul et praedicatus, et ut demissionem concederet, postulatus: si non in [Col. 0319A] Aegyptum causa dispensationis pergebat super nubem levem omni scilicet lumine illustratam matrem ac sanctitate robustam, qui in excelso sedet: et redit ex Aegypto, et habitat Nazareth: ne figurentur coloribus. Si non mortuos suscitavit, et erexit paralyticos, et leprosis praebuit purgationem, et caecos illuminavit, deinde et expressam fecit linguam mutorum, et bases claudorum firmavit, et expulit daemones: nisi aperuit aures surdorum, et omnia operatus est gloriosa, et in Deo signa perfecit; ne pingantur; et nisi passionem voluntarie suscepit, et infernum spoliavit, et surgens in coelum ascendit, qui venturus est judicare vivos et mortuos: neque figurent [ Gr., nec scribantur, nec figurentur] scripturae vel historiae, quae ista enarrant, tam per litteras, [Col. 0319B] quam per colores. At, si haec omnia facta sunt, et magnum est pietatis mysterium, utinam esset possibile, ut coelum et terra et mare, animantia quoque omnia et virgulta, et quidquid aliud est, enarret illa et per voces et per litteras, et per picturas. Eorum enim quae non sunt, formatio, idolica pictura nominatur, quae et paganae fabulationis poema finxit, eorum quae unquam fuerunt per essentiam, facturam desipienter asseverans. Et certe nulla est condescensio Ecclesiae Christi cum idolis: absit. Neque enim vitulas adoravimus, neque vitulum in Choreb fudimus, neque a nobis creatura Deus aestimata est: sed neque rursus sculptili procidimus, et Beelphegor initiati sumus, neque natorum occisores aut sacrificatores fuimus, aut occulta mysteria celebravimus: [Col. 0319C] neque filios nostros et filias immolavimus unquam daemonibus, ut in nos ea quae a Salomone idolorum cultoribus dicta sunt (III Reg. XI) , assumantur. Nunquid a nobis infecta est terra in sanguinibus? vel imaginem in templo fecimus, quadriforme habentem idolum, et hanc adoravimus? Nunquid abominationem repentium et pecorum supra murum templi depinximus? Aut iterum nos Ezechiel vidit plangentes Adonidem, et incensum soli offerentes (Ezech. VIII) , de quibus dicit Apostolus: Servierunt creaturae potius quam Creatori (Rom. I) . Putasne statuimus imagines duarum fornicariarum in Aegypto, Oola scilicet et Ooliab, et eas adoravimus (Ezech. XXXIII) ? An rursus a nobis sacrificia Bel in Babylone, et Dagon in Palaestina oblata sunt (Dan. XIV) ? vel aliis [Col. 0319D] diis gentium procidimus? Non sunt haec, non sunt: calumnietur nullus: quoniam in nullo eorum quae consistunt et facta sunt, nomen quod est super omne nomen populus Christi usque hodie, praeter sanctam vivificam Trinitatem, coluit, vel servivit [ Gr., latria adoravit]: absit. Nam modus idololatriae manifestus est. Christianis autem Dei cultoribus omnium dominator est adorandus. Porro si quis Judaico more ad accusationem motus, quae olim contra idolorum cultores dicta sunt, diffamaverit, et idololatriam Ecclesiae nostrae ascripserit ex venerabilium imaginum deifico et mirabili ad meliora ducatu, nihil aliud arbitremur, quam ut canis latret, et in funda procul abjectus audiat sicut Judaeus: Utinam et Israel per [Col. 0320A] visibilia visus esset Deo adorationem offerre, et per typica memor esset creantis, et non vitulum retineret ac muscas super tabulas testamenti. Utinam sanctum altare magis desiderasset, et non vitulas Samariae. Utinam attendisset Aaron virgam, et non Astartem. Bonum quippe simul et justum esset ei, petram salutare quae impres divinitus dedit, et non Baal. Utinam ad virgam Moysi magis intuitus esset, et urnam auream, arcam, propitiatorium, petalum, ephod, mensam, tabernaculum interius et exterius: quae omnia in gloriam Dei patrata; licet manu facta, Sancta tamen, appellabantur sanctorum, deinde et cherubim sculptiles, quorum memoriam faciens Apostolus ait: Cherubim gloriae adumbrantia propitiatorium (Hebr. IX) : quibus et divinam vehi gloriam a [Col. 0320B] Scriptura docemur. Si his intendisset, non utique idolis procidisset. Omne namque opus quod in nomine Domini fit, pretiosum et sanctum est. Et quid opus est epistolam in longum extendere? et maxime ad virum Deo placitum, et vas electum a Deo, gratiam adeptum spiritus, et in profunda divinorum dogmatum valentem prospicere, atque Deo ductore considerare summam scientiae altitudinem. Verum hinc ad propositum redeamus, propugnatricis tuae, o sanctissime, et omnium Christianorum dominae magnificationes: et qualis ipse ostensus fueris in cunctis ab illa directus et salvatus, et contra inimicos confortatus, admirantes. Illi vero qui ex multo jam tempore contra eam debacchati sunt, tanto invenerunt resistentem, [Col. 0320C] quanto invenerunt sibi contradicentem. Et hoc mirum non est. Si enim Bethulia per manum Judith mulieris Israelitidis salvabatur, cujus opus Holofernis peremptio fuit; et hanc salvatricem Israel, qui per idem tempus fuerunt, praedicaverunt (Jud. XIII) : quomodo non oporteret amplius tuam amplissimam sanctitatem tali propugnatrice usam aggredi fidei hostes, et victoria coronare subjectos? Sed ejusdem supplicationibus et omnium sanctorum potens in praelio Deus noster, fortis et longanimus, qui deduxit te super Joseph ut ovem, custodiat te sanctissime in annos prolixos, universae Christianae bene operantem conversationi, et sacro canoni obtemperare cunctos docentem et incitantem, et custodire depositum quod a Patribus suscepimus; convertentem [Col. 0320D] eos qui ad modicum quid non intellexerunt: o juge gaudium nostrum, et communis utilitas et refectio, sanctissime et omnibus Christianis amabilis.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Petrum divinum apostolum aemulatus, tuba cecinit nobis a Roma veritatem etiam Pater iste beatus.
Theodorus [ Gr. Theodosius] reverendissimus monachus et notarius legit:
Epistola Germani beatissimi, qui fuit patriarcha Constantinopoleos, ad Joannem episcopum Synadensem.
Epistolam vestrae Deo amabilitatis tradidit nobis Tarasius laudabilissimus patricius, in qua continebatur de Deo amabili episcopo Nacoliae. Significamus [Col. 0321A] ergo ei, quod et antequam suscepissemus litteras vestrae Deo amabilitatis, cum huc pervenisset idem ipse Deo amabilis episcopus, ad sermonem venimus cum eo, dijudicantes sensum ejus, qualis haberetur sententiae super his quae audieramus de illo: et hanc nobis proposuit traditionem [ Gr., rationem, seu apologiam: rationem habet ms. Jol. ] (opportunum est enim, ut omnia subtiliter significemus Deo amabilitati tuae) quod audisset divinam Scripturam dicentem: Non facies omnem similitudinem, ad adorandum eam, eorum quae sursum in coelo et super terram sunt (Exod. XX) . Contra [ Gr., Juxta] hoc dixi, quia non oportet adorare manufacta, id est, quae ab hominibus sunt confecta. Nam sanctos Christi martyres, veras fidei margaritas, omni honore [Col. 0321B] dignos arbitramur, et intercessiones eorum invocamus. Ad haec igitur nos respondimus ei: quia Christianorum fides et cultus et adoratio in unum est et solum Deum, sicut scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et ipsi soli servies (Deut. VI) ; et glorificatio nostra, et obsequium nostrum ipsi soli offertur tam a sanctis qui in coelis sunt, et intelligibilibus incorporalibusque virtutibus, quam ab eis, qui in terra cum essent [sint], viam cognoverunt veritatis: quemadmodum et in ecclesiis Christi, quae ubique positae sunt, sancta laudatur et glorificatur Trinitas in singulari dominatione ac deitate: secundum quod et unus a nobis Deus praedicatur et non est praeter eum qui dominetur in potentatu suo saeculo, et ex non exstantibus omnia, ut essent, produxit, quotquot [Col. 0321C] visibilia et invisibilia sunt; id est, Pater et Filius et Spiritus sanctus, sancta scilicet consubstantialis et vivifica Trinitas. In quam etiam credentes, et quam confitentes, baptizati sumus in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) , quemadmodum tradidit ipse Deus Verbum, qui incarnatus est, Dominus videlicet noster Jesus Christus, qui unus est ejusdem sanctae et incomprehensibilis divinae Trinitatis: et non creaturas adoramus (absit) neque culturam quae deificae dominationi debetur, ad conservos inflectimus. Neque enim reges vel principes in terra adorantes, aequalem adorationem ei quam Deo exhibemus, facere noscimur. Etenim Nathan prophetam constat super terram adorasse David hominem existentem et regem (III Reg. I) ; sed [Col. 0321D] non ideo accusabitur, quasi qui hominem veneratus sit praeter Deum. Neque imaginum facturam, quae per ceram et colores formantur, in subversionem perfectionis quae circa divinum efficitur cultum, admittimus. Neque enim invisibilis deitatis imaginem et similitudinem, vel schema vel figuram aliquam formamus, quam ne ipsorum sanctorum angelorum sublimes ordines considerare et investigare penitus valent. Sed quoniam unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, revocans proprium figmentum a mortis damnatione, beneplacito Patris sanctique Spiritus homo dignatus est fieri, similiter nobis participatus carnis et sanguinis, uti magnus ait Apostolus (Hebr. IV) , per omnia similis nobis factus absque peccato: [Col. 0322A] humanum ejus characterem, et humanae speciei quam per carnem suscepit, imaginem, et non incomprehensibilis ejus, et invisibilis deitatis, formantes, hinc quae sunt fidei repraesentare urgemur [satagimus], ostendentes quod non per phantasiam et umbratice naturam nostram sibi univerit, quemadmodum quidam antiquorum haereticorum errantes dogmatizaverunt: sed quod ipsa re ac veritate homo sit perfectus per omnia, excepto solo peccato, quod seminatum est nobis ex inimico. Est hoc sensu tutae fidei quam in illum habemus, sanctae ipsius carnis characterem in imaginibus formantes, et salutamus, et omnium cultu ac honore decenti dignum decernimus, in recordationem hinc venientes divinae illius et vivificae ac ineffabilis incarnationis. Similiter autem [Col. 0322B] et intemeratae secundum carnem matris ejus sanctae Dei genitricis juxta eumdem modum depingimus similitudinem, ostendentes, quia cum mulier esset natura, et extranea massae nostrae minime facta, Deum invisibilem et cuncta moderantem super omnem sensum et hominum et angelorum in suo concepit utero, et ex se incarnatum peperit. Etenim ut proprie ac veraciter matrem Dei veri colimus eam, et magnificamus, et omni visibili ac invisibili creatura superiorem arbitramur. Et sanctos quoque martyres Christi, apostolos et prophetas, conservos quidem nostros et veros famulos Dei factos, actibusque bonis et praedicatione veritatis, et patientia in passionibus, quas pro ipso Deo pertulerunt, probatos et amicos Dei ostensos, et multam [Col. 0322C] fiduciam apud eum consecutos admiramur et beatificamus, et ad recordationem virilitatis eorum, ac germanae circa Deum servitutis, similitudines eorum depingimus: non eos ut divinae naturae communicatores pronuntiantes, debitum deificae gloriae atque potestati honorem et adorationem illis impendimus; sed amorem nostrum, quem circa eos habemus, per hoc demonstrantes, quae per auditum vera esse credimus, haec et per picturae imitationem ad firmiorem certitudinem nostram statuimus. Etenim carne ac sanguine connexi, et per visionem ea quae animae satisfacere possunt, certissime noscere compellimur [ Gr., etiam per vis. plenam animae nostrae certitudinem confirmare studemus]. Nam et ipsi sancti Dei in unum et solum Deum servitutem atque [Col. 0322D] glorificationem et adorationem conservantes, et ad hoc omnes advocantes atque docentes, suum effuderunt sanguinem, et verae confessionis corona redimiti sunt. Hic est modus faciendarum imaginum: non quo decentem incomprehensibili et inaccessibili deitati in spiritu et veritate adorationem transferamus in manufactas imagines, vel artis opera hominum, vel omnino in eas quae a Deo factae sunt creaturae sive in visibilibus, sive in invisibilibus: sed quo dilectionem, quam juste possidemus circa veros servos Dei nostri, per talem modum monstrantes, per illorum honorem in Deum qui ab his glorificatus est et illos glorificavit in confessione dominationis ejus, glorificationem et cultum referamus: ut [Col. 0323A] et nos imitatores virilitatis eorum et charitatis quae in Deum est, per bona opera et refragationem contra vitia demonstremur. Juxta ergo hunc modum imaginum fracturam in Ecclesia Christi fieri, et non aliunde nos quae sunt salutis exspectare, unusquisque certissime noverit, tam in visibili mundo, quam in futuro saeculo, nisi a solo unigenito Filio Dei una cum Patre et Spiritu sancto, qui divina dona largitur. Neque enim aliud nomen est datum hominibus, in quo nos salvos fieri oporteat (Act. IV) . Porro et si Domini et Salvatoris nostri, et intemeratae Matris ejus, quae vere Dei genitrix est, et sanctorum ejus imagines salutamus, sed non secundum eumdem affectum etiam fidem circa illos ipsos habemus. Verumtamen Deum quidem novimus [ Gr., Deum quidem [Col. 0323B] illum nov.] sine initio et infinitum, et in manu omnia continentem, factoremque nostrum et omnis creaturae, et veraciter salvatorem Deum, habentem potestatem in coelo et in terra, pro genere hominum incarnatum fuisse. Porro hanc ancillam, et proprie matrem ejus, ac intercessionem potentissimam generis nostri suscipimus. Illum quidem ut dominatorem, et quae salutis nostrae sunt tribuentem; hanc vero ut materne pro nobis petentem: et sanctos omnes, tanquam conservos quidem nostros et nostrae naturae consistentes, sed placentes Deo, quemadmodum praedictum est, et supernam confidentiam et beatitudinem apud eum adeptos, et gratiam consecutos a Deo ad ministrandum nobis beneficia ipsius, sanitatesque passionum, et periculorum [Col. 0323C] ereptiones in invocatione Dei nostri, cum per memoriam eorum in hymnis et canticis, beatitudinem et honorem ipsorum recolimus. Memoria enim justorum, ut Scriptura inquit, cum laudibus (Prov. X) . Haec omnia jam exposuimus jam fato Deo amabili episcopo Nacoliae: quae et suscepit, et professus est tanquam coram Deo universorum sic se tenere, et nihil aliud dicere vel agere ad scandalizandos populos, vel turbationis eis causam praestandum. Hoc ergo sciens Deo amabilitas vestra, neque Deo amabilem synodum suam vexari faciat, neque in hoc scandalum ei aliquod fiat. Sed de caetero accersito eo, et praesentibus litteris nostris lectis satisfactioneque consensus ejus per eas [ Gr., in his] percepta, exoret quidem pro optimorum dominorum nostrorum [Col. 0323D] et imperatorum longaevitate atque victoria: postulet autem et Christianorum plebi pacem Dei, quae exsuperat omnem sensum (Philip. IV) .
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Pater noster sanctus Germanus concordat cum praedecessoribus sanctissimis Patribus.
Sancta synodus dixit: Vere, domine, in omnibus concordat.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Has litteras suscipiens Nacoliensis abscondit, et non dedit eas metropolitano suo. Ad hoc iterum scribit ad Nacoliensem beatus Germanus. Initium enim haereseos ex illo fuit.
Theodorus [Theodos] Deo amabilis diaconus, [Col. 0324A] notarius et scevophytax venerabilium patriarchicorum oratoriorum, legit:
Ejusdem Patris nostri sanctae memoriae Germani ad Constantinum episcopum Nacoliae.
Joannes Deo amabilis Synadensium metropolitanus scripsit nobis, quod non tradidit sibi Deo amabilitas tua litteras nostras: in quibus non mediocriter super te contristati sumus, eo quod postposueris, ut liquet, et Dei amorem [ Gr., timorem], et debitum membris Christi ab alterutris amorem pariter et honorem. Hujus rei gratia per praesentes litteras nostras praecipimus Deo amabilitati tuae, ut statim per semetipsam det praedictam epistolam nostram praedicto Deo amabili metropolitano suo, et omnem ei honorem impendat, et subjaceat ei secundum ordinem [Col. 0324B] qui condecet sacerdotes: et quemadmodum sermones nostros Deo amabilitas tua suscepit, et hos sectari professa est, permaneat, non in sensu suo abundans. Non enim ignorat, nec obliviscitur, ut existimamus, quia et pro abrenuntiando episcopatu proprio nos rogavit, praetendens incursionem meditari contra se, in quibus, ut dicebat ipsa, non erat conscia: affirmans nihil ad injuriam Domini vel sanctorum ejus propter horum imaginem se dicere vel agere, sed tantummodo Scripturae sectari magisterium, eo quod nihil in creaturis divinum mereatur honorem. Quod et nos ita se habere di dicimus, et firmiter retinemus et profitemur. Quae autem scripta sunt a nobis ad jam memoratum Deo amabilem metropolitam ejus, legimus ei; et in his [Col. 0324C] permanere professa est; et exemplaria hujuscemodi epistolae praebuimus ei. Ne ergo velis scandalum fieri plebi experti malorum, memorans terminum judicii domini, quod etiam his qui unum pusillorum scandalizant, inferre minatus est (Matth. XVIII, Marc. IX, Luc. XVII) . Hoc autem sciat, quod donec epistolam nostram tribuerit Deo amabilissimo metropolitano suo, ex auctoritate sanctae ac consubstantialis Trinitatis non habeat potestatem qualemcunque contingere sacerdotale officium. Oportet autem magis nos austerius eam aggredi, quam non correctam divinitus referendae damnationi eam [ream] deserere.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sicuti et [Col. 0324D] praedixi, fratres, introductio illatae novitatis hujus ex praedicto viro, id est episcopo Nacoliae, facta est.
Constantinus Deo amabilis diaconus et notarius legit:
Epistola Germani episcopi Constantinopoleos ad Thomam episcopum Claudiopoleos.
Dixit in quodam eloquiorum suorum loco sapientissimus Salomon: Frater qui adjuvatur a fratre, quasi civitas firma et alta: valet autem sicut seris munitum regnum (Prov. XVIII) . Ego autem non ex his qui adjuvare possunt, memet existimans, sed potius ex illis qui adjutorio egent, praesentem exarare litteram ad vestram studui Deo amabilitatem, cogitationum non ferens molestiam. Quaedam enim eam egisse audivi [Col. 0325A] quae si quidem, ut secundum deiloquum Gregorium dicamus, mendacia aurae ferant: at si veracia, undique mentem meam confusio comprehendit. Putas enim quod et ipsa, secundum multorum desidiam, dilectionis jucunditate labiis tantum fuerit usa [ Gr., fit illicita], et non in profundum descenderit mentis, existimantis videlicet quod non sincera dilectione circa illam flagremus? vel hoc quidem nequaquam, sed imperitiam nostram et pigritiam, et negligentiam circa ea quae Deo sunt placita, respuit; utpote quae nullam curam gesserit in perscrutanda voluntate divina, secundum traditum nobis per sacras Scripturas sanctum mandatum? Aut horum non quidem est apta suspicio, illud vero fortasse opinandum est, ut meliore sibi facta revelatione (piget autem me [Col. 0325B] dicere elatione quadam et prudentia [sensu tumido]: charitas enim malum non cogitat, ut ait divinus Apostolus [I Cor. XIII] ) in talem devenerit satisfactionem, quam manifestare nobis ex necessitate debeat [ Gr. debet]. Porro facta est nobis ex hujusmodi suspicionibus [ Gr., hujusmodi suspicionum] non irrationabilis occasio: quia tempore multo degens apud nos vestra Deo amabilitas et commorans, quae etiam litteralium nonnunquam verborum et quaestionum [Scripturae non sententiarum et qu.] interrogationes proponens, nullum sermonem movit nobis aliquando de imaginibus sive sanctorum virorum, sive ipsius Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, et secundum carnem ejus sanctae et veraciter Dei genitricis Mariae: neque tanquam inquirens, et certitudinem [Col. 0325C] invenire volens, id est interrogans, qualis nobis de hoc sensus existeret: et si secundum rationem esset quod in his fieret, nullam inferendo damnationem ista facientibus: sed neque ad firmam satisfactionem abjectione et interemptione dignum hujusmodi ducens, ad consilium nobis accipiendum tradidit semetipsam utrum [ Gr., ut] et nos similis sensus essemus: sed de his omnino in silentio perfecto se sciens, in civitate sua quasi ex communi dogmate et indubitabili quadam disceptatione imaginum depositionem, sicut didicimus, fecit: si veritas ita se habet; iterum dicemus. Etenim non est nobis facilis animus ad credendum inconsulte his qui crebro dicuntur detrahere proximis. Necessarium ponentes [ add. ex Gr.: Sed nos nec. pon.], in [Col. 0325D] tractatione et fraterna probatione ea quae sensus nostri sunt, manifestare, subtiliter illa quae de hoc sunt, consideramus aggredi; illud primitus commonentes, quia omnino cavere nos oportet rerum novitatem; et maxime ubi inter plebes quae in fide Christi sunt, turbatio quaedam et scandalorum causa subsequitur, deinde et prolixi temporis consuetudo in ecclesiis tenuit. Si enim cum consilio vinum potare Scriptura praecipit (Prov. XXXI) , multo magis nos oportet multa inquisitione necessarioribus operam dare, ut non obnoxii terribilis efficiamur judicii, quod et illi qui unum ex minimis scandalizat, praeparatur a Deo [Matth. XVIII] : et aliter [alioqui] subversionem verborum vel rerum, quae ad injuriam [Col. 0326A] Christi Ecclesiae ab infidelibus collectae sunt, facere debentes, etiam hujus venerabilem atque divinam ostendere immobilitatem. Hoc igitur in primis scire oportet, quia non tantum nunc, sed frequenter etiam Judaei talia nobis intulerunt in opprobrium, et hi qui vere idololatriae cultores existunt, vituperare solum intemeratam et divinam fidem nostram conantes, et non, ut manufactis intenderent [ Gr., non intendatur: al., non intenderent], perurgentes. Ubi illis omne studium et cultus super hoc perficitur, nihil his quae videntur et sentiuntur, excelsius ponere, sed divinam naturam varie humiliare, aut loco quodam circumcludentes universorum inspectricem ejus providentiam, aut corporalibus specificantes formis quos non ignobiliter quidam praedecessores nostri ut [Col. 0326B] canes mutos, ut cum Scriptura dixerimus, vane latrantes ab ovili Christi repulerunt: quorum non nobis sunt prae manibus studia. Sed et de propriis impiis adinventionibus veritatis sermo hos compescere facit: quorum quidem alius publicat paganorum immolationem et fabularum turpitudinem et exsecrationem. Judaeos autem alius erubescere facit, quod non solum patres eorum ad idola prolapsi sunt, exprobrans, sed et quod contra legem, quam illi tenere se gloriantur, agant: sed loco quodam [ Gr., cum illa loco q.] definito ea quae typicarum sunt hostiarum, offerre decreverit, isti in omni loco orbis terrarum hoc agere non detrectent, consuetam in sanctum Spiritum perfidiam paterna consequentia adinvenientes, et hoc modo immolantes daemoniis et [Col. 0326C] non Deo. Vera enim ad verum Deum servitus atque adoratio in observatione sanctae confessionis quae est circa eum, atque in custodia legum et mysteriorum, quae et ab ipso sive generaliter, sive capitulatim data sunt, certissime dirigitur. Saracenis autem, quoniam et ipsi tale quid obtendere dignoscuntur, sufficit ad confusionem et verecundiam, afferre acclamationem, quae usque in praesens in eremo ab eis inanimato lapidi celebratur, cognomenque illius dicitur [ Gr., invocationemque illius quod dicitur] Chobar, et caetera vanae ipsorum traditionis et conversationis ludicra mysteria, quae in insigni solemnitate gerebant [gerunt]. Christianorum autem omnium per totum orbem sub uno jugo, Evangelii videlicet, ut propheta dicit, servientium Deo forma peculiarissima [Col. 0326D] est fides et confessio, credens in unum Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, Trinitatem increatam, sempiternam, incomprehensibilem, invisibilem, unius substantiae ac sessionis: confitens pariter et Filii Dei incarnationem [ Gr., perfectam incarnationem], et alia secundum virtutem sacratissimi Symboli, quod plebs Christi concorditer ante mysticam et sanctam oblationem offert Deo: atque illa spiritualis regeneratio, quae in nomine earumdem trium [divinarum] Dei principalium personarum per sanctum baptisma celebratur: atque divina cooperatione facta perceptio [ Gr., atque deificans perceptio], et communicatio vivificorum foederum [ Gr., symbolorum] incruenti sacrificii: per quae veritatis illucescit [Col. 0327A] illuminatio, et impietatis tenebrae effugantur, habentes et ipsae proprii erroris manifestissimam cognitionem, multorum videlicet deorum superstitionem. Haec autem ita invicem adversantur, ut apostolice dicam, quemadmodum in principio divisit Deus inter lucem et inter tenebras. Dicat igitur nobiscum beatissimus Evangelista Joannes: Haec est victoria quae vicit mundum, fides nostra (I Joan. V) ; addatur autem et a nobis, et dicatur: Haec est petra, supra quam Christus aedificavit suam Ecclesiam, portis inferi, id est aggressionibus contrariarum virtutum inconcussam et inevertibilem (Matth. XVI) . Hinc novum nomen sortiti sumus, quod, ut Isaias dicit, benedicetur. Dixit enim ita: Benedicent Deum verum (Isa. LXV) ; et superignotam atque investigabilem [Col. 0327B] ineffabilis ejus naturae annuntiantes incomprehensibilitatem; invisibilem etiam illam, et incircumscriptam, et omnino incommutabilem indubitabili certitudine praedicantes; atque sempiternam ejus virtutem et divinitatem a creatura mundi, secundum sacratissimum Paulum, per ea quae facta sunt, intellectam, conspicientes (Rom. I) . Sicque servire Deo vivo et vero meruimus, et libertate qua Christus nos liberavit, honorificati sumus et glorificati, ab omni erepti idolico errore et impietate (Gal. IV) : cujus praecipua cognitio, dicere lapidi, Tu me genuisti: et ligno, Tu me fecisti, secundum prophetae vocem: et non aspicere in coelum, ut Isaias clamat (Isa. XXIX) , ut existimetur quis est, qui ostendit haec omnia: qui educit per numerum mundum [Col. 0327C] suum, per nomen vocabit prae multa gloria, et in multitudine virtutis; cujus manus plasmaverunt universam militiam coeli, quemadmodum alius quidam ait prophetarum: caeterum creaturae universae in apto ordinem intuentes, per eam intellectu animae similiter generationis rationem considerare [ Gr., proportione productivum ejus verbum cons.], et per eam veraciter existentem Deum adorare, quemadmodum beatus Athanasius, sermonem contra idola componens, liquidius edocet. Sicut ergo nulla communicatio luci ad tenebras, vel conventio Christi ad Belial (II Cor. VI) : ita nihil est commune Christianis, qui unum Deum inaccessibili claritate et virtute adorandum colunt, ad eos qui fingunt Deum, et hujusmodi a propheta juste miseri vocantur (Isa. XLIV) . [Col. 0327D] Illis enim cinis quidem cor est, sicut scriptum est: quorum alii quidem opera idoli a se facti creari sibi Deum recentem ex non existentibus opinantur: et corruente hoc ex qualibet causa et exterminato, firmiter tenent non esse sibi omnino Deum, nisi quiddam aliud pari modo condiderint. Et hoc liquido nos divina docet Scriptura in eo quod factum est in eremo, opere vituli ab Israelitis, quando seditionem commoventes dicebant ad Aaron: Fac nobis deos, qui nos praecedant (Exod. XXXII) : ostendentes per hoc, se arbitrari non esse omnino Deum, neque verum, neque falsi nominis, nisi forte idolum sibi artificio fieret vel exquisitum [ Gr., quod exquirebant]; cui post hoc exitum eorum ex Aegypto [Col. 0328A] commodarent [ Gr., attribuerent], impietatis eorum et amentiae ostendentes nimietatem. Alii autem post haec gentilis religionis aggressi confusionem, et hanc circumtegere festinantes sub nomine deorum qui apud eos colebantur, simulacrorum curas studio [ Gr., structuras] peragebant, tam scilicet Jovis, quem et patrem et consulem, id est sublimissimum deorum ac hominum nuncupabant, quam caeterorum, quorum non est incerta nominatio pluribus. Quorum purgationes [venerationes] et honores, qui per sacrificia quae ab eis celebrantur, fiebant, fornicationes quoque atque luxuriae, ac totius immunditiae demonstrationes, ut parum sit dici, turpia verba pariter et blasphemiae: cum apud eos homicidia in honorem Dei studio agerentur, et pompa turpibus operibus [Col. 0328B] eorum honorabatur, in honorem eorum qui adorabantur assumpta, utpote haec illis agentibus, et his factis congratulantibus. Porro quae apud Christianos sunt imagines sanctorum virorum, qui usque ad sanguinem restiterunt peccato secundum Apostoli vocem (Hebr. XII) , quique verbo veritatis ministraverunt, prophetarum scilicet et apostolorum: sive etiam eorum qui pia vita et directione operum bonorum veraciter Dei servi ostensi sunt, nihil aliud sunt quam fortitudinis exemplum, conversationisque venerandae ac virtutum norma, atque ad glorificandum Deum, cui in praesenti vita bene placuerunt, incitamentum et excitatio. Sermo enim bonorum virorum actus edocens, juvat audientes, et ad zelum imitationis frequenter invitat. Id ipsum autem fit [Col. 0328C] secundum competentem rationem, si finis attendatur imaginum. Quae enim sermo historiae per auditum commendat, haec pictura tacens per imitationem ostendit, magnus clamat Basilius, ex utroque isto ad fortitudinem hos qui attendunt, erigi dicens. Brevis enim, ut quis dixerit, et capitularis narratio gestorum a pictore in imagine [ Gr., ab eo qui depictus est in im.] fit nobis, qui aspicimus, imitabilis visionis ipsius formatio. Ut ergo et cum [ Gr., quemadmodum et cum] idolis falsorum deorum scelestae ipsorum coexistunt [ Gr., simul apparent] actiones, et alium quidem ex auditu percipientem ea quae per sanctos viros gesta sunt, in recordationem auditorum hujusmodi contemplatio impellit. Alium vero ignorantem ad diligenter percunctandum instruit, et [Col. 0328D] quae per illum docentur [ Gr., illius acta edoctum], in amorem et laudem Dei fervide suscitant: ita ut per utrumque istorum aspicientes sanctorum opera bona, glorificent Patrem nostrum qui in coelis est, secundum Evangelii vocem (Matth. V) . At si per Moysem legislatio praecipit populo filum hyacinthinum in fimbriis quae sunt in summitatibus vestium, imponi ad recordationem praeceptorum atque custodiam (Num. XV) : quanto magis non convenit per similitudinem picturae sanctorum virorum aspicere proventum conversationis eorum, et horum imitari fidem secundum apostolicum magisterium (Hebr. XIII) ? Domini autem secundum carnis visionis imaginibus formari characterem, in redargutionem quidem [Col. 0329A] est haereticorum, qui phantasia et non veritate hominem eum factum maledice perhibent, et in manuductionem quamdam eorum qui non omnino ad celsitudinem ascendere spiritualis contemplationis valent, sed indigent etiam quadam corporali consideratione ad auditorum firmamentum, quanto videlicet utilius et sollicitius fuerit [ Gr., rerum auditarum fir. quaecunque utiliores sunt, et majori prosequendae affectu]. Mysterium enim quod et coelos operuit majestate, absconditum a saeculis et generationibus in Deo, qui omnia creavit, et quod non solum ex auditu fidem habet (fides enim ex auditu, ait Apostolus [Rom. X] ), sed etiam per visionem firmatur in eorum mentibus qui vident: et virtute illud vociferatur; quia se Deus manifestavit in carne, et [Col. 0329B] creditum est in mundo, omnibus sanctius atque salubrius invenietur. Ita ut ea quae scripta sunt per evangelicas praedicationes de conversatione ejus, qua secundum carnem in terra cum hominibus conversatus est, in populorum, ne delerentur, descripta sint monumentis: ut et cultus claritatis ejus, et circa nos bonitatis, manifestius praedicaretur et adoraretur. Non enim lignorum et colorum adoratur mistura, sed invisibilis Deus, qui in sinu Patris ipse adorationem assumit in spiritu et veritate, per se nobis oblationem quae ad Patrem est, donans, ipse quoque cum ipso pariter adorandus (Joan. IV) . Nam et Jacob adorasse dicitur super summitatem virgae Joseph, non ligno cultum impendens, sed honorem ei qui hanc possidebat, ostendens (Hebr. XI) . Sic [Col. 0329C] itaque et sanctae Domini et semper gloriosae Matris effigies intelligitur a Christi populo, et honoratur: sic a priscis sanctissimarum Ecclesiarum praelatis talia recepta sunt, et hi nullam prohibitionem adepti sunt [ Gr., nulla prohibitione vetita sunt]. Quanquam post persecutionem transitus in adventum fidei, haec ubique retenta concilia universalia etiam usque ad generationem nostram parati sunt, quae plurimorum capitulorum super imaginibus regulas exposuere [ Gr., Cum tamen persecutionibus transactis, et fide cum libertate ubique praevalente, generalia quoque concilia usque ad nostra tempora facta sint, et ea canones ediderint de pluribus capitulis longe minoris momenti, quam sit de imaginibus disputatio]. Quas non esset congruum indiscusse [Col. 0329D] super hoc et perfunctorie derelinquere, si secundum quorumdam opinionem cum idolorum formis et exsecramentis, quae continentur in divinis Scripturis, etiam consuetudo quae antiquitus apud nos tenebatur, discebat, vel ad Dei alienationem ducatur [ Gr., a priscis temporibus apud nos viget, in idem tendit, atque ad Dei alien. ducit]. Is enim qui se cum apostolis esse usque ad consummationem saeculi dixit (Matth. XXVIII) , hoc videlicet etiam his qui post eos inspectores Ecclesiae sunt, repromittit. Non enim cum illis corporaliter perseveraturus erat usque ad instantis saeculi transitum; quin et cum his qui in nomine ejus duo vel tres congregandi erant, adesse perhibuit (Matth. XVIII) : [Col. 0330A] et non utique tot multitudines zelo congregatas suae pietatis, divinae intelligentiae ac ducatus exsortes desereret, quo minus viderent pervenisse usque ad perseverantiam perfectionis Ecclesiae ipsius, quam exhibuisse sibi credidimus non habentem maculam aut rugam, aut aliquid hujusmodi: licet non in paucis vel ignobilibus civitatibus, sed, ut ita dixerim, pene in omnibus regionibus, et in illustribus ac principalibus Ecclesiis hujusmodi more retento. Quod vero antiquum sit historicas narrationes Scripturarum frequenter in imaginibus formari, probat sanctae memoriae Gregorii Nyssae sermo, de Abraham habens superscriptionem; in quo de sacrificio Isaac historiam in picturis assumptam docet. Quod si secundum illos taliter se res habet, multo [ Gr., Quod [Col. 0330B] si gesta illorum ita, multo, etc.] magis Dominicae dispensationis miracula et passiones hujusmodi debent consequi approbationem [ Gr., expressionem], quemadmodum et sanctorum martyrum triumphi certaminum, qui ad zelum bonum adducunt aspicientes. Quod manifeste factum ostenditur etiam in fortissimi et mirabilis testis veritatis Anastasii certamine. Sed illud fortasse dixerit aliquis, tueri [ Gr., vereri] necessarium nobis sanctae Scripturae praecepta. Ut puta: Non facies tibimet idolum, neque omnem similitudinem, quaecunque in coelo sursum, et super terram deorsum, et quaecunque in aquis subtus terram: non adorabis ea, neque servies illis (Exod. XX) . Et rursus: Non accipies nomen Dei tui in vanum (ibid.) . Et in Deuteronomio: Neque inique agatis, [Col. 0330C] et faciatis vobisipsis sculptilem similitudinem, et quae cum illis (Deut. V) . Sed haec omnia manifestum habent sensum, quod divina natura sempiterna sit [ Gr., forma carens sit] atque incomprehensibilis, et nulli similis aestimanda eorum quae cernuntur: sed neque tractatibus et ingeniis ferenda ad corporales opiniones [ Gr., ut nequis conjecturis et suspicionibus ducatur ad corporeas conceptiones]. Praedicens enim Moyses: Custodite valde animabus vestris, quia similitudinem non vidistis in die qua locutus est Dominus ad vos in Choreb de medio ignis; haec praedicens, intulit statim: Neque inique agatis, neque faciatis vobis ipsis sculptile (Deut. IV, V) , et quae cum ipsis: recordatus vituli confectionis quae facta fuerat, atque praecavere hortatus, ne et ipsi secundum Aegyptiorum consuetudinem, [Col. 0330D] quam sciebant, ad talem laberentur impietatem, et divinitatem aestimarent similem istis. Hoc enim et magnus Apostolus in concione facta apud Athenienses perhibuit: Genus ergo cum simus Dei, non debemus aestimare auro, aut argento, aut lapidi, sculpturae artis et cogitationis hominis, divinum esse simile (Act. XVII) ; eidemque sensui continuat: Et ne accipias nomen Domini Dei in vanum (Exod. XX) , id est, ne voces et aestimes Deum quod non veraciter hoc est, sed frustra opinionem et cognomen tale promeruit. Sed nobis, ait magnus Apostolus: Unus Deus Pater ex quo omnia, et unus Dominus Jesus Christus per quem omnia, et unus Spiritus sanctus in quo omnia (I Cor. VIII) : non naturali alternitate pro [Col. 0331A] praepositionum commutatione inducta. Absit: tria enim unus Deus cum alterutris intelligitur, ut docet Gregorius sapiens. Nulli ergo nomen quod est super omne nomen [ Gr. add., aut cultum, aut latriam] populus Christi usque hodie, excepta sancta et vitae principali Trinitate, applicuit. Absit. Nam ubi nos servire talibus divina Scriptura prohibet, et alienos seu exsortes a tali vult errore modis omnibus exhiberi [Certe enim latriae cultum non exhibendum hujusmodi rebus, addendo, Scriptura alienos nos et omnino exsortes ostendit a tali errore]. Denique manifestus est idolorum servitutis modus. Apud nos autem unus est Deus adorandus, et una et eadem in ipsum est fides, et unum ac salutare baptismum: sic et una quae offertur ei servitus a nobis, [Col. 0331B] sicut traditum est a sacris apostolis, et conservatum; sacrificiumque laudis, quod per Christum referendum est Deo et Patri, ut divinus ait Apostolus (Hebr. XIII) , id est labiorum fructus confitentium nomini ejus; et divinissima traditio quae est in vivificis mysteriis, quam praenuntiavit Malachias propheta quasi ex persona Dei locutus: Quia ab ortu solis usque ad occasum glorificatum est nomen meum in gentibus, et in omni loco incensum offertur nomini meo, et sacrificium mundum (Malach. I) . Nullus igitur est consensus templo Dei, id est ipsius Ecclesiae cum idolis (II Cor. VI) . Absit. Haec est enim columna et firmamentum veritatis, ut apostolice nuncupata est (I Tim. III) : idolorum autem nomina exterminabuntur a terra, propheta Zacharias clamat [Col. 0331C] (Zach. XIII) : quando omnis locus domui David, id est Ecclesiae Christi, cujus domus nos sumus, per receptionem [ Gr., receptioni] fidei ejus adaperietur. His utique addentur tam ea quae sunt in sapientia quae dicitur Salomonis, quam et illa quae apud magniloquum rejacent Isaiam. Ibi enim dicitur: Initium fornicationis excogitatio idolorum. Adinventio autem eorum corruptio vitae. Neque enim erant ab initio, neque in saeculum erunt. Inani enim gloria hominum introivit [Gr., introierunt] in mundum, et ideo brevis eorum finis excogitatus est (Sap. XIV) , et caetera; apud prophetam autem: Confundentur qui fingunt Deum (Isa. XLIV) et sculpunt: et omnes unde facti sunt, exsiccati sunt, et surdi ab hominibus facti sunt, et ea quae cum ipsis efferuntur, fabri [Col. 0331D] lignariae artis excogitatio: et lignorum quae in ministerium hominibus sunt, efficientia [ Gr., transmutatio] in viri formam, et publicatio amentiae eorum qui adorant ea quibus infertur. Videte, non dicetis, quia mendacium in dextera mea est: quod ad praescriptae impietatis destructionem intulit. Nos ergo scientes et credentes in Filium Dei, qui est veritas et dextera Patris, alieni a praedicta prophetae damnatione ostendimur et secundum hoc opportune propheticum verbum dicam: Quid paleae ad frumentum (Jer. XXIII) ? Quae familiaritas non subsistentis levitatis, quae ventilatur a spiritibus nequitiae, eorum qui serviunt creaturae potius quam Creatori, ad verae Dei cognitionis alumnum in omni [ Gr., nutritium [Col. 0332A] sermonem qui in omni] plebe Christi invenitur? Illi enim de quibus Isaias dixit (Isa. LXV) , super vertices montium immolabant, et super colles sacrificabant, subtus quercum et populum et arborem obumbrantem: quia bene tegit [ Gr., bonum tegumentum], quemadmodum alius prophetarum Isaiae coaevus clamat (Ose. IV) . Populus autem Christi regem saeculorum incorruptibilem, invisibilem, solum et sapientem Deum (I Tim. I) adorat in aula sancta ejus, adorationem in spiritu et veritate faciens, omnemque laudem et glorificationem vivificae Trinitati incessanter offerens. Brevis autem finis idolorum, quem sapientia concionatur, id est horum demolitio, et quod non in sempiternum maneant, non aliunde quam ex apparitione factum est [Col. 0332B] magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Chisti; quam Ecclesia ejus, quae a finibus usque ad fines orbis terrae sanguine ejus acquisita est, semper pie sentiens confitetur et glorificat. Nihil ergo reprehensionis idolorum, quae in illis scripta est, germanus et verax Trinitatis adorator populus Christi in semet attrahit, sanctorum virorum imagines habendo ad rememorationem virtutis eorum: quemadmodum nec beato Paulo apostolo carnis prohibenti circumcisionem, et eos qui secundum legem justificari volebant, increpanti, culpam aliquam infert aut crimen, quod circumciderit Timotheum legaliter, quod totonderit, atque in templo sacrificium obtulisse claruerit. Neque enim quae patrantur, simpliciter intueri oportet; sed ubique intentionem [Col. 0332C] gestorum convenit comprobari [ Gr., gerentium convenit probari, quae agentem vel crimine absolvit, vel contra damnat]. Nisi enim hoc diligenter observetur, fortasse nec ipsius Dei praeceptum sine calumnia penes infideles efficietur. Quod autem sculptiles lege interdicente [ Gr., Siquidem sculptile sive conflatile lege interdicente], qui obumbrabant propitiatorium super arcam cherubim gloriae, ut Apostolus nominat (Hebr. IX) , talis essent [erant] facturae [structurae]: quibus et divinam quoque gloriam contineretur [insidere], non solum ex Scriptura discimus, sed et beatus Athanasius illud psalmi dictum interpretans, Qui sedes super cherubim, appare (Psal. LXXIX) , talem de illis tradidit intelligentiam. Et certe illorum cherubim principalia ignota sunt [Col. 0332D] omnimodis natura hominibus: spiritus enim et ignis existunt, et ab omni corporali formatione atque natura extranea. Quae enim de illis corpulentius a propheta dicta sunt, symbolicum et excellentem [ Gr., anagogicum] sensum habent, aliter intelligi valentia [ Gr., non valentia] secundum venerabilem rationem, et id quod incorporalia decet. Illudque dicere necessarium est, quoniam nequaquam Christiani eorum qui sibi sunt secundum carnem agnati, noti vel affines, speciem depingentes, colunt, aut aliquo reddunt dignos honore. Sed neque imperialium praeceptorum potestati succumbentes talia excogitaverunt, super quibus juste accusantur illi, qui dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt, et mutarerunt [Col. 0333A] gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, ut ait Apostolus (Rom. I) : ita ut etiam ex hoc plane modo demonstretur, quod calumnia quae scripturae inest, nobis [ Gr., accusatio, quam infert scriptura, nobis] non possit aptari. Ergo si pias de divinitate opiniones ad corpulentias transferentes, et ea quae Deo decibilis gloriae atque servitutis sunt, deserentes, aut secundum aliquid omnino minorantes de hujusmodi causa ostensi fuerimus, bene utique circumauferri haberent ea quae occupant et abstrahunt nos a cultura et sedulitate, qua circa unum et verum utimur Deum: quod nunc e contrario videmus factum. Intendens enim quis cum disciplina imagini cuidam sanctorum, quemadmodum conveniens est, Gloria tibi Deus, dicit, sancti [Col. 0333B] cujuslibet nomen adjiciens: ita ut per hunc quoque modum compleatur quod in oratione dicitur a nobis, quo et per invisibilia et visibilia glorificetur sanctissimum nomen Christi. Sed neque Deum quemdam sanctorum virorum vocare patimur: quanquam hujusmodi appellationem is qui proprie solus et unus est Deus, illis qui sibi placuerint, largitus sit, quemadmodum in sacro psalmorum scriptum est libro (Psal. LXXXII) . Neque rursus ut sufficientem habere nos arbitrantes Dei cognitionis certitudinem, tales imagines parvipendimus, vel spernimus concursum qui in ecclesiis Dei fit; sed die ac nocte, imo ut cum psalmo dixerim (Psal. LIV) , vespere et mane et meridie Deo benedicimus, et maxime in tempore divini sacrificii ac officii. Quin potius ut [Col. 0333C] liquido scientes, non aliunde nobis spem provenire salutis, nisi ex pia fide et confessione quae in unum Deum, qui in Trinitate adoratur, efficitur: quarum una quidem in corde consistit, altera vero in ore profertur ( Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem [Rom. VI] ): semper laudem ipsius Dei qui fecit nos (Psal. CXLIX) , in ore habemus, et exaltationes ejus in faucibus ferimus, omnisque plebs Christi ad perceptionem sanctissimi corporis ejus et sanguinis, per quae memoriam mortis ejus et resurrectionis secundum ipsius celebramus traditionem, insatiabili desiderio et divinitus mota industria perurgetur magis, quam cervus ad fontes aquarum (Psal. XLI) . Sed nec illud scandalizet quosdam, quod ante imagines sanctorum luminariorum [Col. 0333D] concinnatio et suavis odoris thymiamata fiunt. Symbolice namque talia celebrari ad honorem illorum excogitata sunt, quorum cum Christo requies est, quorum honor in eum recurrit: hoc probante Basilio sapiente ( homil. in quadraginta martyres ), quia honor circa bonos conservorum approbationem habet benevolentiae erga communem exhibitae Dominum. Indicia sunt namque sensibilia lumina divini ac sine materia luminis dati: porro aroma tum incensum purissimae et totius sancti Spiritus inspirationis et refectionis [ Gr., repletionis] insigne. Et haec quidem veluti contra emergentes oppositiones et contradictiones, quae quasi ex Scripturis praetenduntur, scribenda consideravimus; rogantes, [Col. 0334A] ut id quod sine scandalo et turbatione populi sit, omnimodis persequamini: praesertim cum, ne unus ex minimis contemnatur, praecipiat Dominus; similiter autem et ne scandalizetur, importabilem [cum hoc imp.] ferat et terribilem iis qui hoc fecerint, damnationem (Matth. XVIII) . Nunc autem et civitates omnes [ Gr., totae] et multitudines populorum non in pauco super hoc tumultu consistunt: in quo ne nos obnoxii appareamus, omni studio procuremus. Prae omnibus providendum est nobis, quod mentem meam commovet, ne occasionem elationis hinc capiant ii qui contra fidem nostram inimici sunt crucis Christi, dicentes, quod usque nunc Christiani errassent. Nisi enim hoc idololatriam esse cognovissent, nequaquam modo manufactorum abjectionem [Col. 0334B] fecissent. Quod quantam injuriam et depositionem inferat fidei quae in Christum est, unusquisque confessus exstiterit. Siquidem et hoc quasi quid verisimile profecto dicturi sunt, quoniam his qui semel erraverunt, omnino persuaderi non poterit [ Gr., omnino dandae non sunt aures]; quippe penes quos veritas non est. Porro quid plura dixerim, cum et ipsi per cuncta piissimi et amici Christi imperatores nostri tabulam veraciter proprii deitatis amoris, id est imaginem quae ante regalia est, erigentes, et in ea apostolorum et prophetarum imponentes effigies, et horum de Domino inscribentes voces, confidentiae suae glorificationem salutarem crucem esse praedicaverunt? Capitula vero sunt, quae dicunt, per imagines [ Gr., Caput vero eorum [Col. 0334C] qui dicuntur, per imag.] diversas Deum operatum miracula, de quibus multi multam historiam texere volunt; utputa infirmitatum medelas, quas et ipsi nos experti sumus, et circumventionum resolutiones, quas in somnis per picturas crebro conspeximus [ Gr., et crebras depictorum in somnis visiones]. Porro maxime omnium manifestissimum, et nullam controversiam vel ambiguitatem sustinens, est, quod imago quae pridem Sozopoli Pisidiae intemeratae Dei genitricis fuit, ex depicta palma sua unguenti emanationem profuderit. Cujus miraculi testes sunt multi. Licet autem nunc hujuscemodi non fiat opus miraculi, non tamen incredibilia erunt priora, ne pari modo incredibilia judicentur quae in Actibus apostolorum sunt descripta, in principio praedicationis, [Col. 0334D] signa diversa et charismata Spiritus, quae nunc minime patrantur; amatore hominum videlicet Deo per talem condescensionem eos qui infirmiores erant [sunt], potentiores in fide sua perficiente, et pariter suam virtutem etiam per hos [per haec] ostendente, quemadmodum apostolorum factum est tempore. Aliquando enim horum umbra, aliquando vero vestium sublata [ Gr., de vestibus pendentia] sudaria sanitates praestabant. Sicut ergo in illis non omnis corporis umbra, sed Petri tantummodo dabat laborantibus medelam: similiter et sudaria non omnis vestimenti, sed Pauli solummodo sanabant infirmos, in satisfactionem fidei ejus qui ab ipsis praedicabatur, qui gratiam suam etiam per inanimata demonstrabat: [Col. 0335A] ita et super imaginibus saepe fieri placuit; non in omni imagine vel pictura talis specie beneficii inter credentes effecta, sed in solis sanctorum, vel etiam ejusdem Domini: quo non suapte intelligerentur sanitates accedere, sed ex sola gratia Dei nostri. Dignum autem, ut reor, est, neque illud praetermittamus, quod Eusebius Pamphili in ecclesiastica Historia posuit, quia in Paneade civitate, quam Caesaream Philippi Evangelium nominat, fertur domum esse sanguinis fluxum patientis [passae] mulieris, quae fimbria Salvatoris sanata est, sicut scriptum est in Evangeliis (Matth. IX) . Cujus domus pro foribus aiunt statuam de aere factam stare, imaginem ferentem Domini; contra quam formam mulieris genibus provolutae consistere, palmis extensis [Col. 0335B] supplicanti similem; in recordationem miraculi quod factum est circa se, hoc ab ea sollicite acto: et quod ad pedes statuae in nomine Domini factae, herba quaedam oritur nova specie ac ignota, quae variorum languorum medicamentum est; quod per seipsum vidisse Eusebius ait: manifeste Salvatore propriae gratiae dispensatoriae insignia faciente ad fidem mulierculae; ostendente quod nos superius indicavimus, quia non simpliciter tractanda [accipienda] sunt quae geruntur, sed intentio ei [facientis] est comprobanda. Dicit autem idem Eusebius quod et apostolorum imagines Petri et Pauli, atque ipsius Christi, per colores aestimatas [ Gr., conservatas] in picturis aspexerit. Non autem hoc dicimus nos, ut statuas aeneas facere studeamus, sed ut [Col. 0335C] insinuemus quoniam et illud secundum gentilem consuetudinem factum, non renuente, sed volente Domino, ut in ipso demonstretur per plurimum tempus ipsius bonitatis miraculum: [Col. 0335D] Graeci, ne sacra omnibus pateant, sacrum altare cancellis circumcludunt: in quibus reponunt imagines, quae simul altare contegunt, et populo adorandae proponuntur. Huc videtur allusisse Germanus: id enim statuae minus commode praestare queunt, ac proinde usum imaginum ut commodiorem et communiorem [Col. 0336D] magis etiam pium quodammodo vocavit. Nam alioqui pium esse ac receptum ab Ecclesiis sacrarum statuarum usum ex quibusdam episcoporum interlocutionibus, et ex ipsa definitione hujus synodi apertissime constat. quod apud nos venerabilius est qualiter obtinens mos, doceat commemorationis [ Gr., morem, qui apud nos obtinuit magis pie quodammodo, non est fas vituperare. In his igitur absolvatur nostrae com.] sermo. Deus autem veritatis, qui deduxit nos in omnem veritatem, et omnem dissensionis occasionem, et turbationis causam a nostris abigit animabus, unanimiter uno spiritu glorificantes eum supercoelesti regno dignos efficiat.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Clamaverunt custodes Ecclesiae catholicae, sancti videlicet [Col. 0335D] Patres nostri, qui semper supra intelligibiles ejus vigilantes arietes [intelligibilia propugnacula], omne praelium et inane verbum repulerunt; et hanc indiscerptam servantes, universam phalangem adversantium persecuti sunt, et una cum veteribus haeresibus et errorem novae pravitatis Christianos calumniis appetentium pupugerunt gladio spiritus. Dicamus ergo cuncti una voce cum magistro nostro, Paulo videlicet divino apostolo: Christus pax nostra, qui [Col. 0336A] fecit utraque unum (Ephes. II) . Ipsum decet gloria, honor et adoratio cum Patre et sancto Spiritu, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.
Sancta synodus dixit: Divinitus sonantium Patrum doctrinae nos correxerunt! Ex ipsis haurientes veritatem potati sumus! Eos sequentes, mendacium persecuti sumus! Ab eis edocti, venerabiles imagines salutamus! Patres praedicant, filii obedientiae sumus, et congratulamur in facie matris, traditione Ecclesiae catholicae! Credentes in unum Deum, in Trinitate laudandum, honorabiles imagines salutamus! Qui sic se non habent, anathema sint; qui ita non sentiunt, procul ab Ecclesia pellantur! Nos antiquam legislationem Ecclesiae catholicae sequimur! Nos jura Patrum conservamus! nos eos qui addunt quid, vel [Col. 0336B] auferunt, ex catholica Ecclesia anathematizamus! Nos subintroductam novitatem Christianos accusantium anathematizamus! Nos venerabiles iconas salutamus! Nos eos qui sic se no habent, anathemati submittimus! Christianos accusantibus, id est, imagines confringentibus anathema sit! His qui assumunt dicta sanctae Scripturae, quae sunt contra idola, in venerabiles imagines, anathema! His qui non salutant sanctas ac venerabiles iconas, anathema! His qui appellant sacras imagines idola, anathema. His qui dicunt, quod veluti ad deos Christiani, ita ad iconas accedant, anathema! His qui communicant scienter injuriam et inhonorantiam inferentibus venerabilibus imaginibus, anathema! His qui dicunt quod, excepto Christo Domino nostro, alius nos eruerit [Col. 0336C] ab idolis, anathema! His qui audent dicere catholicam Ecclesiam idola aliquando recepisse, anathema!
Et postquam prolati sunt praefati anathematismi per chartam, sancta synodus, legente Euthymio episcopo Sardis, pronuntiavit subter annexa.
Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi divinum adimplentes praeceptum, sancti Patres nostri lucernam sibi divinae cognitionis ab eo datam non sub modio absconderunt, sed supra candelabrum posuerunt utilissimi magisterii, ut luceat omnibus qui in domo, id est, qui in Ecclesia catholica nati sunt: ne forte offendat aliquis eorum qui pie confitentur Dominum ad lapidem haereticae et malae opinionis pedem suum. Ipsi enim omnem errorem haereticorum foras expellunt, [Col. 0336D] et putrefactum membrum, si insanabiliter elanguet, excidunt; et ventilabrum habentes, aream purgant: et triticum quidem, id est, verbum quod nutrit, quodque confirmat cor hominis, includunt in horreo catholicae Ecclesiae: paleam autem haereticae ac malae opinionis foras projicientes, comburunt igne inexstinguibili (Matth. III) . Quamobrem sancta et universalis haec synodus beneplacito Dei et nutu piorum et fidelissimorum imperatorum nostrorum, Irenae [Col. 0337A] novae Helenae, ac novi Constantini hujus Deo conservandi germinis, congregata secundo in hac Nicaeensium clara metropoli, per lectionem considerans memorabilium et beatorum Patrum nostrorum dogmata, ipsum quidem Deum glorificat, a quo illis datus est sermo ad doctrinam nostram, et ad perfectionem catholicae et apostolicae Ecclesiae: adversus vero eos qui non sentiunt ea quae illi, sed obumbrare moliuntur eam quae vere est veritas, per novitatem suam, psalmi concinunt vocem: Quanta malignati sunt inimici in sancto tuo, et gloriati sunt dicentes, quia non est magister, et nos non cognoscet tractantes dolose verbum veritatis (Psal. LXXIII) . Nos autem per omnia eorumdem deiferorum Patrum nostrorum dogmata et praecepta tenentes, praedicamus [Col. 0337B] uno ore et uno corde, nihil addentes, nihil auferentes ex his quae ab illis tradita sunt nobis; sed in his roboramur, in his confirmamur: ita confitemur, ita docemus, quemadmodum sanctae ac universales sex synodi definierunt et firmaverunt. Et credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, omnium factorem visibilium et invisibilium: et in unum Dominum Jesum Christum unigenitum Filium et Verbum ejus, per quem omnia facta sunt. Et in Spiritum sanctum Dominum et vivificantem, consubstantialemque et consempiternum eidem Patri et Filio ejus, qui una cum eo sine initio est. Trinitatem inconditam, indivisam, incomprehensibilem, incircumscriptam: eamdem totam ac solam servitute [latria] colendam, et adorandam, et venerandam: unam [Col. 0337C] deitatem, unam dominationem, unam potestatem, unum imperium et potentiam, quae personis dividitur indivise, et substantia copulatur divise. Confitemur et unum ejusdem sanctae et consubstantialis Trinitatis, Dominum nostrum Jesum Christum verum Deum in novissimis diebus propter nostram salutem incarnatum et hominem factum, salvasse per salutiferam dispensationem suam, passionemque ac resurrectionem, et in coelos regressionem, genus nostrum, et nos liberasse ab errore idolorum; et ut ait propheta: Non legatus, non angelus, sed ipse Dominus salvavit nos (Isa. XXXIII) . Quem et nos sequentes, et hujus vocem propriam facientes, magna voce clamamus: Non synodus, non principum imperium, non conjuratio Deo odibilis, ab idolorum errore [Col. 0337D] liberam fecerunt Ecclesiam, quemadmodum Judaicum deliravit concilium, quod contra venerabiles imagines infremuit; sed ipse gloriae Dominus incarnatus Deus nos salvavit, et ab idolica deceptione eripuit. Ipsi igitur gloria, ipsi grates, ipsi gratiarum actio, ipsi laus, ipsi magnificentia ipsius: redemptio ipsius salus, qui salvare solus in perpetuum [perfecte] potest, et non aliorum, qui de humo veniunt, hominum. Ipse in nobis, in quos fines saeculorum devenerunt, per incarnatam dispensationem suam praenuntiatos prophetarum suorum affatus terminavit, inhabitans in nobis, et inambulans, et delens nomina idolorum a terra, sicuti jam scriptum est. Salutamus autem et Dominicas et apostolicas [Col. 0338A] et propheticas voces, per quas honorare et magnificare didicimus, primo quidem eam quae proprie ac veraciter est Dei genitrix, et superior coelestibus cunctis virtutibus; sanctasque et angelicas virtutes, atque beatos et laudabilissimos apostolos, prophetasque et gloriosos martyres, qui pro Christo certaverunt; atque sanctos et deiferos magistros, et omnes sanctos viros: et horum expetere intercessiones, ut valentes nos familiares reddere regi omnium Deo, custodientes videlicet mandata ejus, et in virtutibus vivere procurantes. Insuper salutamus et figuram pretiosae ac vivificae crucis, et sancta lipsana sanctorum; et sanctas ac venerabiles iconas recipimus et salutamus, atque amplectimur secundum antiquam traditionem sanctae catholicae Dei [Col. 0338B] Ecclesiae, id est, sanctorum Patrum nostrorum, qui et has susceperunt, et stabilierunt fore in cunctis Dei ecclesiis, et in omni loco dominationis ejus. Porro has pretiosas et venerabiles iconas, ut praedictum est, honoramus et salutamus, ac honoranter adoramus: hoc est, magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi humanationis imaginem, et intemeratae dominae nostrae sanctissimae Dei genitricis, ex qua ipse voluit incarnari, et salvare atque liberare nos ab omni impia idolorum vesania: sanctorum etiam et incorporalium angelorum: ut homines enim justis apparuerunt. Similiter autem et divinorum ac famosissimorum apostolorum, deiloquorum etiam prophetarum, et certatorum martyrum, et sanctorum virorum figuras et effigies, utpote per picturam [Col. 0338C] suam in recordationem et memoriam adducere nos valentes, et ad principale attrahere, atque participes facere alicujus sanctificationis. Haec ita sapere et didicimus et roborati sumus a sanctis Patribus nostris, et ab eorum divinitus tradito magisterio. Et gratias Deo super inenarrabili dono suo, quia in finem non deseruit nos, neque reliquit virgam peccatorum super sortem justorum, ut non extendant justi ad iniquitatem manus suas, id est, actuales operationes suas: sed bene fecit bonis et rectis corde, quemadmodum hymnographus David melodice cecinit; cum quo et residuum psallimus: Quia de caetero declinantes in obligationes adducet Dominus cum operantibus iniquitatem: et pax super Israel Dei (Psal. CXXIV) .
Interpretatio subscriptionis Romanorum.
In nomine Domini Jesu Christi Petrus, misericordia Dei archipresbyter sanctae Ecclesiae catholicae et apostolicae, et locum complens Adriani sanctissimi et apostolici papae senioris Romae, omnes recipiens qui conversi sunt ab impia haeresi reprobantium venerabiles imagines, secundum doctrinam et traditionem sanctorum Patrum nostrorum, omnia quae superius efferuntur, approbans et consentiens, subscripsi.
Petrus, misericordia Dei presbyter et hegumenus monasterii sancti Sabbae, et locum complens Adriani sanctissimi et apostolici papae senioris Romae, omnes [Col. 0339A] recipiens qui conversi sunt ab impia haeraesi reprobantium venerabiles imagines secundum doctrinam traditionemque sanctorum Patrum nostrorum, omnia quae superius efferuntur, approbans et consentiens, subscripsi.
Tarasius [Col. 0339D] In ms. Jol. Terasius postponitur Joanni. , misericordia Dei episcopus Constantinopoleos novae Romae, confirmans sic se habere veritatem omnia quae superius efferuntur, libenter admittens, his subscripsi.
Joannes, misericordia Dei presbyter et patriarcharum syncellus, locum retinens trium apostolicarum sedium, Alexandriae, Antiochiae, et Hierosolymorum, omnibus quae praeferuntur in hoc textu, consentio, et conveniens subscripsi mea manu.
Thomas, misericordia Dei presbyter et hegumenus [Col. 0339B] monasterii sancti Patris nostri Arsenii in Aegypto siti, locum retinens trium apostolicarum sedium, Alexandriae, Antiochiae, et Hierosolymorum, omnibus quae praeferuntur in hoc textu consentio, et concordans subscripsi.
Agapius indignus episcopus Caesariae Cappadociae libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Joannes episcopus Ephesi libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Constantinus episcopus Constantiae Cypriorum insulae, secundum ea quae superius efferuntur, quamque nos confessi sumus orthodoxam fidem, suscipio, et saluto sacras et venerabiles iconas, et honorabiliter adorans, subscripsi.
[Col. 0339C] Theophilus indignus episcopus Thessalonicae libenter omnia praescripta suscipiens, subscripsi.
Basilius indignus episcopus Ancyrae Galatiae libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Leo episcopus Heracliae Thraciae similiter.
Nicolaus indignus episcopus Cyzici omnia quae praescripta sunt, libenter admittens, subscripsi.
Euthymius indignus episcopus Sardorum libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Petrus indignus episcopus Nicomediae libenter quae scripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Elias peccator, episcopus Cretensium insulae, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
[Col. 0339D] Hypatius indignus episcopus Nicaeae Bithyniensium provinciae libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Stauracius peccator, episcopus Chalcedonis, omnia quae praescripta sunt, libenter suscipiens, subscripsi.
Leo, gratia Dei presbyter sanctissimae Dei apostolicae magnae Ecclesiae, et princeps monasteriorum, et defensor sanctissimae Dei Ecclesiae, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Epiphanius peccator, diaconus sanctissimae Ecclesiae Catanae Siculorum provinciae, et vicarius Thomae [Col. 0340A] sanctissimi archiepiscopi Sardiniae, sequor ut debent rationabiles pecudes pastorum voces, quemadmodum Dominus ait, quia oves meae vocem meam audiunt (Joan. X) . Ergo et ego pastorum rectas voces sequens, per vestigia eorum incedere propono: quibus et consentiens in omnibus testimoniis ipsorum quae lecta sunt, subscripsi.
Nicephorus indignus episcopus Dyrrachianensium provinciae, Illyricianensium regionis, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Nicolaus monachus hegumenus, et ex persona throni Tyanorum, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Daniel peccator, episcopus Amaseae, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
[Col. 0340B] Georgius indignus presbyter, et ex persona throni Nazianzi, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Constantinus indignus episcopus Gangrensium, similiter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Nicetas peccator, episcopus Claudiopoleos, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Gregorius exiguus episcopus Neocaesariae libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Gregorius indignus episcopus Pisinuntensium libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Theodorus indignus episcopus Myrorum Lyciae [Col. 0340C] libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Eustathius indignus episcopus Laodiceae Phrygarum provinciae libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Michael indignus episcopus Synadensium, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Gregorius [Georgius] indignus episcopus Antiochiae Pisidiae libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Theophylactus indignus diaconus exarchus, et ex persona clarae metropoleos Cariae, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Leo indignus episcopus Iconii libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
[Col. 0340D] Anastasius indignus episcopus Nicopoleos veteri Epiri libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Constantinus indignus episcopus Pergae, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Gregorius peccator, presbyter, et ex persona throni Trajanopoleos Thracensium regionis, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Leo indignus episcopus Rhodi libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Christophorus indignus episcopus Phasidis, id est, Trapezuntinensium, libenter omnia praescripta suscipiens, subscripsi.
[Col. 0341A] Manuel indignus episcopus Hadrianopoleos libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Nicolaus indignus episcopus Hierapoleos Phrygarum provinciae libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi manu mea.
Basilius indignus episcopus civitatis Silaei libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Galato exiguus presbyter, et ex persona [Stephani] archiepiscopi Siciliae, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Theophylactus indignus episcopus Euchaitensium libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Cyrillus monachus, et ex persona Joannis [monachi] episcopi Gothiae, enutritus apostolicis praedicationibus [Col. 0341B] et Patrum traditionibus, et quae nunc praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Theodorus indignus episcopus Seleuciae, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Stephanus indignus episcopus civitatis Sugdensium [Sugdaensium] libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Antonius indignus monachus, et ex persona throni Smyrnae, libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi.
Constantinus episcopus Chii [ Gr. et ms. Jol., Rhegii] libenter omnia quae praescripta sunt, suscipiens, subscripsi
Joannes miser et peccator cacomonachus [peccator [Col. 0341C] monachus], locum faciens Procopii reverendissimi episcopi, consona Patribus per omnia sapiens, subscripsi.
Theodorus indignus episcopus Catanae, ratum ducens semper amatores veritatis et sanctorum Patrum doctrinam et vestigia sequi, atque rectis eorum venustari dogmatibus; his et ego taxari [ id est, annumerari] festinans, consentiens omnibus quae ab eis edicta sunt, iis quae praescripta sunt, subscripsi.
Joannes indignus episcopus Tauromeniae, concorditer per omnia sanctorum Patrum doctrinas et testimonia eorum quae prolata sunt, sequens, subscripsi.
Gaudiosus indignus episcopus Missinae [Messanae], [Col. 0341D] concorditer per omnia sanctorum Patrum doctrinas et testimonia eorumdem, quae prolata sunt, subsequens, subscripsi.
Theodorus indignus episcopus Panormi, concorditer doctrinas et testimonia eorum quae praescripta sunt, sequens, subscripsi.
Constantinus indignus episcopus Leontinae, concorditer per omnia sanctorum Patrum doctrinas et testimonia eorum quae praelecta sunt sequens, subscripsi.
Stephanus indignus episcopus Bibonensium, concorditer per omnia sanctorum Patrum doctrinas et testimonia eorum quae praelata sunt, sequens, subscripsi.
[Col. 0342A] Joannes indignus episcopus Treocaleos definiens, similiter subscripsi.
Theodoricus [Theodorus] indignus episcopus Taurianae, concorditer per omnia sanctorum Patrum doctrinas et testimonia eorum quae praelata sunt, sequens, subscripsi.
Cristophorus indignus episcopus sanctae Cyriacae, concorditer per omnia sanctorum Patrum doctrinas et testimonia eorum quae praelata sunt, sequens, subscripsi.
Basilius indignus episcopus Liparetensium insulae, superius latis sanctorum Patrum doctrinis conveniens in omnibus, subscripsi.
Theotimus indignus episcopus Crotonensium, superius prolatis sanctorum Patrum testimoniis consentiens [Col. 0342B] in omnibus, subscripsi.
Constantinus indignus episcopus Carinae, superius prolatis testimoniis sanctorum Patrum consentiens in omnibus, subscripsi.
Theophanes episcopus Lilybaei similiter.
Theodorus episcopus Tropaeorum similiter.
Sergius episcopus Nicoterensium similiter.
Theodorus episcopus Bizyae similiter.
Maurianus episcopus Pompeiopoleos similiter.
Joannes episcopus Salonentianae similiter.
Eustratius episcopus Bithyniensium provinciae similiter.
Petrus episcopus Germiensium similiter.
Joannes episcopus Arcadiopoleos similiter.
Constantinus presbyter, et ex persona throni Sebastopoleos, [Col. 0342C] similiter.
Gregorius presbyter, et ex persona Nicetae episcopi Coloniae, similiter.
Sisinnius episcopus Parii similiter.
Epiphanius episcopus Mileti similiter.
Niceta episcopus Proeconnesi similiter.
Joannes presbyter, et ex persona Nicetae episcopi Coloniae, similiter.
Ursus episcopus Avaritianensium Ecclesiae similiter.
Eustratius episcopus Methymnae similiter.
Leo episcopus Cii similiter.
Joannes episcopus Apri similiter.
Theophylactus episcopus Cypsellorum similiter.
Laurentius episcopus sanctae Apsaretianensium [Col. 0342D] Ecclesiae similiter.
Leo episcopus Carpathi similiter.
Eustathius episcopus Crotadensium similiter.
Cyriacus episcopus Zyparensium [Drizyparensium] similiter.
Leo episcopus Mesembriae similiter.
Gregorius episcopus Dercensium similiter.
Theodorus [ Gr., Theodosius] episcopus Amorii similiter.
Joannes episcopus Nyssae similiter.
Georgius episcopus imperialium Thermarum similiter.
Georgius episcopus Camulianorum similiter.
Soterichus episcopus Ciscissensium similiter.
[Col. 0343A] [Theophylactus Typaepensium similiter.]
Theophylactus episcopus Trallae similiter.
Constantinus episcopus Mastaurorum similiter.
Georgius episcopus Briulensium similiter.
Ignatius episcopus Prinae similiter.
Constantinus presbyter, et ex persona throni Agathae [Agaae], similiter.
Theodosius episcopus Nyssae similiter.
Basilius episcopus Magnesiae similiter.
Basilius episcopus Magnesiae Maeandri similiter.
Sabbas episcopus Ancensium similiter.
Nicephorus presbyter, et ex persona episcopi Gargarensium, similiter.
Georgius episcopus Palaeaspoleos similiter.
Theophanes episcopus Chalchae [Caloae: Calohae] [Col. 0343B] similiter.
Leo episcopus Algizensium similiter.
Nicodemus episcopus Evazensium similiter.
Lycastus episcopus Varetensium similiter.
Theognius presbyter, et ex persona Philippi episcopi Sion, similiter.
Theophanes episcopus Lebendi similiter.
Stratonicus episcopus Cymae similiter.
Eustathius episcopus Erythrensium similiter.
Theophilus episcopus Tymni similiter.
Cosmas episcopus Myrinae similiter.
Olbianus episcopus Elaeae similiter.
Pardus episcopus Pitanae similiter.
Basilius episcopus Pergamensium similiter.
Basilius episcopus Atrammytii similiter.
[Col. 0343C] Marianus [ Gr., Marinus] episcopus Atandri similiter.
Joannes episcopus Assi similiter.
Leo episcopus Phociae similiter.
Joannes episcopus Rhaedesti similiter.
Joannes episcopus Pannii similiter.
Melchisedech episcopus Calliopoleos similiter.
Theophylactus episcopus Chariopoleos similiter
Leonides episcopus Madyti, id est Colae, similiter.
Sisinnius episcopus Zuruli [Tzurulli] similiter.
Thomas episcopus Daonii similiter.
Gregorius episcopus Theodoropoleos similiter.
Sisinnius episcopus Chalcidis similiter.
Benjamin episcopus Lizycensium [Licizensium] similiter.
[Col. 0343D] Joannes episcopus Bryseos similiter.
Spyrido episcopus [veteris] Palaeae Cythrensium similiter.
Eustathius episcopus Golensium [Sotensium] similiter.
Theodorus episcopus Citii similiter.
Georgius episcopus Trimithuntensium similiter.
Alexander episcopus Amathuntensium similiter.
Constantinus episcopus Iliopoleos similiter.
Synesius episcopus Nessi similiter.
Theophilus episcopus Anastasiopoleos similiter.
Leo episcopus Minzi similiter.
Petrus episcopus Asponensium similiter.
Anthimus episcopus Verinopoleos similiter.
[Col. 0344A] Michael episcopus Melitupoleos similiter.
Sisinnius episcopus Adriae [Adraniae, Hadriani] similiter.
Theodorus episcopus Germae similiter
Basilius episcopus Hadranuthyrensium similiter
Leo episcopus Poemaninensium similiter.
Symeon episcopus Ocae similiter.
Strategius episcopus Dardani similiter.
Joannes episcopus Lampsaci similiter.
Theodotus episcopus Palatensium similiter.
Leo episcopus Traculensium similiter.
Niceta episcopus Hylaei similiter.
Theodorus episcopus Abydi similiter.
Leo episcopus Troadensium similiter.
Anastasius episcopus Tripoleos similiter.
[Col. 0344B] Joannes episcopus Tabalensium similiter.
Stephanus episcopus Salensium similiter.
Stephanus episcopus Silandri similiter.
Nicolaus episcopus Pericommatos similiter.
Isoes presbyter, et ex persona throni Thyaterensium, similiter.
Joannes episcopus Setensium similiter.
Constantinus episcopus Acrasi similiter.
Theophanes episcopus Maeoniae [Lymaeorum] similiter.
Michael episcopus Stratoniciae similiter.
Lycastus episcopus Philadelphiae similiter
Michael episcopus Stallae similiter.
Gregorius episcopus Gordi similiter.
Joannes episcopus Daldae similiter.
[Col. 0344C] Eustathius episcopus Hyrcanae similiter.
Joseph episcopus Attaliae similiter.
Theopistus episcopus Hermocapeliae similiter.
Zacharias episcopus Hierocaesariae similiter.
Michael episcopus Cerasensium similiter.
Daniel [David] episcopus Helenupoleos similiter.
Cyrion episcopus Lophi similiter.
Basilius presbyter, et ex persona Dascym, similiter.
Theophylactus episcopus Apolloniadis similiter.
Constantinus episcopus Caesariae Bithyniae similiter.
Georgius episcopus Basilinupoleos similiter.
Leo episcopus Neocaesariae [sive Aristes] similiter.
Nicephorus episcopus Adrani similiter.
Theodorus episcopus Prusae similiter.
[Col. 0344D] Epiphanius episcopus Lampae similiter.
Theodorus episcopus Heracliupoleos similiter.
Anastasius episcopus Cnossi similiter.
Melito episcopus Cydoniae similiter.
Leo episcopus Cisami similiter.
Theodorus episcopus Subritensium similiter.
Leo episcopus Phoenicis similiter.
Joannes episcopus Arcadiae similiter.
Epiphanius episcopus Eleutherniae similiter.
Photinus episcopus Cantani similiter
Sisinnius episcopus Chersonesi similiter
Gregorius presbyter, et ex persona throni Cephalleniae, similiter.
Philippus episcopus Corcyrensium similiter.
[Col. 0345A] Antonius episcopus Troezenae similiter.
Petrus episcopus Monembasiae similiter.
Gabriel episcopus Aeginae similiter.
Leo episcopus Porthmi similiter.
Philippus episcopus Orei similiter.
Leo episcopus Zacynthi similiter.
Leo episcopus Linoae similiter.
Niceta episcopus Mellae similiter.
Neophytus episcopus Gordoversorum similiter.
Joannes episcopus Tennensium [Stennon: Etennensium] similiter.
Leo episcopus Aspendi similiter.
Constantinus episcopus Zalensium similiter.
Gregorius episcopus Sinopae similiter.
Martinus [Marinus] diaconus, et ex persona Theodori [Col. 0345B] episcopi Andrapensium, similiter.
Andronicus presbyter, et ex persona Joannis episcopi Zalichensium, similiter.
Constantinus episcopus Sasimensium similiter.
Gregorius episcopus Amastrae similiter.
Heraclius episcopus Junopoleos similiter.
Niceta episcopus Dadybrensium similiter.
Theophanes episcopus Sorensium similiter.
Joannes episcopus Heracliae similiter.
Theophilus episcopus Prusiadis similiter.
Constantinus episcopus Cratiae similiter.
Niceta episcopus Rizaei similiter.
Constantinus episcopus Polemonii similiter.
Theodorus episcopus Comanensium similiter.
Joannes episcopus Cerasuntensium similiter.
[Col. 0345C] Nicephorus episcopus Clanei similiter.
Leo episcopus Trocnadensium similiter.
Joannes diaconus, et ex persona throni Phaselidis, similiter.
Theodorus episcopus Pinnarensium similiter.
Stephanus episcopus Canuae similiter.
Anastasius episcopus Patrensium [Patarensium] similiter.
Georgius episcopus Nasae similiter.
Constantinus episcopus Candicensium similiter.
Leo episcopus Corydalensium similiter.
Nicodemus episcopus Sidymensium similiter.
Leo episcopus Limyrensium similiter.
Constantinus episcopus Tlensium similiter.
Petrus diaconus, et ex persona throni Oricandensium [Col. 0345D] similiter.
Stephanus episcopus Araxi similiter.
Georgius episcopus Oeniandi similiter.
Constantinus episcopus Combensium similiter.
Stauracius episcopus Zenopoleos similiter.
Gregorius episcopus Cibyrae similiter.
Basilius episcopus Tabensium similiter.
Dorotheus episcopus Neapoleos similiter.
Constantinus episcopus Alabandensium similiter.
David episcopus Jassi similiter.
[Gregorius episcopus Mylasensium similiter.]
Sergius episcopus Bargylensium similiter.
Gregorius episcopus Heracliae Latomi similiter.
Joannes episcopus Mybdi similiter.
[Col. 0346A] Stauracius episcopus Stadiae similiter.
Gregorius episcopus Stratonicae similiter.
Niceta diaconus, et ex persona throni Halicarnassi. similiter.
Michael episcopus Chaeretopensium similiter.
Pantaleon episcopus Valentiae similiter.
Georgius episcopus Peltensium similiter.
Christophorus episcopus Antanasi similiter.
Leo episcopus Eumeniae similiter.
Philippus episcopus Tranupoleos similiter.
Leo episcopus Aleensium similiter.
Paulus episcopus Acmoniae similiter.
Gregorius episcopus Timenutensium similiter.
Nicephorus episcopus Luidensium similiter.
Georgius episcopus Aptiae similiter.
[Col. 0346B] Joannes episcopus Sybeos similiter.
Zacharias episcopus Trapezupoleos similiter.
Leo episcopus Sebastiae similiter.
Theophylactus presbyter, et ex persona throni, Georgii Hypsi episcopi, similiter.
Constantinus episcopus Eucarpiae similiter.
Andreas episcopus Cedisosi similiter.
Dositheus episcopus Psonuntensium, id est, Collapses [ Gr., Colossensium: Collassais], similiter.
Constantinus episcopus Cottyaii similiter.
Niceta episcopus Nacoliae similiter.
Leo episcopus Docimii similiter.
Joannes presbyter, et ex persona throni Hectorii, [Col. 0346C] similiter.
Michael episcopus Hierapoleos similiter.
Nicolaus episcopus Phytiae similiter.
Theophylactus episcopus Cinnaboreos similiter.
Damianus episcopus Myri similiter.
Christophorus episcopus Prymisi similiter.
Niceta episcopus Augustopoleos similiter.
Georgius episcopus Midaei similiter.
Constantinus episcopus Ambladensium similiter.
Stephanus presbyter, et ex persona throni Ostri, similiter.
Georgius [Gregorius] presbyter, et ex persona throni civitatis Polybati [Poleos: Polyboti] similiter.
[Col. 0346D] Sisinnius episcopus Philomelii similiter.
Michael episcopus Papensium similiter.
Sisinnius episcopus Apamiae Ciboti similiter.
Constantinus episcopus Comanae similiter.
Nicephorus episcopus Adadensium similiter.
Petrus episcopus Totiassii similiter.
Theodosius episcopus Sygalassi similiter.
Leo episcopus Barae similiter.
Petrus episcopus Seleuciae similiter.
Nicephorus episcopus Phlogensium similiter.
Marinus episcopus Magydensium similiter.
Leo episcopus Andidensium similiter.
Stephanus episcopus Parnassi similiter.
Bardanes episcopus Doarensium similiter.
[Col. 0347A] Eustratius episcopus Dabellii [Debelti] similiter.
Euphemius [Euthymius] episcopus Sozopoleos similiter.
Theodosius episcopus Bulgarophygi similiter.
Georgius episcopus Plotinopoleos similiter.
Basilius episcopus Perberaei similiter.
Michael episcopus Pamphili similiter.
Ruben episcopus Scopeli similiter.
Sisinnius episcopus Garielensium similiter.
Callistus episcopus Eudiociadis similiter.
Constantinus episcopus Ligynensium similiter.
Joannes episcopus Cudrulensium similiter.
Theodorus episcopus Cremnorum similiter.
Constantinus episcopus Hadrianae similiter.
[Col. 0347B] Theophilus episcopus Chii similiter.
Galatius episcopus Meli similiter.
Sergius episcopus Leri similiter.
Manzo episcopus Diocaesariae similiter.
Eustathius episcopus Celentereos [ forte Celendereos] similiter.
Zacharias episcopus civitatis Cardabunthensium similiter.
Sisinnius episcopus Mosbadensium similiter.
Eustathius episcopus Lami similiter.
Theodorus episcopus Germanicopoleos similiter.
Sisinnius episcopus Sycae similiter.
Constantinus episcopus Dalisandi similiter.
Leo episcopus Sibelensium similiter.
Stephanus episcopus Philadelphiae similiter.
[Col. 0347C] Eudoxius presbyter et monachus, et ex persona throni Metellupoleos, similiter.
Constantinus episcopus Andri similiter.
Eustathius episcopus Teni similiter.
Theodorus episcopus Cadensium similiter.
Michael episcopus Tiberiopoleos similiter.
Constantinus episcopus Ancyrae similiter.
Joannes episcopus Azanensium similiter.
Theophylactus episcopus Mosynensium similiter.
Basilius episcopus Dionysupoleos similiter.
Stephanus episcopus Synnai similiter.
Sabbas monachus et hegumenus monasterii Studii similiter.
Gregorius hegumenus Hormisdae similiter.
[Col. 0347D] Symeon hegumenus Chorae similiter.
Joannes hegumenus Pagurii similiter.
Eustathius hegumenus Maximi [Maximini] similiter.
Joseph hegumenus et archimandrita Heraclii similiter.
Thomas monachus, et ex persona Joannis hegumeni Chenolacci, similiter.
Plato hegumenus et archimandrita Saccudeonis similiter.
Theodorus hegumenus et archimandrita Pandi similiter.
Macarius hegumenus et archimandrita Barda similiter.
[Col. 0348A] Strategius monachus sanctae Sion similiter.
Gregorius hegumenus Hyacinthi similiter.
Joseph hegumenus Acaemitensium [Acaemitorum] similiter.
Michael hegumenus sancti Petri similiter.
Theodorus hegumenus, et archimandrita Bodi, similiter.
Theophylactus monachus Cathon similiter.
Constantinus hegumenus Calaurensium similiter.
Antonius hegumenus Diu similiter.
Hilarion hegumenus Floron similiter.
Niceta hegumenus sancti Alexandri similiter.
Theodorus hegumenus Xerocepu similiter.
Niceta hegumenus Gudila similiter.
[Col. 0348B] Niceta hegumenus sancti Eliae similiter.
Theoctistus hegumenus Auleti similiter.
Constans hegumenus sancti Cyriaci [Quirici] similiter.
Stephanus hegumenus Careonis et archimandrita, similiter.
Nicephorus hegumenus sanctae Dei genitricis similiter.
Theophylactus hegumenus sancti Eliae similiter.
Joannes hegumenus Chenolacci similiter.
Paulus hegumenus Baulei [Bistili, Batilei] simliter.
Stephanus hegumenus sancti Errici [Quirici, Cyrici] similiter.
Lazarus hegumenus sancti Autonomi similiter.
[Col. 0348C] Ignatius hegumenus Syceos similiter.
Gregorius hegumenus Callistrati similiter.
Gregorius hegumenus Monagri similiter.
Sisinnius hegumenus Aritae similiter.
Anastasius hegumenus Carnehensium similiter.
Bahanes hegumenus et archimandrita Thermarum similiter.
Petrus hegumenus Homericensium similiter.
Stephanus hegumenus Thermizensium similiter.
Thomas hegumenus Hieragathae similiter.
Theophylactus hegumenus Cathodi similiter.
Nicephorus hegumenus sancti Andreae similiter.
David hegumenus sancti Thyrsi similiter.
Leo hegumenus sancti Georgii Cellarum similiter.
[Col. 0348D] Joannes hegumenus Laccensium [Laccorum] similiter.
Leo hegumenus Leucu hydatos similiter.
Gregorius hegumenus Agauri [Agabri] similiter.
Isidorus hegumenus Latri similiter.
Dositheus hegumenus Mnemosynon similiter.
Nicephorus hegumenus sancti Sergii Midicionis similiter.
Theodorus hegumenus Amorii similiter.
Theodorus hegumenus Atractensium similiter.
Constantinus hegumenus sanctorum trium Puerorum similiter.
Joannes hegumenus Coeladensium similiter.
Antonius hegumenus Dodecathroni similiter
[Col. 0349A] Paulus hegumenus Agnyon similiter.
Paulus hegumenus sancti Petri civitatis Poemaninensium similiter.
Euschemon hegumenus Crizensium similiter.
Macarius [ Gr., Macaris] hegumenus Psarodi similiter.
Epiphanius hegumenus Paranandi similiter.
Antonius hegumenus Peristereonos similiter.
David hegumenus sancti Georgii [Prieti] similiter.
Joannes hegumenus sancti Zotici similiter.
Agapius hegumenus sancti Thyrsi similiter.
Daniel [Gabriel] hegumenus sanctorum apostolorum Magnesiae similiter.
Theodosius hegumenus sanctae Dei genitricis Perizetorum similiter.
[Col. 0349B] Callistus hegumenus diversorum monachorum [ Gr. et ms. Jol., monasterorium] Cypri similiter.
Theophylactus hegumenus Bordae similiter.
Theodorus hegumenus Limbi similiter.
Constantinus [ Gr., Constans] hegumenus Hippi similiter.
Georgius hegumenus Domnicensium similiter.
Euthymius hegumenus Oxybetensium similiter [Col. 0349D] In ms. Jol. additur Euthymius hegumenus Pepuzensium. .
Antonius hegumenus Uziae similiter.
Basilius hegumenus sancti Andreae similiter.
Philippus Bescessium [Beomorum, Besirentium] similiter.
Basilius hegumenus sanctae Dei genitricis Ortycidiensium similiter.
Acacius monachus sancti Orestis similiter.
[Col. 0349C] Joannes hegumenus sancti Salvatoris similiter.
Petrus monachus, et ex persona Cellarum [Cellariotum], similiter.
Zacharias hegumenus Syndensium similiter.
Theophilus monachus, et ex persona hegumeni sanctae Dei genitricis Photnon, similiter.
Cerycus hegumenus Dolocomae similiter.
Sergius hegumenus Gesinensium [Germiorum, Gerpensium] similiter.
Joannes presbyter sancti Sergii Germion similiter.
Niceta hegumenus Octaorum [Octavini] similiter.
Antonius hegumenus Acraborum similiter.
Petrus hegumenus Platanii similiter.
Marcus hegumenus sancti Joannis Theologi similiter.
[Col. 0349D] Leo hegumenus sanctae Dei genitricis Saldalensium similiter.
Constantinus hegumenus sancti Stephani Antiosilii similiter.
Theodorus monachus, et ex persona hegumeni sanctae Dei genitricis Calocetensium, similiter.
Eutychianus monachus monasterii Callistrati similiter.
Theodotus monachus sanctae Dei genitricis Epicanzi similiter.
Joannes monachus, et ex persona Stephani hegumeni Bonisensium similiter.
[Col. 0350A] Callistus monachus ejusdem monasterii Bonisensis similiter.
Niceta hegumenus sanctae Dei genitricis monasterii Castri Tii similiter.
Samuel monachus archangeli Gabrielis similiter.
Theodosius hegumenus sanctae Trinitatis similiter.
Joannes monachus, et ex persona Strategii hegumeni [sanctae Dei genitricis], similiter.
Hilarion [Hilarius] monachus sanctae Dei genitricis [ Gr. add. Cellarum, Cellion] similiter.
Dositheus [Theodosius] monachus sancti Theodori Sicundae similiter
Paulus hegumenus sanctae Dei genitricis Tyrosinun similiter.
[Col. 0350B] Leo hegumenus sancti Cyriaci similiter.
Epiphanius hegumenus sanctae Dei genitricis Limnas similiter.
Georgius hegumenus sanctae Dei genitricis similiter.
Cosmas hegumenus sanctae Dei genitricis Paradisii similiter.
Euschemon monachus sancti Salvatoris juxta Byraicum similiter.
Bardas hegumenus, et archimandrita Prusiadis, similiter.
Petrus hegumenus sanctorum apostolorum Castri Protili similiter.
Basilius monachus civitatis Amorii sanctae Dei genitricis similiter.
[Col. 0350C] Basilius presbyter, et hegumenus monasterii Oxypetri, similiter.
Philippus hegumenus Eumeniae similiter.
Basilius hegumenus sancti Luciani similiter.
Theophylactus hegumenus Pegadii similiter.
Anthimus hegumenus [ Gr. et cod Jol., monachus] Psamathi similiter.
Michael hegumenus sancti martyris Georgii similiter.
Christophorus hegumenus Candelarum similiter.
Nicolaus hegumenus Caenurgon similiter.
Sisinnius hegumenus Lithini similiter.
Thomas monachus Mosynensium similiter.
Michael monachus, et ex persona hegumeni monasterii [Col. 0350D] sanctae Dei genitricis Pyrgi, similiter
Gregorius hegumenus sanctae Dei genitricis symbolorum similiter.
Joannes hegumenus sanctae Dei genitricis Rudensium similiter.
Constantinus [Cosmas] hegumenus sancti Petri Hydendrensium similiter.
Symeon hegumenus sanctae Dei genitricis Abramitensium similiter.
Gregorius hegumenus sancti Clementis similiter.
Theognis hegumenus monasterii sancti apostoli Timothei Cretensium [insulae] similiter.
[Col. 0351A] Joannes hegumenus sancti martyris Theodori similiter.
Theodosius hegumenus sanctae Dei genitricis similiter
[Col. 0352A] Petrus hegumenus S. Joannis Deiloqui Cretensium insulae similiter.
[Col. 0351A] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri Dei nostri. Imperio piissimorum et Christi amicorum dominorum nostrorum Constantini et Irenae ipsius a Deo redimitae matris, anno octavo consulatus eorum, quarto Nonas Octobrias, indictione undecima.
[Col. 0351B] Conveniente sancta et universali synodo, quae per divinam gratiam et piam sanctionem eorumdem divinitus roboratorum imperatorum congregata est in Nicensium clara metropoli Bithyniensium provinciae: id est Petro reverendissimo archipresbytero sanctissimae Romanae Ecclesiae S. Petri apostoli, et Petro reverendissimo presbytero monacho et hegumeno venerabilis monasterii sancti Sabbae Romae siti, obtinentibus locum apostolicae cathedrae sanctissimi et almi archiepiscopi senioris Romae Adriani; Tarasioque sanctissimo et almo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae, atque Joanne et Thoma reverendissimis presbyteris monachis, et vicariis apostolicarum sedium Orientalis dioeceseos.
[Col. 0351C] Residentibus etiam ante sacratissimum ambonem templi sanctissimae magnae ecclesiae, quae cognominatur Sophia, praesto existentibus et audientibus gloriosissimis et magnificentissimis, Petrona videlicet laudabilissimo exconsule patricio, et comite Deo conservati imperialis obsequii, et Joanne imperiali ostiario et logotheta militaris logothesii, et tota sancta synodo secundum ordinem praecedentem in prima actione: praesentibus quoque et Deo amabilibus archimandritis et hegumenis, necnon omni monachica plenitudine [multitudine]; propositis sanctis et intemeratis Dei Evangeliis.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Qui manifestationem futurorum per prophetas praenuntiavit Deus, ait per Jeremiam prophetam de his qui novitatem [Col. 0351D] in catholicam Ecclesiam introducunt: quia duo mala fecerunt: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi lacus contritos, qui aquam continere non poterunt (Jer. II) . Lacus enim contritus est omnis haereticorum sermo, ex quo hauserunt Christianos accusantes haereseos praeceptores, et potaverunt simpliciores subversione turbulenta: quibus vae transmittitur per vocem propheticam (Habac. II, sec. LXX) . Hebraeos enim et Sarracenos, gentiles et Samaritas, insuper et Manichaeos atque Phantasticos, id est Theopaschitas imitantes, voluerunt exterminare venerabilium imaginum visionem, quae in sancta Dei Ecclesia catholica tradita est ab antiquis temporibus, quemadmodum ostendetur in lectione librorum qui propositi sunt.
[Col. 0352A] Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Legantur in redargutionem et publicationem Christianos accusantis pseudosyllogi illius conventionis.
Leontius devotus et imperatorius a secretis dixit: Secundum jussionem sanctae synodi adsunt divini [Col. 0352B] libri, qui legi debent: non solum [autem] illi, sed et maligni nominis haereticorum, qui ab olim honorabilibus imaginibus detraxerunt.
Sancta synodus dixit: Legantur.
Cosmas diaconus [notarius] et cubuclesius, legit:
Sancti Cyrilli archiepiscopi Hierosolymorum institutio secunda, cujus initium est:
Dirum peccatum est, et languorum saevissimus est animae praevaricatio. Et post alia: Quam enim opinionem habes de Nabuchodonosor? Non audisti a Scripturis, quia impiissimus erat, agrestem morem et leoninum propositum habens? Non audisti, quia ossa regum produxit in lucem? non comperisti, [Col. 0352C] quia populum captivum transtulit? Non audisti, quia oculos regis excaecavit, praeostendens ei filios cum occiderentur? Non audisti, quia cherubim rapuit? non dico spirituales illos et supercoelestes, sed qui in templo erant constructi supra propitiatorium arcae, intra quos loquebatur Deus.
Sanctissimus patriarcha dixit: Intelligamus, qualiter vituperatus sit Nabuchodonosor, qui subvertit cherubim, et qualem poenam sit passus.
Sancta synodus dixit: Magna culpa, et magna damnatio [ Gr., post lapsum et damnatio].
Sanctissimus patriarcha dixit: Ergo unusquisque sacrum ejicit de ecclesia et subvertit, eidem poenae succumbit.
Petronas gloriosissimus patricius dixit: Magnam [Col. 0352D] poenam Nabuchodonosor passus fuit, quia expulsus est de regno, et septem annis mansit in desertis, sicut bos comedens herbas (Dan. IV) .
Cosmas diaconus, notarius et cubuclesius, legit:
Sancti Symeonis Columnalis, qui in mirabili monte fuit, epistola quinta ad imperatorem Justinum Juniorem.
Quis dabit, semper Auguste et bone domine, oculis meis fontes lacrymarum ad lugendum et flendum amare et intolerabiliter omnibus diebus miserae vitae meae (Jer. IX) ? quia sub divino zelo vestri Deo redimiti [Deo coronati] et Christianissimi imperii talia extra omnem rationem impietatis agi praesumuntur ab his qui sine Deo sunt, Samaritis videlicet, qui supra omnem immunditiam polluti et exsecrandi consistunt; [Col. 0353A] quique habitant ea quae dicuntur Castra juxta civitatem Porphyreonem, in venerabili domo, quam Deo placabile imperium vestrum jussit illic aedificari. Quae subtiliter sciet vestra divinitus conservanda tranquillitas per ea quae significata sunt humilitati nostrae a Paulo sanctissimo episcopo ejusdem Porphyreonis, et missa sunt nobis a beatissimo Orientis patriarcha, qui et ipse super hoc vehementer doluit: quanto magis mansuetissimi [ Gr., quidni enim mans.] principes? Praesertim cum et inanimatos lapides hujusmodi impietates facere [facile] sufficerent exclamare, quas in praesentia vidit praedictus sanctissimus pontifex. Etenim super mortem et perditionem reputatum est ab humilitate nostra, quod quoquo modo ad auditus nostros venerit talis impietas, [Col. 0353B] quae superexcedit omnem actionem blasphemam, praesumptam in id ipsum Dei Verbum, quod propter nos incarnatum est, et in sanctissimam ac gloriosam Dei genitricem, atque in venerabilem ac pretiosam crucem, necnon et in sanctos ejus. Propter quod commemorantes suggerimus divinis auribus vestris, quoniam si piissimae bonarum victoriarum vestrarum leges jubent, imagine imperatoris injuriis lacessita, morti supremae ac perniciosissimae tradendos, qui hoc conari praesumpserint, quanta, putas, digni sunt damnatione in perditionem, qui in imaginem Filii Dei et sanctissimae ac gloriosae Dei Genitricis cum omni ineffabili [indicibili] impudentia et impietate, et propter nimiam malitiam, non habeo quod dicam, talia praesumpserunt, nulla in eis facta [Col. 0353C] misericordia? Unde obsecramus victoriosissimum imperium vestrum, ne faciat misericordiam in eos qui hoc agere ausi sunt, neque parcat eis, neque qualemcunque postulationem vel rationem super illis accipiat, ne in aliud quid vertantur, sicuti jam visu videram, indicans Augusto mense sanctissimo et a Deo honorabilissimo patriarchae, significans interim hoc apud se servandum: neque enim abscondit a nobis Deus cogitationes eorum. Unde certus sum, semper Augusti imperatores, quod non sufferat Deo confirmatum cor vestrum, quod ipsius est magnitudine illustratum, tantam inhonorantiae procacitatem, quam nunquam hucusque audivimus, fortassis autem nec alius quisquam Christianorum. Sed adjuro vos, domine, per Emmanuel Deum excelsum, ne sufferatis [Col. 0353D] saltem ad modicum quid fieri decentem vindictam; sed jubeatis exquiri etiam illa quae in puteo facta sunt a nimia eorum et pessima nequitia, secundum tenorem epistolae quae ad nostram mediocritatem transmissa est: minime permittente mansuetissima dominatione vestra, si forte putaverint quidam subseminare importunos sermones, cum quasi Dominicae sint potestatis [ Gr., q. ad dominae i. Augustae potestatem pertineant], Deo qui dedit vobis imperium, taliter super omnem impietatem injuriis affecto: ut et caeteri eorum timorem habeant cunctis diebus maledictae ac segregatae vitae ipsorum: quos et suscipient cognatae tenebrae suae in damnationem vermis [cineris] qui comesturus est illos, et ignis [Col. 0354A] qui [non] splendebit: et anathematizabit [catathematizabit] eos in inferioribus abyssi ipse sanctus et omnipotens Spiritus Jesu Christi Domini nostri, qui ex Patre procedit, ad perdendum illos in infinitam perditionem. Hunc enim zelum vobis strenue, Deo conservandi et triumphatores, in ipsum qui cum pietate vestra regnat, unigenitum demonstrantibus Deum, super sacrificium Abrahae suscipiemini ab ejus cunctorum inspectrice deitate: et erit peramplius benedictum, potentia virtutis ejus, et magnificatum Christo dilectum imperium vestrum super omnia praecedentia regna: quoniam ipsi est gloria in saecula saeculorum. Amen.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Nostis qualem sententiam exhibuerit Pater?
[Col. 0354B] Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Etiam indulgentia eos indignos judicavit.
Joannes reverendissimus monachus, et vicarius Orientalium pontificum, dixit: Liquet omnibus, quia Samaritae pejores sunt aliis haereticis: et haeresis eorum nimis ejicienda et prava est, et a gratia omnino longinqua. Itaque oratio demonstravit, quoniam hi qui venerabiles iconas subvertunt, deteriores sunt istis. Dignum ergo est [ Gr., Satis autem est] nominare illos Samaritas.
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Ego quidem imaginum infractores tanto pejores Samaritis arbitror, quanto illi ignoranter egerunt, cum essent alieni a Christianismo. Isti vero scienter fecerunt, et idcirco indigni sunt satisfactione; [Col. 0354C] sicut enim scriptum est: Qui novit voluntatem domini sui, et non facit, vapulabit multis (Luc. II) .
Nicolaus sanctissimus episcopus Cyzici dixit: Ecce ego servus minimus sanctitatis vestrae librum defero sancti Patris nostri Joannis episcopi Thessalonicae, et postulo recitari.
Sancta synodus dixit: Recitetur.
Et accipiens Demetrius reverendissimus diaconus et sceuophylas, legit
Joannis episcopi Thessalonicae de sermone, cujus initium est:
Usque nunc Dominum nostrum et Jesum Christum tentans perseverat inimicus in eremo. Et post [Col. 0354D] pauca: Gentilis dixit: Vos ergo in ecclesiis imagines non pingitis sanctis vestris, et adoratis illas? et non solum sanctis, sed et ipsi Deo vestro: sic ergo aestima et nos simulacra circumfoventes, non ea adorare, sed incorporales virtutes, quae per illa placantur. Sanctus dixit: Sed nos imagines hominum factorum, sanctorum videlicet servorum Dei et corpora ferentium facimus ad recordandum et honorandum eos: et nihil incongruum operamur pingentes eos quales et fuerunt: neque enim agimus [ Gr., fingimus] secundum vos, neque incorporalium quorumdam corporales characteres demonstramus: sed et adorantes, non imagines, ut etiam tu praedixisti, sed eos qui per picturam indicantur, glorificamus: [Col. 0355A] et hos non ut deos (absit), sed ut proprios servos et amicos Dei, et fiduciam habentes intercedendi pro nobis. At vero imagines Dei facimus, id est, Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, quemadmodum visus est super terram, et cum hominibus conversatus est, hunc pingentes, et non ut intelligitur natura Deus. Quae enim similitudo est, vel qui habitus incorporei et sine schemate Verbi Patris? Spiritus enim est Deus, ut scriptum est (Joan. IV) , id est, sanctae et consubstantialis Trinitatis natura. Sed quoniam beneplacito Dei et Patris, descendens unigenitus Filius ejus et Deus Verbum e coelis, incarnatus est propter salutem nostram de Spiritu sancto et intemerata virgine Dei genitrice Maria, humanitatem ejus pingimus, non incorporalem deitatem. [Col. 0355B] Gentilis dixit: Esto: Deus Verbum ut incarnatus depingitur: de angelis quid asseritis? et ipsos namque depingitis ut homines, et adoratis, quanquam homines non sint, sed intelligibiles et incorporales et dicti et existentes: sic reputa et eos qui apud nos honorantur, deos per statuas placari, nihil inconveniens nobis agentibus, quemadmodum nec vobis super depictis angelis. Sanctus dixit: De angelis et archangelis, et sanctis virtutibus quae super istos sunt, addam autem etiam nostras hominum animas, intelligibiles quidem eos catholica et apostolica novit Ecclesia, non tamen incorporales omnino et invisibiles, sicuti vos pagani fatemini: subtiles autem corpore, et aereos, et igneos [Col. 0355D] Loquitur ex propria sententia: nam concilium supra, Act. 4, in confessione sua angelos incorporeos affirmat. , secundum id quod scriptum est: Qui facit angelos suos [Col. 0355C] spiritus, et ministros ignem urentem (Psal. CIII; Hebr. I) . Et hoc multos sanctorum Patrum nostrorum sensisse invenimus: quorum est Basilius ille magnus, et sanctae memoriae Athanasius, atque Methodius et qui circa ipsos sunt: sola enim, ut veraciter fateamur, divinitas est incorporalis et incircumscripta: porro intelligibiles creaturae non omnino incorporales et invisibiles, ut divinitas, sunt: propter quod in loco sunt, et circumscriptae consistunt. Porro sicubi reperis incorporeos vocari angelos, aut daemones, aut animas, tanquam non existentes de commistione materialium quatuor elementorum, sic eos noveris appellatos, cum non sint, et ipsa corpora crassa, et similia his, quibus nos circumdamur. Licet, ut verius fateamur, ad comparationem [Col. 0355D] nostri incorporei [ Gr., invisibiles] sunt: at vero visi sunt a plurimis crebro sensibiliter in specie propriorum corporum suorum, (visi sunt autem ab his, quibus aperuit Deus oculos) et loco circumscripti monstrantur, cum non sint omnino incorporei, sicut divina natura. Nos ergo non ut deos, sed ut creaturas spirituales, et ministros Dei, et non ut proprie incorporeos existentes, pingentes et honorantes angelos, non peccamus: quod vero in humana eos forma depingamus, eo factum est, quod frequenter sic apparuerint his, ad quos missi sunt a solo Deo.
[Col. 0356A] Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Auribus percipiamus dictum Patris, quia ibi quidem Samaritae imagines Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi et intemeratae matris ejus subverterunt, hic autem pagani, ut didicimus. Ostendit vero Pater, quod et angelos oporteat pingi, quoniam circumscripti sunt, et veluti homines apparuerunt multis.
Sancta synodus dixit: Etiam, domine.
Stephanus monachus legit:
De disputatione Judaei et Christiani.
Judaeus dicit: Credidi ad omnia, et credo crucifixo Jesu Christo, quia est Filius Dei vivi. Scandalizor autem in vos, Christiani, quia imagines adoratis. Scriptura quippe ubique praecipit non facere sibi [Col. 0356B] quemquam sculptile vel omnem similitudinem. Christianus dixit: Deum recentem praecipiunt te non adorare Scripturae, et omnem similitudinem non adorare ut Deum. Imagines vero quas vides, ad recordationem benignissimae salutis pinguntur, per Salvatorem nostrum Jesum Christum effectae, incarnationis ejus personam significantes: sanctorum autem imagines similiter uniuscujusque ipsorum significant agones, quos adversus diabolum habuerunt, et victorias eorum atque coronas. Non autem, ut tu intelligis, deificantes eas Christiani adorant, sed zelo ferventes et fide, sanctorum contemplantur imagines, memoriam ferentes horum Dei cultus: et adorantes, sanctorum invocant Deum, dicentes: Benedictus es Deus hujus sancti ac omnium sanctorum, [Col. 0356C] qui dedisti eis patientiam, et dignos illos fecisti regno tuo: nos quoque participes eorum constitue, atque orationibus eorum salvos nos fac. At vero Salvatoris iconam contemplantes et adorantes, spiritualibus oculis et cordis visibus Deo cunctorum Domino gratias agimus, qui dignatus est in forma servi hominem suscipere, et salvare mundum, et similis nobis effici per omnia absque omni peccato. Ergo non ligneam imaginem vel pictum adoramus, aut colimus, sed omnium Dominum Christum Deum glorificamus. Verumtamen, frater, ostendam tibi, quia et Moyses, qui haec tibi in lege dedit, jussus est, sicut scriptum est (Exod. VII et XXV) , et sculptiles duos seraphim fecit, supra tabernaculum testimonii expansos hinc et inde: quo non licebat cuipiam [Col. 0356D] ingredi, nisi soli pontifici semel in anno, et incensum offerre in Sancta sanctorum. Similiter autem et serpentem aeneum opus aeris fusile condens, et suspendens in medio castrorum, dicebat: Quicunque morsus fuerit a serpente, intueatur aeneum serpentem istum, et credat, quia serpens iste potens est sanare illum, et sanabitur (Num. XXI) . Vides quomodo ille Moyses, qui praecepit similitudinem non faciendam, similitudinem fecit.
Joannes reverendissimus monachus, presbyter ac vicarius Orientalium pontificum, dixit: Ecce manifeste, sacratissimi Patres nostri, negantes incarnatam [Col. 0357A] dispensationem Christi Dei nostri, dicunt projiciendas esse [ Gr., projecisse] sanctas imagines, Hebraei scilicet et Samaritae. Itaque qui abjiciunt eas, istis similes sunt.
Sancta synodus dixit: Similes sunt.
Epiphanius Deo amabilis diaconus, et locum retinens Thomae episcopi Sardiniae legit:
Ex falsis superscriptionibus itinerariorum sanctorum apostolorum.
Pictor ergo prima die lineamentis eo designato quievit. Postera vero die etiam coloribus illum permiscuit, et Lycomedi gaudenti iconam dedit: quam et ponens in cubiculo suo coronavit. Quod cum postea cognovisset Joannes, dixit ei: Diligende mihi fili, quid agis a balneo ingressus [ingrediens] in cubiculum [Col. 0357B] tuum solus? nonne ego tecum et cum reliquis fratribus oro? an nos celas? Et haec dicens, et ludens, cum eo ingreditur cubiculum, et videt iconam coronatam senioris, et appositas lucernas: et accersito et vocato eo, dixit: Lycomedes, quid sibi vult imago haec? quis ex diis tuis est iste depictus? Video enim te adhuc gentiliter vivere. Et Lycomedes ei respondit: Deus quidem mihi est ille solus, qui me erexit a morte cum conjuge mea. Si autem et post Deum illos homines, qui benefactores nostri sunt, deos oportet vocari, tu es qui in imagine es depictus, quem corono et amo et colo, quia dux mihi factus es bonus. Et Joannes vultum suum nondum contemplatus, dixit ei: Illudis mihi, filiole mi; tali sum forma super dominum tuum? quomodo [Col. 0357C] mihi persuadere poteris, quod mihi imago similis sit? et Lycomedes ei attulit speculum. Et videns semetipsum in speculo, et intuens imaginem, dixit: Vivit Dominus Jesus Christus, similis mihi est imago: male autem hoc egisti.
Adhuc idem legit de ipso libro, cujus initium est:
Aliquando volens Jesum tenere. Et post alia: In materiali et crasso corpore congrediebantur [ Gr., manus applicui]. Alias autem iterum palpante me eum, sine materia erat et incorporeum quod suberat, et quasi omnino non esset. Porro si aliquando ab aliquo Pharisaeorum invitatus ad recubitum ibat, pergebamus et nos cum ipso; et unusquisque nostrum accipiebat dispositum panem unum ab his [Col. 0357D] qui invitabant: inter quos et ipse accipiebat unum. Porro suum benedicens, dividebat nobis; et de pauxillo unusquisque nostrum saturabatur: panesque nostri integri conservabantur, ita ut obstupescerent invitantes eum. Volui autem saepe cum illo gradiens videre, si vestigium ejus super terram pareret. Videbam enim eum a terra sese sustollere, et nunquam aliquando vidi. Et haec vobis adhuc veluti exhortando, fratres, fidei quae in ipsum est causa loquor. Magnalia enim ejus et mirabilia, cum sint ineffabilia, taceantur, [ Gr., modo tac.], quippe cum forte neque dici, neque possint audiri. Porro antequam comprehenderetur ab impiis et ab iniquo serpente legem accipientibus Judaeis, congregans nos [Col. 0358A] omnes, ait: Priusquam illis tradar, hymnum dicamus Patri, et sic ad propositum exeamus. Cum ergo jussisset nobis gyrum facere tenentibus invicem manus, ipse medius factus dicebat: Amen, obedite mihi. Coepit ergo hymnum canere et dicere: Gloria tibi, Pater. Et nos circumdantes respondebamus ei: Amen. Gloria tibi, Verbum, gloria tibi, gratia. Amen. Gloria tibi, Spiritus; gloria tibi, sancte, gloria gloriae tuae. Amen. Laudamus te, Pater; gratias tibi agimus, lux in qua tenebrae non habitant. Amen. In quo autem gratias agebamus, dico [ forte dicit]: Salvari volo, et servare volo. Amen. Solvi volo, et solvere volo. Amen. Tabefieri volo, et tabescere facere [tabefacere] volo. [ Gr. add. Sauciari volo, et sauciare volo.] Amen. Nasci volo, et gignere volo. [Col. 0358B] Manducare volo, et consumi volo. Amen. Audiri volo, et audire volo. Amen. Intelligi volo, cum intellectus sim totus. Amen. Lavari volo, et lavare volo. Amen. Gratia chorum ducit. Tibia canere volo, saltate omnes. Amen. Lamentari volo, plangite omnes. Amen. Et post alia: Haec, dilectissimi, chorum ducens nobiscum Dominus exivit: et nos quasi aberrantes, vel etiam obdormientes, hac illacque fugimus. Ego ergo videns eum pati, nec exspectavi quidem passionem ejus, sed fugi in montem Olivarum, plorans super hoc quod contigerat. Et quando, Tolle, clamabatur, suspensus est hora sexta diurna et tenebrae super totam terram fiebant. Et stans Dominus meus in medio speluncae, et illuminans me, dixit: Joannes, ab inferiori turba Hierosolymis crucifigor, et [Col. 0358C] lanceis stimulor et arundinibus; aceto quoque et felle potor: tibi autem loquor; et quod loquor audi. Ego tibi submisi ut ascenderes in hunc montem, quatenus audias quae oportet discipulum a magistro discere, et hominem a Deo. Et his dictis, ostendit mihi crucem luminis infixam, et circa crucem turbam multam, unam formam non habentem: et in ea erat forma una et visio similis. Ipsum autem Dominum supra crucem videbam, schema non habentem, sed quamdam vocem tantummodo: vocem autem non hanc, quae nobis est assueta, sed quamdam propriam [ Gr., jucundam] et suavem, et revera Dei, dicentem ad me: Joannes, unum oportet te a me ex his audire [ Gr., unum op. a me haec audire]; unius enim egeo [ Gr., qui auditurus sit], pro futuro et audias. Quod [Col. 0358D] crux luminis aliquando quidem sermo vocetur a me propter vos, aliquando vero mens, modo autem Christus, modo ostium, modo via, modo panis, modo semen, modo resurrectio, modo Jesus, modo pater, modo spiritus, modo vita, modo veritas, modo fides, modo gratia.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Contemplemur, quia tota conscriptio haec contraria est Evangelio.
Sancta synodus dixit: Etiam, domine: nam putativam humanitatem dicit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: In itineribus istis scriptum est, quod neque manducaret, neque biberet, neque pedibus terram calcaret, consimilia [Col. 0359A] Phantasticorum. Sed in Evangelio scriptum est de Christo, quia et manducavit et bibit; et Judaei de ipso dicebant: Ecce homo vorax et vini potator (Matth. XI) . Et si, ut fabulose mentiti sunt, terram non calcabat, quomodo scriptum est in Evangeliis, quod Jesus fatigatus ex itinere sedit circa puteum (Joan. IV) ?
Constantinus episcopus Constantiae Cypri dixit: Hic liber est qui constituit pseudosyllogum illud.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Risu digna sunt haec.
Theodorus Deo amabilis episcopus Catanae dixit: Ecce liber qui destruxit venustatem sanctae Dei Ecclesiae.
Euthymius sanctissimus episcopus Sardium dixit: [Col. 0359B] Decebat conventiculum illud habere librum istum in testimonium.
Constantinus episcopus Constantiae Cypri dixit: O blasphemiam, quae hic Joannem apostolum in monte Olivarum dicit fugisse in speluncam tempore crucis. Evangelium autem testatur, quia introivit cum eo in atrium Caiphae, et quia astabat cruci Christi cum sancta Matre ejus.
Sancta synodus dixit: Omnis haeresis in hoc libro pendet.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Heu, heu! qualium haereticorum libris haeresim suam constituunt!
Gregorius episcopus Neocaesariae dixit: Hic codex omni contagione ac dehonestate est dignus. Et [Col. 0359C] protulerunt ex eo testimonium contra imagines, quae sunt de Lycomede conscripta.
Joannes reverendissimus monachus et vicarius Orientalium patriarcharum, dixit: Inducit Lycomedem coronantem imaginem apostoli, quemadmodum pagani idola.
Basilius episcopus Ancyrae dixit: Absit, quod sanctus Joannes deiloquus contra Evangelium suum effatus sit.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sensus qui praelecti sunt, Evangelii sunt?
Sancta synodus dixit: Absit: neque quae praelecta sunt suscipimus, neque ultima Lycomedis.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Qui suscipit secunda quae de Lycomede sunt, suscipit etiam [Col. 0359D] et prima, quemadmodum et pseudosyllogum illud.
Sancta synodus dixit: Anathema illi a prima littera usque ad novissimam.
Joannes reverendissimus monachus et vicarius Orientalium patriarcharum, dixit: Ecce, beati Patres, liquido demonstratum est quia praesules Christianos accusantis haereseos veraciter communicatores et participes sunt Nabuchodonosor et Samaritanorum, adhuc etiam Judaeorum atque gentilium, quin potius et a Deo alienorum ac maledictorum Manichaeorum, quorum testimonium protulere. Nam haec eorum sunt, qui phantasiam putant incarnatam dispensationem Dei Verbi. Sed sit eis anathema pariter, et conscriptis eorum.
[Col. 0360A] Sancta synodus dixit: Anathema!
Petronas magnificentissimus patricius dixit: Si jubes, domine, interrogemus Amoriensem et Neocaesariensem episcopos, si lecti sunt libri in pseudosyllogo illo.
Gregorius Neocaesariae ac Theodorus Amorii interrogati dixerunt: Ne Deus: illic liber non apparuit, sed per falsa pittacia decipiebant nos.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Proprio animo suasi exposuerunt quae voluerunt.
Petronas magnificentissimus patricius dixit: Sed et per imperiale suffragium cuncta faciebant.
Gregorius episcopus Neocaesariae dixit: Saepe, domine, dixi, et iterum dico, quia liber in medio nostrum aut conscriptio paterna non apparuit, nisi [Col. 0360B] illa falsa pittacia deferebant: illud autem Lycomedis et auditus nostros contaminavit.
Joannes reverendissimus monachus et vicarius Orientalium pontificum dixit: Si placet sanctae ac universali huic synodo fiat sententia, ne ulterius scribant aliqui sordidum istum librum.
Sancta synodus dixit: Nemo scribat: non solum hoc, sed igni eum dignum judicamus fore tradendum.
Petrus reverendissimus lector:
Sancti Amphilochii episcopi Iconii librum de falsis superscriptionibus haereticorum, cujus initium est:
Justum autem arbitrati sumus omnem eorum denudare impietatem, et publicare patentem errorem, quoniam et libros quosdam proponunt superscriptiones [Col. 0360C] habentes apostolorum, per quos simpliciores quosque decipiunt. [ Gr. add. Et paulo post: Ostendemus enim hos libros, quos nobis ii proferunt qui ab Ecclesia desciverunt, non apostolorum acta esse, sed daemonum scripta.] Et post alia: Haec quidem Joannes apostolus nequaquam diceret scribens in Evangelio, quia Dominus in cruce dicit: Ecce filius tuus (Joan. XIX) : ita ut a die illa susciperet Joannes Mariam in sua. Quomodo ergo hic dicit non adfuisse? sed nihil extraneum: sicut enim Dominus veritas est (Joan. XIV) , ita diabolus mendax est (Joan. VIII) . Ille enim mendax est et pater ejus: et cum loquitur mendacium, ex suo loquitur. Sed haec quidem de mendacio.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Pater [Col. 0360D] noster sanctus Amphilochius magnus est, et audiamus quid dicat de circuitibus his qui falsi nominis sunt: propter quod non nos oportet parere subscriptioni [ Gr., inscriptioni, superscriptioni] ipsorum.
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Nihil amplius sancto resultat Evangelio, quam impie haec conscriptio. Convenienter ergo etiam de imaginibus contrariam opinionem habet.
Sanctissimus patriarcha dixit: Sapienter [ Gr., liquido] Pater publicat confusionem et garrulitatem hujus codicis.
Sancta synodus dixit: Etiam, domine.
Nicephorus sanctissimus episcopus Dyrrachii dixit: [Col. 0361A] Oportebat, domine, hoc legi ad satisfactionem omnium, et non illud; polluit enim aures nostras.
Sancta synodus dixit: Sed ad cautelam bene factum est, quod lectum est.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Eusebium attulerunt in testimonium, qui adversus venerabiles imagines garrierunt, in epistola ejus quam ad Constantiam Licinii uxorem scripsit. Sed videamus, cujus dogmatis sit Eusebius.
Stephanus reverendissimus monachus legit:
Octavum Eusebii Pamphili librum ad Euphrationem, cujus initium est:
Domino meo per omnia confiteor. Et post alia. Non enim coexistere Filium Patri, sed ante fuisse [Col. 0361B] Patrem quam Filium dicimus. Ergo si [nam si] coexistunt, quomodo erat Pater Pater, et Filius Filius? vel quomodo unus quidem primus, alter vero secundus est? et alter quidem ingenitus, alter autem genitus? Duo quippe si ex aequo similiter invicem consistunt, et aequaliter honorantur, intelligi datur, aut utrosque, ut dixi, ingenitos, aut utrosque genitos esse. Sed neutrum eorum verum esse dignoscitur, neque enim ingenitum, neque genitum utrumque consistit: sed [ Gr., neque enim essent ingenitum et genitum: sed] unum quidem primum et majus est, atque ordine et honore secundum praecedit, ita secundo ut causa fit et existendi [ Gr., utpote secundo causa et exist.] et hujuscemodi existendi.
Tarasius sanctissimus patriarcha interrogando quibusdam [Col. 0361C] dixit: Suscipimus hunc?
Sancta synodus dixit: Absit, domine. Iste plusquam illi odio habeatur.
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Absit ut Christianus homo dicat. Et lectum est ex eadem epistola. Eumdem autem et solum verum esse docet per ea quae ait: Ut sciant te solum verum Deum (Joan. XVII) : non quasi unus solus esset Deus, sed tanquam unus existeret verus Deus cum additamento pernecessario veri. Nam et ipse quidem Filius Deus, sed non verus Deus: unus enim est et solus verus Deus, eo quod non habeat ante se quemquam. Quod si et ipse Filius verus est, sed sicut imago veri Dei, sic duntaxat et Deus est. Nam et Deus erat Verbum, non tamen ut solus verus Deus.
[Col. 0361D] Christophorus sanctissimus episcopus sanctae Cyriacae dixit: Sanctissime domine, totaque sancta et sacra synodus, quemadmodum nos habemus divinitus conscriptos libros apostolorum et prophetarum et caeterorum sanctorum, ita decebat et pseudosyllogum illud talia habere volumina in testimonium et virtutem.
Sancta synodus dixit: Anathema et libris illis, et utentibus eis!
Petrus et Petrus Deo amabiles presbyteri, et locum obtinentes Adriani papae senioris Romae, dixerunt: Ostendit haec lectio, quod Arianorum habuerit sensum: habebat autem prolatus liber Eusebii et alias blasphemias, quas synodus audire non pertulit.
[Col. 0362A] Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Conscripta ejus abjicimus.
Sancta synodus dixit: Et abjicimus, et anathematizamus.
Stephanus reverendissimus monachus legit:
Antipatri episcopi Bestrae contradictiones in Eusebium episcopum Caesariae pro Origenis defensione, sermo primus, cujus initium est:
Ego quidem sufficienter aestimabam me scripsisse, et his quae a tua sanctitate jussa sunt, satisfecisse, per omnia Deo amabilis et sanctissime Pater Joannes. Et post pauca: Quoniam multus in historiis fuit vir, omnia antiquorum volumina et conscripta scrutatus atque rimatus, et cunctas ferme opiniones exponens, et plurima conscripta in saeculo derelinquens, [Col. 0362B] quorum nonnulla omni receptione digna consistunt, talis viri opinione utentes, subripere conantur nonnullos, fatentes quod Eusebius ad hoc non traheretur vidisse [videretur venisse], nisi [ Gr., noluisset hoc suscipere, nisi] omnes ad liquidum veterum sciret opiniones hoc velle monstrantes. At ego, quod multus quidem in historiis fuerit vir, et nihil ex veteribus conscriptionibus illius latuerit notitiam, consentio et confiteor. Imperiali quippe cooperatione usus, facile quae ubique sparsa erant, colligere poterat. Non autem ad dogmatum acribiam [ id est, exactam cognitionem] hunc pervenisse perhibeo. Unde concedendum quidem est illi, quod multa didicerit; quod autem dogmatum habuerit notionem, nullo modo: quem videlicet nimis fuisse procul ab [Col. 0362C] horum acribia scimus. Et paulo post: Itaque ne videamur aggredi virum, de quibus non est nobis impraesentiarum dicendi propositum; neve discutientes diligentius apologiam quae facta est, haereticos ostendamus utrumque, ipsum scilicet qui excusatur, et eum qui pro eo excusationem exposuit. Et post alia: Ostende quemquam ex illustribus Ecclesiae magistris, qui expresse et indubitabiliter, quod praeexistant animae, dogmatizaverit: et ne subreptiones quasdam proferre tentes ad comprobationem. Illud enim quod demonstrare festinas, Filii ad Patrem subjectionem etiam sibi similiter aliquos perhibere, primo quidem non miremur: tua est et eorum qui circa te sunt, talis opinio. Unde nec super hoc in praesenti nobis ullus est sermo, cum videlicet [Col. 0362D] universali sit olim inquisitione projectum [ Gr., inquisitioni subjectum] atque repulsum: et non in hoc obediatur, neque discutiatur propter eos, pro quibus haec nobis proposita sunt. Porro purae voci quae est Periarchon detrahi, nequaquam a quoquam usque nunc audisti, o acer, advocate Origenis pravitatum.
Sanctissimus patriarcha dixit: Ostensa sunt conscripta Eusebii etiam per paternam vocem aliena esse a catholica Ecclesia.
Demetrius Deo amabilis diaconus et vasorum custos legit:
Theodori lectoris de Ecclesiastica Historia.
Persa quidam Xenaias vocatus, quem tempore [Col. 0363A] sacerdotii sui Calendio inveniens ecclesiastica adulterare dogmata, et castella excitare, pellit a regione. De hoc multa, quae a diversis audiens scrutatus sum, ex parte dicam. A Persarum enim regione proprium dominum fugiens, ad Romanorum pervenit. Et paulo post: Hunc Petrus pro Cyro Hierapoliensium Ecclesiae episcopum transmittit; quem non post multum episcopi a Perside venientes quasi vernulam arguebant, et ut divini exsortem baptismatis. Quo comperto, Petrus, quid oporteret fieri non curans, dixit sufficere illi episcopi consecrationem ad supplementum divini sacramenti [divinae initiationis].
Stephanus diaconus et notarius venerabilis patrimonii legit:
Joannis Diacrinomeni, [Col. 0363D] Diacrinomeni, id est segregati. Sic vocabantur qui synodum Chalcedonensem non recipiebant. Ex Leontio de Sectis. de Ecclesiastica Historia.
[Col. 0363B] Non enim licitum asserebat Xenaias, angelos, cum incorporei sint, corpora facere, et quasi in humanis formis existentes corporeos formare: sed nec illud existimare, honorem an gloriam impendere Christo imaginem ei per picturae artem efficere [effectam]; esse autem illi solam acceptabilem nosse in spiritu et veritate adorationem. Et post alia: Nosse autem dicit et illud, esse puerilis sensus fingere in columbae idolo sanctissimum et adorandum Spiritum; praesertim cum evangelicae nequaquam tradant litterae, quia factus est columba Spiritus, sed quia in specie columbae apparuit aliquando: quia vero dispensatorie, non substantialiter semel ostensus est, non ideo aptum piis est corporis idolum faciendi. Hoc Philoxenus docens, una cum doctrina [Col. 0363C] etiam opus patrabat. Crebro namque angelorum imagines quidem deponens delebat; eas vero quae Christum figurabant, in abditis locis occultabat.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Audiamus, sacrati viri, qui non receperunt venerabiles imagines, non baptizati, Manichaei, et hi qui phantasiam praedicant in Christi dispensatione: ex quorum pollutionibus Christianos accusantis haereseos introductores fomites susceperunt.
Sabbas reverendissimus hegumenus monasterii Studii dixit: Gratias agimus Deo et bonae voluntati dominum nostrorum bonorum, quia falsi custodes pseudosyllogi illius devicti sunt una cum consentientibus sibi haereticis.
Sancta synodus dixit: Anathema illis!
[Col. 0363D] Constantinus reverendissimus lector sanctissimae Ecclesiae legit:
De vita sancti Patris nostri Sabbae.
Flaviano igitur et Elia patriarchis Sidonem, ut dictum est, pervenientibus, et litteris adulatoriis ac dispensatoriis ad imperatorem utentibus, et synodum quae Sidone contra rectam congregata fuerat [ Gr., congregabatur] fidem destruentibus, et ad proprias sedes redeuntibus, indignati hi qui circa Soterichum et Philoxenum erant, in iram vehementem commoverunt [Col. 0364A] imperatorem, quasi deceptum a patriarcharum astutia et fictione. Et accipientes potestatem quam voluerunt, et aurum multum vulgo Antiocheno tribuentes, et multis modis Flavianum tribulantes, et quodammodo suffocantes, et cogentes Chalcedonensem synodum anathematizare, taliter illum ab episcopatu pellentes exsilio damnaverunt. Quo comperto, imperator gavisus est, et Severum Acephalorum exarchum [principem] episcopum Antiochiae misit.
Antonius reverendissimus monachus legit:
[Col. 0364D] Habetur in synodo Constantinop. sub Menna act. 1, circa med. Ex deprecatione quae data est sanctae synodo convenienti in hac regia urbe contra Severum haereticum et Acephalum, a clericis et monachis Antiochensium magnae civitatis sanctae Dei Ecclesiae: cujus initium est:
[Col. 0364B] Nunc tandem tempus est, o beatissimi. Et post pauca. Qualia vero, sanctissimi, et quae circa fontes, qui Daphnae sunt, agere ausus sit, magicis artibus ibidem usus, et incensi daemonia placans, tota illa civitas canit. Siquidem nec ipsis sanctis altaribus vel sacratis vasis pepercit, illa quidem eradens ut scelesta [ Gr., profana], haec autem conflans et erogans his qui similis moris sunt. Porro praesumptum est ab eo etiam hoc, o beatissimi. Eas enim, quae in typum sancti Spiritus sunt, aureae et argenteae columbae suspensae supra divina [sacros fontes] sacramenta [lavacra] et altaria, cum aliis defraudabat, dicens non oportere columbas nominari Spiritum sanctum.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Si in nomine [Col. 0364C] sancti Spiritus superpositas columbas receperunt Patres, quanto magis incarnati Verbi iconas, quod apparuit super terram cum corpore? Sed credite, quia et Anastasius qui Constantinopolitanis praefuit, aureas et argenteas iconas fraudavit in proprios usus, quod et Severus fecit.
Stephanus Deo amabilis diaconus et notarius et referendarius legit:
Joannis episcopi Gabalensium in vitam et conversationem Severi haeresiarchae, cujus initium est:
Si quidem voluisset Severus vel vitae semper ejus. Et post pauca: Et neque angelorum illaesum dimisit honorem. Multum autem sermonem in tribunali stans fecit [faciebat], et multidini persuadere tentabat [Col. 0364D] in ipso multoties sacrario sanctissimi Michaelis, quod non purpurea angelis vestimenta conveniant, sed alba: non ignorans quod nihil sanctis virtutibus sensibile conveniant [de vestibus curae est], sed satagens et haec similiter auferre [hac ratione dividere], et in alterutrum commovere multos sic et aliter se habentes.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Consideremus, quia cum reliquis etiam in hoc ipso accusatus est, quoniam dicebat, quia non convenit angeles purpurea, sed alba vestimenta induere.
[Col. 0365A] Theophilus [Demetrius] Deo amabilis diaconus et sceuophylax dixit: In sancta magna Ecclesia Constantinopoleos, quando promotus sum, inquisivi in brevi, et reperi in eo deesse duos codices deauratos per imagines: quos requirens agnovi, quod in ignem eos mittentes incenderint. Inveni autem et alium librum Constantini chartophylacis, continentem de venerabilibus iconis: et reciderunt folia, in quibus jacebant verba super iconis, et ecce eumdem codicem prae manibus habens sanctae synodo ostendo.
Et explicans idem Theophilus [Demetrius] codicem, ostendit omnibus foliorum recisionem.
Leontius devotus a secretis dixit: Et aliud, Patres, mirandum est in codice hoc. Ut videtis enim, argenteas tabulas habet, et hinc inde imaginibus [Col. 0365B] omnium sanctorum adornatur: et rem ipsam dimittentes, id est, imagines, quae scripta de imaginibus intus erant, reciderunt: quod extremae dementiae est.
Sancta synodus dixit: Anathema sint qui reciderunt, et insidiati sunt!
Leo sanctissimus episcopus Phociae dixit: Hic quidem codex folia perdidit; in civitate autem in qua habito, supra triginta codices combusserunt igni.
Sabbas reverendissimus monachus et hegumenus monachus monasterii Studii dixit: Moris est, domini, his qui caeci sunt, non videre lumen: hujus rei gratia illi qui caeci sunt anima, obtenebrati sunt.
[Col. 0365C] Demetrius Deo amabilis diaconus et sceuophylax legit:
Constantini diaconi et chartophylacis sanctissimae Dei magnae Ecclesiae Constantinopoleos, in omnes sanctos martyres, cujus initium est:
Christi quidem festivitates. Et post alia. Deinde arbitramini, quod isti dixerunt, qui litigant, quod in aere [ Gr., arb. vos, dixerunt judices, quod in aere] ac lapidibus salutem faciamus, et non ad quamdam virtutem providam et protectricem inspiciamus, a qua nobis optima obtinentur? Et quomodo pictores et lapidarii, martyres dixerunt, simulacrorum multitudinem construunt, variis formis configurantes, et templis affigunt? et vos sacrificiis haec celebratis, secretorum [difficultatum] solutionem ab eis exspectantes? [Col. 0365D] Quid autem et apud vos? tyranni persecuti sunt. Nam quam asseritis, divinitas in imaginibus non exaratur? Quomodo ergo nobis male dicitis, superstitiosius in similibus actibus positi? Ergo quoniam et nobis, o judices, in exquisitis vituperationibus imaginum picturam conficitis, eia ab horum errore et ambiguitate vos liberabimus, dixerunt martyres. Non enim divinitatem, cum simplex sit et incomprehensibilis, formis quibusdam et figuris comparamus; neque cera et lignis supersubstantialem et praeexistentem sine initio substantiam honorare didicimus: sed quia primo inveterato [devicto] per transgressionem homine, et deponente apostatica virtute, quae temere gessit natura verebatur [Col. 0366A] eum qui se erecturus erat [eum deposuerat, insolescente, natura indigebat eo qui ipsam erigeret] non enim poterat ex se deorsum jacens, superationi suae reluctari vel revocari [jacens iterum reluctari, vel congressum revocare], inimico casum aggrediente: sed nec conveniens erat, nisi secundis luctaminibus, victoria tyrannum excutere: ipse conditor propriae facturae, qui unus est ex Trinitate, Deus Verbum, sicut non in fictione priscae [pridem] naturae ministrum quemquam exhibuit, ita neque nunc imaginem corruptam instauraturus, alii reparationem ejus commisit; sed propriae operationis virtute usus, agones pro nobis humanos suscepit. Hoc enim erat conveniens, ut proprium certamen [ Gr., apte respondens] ageret. Porro quia omnis [Col. 0366B] certator tribus modis agonizans, vel uno horum superat hostem, deceptione scilicet, aut lege, aut tyrannide: sed duos penitus dimittens tanquam inutiles et non proprios, sed neque hos duos ad agonem commodos [ac ne his quidem, propter quos certamen est, com.] vel proficuos, dux et propugnator noster: sive enim fraus simulatam habeat victoriam, prave repugnantem fugans, sive tyrannis irrationabili vi obtineat, non ex aequo faciens congressionem: reliquorum quae morem nequaquam discernens ad luctamen [caeteros modos non approbans, ad l.] quod secundum legem est, progressus, et carnem assumens massae quae occiderat, animatam anima rationali atque intellectuali, manens quod erat, et suis non carens, omnia fit [Col. 0366C] absque peccato, quanta et ex quibus est homo, et non putative apparere caro dissimulans. Et post pauca: Igitur formam in qua demonstratus est, et cum hominibus conversatus est, tabulis depingimus, recordationem salutis quae per eum facta est, divina effigie facientes; et non secundum vos varias figuras secundum quod putantur [ Gr., placuerit, putatur], derivantes aut sculpentes.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Pagani propter idola martyres condemnabant, et dicebant eis: Cujus rei gratia certatis, et nostras similitudines recusatis, habentes et ipsi proprias iconas? Sancti vero respondebant: Sed nos non simulacra daemonum facimus, sed Dei Verbi qui incarnatus est, iconas facimus, et sanctorum ejus: non tamen [Col. 0366D] deificamus eas.
Cosmas Deo amabilis diaconus et cubuclesius dixit: Et hunc codicem quem fero, quique Veteris est Testamenti, scholiis adjacentibus in patriarchio invenimus: habebat autem scholion in defensionem imaginum. Porro insidiatores veritatis deleverunt scholion: et videte illud. Verumtamen obscure paret; sed videte illud, honorandi Patres.
Idem reverendissimus Cosmas aperiens codicem, ostendit omnibus qui aderant in sancta synodo, deletum locum.
Idem autem legit; parebat enim: Non erunt tibi alii praeter me: ne facias tibimet idolum, neque omnem similitudinem quaecunque sunt in coelo sursum, [Col. 0367A] et quaecunque in terra deorsum, et quaecunque in aquis subtus terram: non adorabis ea, neque servies illis (Exod. XX, Deut. V) . Scholion: Et si facimus similitudinem hominum Dei cultorum, non ad adorandum ut deos, sed ut videntes, ad aemulationem ipsorum veniamus. At vero si facimus similitudines Christi, non ut similitudinem adoremus, sed ut mens videndo ad superiora volet. Non enim imaginem corruptibilem corruptibilis hominis adoramus; sed quoniam Deus dignatus est inconvertibiliter fieri homo, facimus ejus iconam ut hominis, licet scientes eum natura Deum. Non ergo ipsam Deum iconam dicimus, sed Deum [ Gr., novimus] videntes in icona depictum, cujus similitudinem habet imago. Porro pagani errantes, similitudines deos praedicant, [Col. 0367B] quibus et immolant. Delatus est alius codex habens interpretationem Scripturae, in qua jacebat praescriptum scholion: quem et sumens Gregorius Deo amabilis episcopus Neocaesariae legit. Cumque adjaceret quae deleta fuerat, et relegeretur [ Gr., cui adjacebat q. d. f. et relegebatur].
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Haec fecerunt qui dicti sunt patriarchae Anastasius, Constantinus et Niceta haeretici.
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium Lyciae dixit: Si esset thesaurus iste tunc manifestus, non esset homo laesus. Sed Deus reddat his qui absconderunt cum in die illa.
Theodorus sanctissimus episcopus Catanae dixit: Digni sunt isti anathemate, quoniam adulterantes [Col. 0367C] erant veritatem, et insidiatores Patrum: et qui ab eis anathematizati sunt, digni sunt laude.
Tarasius sanctissimus patriarcha [ Gr., sancta synodus] dixit: Vae animabus eorum, quoniam veritatem absconderunt!
Petrus sanctissimus episcopus Germiae dixit: Deleantur nomina eorum de libro viventium, et cum justis non scribantur (Psal. LXVIII) .
Constantinus sanctissimus episcopus Constantiae Cypri dixit: Benedictus Deus, qui post tantum incendium, incisionem, et abolitionem, reliquit illa.
Theodorus sanctissimus episcopus Myrensium Lyciae dixit: Qui haec fecerunt, domine, posuerunt lucernam suam sub modio. Sed benedictus Deus, qui ostendit in tenebris lumen salutis!
[Col. 0367D] Cosmas Deo amabilis diaconus et cubuclesius dixit: Invenimus autem et codicem hunc in sceuophylacio venerabilium oratoriorum patriarchii, continentem diversorum martyrum agones: cum his autem et de imagine non manufacta Camulianensium. Praeterea [porro] reciderunt folia, in quibus erant de imaginibus scripta: et ecce omnibus eum ostendo.
Michael sanctissimus episcopus Synadensium dixit: Pastillarius dicebat, sanctissime domine, falsos interpretes et insidiatores divinae Scripturae anathema.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Sed conversus est dolor ejus in caput ejus.
[Col. 0368A] Joannes Deo amabilis presbyter, monachus et loci servator Orientalium pontificum dixit: Verum dicendum est; mali mores codices incendentium ac iconas frangentium lucidiorem ostenderunt veritatem.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Non solum sacras iconas eraserunt, sed et Evangelia, et alia quaedam sacra: ita enim novit veritas persecutionem passa expressius apparere.
Stephanus monachus dixit: Adhuc et alium codicem habemus depravatum a Christianorum accusatoribus; et si jubetis, hunc ostendam vobis.
Sancta synodus dixit: Ostendatur.
Et coram universa synodo ostensus est habens in duabus paginis deleta.
Gregorius Dei cultor presbyter et hegumenus monasterii [Col. 0368B] Herachitii [ Gr., Hyacinthi et cod. Jol., ] dixit: Aequalis formae hujus habeo, domini, codicem, et si jubetis, legatur.
Et accipiens Stephanus monachus, et librorum custos, legit:
De Ecclesiastica Historia Evagrii, ex sermone quarto.
Cum enim aggressus esset adversus civitatem Chosroes, millenosque impetus operatus terram multam cumulasset, adeo ut muros civitatis excederet, necnon et alias machinas consuisset, inefficacem patrabat regressum: dicam autem quae facta sunt. Praecipiebat Chosroes potentatibus suis lignorum colligere magnam quamdam struem ad devastationem, cujusque materiae: quae quando collectae [Col. 0368C] sunt velocius quam praeceptum fuerat, in circuitu proprius ponens terram in medium jecit, et contra frontem civitatis ibat. Sicque paulatim superaedificatis lignis atque pulvere, civitatemque adiens, tantum in altum extulit, et murum excessit, ut superius sagittae contra eos qui pro civitate perituri erant in muro jaci viderentur. Igitur quando hi qui depopulationem patiebantur, terram videbant prope quasi montem proficiscentem urbi appropiare, gloriososque hostes existere, et similiter civitatem pedites ingressuros, ultro machinantur [ Gr., esseque in eo hostes, ut civitatem pedites ingrederentur, prima luce machinantur] ex adverso terrae congeriei, quae apud Romanos agger appellatur, fossam subtus, quam fodientes hinc terram fecerunt, ut flammis [Col. 0368D] [ducere, et inde ignem emittere; ut flammis] ligna incensa aggerem ad terram deponerent. Et opus quidem consummatum est: aggerem autem succendentes consilio defraudati sunt, non habente igne progressionem, unde aere recepto materiam consumere posset. Cum ergo in omnem defectionem de venissent, deferunt divinitus fabricatam [fabrefactam] iconam, quam hominum quidem manus nor operatae sunt: Abagaro autem Christus Deus, quoniam eum videre gestiebat, transmisit. Hanc igitur sanctissimam imaginem per effossionem quam sibi operati sunt, intromittentes, et aqua perfundentes, ab ea contra rogum et ligna dimiserunt [ Gr., ex ea rogum et ligna resperserunt]; et statim divina virtue [Col. 0369A] fidei operantium adfuit, et quod prius erat illis impossibile, perficiebatur: continuo quippe receperunt flammam ligna, et verbo confestim in pruinas versa superioribus impartiebantur, omnia igne hinc et inde porrigente [ Gr., et dicto citius in pruinas versa sup. imp. o. i. depascente].
Leo reverendissimus lector magnae Ecclesiae regiae Constantinopoleos dixit: Et ego indignus servus vester, cum descendissem ad Syriam cum regiis apocrisiariis, fui Edessae, et sacram ac non manufactam iconam vidi a fidelibus honorari pariter et adorari.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Hesterno die reverendissimus hegumenus Maximini codicem paradisi amoenissimi Limonarii protulit, et lectus [Col. 0369B] est: et reperimus et nos in bibliotheca exemplar ejusdem Limonarii incisa habens folia, in quibus de imaginibus scripta jacuerant.
Christophorus sanctissimus episcopus sanctae Cyriacae dixit: Sanctissime domine, indignus servus praesumam loqui coram sancta et sacra atque universali synodo. Propheticus sermo est, quia in operibus manuum suarum comprehensus est peccator (Psal. IX) . Quod enim putabant adversus nos facere in pseudosyllogo illo collecti, hoc adversus eos factum est. Et quaedam quidem inciderunt, quaedam vero falsaverunt, ut manifestata veritate arguantur impietates eorum.
Stephanus monachus et librorum custos dixit: Codex datus ab hegumeno Maximini, continens sermonem [Col. 0369C] qui falsatus est in altero codice qui est de iconis [Col. 0369D] Invenitur etiam ab aliis interpretibus et maxime in sextae synodi codice falsatus. .
Et legit idem Stephanus monachus et librorum custos.
Ex eodem Limonario.
Dicebant quidam seniorum, quia erat quidam inclusus in monte Oliveti decertator maximus: impugnabat autem eum daemon fornicationis. Quadam ergo die cum ei valide immineret, coepit senior lamentari et dicere daemoni: Usquequo non parcis mihi? recede jam a me, consenuisti mihi. Apparet autem ei daemon evidenter dicens: Jura mihi, quod nemini dicas quod tibi dicturus sum, et te ulterius non impugnabo. Juravit ei senex, quia per eum qui habitat in excelsis, non dicam cuiquam quae mihi [Col. 0369D] dixeris. Tunc dixit ei daemon: Ne adores hanc iconam, et te ultra non impugnabo. Habebat autem imago figurationem dominae nostrae sanctae Mariae Dei Genitricis portantis Dominum nostrum Jesum Christum. Dicit inclusus daemonio: Sine tractem. In crastino autem indicat hoc abbati Theodoro Aeliotae, qui habitabat tunc in Laura Pharensium; et enarrat ei omnia. At vero senior incluso dixit: Abba, vere illusus es, quia jurasti daemonio; verumtamen bene fecisti hoc dicendo. Porro expedit tibi, ut non dimittas in hac civitate scortum, ad quod non ingrediaris, quam ut recuses adorare Dominum nostrum Jesum Christum cum Matre ipsius. Confirmato ergo [Col. 0370A] eo et confortato plurimis verbis, abibat ad proprium locum suum. Apparet iterum daemon incluso, et dicit ei: Quid est, male senex? nonne jurasti mihi quod nemini diceres? et quomodo cuncta dixisti venienti ad te? Dico tibi, male senex, ut perjurus judicaberis in die judicii. Respondit ei inclusus: Quia juravi quidem, juravi utique; et quia perjuravi [pejeravi], scio: verum meum Dominum et factorem perjuravi; te tamen non audiam.
De eodem Limonario.
Narraverunt mihi iidem Patres et hoc dicentes: Quia in his diebus mulier quaedam Christi amatrix in finibus Apamiae puteum fodit: et multa expendens, et multum laborem faciens, et in profundum multum descendens, non reperit aquam: et in defectione [Col. 0370B] animi multa erat mulier et propter laborem et propter sumptus. Semel ergo in somnis videt mulier quemdam dicentem sibi: Mitte, fer similitudinem abbatis Theodosii, qui in scopulo est; et aquam per eum Deus praebebit tibi. Mulier autem missis duobus hominibus suis, accepit iconam sancti; et deposita ea in puteum, statim et absque dilatione aqua exiit, ita ut medietas putei repleretur. Detulerunt ergo nobis ex eadem aqua, et bibimus, et glorificavimus Deum nostrum.
Item ejusdem.
Narravit nobis Dionysius presbyter Ecclesiae Ascalonis de abbate Joanne anachoreta, dicens: Quia hic magnus in praesenti generatione fuit homo, [Col. 0370C] et ad statum suum [ Gr., probandum statum] Deo beneplacentem hoc de eo miraculum asserebat. In specu, inquiens, senex sedebat in partibus Socchus possessionis, ab Hierosolymis milliariis viginti ferme distantis. Imaginem autem habebat senex in specu sanctae intemeratae dominae nostrae Dei Genitricis et semper Virginis Mariae, habentem in ulnis Christum Dominum nostrum. Quotiescunque ergo volebat quoquam pergere, aut ad eremos longinquas, aut Hierosolymam ad adorandam sanctam crucem et sancta loca, vel etiam in Sina monte oraturus, aut ad martyres, qui ab Hierosolymis multis spatiis aberant (erat enim amicus martyrum oppido senex. Nam nunc quidem ad sanctum Joannem Ephesum, nunc vero ad sanctum Theodorum Euchaita, aut ad [Col. 0370D] sanctam Theclam Seleuciam pergebat, vel ad sanctum Sergium Arapham) perstruebat [praestruebat] candelam et succendebat, sicuti habebat consuetudinem: et ad deprecationem stans ut iter sibi dirigeretur, dicebat ad dominam, in imaginem ejus attendens: Sancta domina Dei Genitrix, quoniam viam habeo longam ad ambulandum, multorum dierum spatium habentem, de candela tua curam habeto, et inexstinguibilem eam secundum meum propositum custodi. Ego enim adjutorium tuum comitem habens, vadam. Et his ad imaginem dictis, abibat; et proposito itinere completo revertebatur, aliquando quidem mense uno, aliquando vero duobus vel tribus, nonnunquam [Col. 0371A] quinque aut sex moratus. Et sic inveniebat candelam ordinatam et ardentem, ut eam ad iter agendum egressus sinebat: nunquamque illam a semetipsa exstinctam vidit, neque a somno surgens, neque ab eremo rediens in speluncam.
Basilius sanctissimus episcopus Ancyrae dixit: Demonstratum est, quod antiqua traditio sit sacrarum imaginum consuetudo.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Jam satiati sumus ex paternis testimoniis, et cognovimus, quia prisca traditio est venerabilium imaginum erectio. Sectatores igitur sumus sanctorum Patrum.
Sancta synodus dixit: Sectatores et concordes.
Stephanus reverendissimus monachus dixit: Et [Col. 0371B] alios codices habemus de causa sacrarum imaginum usque ad quindecim: et ut jubetis.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Repleti sumus atque contenti.
Sancta synodus dixit: Satis est.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quoni demonstratum est in praecedenti lectione, quia ab Hebraeis, et paganis, et Samaritis, ac Manichaeis, atque Phantasiastis accusata est Ecclesia propter venerabiles imagines, et omnes certificati sumus, justum est etiam fratrem nostrum et dilectum dominum Joannem, et loci servatorem apostolicarum Orientis sedium, audire: habet enim quamdam relationem insinuantem, unde coeperit imaginum subversio.
[Col. 0371C] Sancta synodus dixit: Et quaerimus, domine, audire de hoc.
Joannes reverendissimus monachus et loci servator Orientalium pontificum, a pittacio legit.
Volo ego humilis et cunctorum novissimus ostendere cum omni veritate coram praesenti ac sancta vestra et sacra synodo, qualiter et quando et unde habuerit initium pessima et Deo exosa haec Christianos accusantium et imagines confringentium haeresis: compendio duntaxat sermonis uti procurans, per chartam judicavi bonum fieri narrationem, quatenus nil me veritatis lateat. Arabum itaque qui sine Deo sunt, mortuo tyranno, id est consiliario (Seleman autem erat hujus nomen) ei successit Umarus: qui ad principatum ascendens, mox accersiens pepulit e [Col. 0371D] fossa projectum [ Gr., e fossa projiciendum] Masalmam a terra hac, cum esset hostis insanissimus: qui magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi gratia, et sanctissimae Dei genitricis quae illum peperit, cum confusione multa et perditione propriae Saracenorum militiae reversus est Syriam, nil eorum quae sperabat adeptus. Mortuo autem Umaro subrogatus est Ezidus, vir quidam levis et mobilis. Erat autem Tiberiade ductor quidam praevaricatorum Hebraeorum, veneficus divinus, daemonum animas laedentium organum, cognominatus Sarantapechys, impius inimicus Ecclesiae Dei. Qui videlicet nequissimus Hebraeus cum didicisset imperantis [Col. 0372A] Ezidi levitatem, accessit ad eum, et coepit divinare quaedam et praedicere ei. Ex quo igitur factum est, ut acceptus tyranno et gratus efficeretur: Volo, inquit, prime consiliarie [Col. 0371D] Anastasii verba: Sic enim Graeci appellant regem Saracerorum. , pro symbolo benevolentiae qua circa te flagro, dictare tibi modum quemdam, per quem facilius ac celerius adipisci possis, ut addatur tibi vitae longitudo, et permaneas annis triginta in hoc principatu tuo, si tamen in opus perduxeris verba mea. At insipiens ille tyrannus, mente obtusus aviditate longaevitatis (erat enim amator deliciarum et petulans [petulcus]) respondit: Quia quaecunque dictaveris, paratissime facio: et si voti compos exstitero, maximis te honoribus recompensando locupletabo. At vero veneficus atque divinus Hebraeus ait ad eum: Jube statim absque omni [Col. 0372B] dilatione vel induciis scribi per omnem principatum tuum encyclicam epistolam, ut omnem imaginalem picturam sive in tabulis, sive per musiva in parietibus, sive in vasis sacris et vestibus altarium, et quotquot ulijuscemodi reperiuntur in cunctis Christianorum ecclesiis, exterminare ac perfecte deponere [exterminent, ac p. deponant]: necnon et quotquot in foris civitatum ad ornatum sunt et decorem in quacunque similitudine. Quin Satanae maligna operatione motus falsus divinus addidit, omnem similitudinem: argumentatus hoc, ut importabilem ostenderet inimicitiam quam contra nos habebat [ Gr., callide, ut nullam suspicionem suae contra nos inimicitiae daret]. Ast tyrannus, deceptione captus, huic levitate usus obsecundavit: et mittens deposuit ab omni [Col. 0372C] provincia quae sub ipso erat, sanctas imagines, et residuas similitudines: et hoc modo non parcens deturpavit Ecclesias Dei per veneficum Hebraeum sub potestate sua sitas, antequam perveniret malum ad terram istam. Porro fugientibus Deo amabilibus Christianis, ne propriis manibus subverterent sanctas imagines, Hebraeos Deo odibiles, et vilissimos Arabes angariabant, qui ad hoc missi erant Amiraei: sicque incendebant venerabiles iconas, et domos ecclesiarum modo quidem linientes, modo autem eradentes. Quibus auditis, pseudoepiscopus Nacoliae, et hi qui circa ipsum erant, imitati sunt iniquos videlicet Judaeos et impios Arabes, injuriam inferentes ecclesiis Dei. Justum autem judicio sacro vestro intimare auditui, qualem miser ille finem et [Col. 0372D] veneficus Hebraeus susceperit. Cum enim hoc egisset symbulus Ezidus, non plus quam duobus annis et dimidio vivens defunctus est, et perrexit in ignem aeternum. Et imagines quidem in antiquo statu suo et honore restitutae sunt. Porro hujus filius Ulidus nomine indignatus, tanquam homicidam sui patris veneficum turpissima morte interfici jussit, digna pro facto falsae divinationis suae portantem.
Sanctissimus episcopus Messanae dixit: Et ego puerulus eram in Syria, cum Saracenorum symbulus imagines subverteret.
Sabbas reverendissimus monachus et hegumenus [Col. 0373A] monasterii Studii dixit: Domine, et nos indigni servi sanctitatis tuae expetimus, ut sacrae imagines restituantur in locis suis juxta priorem consuetudinem, et ut litanias celebrent pii Christiani cum illis.
Tarasius sanctissimus patriarcha dixit: Quid dicitis, venerabiles fratres?
Sancta synodus dixit: Et nos omnes consentimus.
Petrus Deo amabilis archipresbyter et loci servator sanctissimi papae senioris Romae legit ex pittacio.
Tarasio sanctissimo Constantinopoleos novae Romae patriarchae, atque omni sanctae huic et universali synodo Petrus archipresbyter sanctissimae Ecclesiae [Col. 0373B] sancti ac laudabilis apostoli Petri, et Petrus presbyter et hegumenus monasterii sancti Sabbae, ambo loci servatores Adriani papae senioris Romae: Justum arbitramur, ut secundum pronuntiationem omnium nostrum, imo juxta antiquam traditionem catholicae Ecclesiae, sicuti omnes sancti Patres edocent nos, veniat in medio nostrum colenda imago, et hanc salutemus: et quemadmodum placuerit vobis sacerdotes, pronuntiate super hoc. Et aliud capitulum suggerimus, ut omnes conscriptiones, quae contra venerabiles imagines factae sunt, cum anathemate deleantur, vel igni tradantur: et de hoc petimus pronuntiari, ut videtur sacrae synodo.
Sancta synodus dixit: Veniat, fiat!
[Col. 0373C] Petrus Deo amabilis archipresbyter et loci servator sanctissimi papae senioris Romae dixit: Si jubet sancta vestra synodus, ponatur crastino venerabilis imago, et omnes salutemus eam.
Sancta synodus dixit: Fiat, fiat!
Joannes reverendissimus monachus presbyter et loci servator Orientalium pontificum dixit: Benedictus Deus, qui glorificavit amatricem Christi Nicaeensium hanc civitatem in diebus Constantini et Irenae amatorum Christi imperatorum. Benedictus Deus qui exhibuit eam duplici gratia dignam. Fidem prius hic Christus expressius explanavit: nunc autem per sanctam synodum hanc dispensationis suae symbola omnibus manifestavit. Arius infamis hic [Col. 0374A] est depositus: Deo perosorum imagines confringentium haeresis hic exterminata est. Benedictus Deus qui dicit per sanctum apostolum Joannem: Ego sum Alpha et Omega (Apoc. I, 22) . Benedictus Deus, qui hic in primis et in fine fidem orthodoxam confirmavit.
Sancta synodus exclamavit, per unumquemque versum ter pronuntians: Divinitus sonantium Patrum doctrinae nos correxerunt: ex ipsis haurientes veritatem potati sumus! Eos sequentes, mendacium persecuti sumus! Ab eis edocti venerabiles imagines salutamus! Ab eis ducti adorationem quae per honorem fit, eis impendimus! Patres praedicant: filii obedientes sumus, et congratulamur in facie matris traditioni Ecclesiae catholicae [ Gr., gloriamur in f. [Col. 0374B] m. traditione E. c.]! Credentes in unum Deum in Trinitate laudandum, honorabiles imagines salutamus! Qui sic se non habent, anathema sint! Qui ita non sentiunt, procul ab Ecclesia propellantur! Nos antiquam legislationem Ecclesiae catholicae sequimur! Nos jura Patrum conservamus! Nos eos qui addunt vel auferunt ex catholica Ecclesia, anathematizamus! Nos venerabiles iconas salutamus! Superinductam novitatem Christianos accusantium anathematizamus! Nos eos qui sic se non habent, anathemati submittimus! Christianos accusantibus, id est imagines confringentibus anathema! His qui assumunt dicta sanctae Scripturae, quae sunt contra idola. in venerabiles imagines, anathema! His qui non salutant sanctas ac venerabiles imagines, anathema! [Col. 0374C] His qui appellant sacras imagines idola, anathema! His qui dicunt, quod veluti ad Deos Christiani ad iconas accedant, anathema! His qui communicant scienter injuriam et inhonorantiam inferentibus venerabilibus imaginibus, anathema! His qui dicunt quod excepto Christo Deo nostro alius eruerit nos ab idolis, anathema! His qui audent dicere catholicam Ecclesiam idola aliquando recepisse, anathema!
Multos annos imperatorum! Constantini et Irenae magnorum principum et imperatorum multos annos! Pacificorum imperatorum multos annos! Depositores novitatis quae pridem facta est, Domine, conforta! Piam da, Domine, vitam eis!
[Col. 0373C] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri [Col. 0373D] Dei nostri. Imperio piissimorum et amicorum Christi dominorum nostrorum Constantini et Irenae a Deo redimitae matris ejus, anno octavo consulatus eorum, tertio Nonas [ al., pridie Nonas] Octobrias, indictione undecima.
Conveniente sancta et universali synodo, quae per divinam gratiam et piam sanctionem eorumdem divinitus [Col. 0374C] corroboratorum imperatorum congregata est [Col. 0374D] in Nicaeensium clara metropoli Bithynensium provinciae: id est Petro reverendissimo archipresbytero sanctae Romanae Ecclesiae sancti apostoli Petri, et Petro reverendissimo presbytero, monacho et hegumeno venerabilis monasterii sancti Sabbae Romae siti, tenentibus vices apostolicae sedis almi et sanctissimi archiepiscopi senioris Romae Adriani, et [Col. 0375A] Tarasio almo et sanctissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae, et Joanne ac Thoma reverendissimis presbyteris monachis, et vicariis apostolicarum sedium Orientalis dioeceseos.
Residentibus quoque ante sacratissimum ambonem templi sanctissimae ac magnae ecclesiae quae cognominatur Sophia: praesentibus et audientibus gloriosissimis et magnificentissimis judicibus, id est Petrona laudabilissimo exconsule patricio, et comite Deo conservandi imperialis obsequii; et tota sancta synodo secundum ordinem qui praescriptus est in prima actione: praesentibus etiam Deo amabilibus archimandritis et hegumenis, atque omni monachica plenitudine; propositis sanctis et intemeratis [Col. 0375B] Dei Evangeliis.
Leontius [Leo] inclytus a secretis dixit: Novit sancta et beata synodus, qualiter in praecedenti conventu diversa dicta legerimus [ al., digesserunt] divinitus insequendorum haereticorum, qui accusaverunt sanctam et immaculatam Christianorum Ecclesiam ad erigendas sacras imagines [ Gr., ob erectionem sacrarum imaginum]. Hodie autem prae manibus habemus eorumdem Christianos accusantium blasphemiam in scriptis, id est absurdam et evertendam atque per se redarguendam definitionem pseudosyllogi, in omnibus consonantem impiae opinioni Deo edibilium haereticorum: sed et artificiosam et efficacissimam ejus refutationem, quam Spiritus sanctus liquido praebuit (oportebat enim eam divulgari sapientibus [Col. 0375C] affatibus [ Gr., contradictionibus], et discerpi fortibus refutationibus): quam et subjicimus ad quod placuerit.
Sancta synodus dixit: Legatur.
Joannes Deo amabilis diaconus sanctissimae magnae Ecclesiae Constantinopoleos, et cancellarius, legit.
REFUTATIO ejus quae resarcinata et fallaciter nominata est definitio a congregata turba eorum qui Christianos accusant.
Gratum est semper odienti homines daemoni tam a Deo separare, quam multiplicibus fallere seductionibus hominem qui ad imaginem Dei factus est: et [Col. 0375D] nil ei magis sollicitudini et studio est, quam pietati resistere, et ecclesiasticae pacis concutere ordinem. Quod etiam et in temporibus nostris ostendit per conciliabulum quoddam, in quo qui congregati sunt subjectae materiae [ Gr., expositionis auctores ef.] suasores sunt effecti, et septimum semet diffamaverunt esse concilium, simplex et cunctis agnitum quod est adversus idola odium, veluti quamdam in hamo seductoriam escam objicientes, exsecramentum suum e contrario proponentes contra imaginales figuras [ Gr., et ex eorum rejicientes in imaginales fig.], subripuere simpliciores: et antiquissimam illam et corruptam vocem, idolorum videlicet culturam, iterum fabricantes, per quam ii qui [Col. 0376A] diabolo et malignis ejus virtutibus per daemonica simulacra, et creaturae potius quam Creatori servierunt, juste idololatrae decreti sunt nominari: (quos et) iis qui Christum induerunt, et gratia ejus ab idolis liberati, atque ab eorum errore salvati, regale sacerdotium et gens sancta effecti, comparare atque conferre conati sunt [ Gr., sunt effecti, inurere conati sunt]: sed utinam more imperfectorum abortivorum mox nata verba eorum corrumperentur [ Gr., corrupta essent], priusquam in Ecclesia talia essent effecta contagia. Verum quia cum inepta essent, a quibusdam lacte nutrita sunt: licet ad perfectam nondum pervenissent aetatem, haec perimere gladie Spiritus necessarium ducimus. Sed in his omnibus dux nobis sit Christus verus Deus noster, qui illuminat [Col. 0376B] omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) qui solus intellectus est pie intelligentium et intellectorum, et sermo dicentium et dictorum, qui omnia omnibus et est et efficitur; qui dat linguam disciplinae cognoscendi, cum oportet dicere verbum. Declaratio enim sermonum ejus illuminat, et intellectum dat parvulis (Ps. CXVIII) ; quatenus mendacium pellatur, et veritas introeat omnibus lucide ac splendide fulgens: quam pietatis zelatores amplexati, divini Apostoli memores inquientis, Vae mihi est, si non evangelizavero (I Cor. IX) ; debent ejus et advocati et protectores esse mendacium redarguentes, et funda spiritus lapidantes. Unde tam secundum Scripturas, quam mores Patrum, scrutabiliter ac syllogistice contra stultiloquia venientes, [Col. 0376C] secundum Phinees mucrone spiritus, una redargutionis plaga facile hos qui sibi in hac impietate conglobati sunt, simul pungere studeant, et mendaces per evidentem exhibitionem linguas eorum cunctis ostendant; quippe quae et contra notitiam unici Filii Dei, et contra Ecclesiam ejus elatae, et iniquitatem in excelsum incarnationis ipsius locutae sunt: et ita demum disruptis vinculis eorum gladio spiritus, qui est Verbum Dei (Ephes. VI) , et deposito jugo indisciplinationis eorum, tegmina versutiarum ipsorum omnibus manifesta constituant: quia Dominus derisit eos, et subsannavit eos, et loquetur ad eos in ira sua, dicens: Discedite a me, non novi vos (Matth. VII) . De quibus etiam per prophetam Jeremiam praedixit: Falso prophetae vaticinantur in nomine meo: non misi [Col. 0376D] eos, et non praecepi eis, neque locutus sum ad eos: visionem mendacem et divinationem fraudulentam et seductionem cordis sui prophetizant vobis (Jer. XIV, XXIII) . Idcirco erunt projecti in viis Jerusalem, id est, Ecclesiae catholicae; et conculcatio omnibus qui pie Deum confitentur. Laqueus enim fortis viro labia sua, et capitur sermonibus oris sui. Retributio autem labiorum ejus dabitur ei impietatis argutio. Ait enim: Arguam te, et statuam contra faciem tuam peccata tua (Psal. XLIX) . Et quidem super his ista dixisse sufficiat. Ne vero prolixis anfractibus prolongemus sermonem, propositam viam continuantes, ad redargutiones ex ipsa superscriptione verbum faciamus. Neque enim aliter horum vaniloquium ignavum [Col. 0377A] et maledictis refertum ostendi poterit, nisi redarguendo cum Dei aspiratione adversus eos aciem praeparemus: unam ipsis acquisituri cautelam, ut videlicet nihil noviter sine nobis agant ex his quae [ Gr., unam nobis acquirentes caut. ut videlicet nihil a nobis innovetur ex his quae] ad divinum cultum pertinere noscuntur: sed magis apostolicis et paternis obediant [obedimus] documentis, necnon et ecclesiasticis institutis. Rogamus autem eos qui hanc fuerint adepti scripturam, quo eam scrutabiliter et non transitorie legant: ut liquido et expresse comperientes subtilitatem objectionis, lauream [victoriam: victorias et laudes] Dei Ecclesiae solvant. Usi sunt autem prooemiis hujuscemodi.
Gregorius Deo amabilis episcopus Neocaesariae legit [Col. 0377D] Quidquid Gregorius iste Neocaesariensis post haec dixisse aut legisse hic scribitur, id ex synodo illa falso septima dicta sumptum, hic confutatur, quare ea quae hic cursivis (ut vocant) litteris exprimuntur, [Col. 0378D] sunt verba synodi falso septimae dictae, eamque variationem non honoris, sed discretionis gratia fieri scito. :
[Col. 0377B] «Terminus sanctae magnae ac universalis septimae synodi.»
Joannes diaconus legit:
A mendacio inchoantes, et per totam hanc rebellium vocum novitatem hoc in opitulationem assumpto, in mendacium finierunt Christianorum calumniatores. Quomodo enim sancta, quae nec quid est sanctum in notione suscepit, praesertim cum sit polluta, profana et exsecranda? Illi namque qui in ea congregati sunt, ut prophetice fateamur, inter sanctum et pollutum non distinxerunt, et inter mundum et immundum non discreverunt, iconam incarnati Dei Verbi, Domini videlicet nostri Jesu Christi, similiter ut iconam Satanae, idolum nuncupantes. Quomodo [Col. 0377C] autem magna et universalis, quam neque receperunt, neque concordaverunt reliquarum praesules Ecclesiarum, sed anathemati hanc transmiserunt? Non habuit enim adjutorem illius temporis Romanorum papam, vel eos qui circa ipsum sunt sacerdotes, nec etiam per vicarios ejus, neque per encyclicam epistolam, quemadmodum lex dictat conciliorum. Sed nec consentientes sibi patriarchas Orientis, Alexandriae scilicet, Antiochiae, ac sanctae civitatis, vel comministros et summos sacerdotes, qui cum ipsis existunt. Vere fumus caligine plenus, obtenebrans oculos stolidorum, est sermo eorum, et non lucerna posita super candelabrum, ut illuminet omnibus qui in domo sunt (Matth. V) : pro eo quod localiter in abdito, et non super orthodoxiae montem dicta fuerunt [Col. 0377D] verba ipsorum. Neque enim in omnem terram more apostolorum exivit sonus eorum, aut in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) , quemadmodum sex sanctarum et universalium synodorum. Porro septima quomodo, quae non concordavit cum praecedentibus sex sanctis ac venerabilibus synodis? Omne quippe septimum, quod fuerit ordinatum, in supputatione praecedentium rerum subsequens debet esse, quam quod eorum quae sibi connumerantur, nihil participat, profecto non [Col. 0378A] connumeratur. Sicut enim si quis sex aureos more versus ordinet, deinde apponat aeneum nummum, septimum hunc propter alterius materiae substantiam nullatenus appellaverit; siquidem aurum multi et pretiosi metallum est commodi, aes vero vile et inhonorabile: Ita et haec cum aureum vel pretiosum in dogmatibus nihil habeat, sed in omnibus aerea [subaerata] sit et reproba venenoque mortifero plena [rubigine mortifera] sacratissimis sex synodis, aureis carminibus spiritus refulgentibus, connumerari non meruit. Habens autem elationem ejus qui dixit, Ponam thronum meum supra nubes (Isa. XXIV) personat hujuscemodi.
Gregorius episcopus Neocaesariae legit:
«Sancta magna et universalis synodus, quae per [Col. 0378B] gratiam Dei et piissimam sanctionem Deo redimitorum et orthodoxorum imperatorum nostrorum Constantini et Leonis congregata est in hac Deo conservanda regia urbe, in colendo templo sanctae ac intemeratae dominae nostrae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae, quod appellabatur Blachernae, definivit subter annexa.»
Joannes diaconus legit:
Si per divinam gratiam eorum congregatio facta esset, verbis quae per Dei gratiam dicta sunt adornaretur, et veritate utique refulgeret; quoniam gratia huic conjuncta est, et compares sibi atque contubernales existunt, testante Joanne qui in theologia praeeminet, ac dicente: Gratia et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I) . Ipsi ergo veritatem deserentes, [Col. 0378C] in qua Salomon gloriatur dicens: Veritatem meditabitur guttur meum (Prov. VIII) : et mendacium amplectentes, a gratia proculdubio exciderunt (Coloss. IV) . Unde nec sermo eorum divino est sale conditus, ut det gratiam audientibus. Illud autem quod dicitur, in venerabili templo congregatos eos fuisse, non est mirum. In hoc enim nullo fuco meliorabuntur: quemadmodum nec Annam et Caipham, vel Judaicum eorum concilium quod factum est in Christum, juvit quod in templo adversus eum initium est sine lege consilium. Nam Deo magis damnabiles ostendebantur, quia in locis sanctis non sancta, sed inimica Deo foedera pepigerunt. Sed utinam ex paterna voce prooemium sumerent, Dionysii videlicet deiloqui, traditionesque ipsius [ Gr., Sed utinam ut [Col. 0378D] ex p. v. pr. sumpserunt Dion. d. traditiones quoque ipsius] atque omnium sanctorum Patrum nostrorum incorruptas servarent. Sed non est hoc in illis, sicuti caetera per totam expositionem eorum manifestabunt: licet in convenienter hi qui falsa ovium pelle cooperiuntur, de theologia praefationem faciant, ita dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Cunctorum causa et consummatio deitas, quae omnia bonitate sua ex non existentibus ut essent [Col. 0379A] exhibuit, haec ornate et ordinate agitari definivit: quatenus incolumitati per gratiam denatae conjuncta, indeclinabilem perpetuitatem et inflexibilem ad utraque nutum veri status salva custodiant.»
Epiphanius diaconus [et cubuclesius] legit:
Si universa creatura a Deo condita accepit ex non exstante subsistendi virtutem, nunc ejus utique praecepto mota et directa, novit Creatoris custodire mandatum, tanquam ab ipso quoque provisionem adepta sive inanimata sit, sive animata. Ipsi autem traditionem quae a Christo nobis in sancta Ecclesia sua ad recordationem salutiferae dispensationis suae data est, anathematizare praesumpserunt, ignorantes quod nihil eorum quae in illa sunt, sine ipso [Col. 0379B] fuerit factum; et ostenduntur inanimatis insensibiliores, et irrationabilibus irrationabiliores: et non solum haec, sed et bene se currere arbitrantes, linguam in pravis sermonibus et dogmatibus suis fallacem demonstrant, sanctam Dei Ecclesiam idolis adornati perhibentes; atque mendacium spem suam ponentes, ad eam proferunt: Vias tuas scire nolumus (Job. XXI) , neque antiquam traditionem sequi proponimus. Et quidem audient a Christo qui eam fundavit: Nescio vos (Matth. VII, XXV) ; fingunt autem se diabolum triumphare, dicentes ita:
Gregorius episcopus Neocaesariae legit:
«Quia vero hic qui ob priorem claritatem Lucifer dictus est, proprium ordinem circa Deum [Col. 0379C] collocatum habens, et in excelsum contra factorem suum sensum extendens, tenebrae hinc cum apostatica virtute sua factus est, et ex gloriosissima, lucem faciente, et super lucem existente Dei principalitate sponte cadens, omnis malitiae ultroneus factor et inventor ac magister apparuit, et offuscatus est; non ferens aspicere hominem a Deo creatum pro eo in gloriam intromissum, in qua ipse fuerat constitutus, omnem adversus eum malitiam suam evacuavit, et per deceptionem illum a divina gloria et claritate reddidit alienum, creaturam potius quam Creatorem adorare cohortans.»
Epiphanius diaconus [et cubuclesius] legit:
[Col. 0379D] Si quidem contra idolorum servitutem, vel contra creaturarum servitutem, quam sancti apostoli qui induti sunt virtutem ex alto, ac divini prophetae qui ante vaticinati sunt, sicque demum egregii Patres nostri qui illos secuti sunt, interdixerunt et exsecrati sunt, sermo eorum esset, omnes utique alumni Ecclesiae componerent [assentirentur], et haec tradere scripturae illis opportunum existeret. Sed quia hanc deserentes, mendacium protegunt; et patrem hujus, diabolum videlicet publicare simulantes, contra ea quae sunt immaculatae Ecclesiae, linguam exacuunt, et cauponum more vinum miscuerunt aquae, et subversione turbulenta proximum potare non sunt reveriti, juste audiunt divinam ad [Col. 0380A] se vocem per deiloquum David et psalmistam prolatam: Quare enarratis justitias meas, et assumitis testamentum meum per os vestrum? vos autem odistis disciplinam, et projecistis sermones meos retrorsum, portionem vestram ponentes cum his qui adulterant dogmata veritatis (Psal. XLIX) . Unde simulantes veritatem, aiunt:
Gregorius episcopus Neocaesariae legit:
«Unde propriae manus opus fictor Deus cum vidisset modis omnibus in perditionem demersum, nequaquam sustinuit, sed post [ Gr., videre m. o. in p. lubens non passus, post] diligentiam quae per legem atque prophetas pro hujus est effecta salute, nondumque illo redire valente in priorem nobilitatem, [Col. 0380B] dignatus est Filium suum et Verbum in novissimis et praedestinatis temporibus mittere ad terram. Qui voluntate paterna, et cooperatione vivifici et aequalis sibi potentia Spiritus, in utero virginali habitans, et ex sancta et immaculata carne ejus in propria substantia [ Gr., existentia,] vel subsistentia carnem sumens nobis consubstantialem, hanc mediante anima rationabili et intelligibili compaginavit atque formavit, et natus est ab ipsa super omnem rationem et omnem intellectum et cogitationem; crucemque pertulit ultroneam et mortem elegit, atque tertia die resurgens ex mortuis, omnem salutarem dispensationem implevit.»
Epiphanius diaconus [et cubuclesius] legit:
[Col. 0380C] Ait Scriptura in mundi factura Deum dixisse: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I) . Ingens ergo est magnitudo dignitatis, quia terrena imagine Dei honoratus est. Sed eo seductione cadente, ac non conservante primae plasmationis dignitatem, humanum genus in idololatriam translapsum est. Hunc Deus et Verbum Patris factus homo, et non mutata natura, perfectus, revocans a casu, atque removens eum ab errore idolorum, denuo in immortalitatem fingit, praebens ei donum sine poenitentia. Haec iterata fictio, Dei magis inspectrix efficitur; et priori fictione praestantior, ac donum [ Gr., Haec priore deiformior et praestantior formatione fit reformatio, ac d.] aeternum. Has ergo [Col. 0380D] donorum magnitudines obtenebrare volentes, aliam idololatriam per facturam imaginum ore aspero perhibent introduci, et redemptionem novam jactanter factam [ Gr., per se factam] asseverant; et variis verbis suam sententiam consuentes, Ecclesiam Dei tanquam errantem judicant, mollientes sermones suos super oleum, scripta quaedam pronuntiantes: et dolosa verba eorum, et jaculum saucians est lingua ipsorum. Loquuntur pacifica, in se autem habent inimicitiam: propter quod et inferunt:
Gregorius episcopus legit:
«Removit nos a corruptionem faciente daemonum magisterio, id est, ab idolorum errore pariter et [Col. 0381A] cultura, et tradidit adorationem quae spiritu est «et veritate.»
Epiphanius diaconus legit:
Inviti, o praestantissimi, ad veritatem trahimini. Totus enim sacer apostolorum coetus, et sancta Patrum nostrorum caterva, ad homines venisse Dei Patris Verbum et Filium praedicat, ut erueret nos ab idolorum errore. Sed et praenuntiatas voces habemus per prophetas ita clamantes: Ecce enim, ait, dies veniunt, dicit Dominus, et delebo nomina idolorum a terra, et non erit ultra memoria eorum (Zach. XIII) . Ita ut vos confiteri coacti sitis, quod nos ab idolorum errore Christus Deus noster eruerit. Et si eruit, quomodo rursus idolis servierunt, qui in illum crediderunt? cesset vestra maledica garrulitas. Deus [Col. 0381B] redemit incarnatus, et rursus captivamur? et ab eo qui tyrannidem in nos exercuit, nunc iterum superamur? Audite divinam Scripturam dicentem (Psal. CXLIV, CXLV) : Regnum ejus aeternum, et potestas ejus in generationes generationum; et: Regnabit Dominus in aeternum, Deus tuus Sion in generationem et generationem. Nequaquam, ut imperatores terreni modo superant, modo superantur, ita et Deus; sed victoria ejus in aeternum manet. Neque enim ut homo est Deus ut formetur, neque ut Filius hominis, ut comminetur ei, sicut scriptum est. His autem et Apostolus consonat dicens: Sine poenitentia enim sunt, inquit, dona et vocatio Dei (Rom. XI) . Porro eadem effantur, semet adornare putantes. Subinferunt enim, sese impugnantes:
Gregorius episcopus legit:
«Et ita demum cum assumptione in coelos ascendit, sanctos discipulos suos et apostolos magistros hujus salutiferae fidei derelinquens. Qui Ecclesiam nostram tanquam sponsam ejus variis pietatis atque lucifluis dogmatibus speciosam reddentes, optimam [formosissimam] et clarissimam, utpote quibusdam fimbriis aureis ostenderunt circumamictam et variatam. Cujus speciem accipientes inclyti Patres nostri atque magistri, necnon et sanctae ac venerabiles sex synodi, sine diminutione conservaverunt.»
Epiphanius diaconus legit:
Indoctum et ineruditum sensum habentes, nec [Col. 0381D] senserunt tyrannicae suae ipsius vocum novitatis abjiciendam opinionem, fastumque et arrogantiam suam isti, qui tumultuari susurrando conantur: et versuto volentes velamento suum ipsius sensum obumbrare, ridiculum quoddam ex desidia patiuntur, laudantes multum ac magnifice ecclesiasticam legislationem; et hanc immutilatam servare sanctas sex et universales synodos, licet nolentes, promittunt [ Gr., assentiuntur], et verbis quidem simulant pietatem, mente autem iniquitatem operantur: et labiis eam honorant, corde autem longe distant ab illa (Isa. XXIX) ; minime consentientes admittere traditionem, quae in omni praeterito tempore a tot sanctis retenta est. Utinam multitudinem saltem reveriti essent Christianorum, [Col. 0382A] qui tam impraesentiarum, quam qui fuerunt ex quo annuntiatum est Evangelium, exprobrando et abjiciendo ejus narrationem quae per titulorum picturam effecta est. Nam postquam sancta et universalis sexta synodus facta est, usque dum ipsi congregati sunt contra venerabiles iconas, non plus quam septuaginta praeterierunt anni. Unde omnibus liquet, quod nequaquam in his annis imaginum picturae sunt traditae, sed in temporibus sextam synodum praecedentibus: et revera ab apostolorum fuerunt praedicatione, quemadmodum in omni loco ex ipsa visione sanctorum templorum ediscimus et Patres sancti testati sunt, atque historiarum perhibent relatores, salvanturque hactenus conscriptiones eorum. In primo enim et quingentesimo post expleta quinque [Col. 0382B] annorum millia, Christus Deus noster ad homines veniens, et per triginta tres annos et menses pene quinque nobiscum conversans, magnum et salutare mysterium nostrae Redemptionis operatus est; sicque ad coelos iter effecit, ascendens proculdubio unde descendit, praecipiens apostolis docere omnia quae illos ipse docuerat. A temporibus ergo istis usque ad Constantinum imperatorem qui primus ex Christianis regnavit, transierunt anni quasi trecenti, cum prius tyrannidem pagani exercerent: quando scilicet plurimi Christianorum bonum certamen certantes, martyrio saeculum hoc derelinquebant adversus idola insurgentes. Christianorum vero copia divino zelo commota, templaque construentes, quidam in nomine Christi, quidam vero in honore sanctorum, [Col. 0382C] alii humanitatis in eis Christi Dei nostri acta, alii autem certaminis martyrum narrationes coloribus exarabant: alii autem in tabulis semper memoriam ferre volentes in eis [ Gr., in seipsis] desiderati martyris imaginem depingebant, vel etiam ipsius Christi. Sed et in sacris vestibus et cimeliis imagines tam a sanctis Patribus nostris, quam a piis viris depingebantur, et in ipsis incruenta sacrificia celebrabant et usque ad nos haec omnia liquido demonstrata sunt, et permanent in aeternum. Et certe etiam in haeresibus exortis felle ac amaritudine plenis adversus Ecclesiam, sed et sex synodis universalibus Dei nutu per diversa tempora in earum eversionem congregatis, omnia quae tradita sunt in Ecclesia catholica sive scripto sive sine scripto ab [Col. 0382D] antiquis temporibus, una cum sanctarum quoque imaginum demonstratione corroborata sunt et stabilita. Sancta vero sexta et universalis synodus cum promulgasset definitionem suam contra eos qui unam voluntatem praedicant in Christo Deo nostro, et Constantinus qui tunc imperabat, et praeceptione sua per beneplacitum Dei hanc congregaverat, vita post modicum excessisset, Justinianusque filius ejus imperium obtinuisset: iidem ipsi qui in ea fuerant congregati, rursus nutu divino unanimiter convenientes post quatuor vel quinque annos, regulas ediderunt pro correctione ecclesiasticorum negotiorum usque ad duas et centum. In quibus canonibus etiam de imaginibus in octuagesima secunda regula [Col. 0383A] exposuerunt ita: In quibusdam venerabilium imaginum picturis agnus digito praecursoris exaratur ostensus, qui in figuram praecessit [ Gr., assumptus est] gratiae, verum nobis per legem praemonstrans agnum, Christum videlicet Deum nostrum. Veteres ergo figuras et umbras, utpote veritatis indicia et praecedentes characteres Ecclesiae traditos salutantes, gratiam honore perferimus et veritatem, hanc ut legis plenitudinem admittentes. Ut ergo praefectio etiam per colorum operationes in omnium vultibus [ante omnium oculos] depingatur, characterem agni Christi Dei nostri qui tollit peccata mundi, secundum humanitatem, etiam in iconis ex hoc pro veteri agno definimus depingi: per eum videlicet celsitudinem humilitatis Dei Verbi considerantes, et ad [Col. 0383B] memoriam conversationis quam in carne gessit, passionis, quoque ac salutaris mortis ejus adducti, atque redemptionis quae hinc est mundo effecta. Videmus ergo cuncti et intelligimus, quod et ante sanctas synodos et post sanctas synodos imaginum descriptiones in Ecclesia traditae fuerint, quemadmodum et Evangelii. Etenim per lectionem auribus perceptam hujus auditionem menti transmittimus, et oculis intuentes imaginales formas, simili modo intelligibiliter illustramur: et per duas res invicem se sequentes, lectionem aio et picturas, unius notitiam accipimus, ad memoriam rerum veniendo gestarum. Hinc et duorum generalissimorum sensuum in Canticis canticorum copulata haec operatio potuit inveniri, cum dicitur: Ostende mihi faciem tuam, [Col. 0383C] sonet vox tua in auribus meis: vox enim tua dulcis, et facies tua decora (Cant. II) . Quibus consonantes et nos psallendo dicimus: Sicut audivimus, ita et vidimus (Psal. XLVII) . His ergo ita se habentibus, opportune dicendum est ad eos qui contra sanctas imagines garrierunt: Vana locutus est unusquisque ad proximum suum; labia dolosa in corde, et corde locuti sunt mala (Psal. XI) . A quibus eruamur gratia Christi veri Dei Salvatoris nostri.
Epiphanus diaconus legit:
Obliti non mentientis Domini repromissionis, quam de Ecclesia sua spopondit, quia portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) , nudo capite, [Col. 0383D] revelataque facie, habentes contrarias opiniones, impugnant illam; et furantes paternas voces, quasi suas opponunt, dicentes ita:
Gregorius episcopus legit
«Iterum autem hujus decorem videre non ferens praedictus malitiae fabricator, non est fraudatus per diversa tempora et modus maligno ingenio faciendi sibi subditum genus humanum: sed in schemate Christianismi idololatriam sensim induxit [ Gr., reduxit], persuadens sophismatibus suis ad se spectantibus minime a creatura recedere, sed hanc adorare, hancque percolere, et Deum facturam arbitrari Christi vocabulo nominandum.»
Epiphanius diaconus legit:
Qui spiritualem expugnant Jerusalem, id est catholicam Ecclesiam, his figurantur qui terrenam expugnavere Jerusalem. Et festinant et ipsi patrie uti sermone, quemadmodum quondam Rhapsaces, qui Hebraea lingua contra Israel utebatur (IV Reg. XVIII) . Isti enim haeretici paternam doctrinam et ecclesiasticam vocem contra Patres contraque catholicam Ecclesiam armant. Sed a fructibus, inquit Dominus, eorum cognoscetis eos (Matth. VII) . Comparati enim sunt sepulcris dealbatis, quae foris quidem parent hominibus speciosa: quemadmodum et isti Christianorum calumniatores patriis quasi cooperti sermonibus, intus autem pleni sunt ossibus et omni spurcitia (Matth. XXIII) , mortuis videlicet [Col. 0384B] foetidisque dogmatibus. Nos autem idem sepulcrum revelantes, in manifestationem faciamus cunctam eorum immunditiam: quia secundum propria desideria pervertunt quae in Ecclesia catholica sunt a sanctis Patribus edita. Et vocibus quidem eisdem utuntur, sed astute commutant sensus eorum. Quae namque adversus Arianos ipsi profati sunt, isti contra venerabiles iconas, stylo scripturae mutato, fatentur. Quod enim memorabilis Pater Gregorius Nyssaeorum praesul Ecclesiae in epitaphii sermone, quem super sancto Basilio, suo videlicet carne ac spiritu fratre, scribens adversus Arianos dogmatizavit, isti contra imagines assumpserunt: quod ex eadem praefatione ipsius periochae videri poterit, quae ita se habet: Utique nullus ignorat intentionem ostensionis, [Col. 0384C] quae tempore magistri nostri effecta est [ Gr., int. cur tali tempore noster claruerit doctor]. Quia enim hominum vesania circa idola praedicatione Christi exstincta fuerat, et omnes erant in ruinis jam et abolitione vanorum culturae, per totum pene orbem praedicatione pietatis exorta: is qui tenebat humanae deceptionis principatum, undique coercitus Christi nomine ab orbe terrarum abactus est. Cum autem in malitia sapiens malitiae inventor existeret, non est fraudatus malignis argumentis ad faciendum rursus per seductionem sibi humanitatem subjectam, sed sub praetextu Christianitatis idolorum culturam paulatim induxit [ Gr., reduxit], persuadens sophismatibus suis ad se respectum habentibus, ut non recederent a creatura, [Col. 0384D] sed hanc adorarent et colerent, Deumque facturam arbitrarentur, Filii nomine nuncupatam. At vero si ex non exstantibus vel a creatura, vel a divina substantia in sua est alienatus natura, nullus est huic sermo reddendus, sed hi qui nomen Christi creaturae imposuerunt, hanc adorent, huic deserviant, in ea spem salutis habeant, et ab ipsa praestolentur judicium [ex. est creatura, et secundum propriam naturam aliena est a divina substantia, nihil de hoc curarent; sed nomen Christi creaturae imponentes, hanc adorarent, huic deservirent, in ea sp. sal. haberent, et ab ipsa praestolarentur jud.]: necnon et apostata qui cecidit totam nequitiam suam hominibus qui [Col. 0385A] indigni sunt, largiatur, Ario scilicet et Aetio et Eunomio et Eudoxio, quin potius et multis aliis, per quos idolatria quae jam defecerat, denuo, sicut dictum est, nomine Christianitatis inducta est [et omnino nactus apostata homines totius ejus nequitiae capaces, Arium inquam, Aetium, Eun. Eud. et praeterea multos alios, per ipsos idololatriam, etc., reduxit]. Et obtinuit homines languor, qui servierunt creaturae potius quam Creatori: ita ut et auxilio illius temporis imperatorum deceptio confortaretur, et omnes excellentes principatus pro eodem languore certarent. [ Gr., Cum ergo omnes propemodum homines ad partem quae praevalebat, transissent, tunc, etc.] Tunc ex Deo demonstratur magnus Basilius, quemadmodum Elias sub Achab (III Reg. 17, et seq.) ; qui sacerdotio jam quodammodo decidenti auxilium praebens, veluti quamdam deficientem lucernam verbum fidei per gratiam quae inhabitabat in eo, rursus resplendescere fecit. Intendamus quod verum est, quia totus hujus Patris sensus adversus Arii furia laborantes intenditur. Dicit enim sanctum Basilium illis temporibus demonstratum, quibus Arius, Eunomius, Eudoxius, Macedonius, et qui circa illos, dissimiles [Anomoei] scilicet et Semiariani, creaturam Filium et Verbum Patris et Deum nostrum fatebantur, tanquam Deo quidem, sed creato servientes [ Gr., tanquam Deo illi qui creatus erat, ser.]. Unde idolorum cultores juste tam ab ipso quam a catholica Ecclesia nominantur, eo quod eum quem colunt, ex non exstantibus [Col. 0385C] ut esset fateantur effectum, sicuti omnis eorum quae condita sunt, creatura. Itaque sanctas imagines Christiani neque deos nominarunt, neque ut diis deservierunt, neque spem salutis suae in eis aliquando habuerunt, neque ab illis exspectant futurum judicium, nisi ad recordationem et monimen eas habentes, et amore circa illarum principalia flagrantes, has et amplexi sunt, et honoranter adoraverunt: non tamen divinae his servitutis vel cultus officium impenderunt (abesto calumnia), sed neque aliis quibuslibet rebus. Ariani autem creaturae connumerantes Dei Filium et Verbum, ab eo spem salutis suae praedicabant habere, et per eum futurum judicium effici. Hujus rei gratia egregius Pater arguens illos ait: Hanc, id est creaturam, adorare, [Col. 0385D] huic servitutem exhibere, in ea salutis spem habere, ab ipsa exspectare judicium. Ergo probantur veritatis adulteratores hujus vocum novitatis propugnatores, et secundum prophetam (Isa. I) caupones; miscentes vinum aquae: et non solum hoc, sed et falsarii paternarum traditionum effecti sunt. Eodem quippe deifero Patre dicente, Dei [ Gr., Filii] vocatione nominatam, ipsi volentes in imaginalem formationem sensum transferre, pro Filii vocatione, Christi vocatione falso profati sunt. Manifestum est enim quod dicens, Filii vocatione nominatam, adversus Arianos pronuntiaverit, in supernam et increatam divinam generationem Filii blasphemantes. Propter quod et primores ejusdem haereseos publicavit [Col. 0386A] dicens, Ario videlicet, Eunomio, Eudoxio, et Aetio. Ipsi autem prout dicerent Filii, dicentes Christi, mutato sensu in venerabilium imaginum formationem blasphemiam conati sunt usurpare. Igitur et in hoc falsiloqui quidam et mendaces manifestantur, qui et inferunt quae licita minime comprobantur.
Gregorius episcopus legit:
«Propterea quemadmodum olim Jesus salutis quod nostrae auctor et consummator sapientissimos discipulos suos sancti Spiritus induens virtute, pro imminutione talium, in omnem terram direxit: ita nunc famulos suos et apostolorum consimiles, fideles videlicet imperatores nostros erexit, ejusdem Spiritus sapientia praeditos, et dignos virtute [Col. 0386B] factos, ad perfectionem scilicet et doctrinam nostram, atque destructionem daemonicarum munitionum extollentium se contra scientiam Dei, atque redargutionem diabolicae argumentationis pariter et erroris.»
Epiphanius diaconus legit:
Quis locutus est iniquitatem talem in Excelsum aliquando? quae fiat hac impietate crudelior? O irreverentem et malignam blasphemiam! o absconditam fraudem et variam falsitatem! ut ex ipsius diaboli argumentatione instructi effantur; quia visionem et vultum, quae clare nos et expresse ad gloriam Dei manu quodammodo ducunt, et per quae humilitatis celsitudinem Dei Verbi consideramus, [Col. 0386C] et ad conversationis ejus quam in carne gessit, id est, passionis et salutaris mortis ejus memoriam trahimur, daemonicas munitiones extollentes se adversus scientiam Dei, et diabolicam argumentationem et errorem ausi sunt nuncupare. Intenderunt vere arcum suum rem amaram, ut sagittent in occultis immaculatum (Psal. LXIII) . Si enim confiterentur, pro imminutione idolorum indutos virtute ex alto sanctos discipulos, adveniente super eos Spiritu sancto, fuisse missos, non utique dicerent alios erectos, postquam obtinuit illorum traditio et doctrina annos circiter octingentos, et Patres sancti hanc ut ancoram securam confirmaverunt et stabilierunt. Semel enim universaliter erepti per Christum ab idolis, non egemus super idolis conqueri [Col. 0386D] [ Gr., reprendi]: nisi forte praesumant dicere, mutationem factam in Ecclesia, et leges alias et ordinationes traditas; inducentes nobis occasiones irrationabiles et negatione refertas. Hoc enim rumore fortes isti tumultuantes dicebant, sicut olim Jesus salutis nostrae auctor et consummator. Hinc accedit eis dicere: Omne quod antiquatur et senescit, prope interitum fit (Hebr. VIII) : et quia antiquata est apostolorum doctrina, novam nos procuramus erigere: quia et Moyses et Aaron sacerdotes simili modo fuisse probantur. Sed quando gratia subintravit, Apostolus dixit alium surrexisse sacerdotem. Ergo et nunc debuerant dare maximam quamdam gratiam, apostolorum gratia superiorem (sic enim et [Col. 0387A] dicunt) ad perfectionem quidem nostram et magisterium. Et cum episcopi essent qui talem synodum adunaverunt, et perfectionem apostolicarum dispositionum haberent, et alios debuissent perficere, non ab aliis perfici. Nam magis renuerunt doctrinam magisterii ac traditionis sanctorum apostolorum et illustrium Patrum nostrorum. Unde consortes et participes nullatenus ostensi sunt horum eruditionis et doctrinae, eo quod non consenserunt traditioni eorum, et imprecatur eis psalmista David dicens: Disperdat Dominus universa labia dolosa, et linguam magniloquam (Psal. XI) . Dicat et nobis psallens veraciter ipse David, et nos una cum ipso: Inimici defecerunt frameae in finem, et civitates eorum destruxisti (Psal. IX) . Quando defecerunt inimici frameae, [Col. 0387B] et civitates, id est munitiones ejus? nonne in Christi humanatione? de quo scriptum est, quia fortium dividet spolia (Isa. LIII) . An super pseudosyllogo et factione ipsorum scriptum est, quia inimici defecerunt frameae in finem? Et si in finem et per omnia defecerunt frameae inimici, impietatisque civitates destructae sunt, quomodo haec iterum reaedificata et renovata esse garrierunt, ut sibimet ascribant destructionem eorum, et redemptionem humani generis quae ex illis effecta est? Derogantes magno salutis nostrae mysterio et dispensationi Christi, qui et super omnia benedictus Deus in saecula saeculorum. Amen. Deinde adulationibus ad imperatores usi, ita aiunt.
Gregorius episcopus legit:
[Col. 0387C] «Qui divino zelo, qui illis inest, moti, fidelium Ecclesiam daemonum subreptam seductione videre non patientes.»
Epiphanius diaconus legit:
Haec dicentes, neque cognoverunt repromissiones quas catholica Ecclesia suscepit a Christo qui eam fundavit, neque per redemptionem quae est in Jesu Christo Domino nostro confitentur salvari genus humanum. Quos enim Christus proprio mercatus est sanguine, iterum diabolo vendunt. Quos propria morte vivificavit, ipsi toxico labiorum suorum mortificant, et in laqueum inferni demergunt. Audiant Cantica canticorum aperte ad Ecclesiam ex persona Christi cantantia: Tota bona [pulchra] es proxima [Col. 0387D] mea, tota bona es, et macula non est in te (Cant. IV) . Ecce jam audierunt totam eam bonam esse et proximam Christi, ac ab omni macula liberam; ad quam et per Isaiam affatur: In manu mea depinxi muros tuos, et in conspectu meo es semper (Isa. XLIX) . Et quomodo quae has repromissiones accepit, subripitur a daemonum adversa virtute? et maxime ubi Chritus est caput secundum divinum Apostolum (Ephes. V) , quis est qui hanc possit in praedam arripere? Ipse exhibuit eam sibi non habentem maculam aut rugam, et quomodo rursus coinquinatur? O reprehensionem [ Gr., opinionem] istam! Certum est enim quod negationem dispensationis ejus sequestret opinio haec. Sed festinaverunt Ecclesiam [Col. 0388A] spernere: idcirco spernet illos Dominus, et erunt apud omnes qui in ea nati sunt, reprobati et anathematizati: mansit enim inexpugnabilis et incorruptibilis [ Gr., inconcussa] et immobilis. Porro adulationibus replentes os, ad narrationem a se gestorum faciunt gloriantes.
Gregorius episcopus legit:
«Omne sacratum convocaverunt Ideo amabilium episcoporum collegium, ut synonice in idipsum effectum, et scripturarum quaestionem faciens de seductoria similitudinum colorum operatione, quae avellit ex summa et Deo decibili latria ad humilem et materialem creaturae latriam hominis sensum, Deo movente, pronuntiet quid sibi fuerit visum: scientes quod scriptum est in prophetis: [Col. 0388B] Quia labia sacerdotum custodient scientiam; et legem exquirent ex ore ipsorum, quia angeli Domini omnipotentis sunt (Malach. II) .»
Epiphanius diaconus legit:
Immemores Dei Verbi nativitatis ex Virgine, hujusque magni et salutaris mysterii quod ipse in carne veniens nobis donavit, eruens nos ab idolorum errore, ac horum insana superstitione: ipsique hanc salutem usurpantes, gloriamque sibi cumulare volentes, inglorii a catholica Ecclesia praedicantur. Quibus aperte affatur Christus Deus noster per prophetam dicens: Sacerdotes spreverunt legem, et coinquinaverunt sancta mea. Inter sanctum et pollutum non distinxerunt, et inter mundum et immundum non distinxerunt [Col. 0388C] (Ezech. XXII) . Ipsi enim iconas Domini et sanctorum ejus a daemoniorum icona non distinxerunt, eas similiter idola nominantes, et calumniose accusantes Ecclesiam, quam acquisivit proprio sanguine Christus Deus noster; seductoriamque colorum operationem Evangelii enarrationem susurrando fatentes, quam venerabilem et sanctam fideles dicunt et nominant; non profecto aspicientes ad id quod videtur, sed ad ea quae in ipso signantur. Audientes enim auribus, Gloria tibi, Domine, proclamant, et videntes oculis, eamdem utique deferunt gloriae actionem. In memoriam quippe venimus conversationis ejus, qua cum hominibus conversatus est. Quidquid enim narratio in scriptis insinuat, id ipsum et pictura denuntiat. Qualia vero impudenter [Col. 0388D] jactanterque verbosa fauce garrierunt, inspiciamus. Quae avellit ex summa et Deo decibili latria ad humilem ac materialem creaturae latriam. O vesaniam linguam ut gladium acutam et mendacio infectam habentium, immaculatam fidem Christianorum in imaginum aestimantium commutari culturam; quique contumeliose profantur, humilem ac materialem creaturae latriam hanc appellantes! Nullus Christianorum hominum qui sub coelo sunt, imagini cultum servitutis exhibuit: pagana est enim ista fabulatio, et daemonum adinventio, atque opus actionis satanicae. Periit hoc Christi adventu. Servitus nunc in spiritu et veritate est (Joan. IV) : diversa autem quae Deo exhibentur, ad memoriam videlicet ejus et sanctorum [Col. 0389A] ipsius, habet Ecclesia reposita: ex quibus etiam imaginum est factura. Ipsi praeterea esse arguunt dicentes: Pronuntiet quod sibi fuerit visum. Latuit eos quod ab ore Dominico scriptum est: Qui loquitur a semetipso, propriam gloriam quaerit (Joan. VII) . Igitur ipsi testantur se a semetipsis affari, et non a Spiritu sancto. Quis, putas, haec audiat? nisi forte qui non fuerit Spiritus. Deinde gloriantes non in Domino, sed in lingua sua, sic aiunt:
Gregorius episcopus Neocaesariae legit:
«Et ecce nunc congregata sacra synodus, cujus numerum implemus trecenti triginta octo, synodicas sequentes legislationes, amplectentes suscipimus et praedicamus dogmata seu traditiones, quas ipsae roborantes, secure nos tenere sanxerunt.»
Epiphanius diaconus legit.
Populosum habentes concilium jactant, de multitudine gloriantes. Turbas quippe contra Ecclesiam congregantes garrierunt, os non habens ostium aperientes, quod licitum non est; iniquitatem in Excelsum locuti sunt; et secundum Hebraeum populum creverunt, et vilissimi facti sunt (Exod. VII, sec. LXX) . Sed non beneplacuit in eis Domino. Quare? quoniam ab Ecclesia sese pellentes, erraverunt in eremo, in inaquoso, vinum spirituale, quod laetificat corda hominum (Psal. CIII) , non habentes. Rursus autem eadem de semetipsis [ Gr., iisdem] asseverant verbo quidem figurantes synodicas sectari legum positiones, factis autem negant, et dinumerant universales [Col. 0389C] synodos, dicentes:
Gregorius episcopus legit.
«Secundum quidem primum sermonem sancta [ Gr., Primo quidem loco sancta] et universalis ac magna synodus, quae apud Nicaeam celebrata est sub sanctae memoriae Constantino Magno imperatore; quae impiissimum Arium a sacerdotali deposuit dignitate, eo quod diceret creaturam increatum Filium Dei, qui consubstantialis Patri et Spiritui sancto, et per omnia unius gloriae ac unius est honoris: quae et a Deo electum [ Gr., dictatum salubris fidei nostrae protulit symbolum. Sicque demum centum [ Gr., Deinde centum] quinquaginta sanctorum Patrum qui convenerunt in hac regia [Col. 0389D] urbe sub majore Theodosio imperatore: quae Macedonium Pneumatomachum damnavit, tanquam in sanctissimum Spiritum blasphemantem, et non esse homousion Patri et Filio impie dogmatizantem: ipsum quoque salutaris fidei nostrae symbolum latius expressit, Deum etiam et sanctum omnipotentem Spiritum firmans.»
Epiphanius diaconus legit:
Has sanctas universales duas synodos etiam impius recepit Nestorius, et qui partis ejus erant haeretici. Ita et horum factiosae cohortis synodus has recipiens, aliam haeresim introduxit, a qua qui intendunt ei, Christianorum calumniatores nominati sunt [Col. 0390A] a sancta Dei catholica Ecclesia, in nullo ab insensatis viris discrepantes, qui solem videntes esse super terram, dicunt ad invicem: Prae claritate solis stellae absconsae sunt, et dies est, et non est nox: manifestissima et certissima otioso sermone ratiocinantes deliberant [ Gr., concludunt], ita subdentes:
Gregorius episcopus legit:
«Post has ducentorum sanctorum Patrum apud Ephesum prius conveniens sub juniori Theodosio imperatore quae Judaeorum sensum habentem, et hominem colentem. Nestorium condemnavit: quoniam praedicabat Christum seorsum ex Deo Verbum, et Christum alterum qui esset ex muliere: partim privatimque ponens Deum Verbum, et partim hominem: duas hinc subsistentias in uno [Col. 0390B] Christo dogmatizans, et negans unitatem quae per subsistentiam facta est: secundum quam non quasi alter cum altero coadoratur, sed unus intelligitur Christus Jesus Filius unigenitus, una adoratione honorandus cum propria carne.
Epiphanius diaconus legit:
Haec et Eutyches, et Dioscorus, atque qui confusionem duarum in Christo naturarum praedicant, admiserunt. Sed haeretici permanserunt aliam haeresim inferentes. Ergo his connumerabuntur et ipsi, tanquam versutam vocum novitatem in catholicam Ecclesiam inferentes. Et veluti pueri, qui ea quae a patribus suis evidenter dicta et facta illusorie adinvincem enarrant; ita et isti quae ab omnibus manifeste sciuntur, docte [more doctorum] opinantur [Col. 0390C] proferre, tradereque scripturae; sed ridendi omnibus facti sunt. Et rursus vana confabulatione utentes dicunt:
Gregorius episcopus legit:
«Deinde Chalcedone magna et opinatissima synodus, quae sub Marciano Deo amabili principe concurrit, quaeque Dioscorum et infelicem Eutychem anathematizavit, praedicantes non in duabus naturis post summam Dei verbi unitatem, quae in subsistentia facta est, eumdem et unum Christum et Dominum cum carne subsistere; sed ex duabus naturis unitionem factam, et unam mistam et confusam effectam. Praeterea et quae Constantinopoli convenit centum sexaginta quinque sanctorum [Col. 0390D] Patrum sub Justiniano divae recordationis: quae anathematizavit Origenem, qui et Adamantius dictus est, Evagrium, Didymum, cum paganis conscriptis eorum; atque Theodorum Mopsuestenum, et Diodorum praeceptorem Nestorii, Severum, Petrum, Zooram, cum impiis dogmatibus eorum; et factam [ Gr., dictam] Ibae epistolam, quae scribitur ad Marim Persam: sanctae et magnae quartae synodi pia corroborans dogmata.»
Epiphanius diaconus legit:
Has sanctas et universales synodos, et praecedentes eas, susceperunt Sergius Constantinopolitanus, Cyrus Alexandrinus, Honorius Romanus, et qui [Col. 0391A] circa ipsos sunt unam voluntatem in Christo dicentes. Sed ut haeretici anathematizantur a catholica Ecclesia, per haeresim suam vana loquentes. Sic et isti licet et has sanctas synodos admittant, propter haeresim tamen suam abjiciuntur a catholica Ecclesia: et vanus illis est super hoc sermo, et otiosus, ac nulla responsione condignus; quoniam in appellatione sanctarum synodorum, his resultant et adversantur. Et si quidem ignorantia hoc fecerunt, amentia est et indisciplinatione plenum: quod si scienter, impietate et omni absurda conscientia. Aut enim ostendant nobis synodum adversantem synodo, nisi forte ex illis quae alienatae sunt a catholica Ecclesia, et anathematizatae, quemadmodum et eorum: aut probabiles sequantur, et sanctas; et quae dimiserunt [Col. 0391B] in Ecclesia, et isti suscipiant. Et si quidem susceperint venerabiles iconas, catholicam Ecclesiam sectantur, utpote a sanctis sex universalibus susceptas synodis. Si vero non sectantur catholicam Ecclesiam, nemo illos audiet non sequentes Deo decibilem traditionem.
Gregorius episcopus legit:
«Similiter et ea quae temporibus Constantini pii principis in hac a Deo conservanda urbe centum septuaginta sanctorum Patrum convenit; quae anathematizavit et abjectum fecit Theodorum Pharanitanum, Cyrum Alexandrinum, Honorium Romanum, Sergium, Paulum, Pyrrhum et Petrum, qui hic praesules exstiterunt; Macariumque Antiochenum, et Stephanum discipulum ejus: eo [Col. 0391C] quod dicerent unam voluntatem et operationem in duabus unius Christi Dei nostri naturis.»
Epiphanius diaconus legit:
His ratiunculis nullus est refutationis sermo necessarius, eo quod sint haec superius confutata. Sophismate autem profano sanctas synodos iterum in medium afferunt, ita dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Ipsae igitur sanctae et universales sex synodi pie ac Deo placabiliter dogmata immaculatae Christianorum fidei exponentes, et traditis divinitus Evangeliis imbutae, unam subsistentiam in duabus naturis et voluntatibus et operationibus in uno Christo Domino nostro et Deo tradiderunt; et [Col. 0391D] unius ejusdemque miracula et passiones existere docuerunt.»
Epiphanius diaconus legit:
O elationem et sensum arrogantissimum! Quasi imperitam et divinorum dogmatum ignaram Ecclesiam docere nituntur, cui nimirum testimonium perhibetur, quod omni sapientia plena sit: quemadmodum magna voce spiritibus exclamavit divinus Apostolus, qui hanc sacramentis imbuit, dicens de illa: Ut innotescat principatibus et potestatibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei (Ephes. III) . Non igitur recte judicaverunt, sed nimis periculose quae non quaeruntur in medium deducentes. Ut enim anchoram [Col. 0392A] certam catholica Ecclesia haec dogmata et recepit et signavit, atque horum magisterio opus non habet. Verum cum divinis dogmatibus eorum etiam venerabiles imagines receperunt, et cultu quodam et honore Patres nostri dignas judicaverunt, et pictas erexerunt eas in venerabilibus templis quae ab eis aedificata sunt: sed et in omni congruo loco depinxerunt, et has amplexi sunt. Ipsi autem omnem divinam catervam eorum transcendere praesumpserunt, et adversus hos sedem suam locaverunt, superbientes secundum patrem mendacii, id est diabolum: et sancta coinquinaverunt, injuriisque affecerunt, atque igni mandaverunt. O argumentum [facinus], o audacem dementiam! Recedat sensus eorum, et parcet populo suo Dominus ab hac corruptrice [Col. 0392B] malitia eorum: fiatque ut omnes qui catholicam sectantur [ Gr., omnes cath. sectentur] Ecclesiam, recipiant evangelicas picturas, et martyricorum certaminum formationes; et has amplectantur, quemadmodum antiquitus sancta Dei Ecclesia suscepit. Adhuc autem sua continuantes artificia taliter maledicunt.
Gregorius episcopus legit:
«Quae cum multo studio et tractatu et nos aspiratione sancti Spiritus examinantes et cognoscentes, invenimus in ipsum opportunissimum salutis nostrae dogma, id est in dispensationem Christi, illicitam pictorum artem blasphemantem, et subvertentem easdem sanctas et universales sex synodos divinitus collectas et inspiratas.»
Epiphanius diaconus legit:
Et studium et tractatus etiam in malo, quemadmodum studebat et tractabat cum Achitophel contra patrem suum Abessalom; sic et ipsi contra sanctos Patres: et ut videbatur Achab ex divina inspiratione pseudoprophetarum dicta suscipere; sed et iste fraudatus est spe (II Reg. XV, XVI, XVII) . Ait autem Proverbiator: Sunt viae quae videntur viro rectae esse, novissima tamen earum mergunt in profundum inferni (Prov. XIV) . Talia et isti passi sunt: quippe qui passione homini placita [ Gr., hominibus placendi] superati, ex proprio ventre profati, putantes quidem vias suas rectas, in laqueum autem inferni obedientes sibi demergunt. Quomodo enim in ipsum [Col. 0392D] opportunissimum, ut aiunt, dispensationis Christi mysterium imaginum factio a pictore facta ore blasphemo refertur? vel quomodo iterum sanctas sex universales synodos pictorum ars spernit, et praeter voluntatem earum in ecclesiis sunt imagines positae, cum iidem ipsi divini Patres nostri didascalice ac voluntarie expressius explanantes salutis nostrae mysterium, in venerabilibus templis figuraverint, arte pictorum usi, et non ut isti fatentur? Quis sacratissimorum Patrum nostrorum in ipsum opportunissimum dogma salutis nostrae, id est in Christi dispensationem, illicitam pronuntiavit pictorum artem? Quod enim quis suscipit, id vituperare non patitur. Igitur desipere sciunt, sed non demonstrare illa quae [Col. 0393A] desipiunt. Ut enim apparet, arbitrati sunt, quod nemo agnoscat verbum eos veritatis fraudare. Omnes quidem manuales artes quae a consilio mandatorum Dei declinant, abjiciendae sunt: quae vero ita se non habent, sed ad vitam nostram non inutiles esse probantur, nihil indecens habent, neque has sancti patres nostri respuerunt vel abjecerunt. Porro si picturae arte in effigiem turpitudinis quis usus fuerit, respuenda et noxia est: utputa si pinxerit quis figuras meretriculares, sive spectacula, infractusque saltatorios, et circorum visiones; et quidquid aliud his simile ab arte fuerit factum, turpis est adinventio [turpe exercitium]. At vero si industriorum virorum vitas et martyricorum certaminum relationes, et horum narrandas passiones, et magni [Col. 0393B] Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi dispensationis mysterium pingere voluerimus, tum pictorum usi artificio, inveniemur valde recte operantes. Etenim pictor crucem format, et nullus eorum qui bene sapiunt, depictam crucem ejicit, neque divina eum denudat gratia: licet pictor eam coloribus operatus exstiterit. Rursusque super libris similiter accipiendum est. Nam si turpes quidem narrationes quis in libris depinxerit, turpes sunt et rejiciendi, atque ab auditu Christiano alienandi: si vero divinitus inspirata verba seu narrationes ducentes ad pietatem, laudandum est et admittendum, et Ecclesia dignissimum judicandum. Idipsum etiam super icona Domini nostri Jesu Christi ac sanctorum ejus, ut praediximus, existimare necessarium. Nam et si citharam vel [Col. 0393C] tibias quis operatus fuerit, turpis est operatio: si autem quid sacrorum vasorum, acceptabile: et nullus eorum qui bene sapiunt, arti derogat, si in his quae hujus sunt vitae necessaria, utile quid effecerit. Considerare enim oportet intentionem et modum, per quem perfectio [opus] artium fit: et siquidem ad pietatem spectat, acceptabile: si vero ad quamlibet turpitudinem, odibile et abjectum est. Porro accusationi insistentes deinceps aiunt:
Gregorius episcopus legit:
«Statuerunt autem [Stabilientem autem] Nestorium partientem in filiorum dualitatem eum qui propter nos homo factus est, unum Filium et Verbum Dei.»
Epiphanius diaconus legit:
Iterum sicut praediximus, tantum pronuntiant, et non ostendunt. Quomodo sistit Nestorium, qui pingit imaginem Christi? Nestorius duos filios introducit, unum Verbum Patris, alterum eum qui est ex Virgine. Veri autem Christiani unum eumdemque confitentur Filium et Christum et Dominum: et pingentes iconam secundum id quod Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I) , id est, homo perfectus, valde recte et pie faciunt. Circumscriptus est enim Deus Verbum carne, ad nos profectum, non tamen quis excogitavit divinitatem ejus depingere. Deum, inquit, nemo vidit unquam (I Joan. IV) : in circumscriptus est enim, et invisibilis, et incomprehensibilis: [Col. 0394A] sed humanitatem [ Gr., sed circumscriptus secundum humanitatem]; ex duabus enim naturis novimus Christum, et in duabus naturis indivise, id est, divina et humana. Una ergo incircumscripta, et una circumscripta in uno Christo videtur: et imago non secundum substantiam principali assimilatur, sed tantum secundum nomen et secundum positionem membrorum figuratorum. Neque enim imaginem quis scribens hominis alicujus, animam in imagine quaerit: praesertim cum differentia incomparabilis sit animae hominis et divinae naturae. Nam illa quidem increata est, et conditrix, et sine tempore: ista vero creata et temporalis, et ab ipsa condita. Et nullus aliquando bene sentientium visa hominis imagine cogitavit, quod separetur per pictorem [Col. 0394B] homo ab anima. Non enim solummodo anima privatur imago, sed et ipsa substantia corporis, videlicet carnibus, medullis [ Gr., musculis], nervis, ossibus et elementis, id est sanguine, phlegmate, nigra et rubea cholera: quorum temperantiam in imagine videri impossibile. Si enim haec in imagine vidissemus, hanc utique jam hominem, et non imaginem hominis nominassemus. Ergo perit [properat] una cum reliquis problematibus suis etiam praesens vaniloquium: risu praeterea digna sunt quae proferuntur.
Gregorius episcopus legit:
«Necnon et Arium et Dioscorum, et Eutychetem, et Severum, qui confusionem et mistionem in duabus [Col. 0394C] naturis unius Christi dogmatizant.»
Epiphanius diaconus legit:
O inconsideratas et aniles eorum fabulas, et absconditam fraudem! Iterum enim eisdem gratum illis est immorari garrulitatibus. Aut enim ignorant diversitatem a se numeratorum haereticorum, aut sponte garrire procurant. Arii enim ac Dioscori et Eutychetis haereses contrariae sunt Nestorio, et invicem adversantur, licet pares in impietate persistant. Arius enim ex non exstantibus, ut esset, inquiens, aeternum et increatum Verbum Dei et Patris, addidit impietati suae etiam aliam haeresim, non habere dicens Christum animam rationalem, sed pro anima divinitatem, quam et passio tetigisset. Dioscorus autem et Eutyches Nestorio dicenti duas naturas et subsistentias [Col. 0394D] in Christo, ex adverso ducti, naturas confundentes, unam vane locuti sunt; et procul a regia via incedentes, quae non declinat neque ad dexteram neque ad sinistram, ab apostolica et paterna doctrina retroversi sunt. Et quae communicatio vel consensus catholicae sanctae Dei Ecclesiae propter venerabiles picturas, cum Ario et Dioscoro et Eutyche? nisi quod tantum inanes sunt sermones eorum, et corruptibiles, et ab apostolico mandato alieni, quod ait: Sermo vester semper sit in gratia Dei sale conditus (Coloss. IV) . Quos et abominatus multi certaminis Job dicebat: Si comeditur panis absque sale? si vero et gustus est in verbis inanibus? (Job. VI.) Claret ergo, quod frustra et vane calumnientur Ecclesiam Dei, [Col. 0395A] nunc quidem dicentes eam cum Nestorio impio et divisore commisceri, pingendo in iconis humanitatem Dominicam; nunc vero cum Eutyche ac Dioscoro sceleratis confundere: nam manifestum est, sicut supra ostensum est, quod contrarie sibimet sentiant, licet uterque impugnet Ecclesiam. Si enim dederimus, quod Nestorium secundum ipsorum vocem sequatur Ecclesia, mentiuntur, dicentes eam cum Eutyche ac Dioscoro sapere. Si vero potius eam (quod contrarium est) Eutychi ac Dioscoro consentire permittimus, etiam in hoc manifestantur falso loquentes. Ut enim sermo praecedens ostendit, Nestorius et Eutyches ab invicem impietate variantur, et irrationabile ac superfluum est hujusmodi eorum commentum.
Epiphanius diaconus legit:
Et quia in spinis arantes, ab apostolicis seminibus aliena profantur, et haereticorum zizaniorum germina fructificant, ad eos Dominus per prophetam clamat: Pastores multi corruperunt vineam meam, demoliti sunt portionem meam (Jer. XII) , haec dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Unde justum arbitrati sumus, subtiliter per praesentem definitionem nostram ostendere, qui faciant et colant errorem. Omnium igitur deiferorum Patrum et sanctarum ac universalium synodorum, qui puram et incontaminatam et Deo acceptam fidem [Col. 0395C] et confessionem nostram ita tradiderunt [Gr., Omnibus igitur deiferis, etc., puram et incontaminatam tradentibus], ut nullum modum divisionis vel confusionis excogitaret aliquis in illam ineffabilem et ignotam unitionem, quae super omnem sensum et cogitationem est, duarum scilicet per subsistentiam naturarum unice demonstratae personae.»
Epiphanius diaconus legit:
Vere suum errorem ostenderunt subtiliter vana sapientes. Omnibus enim sanctis Patribus nostris, qui in sanctis sex universalibus synodis convenerunt, venerabiles imagines pictas in sanctis templis et in aliis congruentibus locis stabilientibus et suscipientibus has, ipsi reprobaverunt per quasdam falsidicas [Col. 0395D] ratiunculas, errorem dicentes, et idololatriam alteram praeter daemonicam subrogantes: et duas res sibimet adversantes non discreverunt ab invicem. Eorum enim quae ad gloriam Christi Dei nostri, et rememorationem in carne conversationis ejus patrata sunt, et eorum quae propter gloriam et memoriam daemoniorum a paganis et quibusdam Judaeis qui eis deserviunt, facta sunt, unam et eamdem nominationem ore suo circumferunt, et scripturae tradere non sunt reveriti, miscentes quae misceri non possunt, et excusantes excusationes in peccatis. Divisionis et confusionis deliramentorum strepitum dant in theologicam disciplinam Ecclesiae catholicae, et garriunt dicentes, nullum modum divisionis excogitare in [Col. 0396A] unitione quae per subsistentiam in carne facta est Dei Verbi. Et, ut apparet, paternas voces nunquam legerunt: porro si legerunt, transeundo legerunt, et non scrutando. Deiloquus Gregorius interimit inane ipsorum commentum, ita dicens (Orat. 2 de Filio) : Cum naturae distent, cum intellectibus quoque dividuntur [ Gr., distant consideratione intellectus, simul dividuntur] et nomina: et omnes sancti Patres nostri confusionem non admittentes, separatas dicunt intellectu duas naturas ratione differentiae, non divisionis. Igitur aut ignota est illis etiam in hoc vera dogmatum agnitio, aut calumniantur sanctos Patres nostros, quod nullo modo dicant divisionem in duarum naturarum unitione dispensationis Christi. Et Nestorius quidem rebus dividit [Col. 0396B] naturas, dicens alterum Dei Verbum, et alterum eum qui est ex Virgine, in hominem specialiter, et in Deum specialiter. Catholica vero Ecclesia inconfuse confessa unitionem, intellectu solo dividit naturas indivise, unum eumdemque confessa Emmanuel etiam post unitionem. Porro injuriam spirantes in suis nasis, efferunt:
Gregorius episcopus legit:
«Quis est insensatus intellectus vani scriptoris [pictoris], propter frivolum et turpe lucrum studentis quod studeri non potest? id est, corde credita et oris confessione prolata manibus pollutis formare.»
Epiphanius diaconus legit.
[Col. 0396C] Apoplexia est hoc dicere vel sentire: neque enim viri prudentis est culpare inculpabiles. Nam quae est eorum sinistri sermonis excogitatio, haec deliramenta intelligendi in ecclesiae dicatis rebus? Si is qui pingit, propter turpe lucrum dicatur imaginari Dominum nostrum secundum quod homo perfectus factus est, et sanctos ejus: oportet illos etiam qui divina Evangelia scribunt, incusare, et eos qui crucem per colores exarant, stultos pictores appellare ac dicere quod propter turpe lucrum hoc faciant. Ergone et faber qui crucem facit, stultitiae fabricator nominabitur; et latomus mensam sanctam incidens et formans, stultitiae latomus est; et aurifex, et argentarius, et textor similiter? Itaque juxta illorum vesaniam discessit omnis disciplina et ars a Deo data [Col. 0396D] tam ad gloriam suam, quam ad statum vitae nostrae. Et quia venerunt in ignotantiae ac malignitatis superfluitatem, ex divina Scriptura et sanctis Patribus nostris audiant laudari sapientiam quae data est naturae nostrae per magnum datorem Deum qui nos condidit, et quidem Job de Deo asseverante: Quis dedit mulieribus texturae sapientiam? (Job. XXXVIII, sec. LXX.) Divina quoque Scriptura testatur Dominum dedisse sapientiam Beseleel in omnem fabrilem disciplinam, ita dicens: Ego vocavi ex nomine Beseleel filium Urii filii Or de tribu Juda: et implevi eum spiritu Dei, sapientia et intelligentia et scientia in omni opere, ad excogitandum quidquid fabre fier potest et auro et argento et aere, marmore et gemme [Col. 0397A] et diversitate lignorum. Dedique ei socium Eliab filium Achisamec de tribu Dan. Et in corde omnis eruditi posui sapientiam, ut faciant cuncta quae praecepi tibi (Exod. XXXI) . Quibus consonans Gregorius, qui multus est in theologia, profatur (Greg. Naz. Orat. fun. in S Basil.) : Et descendit spiritus Domini, et deduxit eos: et spiritus disciplinae replevit Beseleel principem fabrorum tabernaculi. Ergo qui disciplinas Dei, quae hominibus datae sunt, depravant [ Gr., vituperant] et reprehendunt, divinitus reprobatorum haeresi connumerati et sunt et dicuntur, addentes, secundum quod scriptum, peccatum super peccatum (Isa. XXXI) . Hi ergo qui germani et non nothi stolis amictae sponsae Christi, et maculam vel rugam non habentis, catholicae videlicet Ecclesiae [Col. 0397B] filii sunt, soli Deo rationabilia sacrificia et servitutes offerentes, per visibilem sensum intuentes venerabilem imaginem Christi, et proprie ac veraciter dominae nostrae sanctae Dei genitricis, sanctorumque angelorum et omnium sanctorum, sanctificantur, per recordationem horum mentem suam informant, et corde in unum Deum credunt ad justitiam, et ore confitentur ad salutem (Rom. X) . Similiter et Evangelium audientes, auditorium sensum sanctificatione ac gratia replent, et corde intelligunt eorum quae scripta sunt narrationem. Deinde frustra inflati quid aiunt?
Gregorius episcopus legit:
«Fecit enim iste talis imaginem, nominans eam Christum: et est nomen quod est Christus, Deus [Col. 0397C] et homo. Ergo et imago Dei et hominis. Itaque aut circumscripsit, secundum quod visum est vanitati suae, incircumscriptionem deitatis circumscriptione creatae carnis; aut confudit inconfusibilem unitionem illam, confusionis iniquitatem incurrens; duas blasphemias ex hoc deitati applicans per circumscriptionem et confusionem. Eisdem ergo et is qui adoravit, blasphemiis submittitur: et vae utrisque consimile, quia cum Ario et Dioscoro et Eutyche atque cum Acephalorum haeresi erraverunt.»
Epiphanius diaconus legit:
Non est pictorum adinventio imaginum factura, sed catholicae Ecclesiae approbabilis legislatio et traditio: [Col. 0397D] atque antiquitati congruens reverentia secundum divinum Basilium (De Spiritu sancto ad Amphil. cap. 29) . Testimonium perhibet ipsa rerum antiquitas et spiritu inductorum patrum nostrorum doctrina, quia videntes has in venerabilibus templis, libenter susceperunt: et ipsi venerabilia templa dedicantes, has pingere studuerunt; in quibus Deo accepta vota sua et incruenta sacrificia Domino cunctorum Deo obtulerunt. Igitur eorum est ingenium et traditio, et non pictoris; nam pictoris sola ars est: dispositio manifestum est quod sit sanctorum patrum qui dedicaverunt. Nomen autem quo Christus dicitur, indicium est deitatis et humanitatis, duarum videlicet perfectarum Salvatoris naturarum. [Col. 0398A] Et secundum naturam qua visus est, imaginem ejus Christiani pingere sunt edocti, et non secundum quam invisibilis erat: ipsa enim incircumscripta est. Deum quippe nemo vidit unquam, ex Evangelio (Joan. I) audivimus. Humana ergo natura Christo depicto, scilicet juxta quod veritas demonstravit, secundum nomen tantum Christiani confitentur communicare imaginem ei quod principale est, et non secundum substantiam. Ipsi autem stolidi effecti indifferentem dicunt esse imaginem et principale, atque in aliis substantiis esse ipsam substantiam [ Gr., in aliis et aliis substantiis esse eamdem substantiam] judicant. Et quis eorum non derideat indisciplinationem, imo lugeat impietatem? In reprobum quippe sensum conversi loquuntur quae non conveniunt, [Col. 0398B] confusionis causam [crimen] susurrantes habere per venerabilium imaginum effectum Ecclesiam, et applicare eam divinitati circumscriptionis speciem asserentes: deindeque iniquitatem super iniquitatem apponentes, vae transmittunt. Sed convertetur dolor eorum in caput ipsorum. Si enim qui maledicit antiquo Israel, maledictus est; qui benedicit, benedictus est (Num. XXIV) : quanto magis qui novo Israel, qui intelligibiliter videt Deum, id est, Dei Ecclesiae maledicit, est maledictione repletus? Quis autem eos non exsecrabitur, cum Ario et Dioscoro et Eutyche dicentes, atque cum Acephalorum haeresi illam errare, ipsis hos habentibus praeceptores et tutores suae ipsius nova eligentis haereseos? In subsequentibus enim Eusebius Pamphili ab eis in testimonium ducitur, [Col. 0398C] qui ab omni Ecclesia catholica noscitur patronus esse Arii haereseos, quemadmodum in omnibus conscriptis suis expositionibusque continetur; secundum adorabile Deum Verbum dicens et ministrum Patris et secunda dignitatis habentem, ab homousii differens majestate, et commutationem [ Gr., sententiae consubstantialitatis repugnans, et comm.] sanctae carnis Domini in divinitatis naturam; ac per hoc confusionem dogmatizans, nec iconam recipit, sed neque omnis Arianorum scelerata collectio. Praedicant enim sine anima rationali hominem factum fuisse Dominum nostrum, et pro anima divinitatem habere, ut passionem in eam efferant, sicuti testatur Gregorius deiloquus (Gregor. Nazianz. in epist. 2 ad Cledonium) : et utpote deitatem passam fatentes, non [Col. 0398D] admittunt imaginem. Similiter et Severus confusibilis minime suscepit imaginem Christi Dei nostri in Ecclesia, sicut plurimi historici narrant. Quomodo ergo Arium et Dioscorum ac Eutychetem, Acephalorum scilicet haeresim secutam fuisse catholicam Ecclesiam asserant, quae suscepit imaginales historias, mirandum est: dum magna eructent, et quasdam blasphemas ratiunculas ex lingua sua quae sine porta est, in aerem fundant, et non aliud. Audiant ergo veraciter: Superior circumscriptione est, quemadmodum diximus, divina natura: an potius humana [ Gr., at vero humana] est circumscripta. Et nullus bene sentientium circumscriptam dicens humanam naturam, cum hac circumscribit eam quae incircumscripta [Col. 0399A] est. Etenim Dominus secundum quod homo perfectus erat, cum esset in Galilaea, non erat in Judaea, et hoc ipse affirmat dicens: Eamus in Judaeam iterum (Joan. XI) . Et cum de Lazaro dissereret discipulis suis, ita dixit: Gaudeo propter vos, quia non eram ibi (Ibid.) . Porro secundum quod Deus est, in omni loco dominationis suae praesto est, manens modis omnibus incircumscriptus. Quomodo ergo vaniloquiis quibusdam vanitate vocis perstrepentes, verbosantur infreni lingua dicentes: Circumscripsit pictor secundum quod visum est vanitati suae incircumscriptibile deitatis circumscriptione creatae carnis? Si circumscripta est reclinati et cunabulis involuti in praesepio natura [ Gr., cum natura] humanitatis natura divinitatis ejus, simul circumscripta est etiam in depicta [Col. 0399B] imagine humanitatis ejus incircumscripta deitas ejus: similiter et in cruce si circumscripta est natura [cum nat.] humanitatis natura deitatis ejus, simul circumscripta est et in depicta imagine humanitatis ejus incircumscripta deitas ejus. Si vero illa non est factus [ Gr., facta non sunt], nec hoc utique. Utique cognovissent deiferi Dionysii dictum in sermone de hierarchia ita perhibentis (cap. 2) : Neque enim certa [ Gr., exacta] similitudo est causalibus et causis; sed habent quidem causalia causarum convenientes imagines: ipsae autem causae causalibus supereminent et superstabilitae sunt, secundum principii sui rationem. Itaque ostensum est etiam his qui pauca intelligere possunt, quod vanam vocum quamdam novitatem introducere tenet resarcinatus [Col. 0399C] eorum sermo, contra Ecclesiam, et non contra pictorem agones apponens. Porro impudentiam continuantes, temere dicunt:
Gregorius episcopus legit:
«Damnandi autem ab his qui bene sentiunt, eo quod incomprehensibilem et incircumscriptam divinam Christi naturam pingere conentur, profecto ad aliam confugient malae machinationis defensionem, quia solius carnis illius quam vidimus et palpavimus, et eum qua conversati sumus, iconam depingimus; quod est impium et Nestoriani pessimi sensus inventio.»
Epiphanius diaconus legit:
Adhuc eisdem continuantur artificiis falsi assertores [Col. 0399D] circa veritatem, ad impudentem contradictionem conversi. Verum convenientia sibi dicentes, incidunt in laqueum blasphemiae; et amentiae continuantes verba, id est incomprehensibilem et incircumscriptam divinam Christi naturam, accusant Christianos, dicentes hanc eos circumscribere. Deinde artificiose loquentes, eorum assumendo personam, falso pronuntiant, quia solius carnis illius quam vidimus et palpavimus, et cum qua conversati sumus, iconam depingimus: ut quasi ex hoc iterum in Nestorii blasphemiam Ecclesiam inducant. Unde et inferunt: Quod est impium, et Nestoriani pessimi sensus inventio. Ergo veritatem audiant. Christiani unum Emmanuel scientes Christum Dominum, ipsum depingunt [Col. 0400A] secundum quod Verbum caro factum est; et multiplices garrulitates a se procul repellunt, simplici corde omnia quae tradita sunt in Ecclesia suscipientes; et intuentes picturas, nihil aliud intelligunt, nisi quae signantur in ipsis. Etenim cum viderint in pictura parientem Virginem et angelos supra stantes cum pastoribus, recogitant Deum humanatum nasci propter salutem nostram; et confitentur dicentes: Is qui sine carne erat, caro factus est, Verbum incrassatum est, increatus creatus, impalpabilis, palpatus est: atque unum eumdemque confitentur perfectum in deitate et perfectum in humanitate, Deum veraciter et hominem veraciter. Praeterea dictum est retro de scelesta Nestorii haeresi, quia imaginum effigies in nullo cum ea concordant; et sufficienter dictum [Col. 0400B] est. Quod si oportuerit, et iterum dicetur. Putantes autem in se quid intelligere, aiunt:
Gregorius episcopus legit:
«Tractandum est enim in hoc, quia si secundum orthodoxos Patres simul caro, simul Dei Verbi caro, nunquam partitionis sensum suscipiens, sed tota ex toto a divina natura suscepta et integre deificata est, quomodo scindetur, vel separatim statuetur ab his qui impie hoc agere conantur? Similiter autem et super ejus habetur anima. Assumente quippe Filii deitate in propria persona carnis naturam, anima mediatrix effecta est inter deitatem et carnis crassitudinem; et sicut simul caro, simul Dei verbi caro est: ita simul anima, simul Dei Verbi anima est: et utraque simul, deificata scilicet [Col. 0400C] anima, sicut et corpore, et ab his indivisa deitate manente etiam in ipsa disjunctione animae a corpore in voluntaria passione. Ubi enim anima Christi, ibi et deitas: et ubi corpus Christi, ibi et deitas.»
Epiphanius diaconus legit:
Quando aliquem tacturi sunt nequaquam sermonem subversores catholicae Ecclesiae [ Gr., qui avertunt se a catholica Ecclesia], assumunt aliqua quae omnes profitentur: ut per sensum bonum qui in his esse cernitur, nec de reliquis incredibiles [ id est fide minus digni] judicentur. Pauca enim quaedam bene pronuntiantes, et quodammodo glareis margaritas commiscentes, atque ad vomitum proprium repedantes, [Col. 0400D] aiunt scindi et separatim statui unum Christum ab his qui recipiunt venerabiles imagineas picturas. Et vituperabiliter effantur, nunquam partitionis sensum fuisse receptum. Liquet ergo quod ignorentur ab eis Patrum voces. Studiose [ Gr., cogitatione] quippe omnes separationem duarum naturarum expressius praedicant, sed non rebus, ut superius dictum est, sicuti blaspheme Nestorius dicere ausus est. Nulla autem est procul dubio ratio dissensionis vel separationis, aut alicujus divisionis, vel rursus essentiae confusionis, quemadmodum crebro falso concionati sunt, pro eo quod pingitur Dominus secundum id quod homo fuit perfectus. Aliud est enim imago, et aliud principale: et proprietates [Col. 0401A] principalis nullatenus quis eorum qui sanum sapiunt, in imagine quaerit. In imagine quippe nil aliud vera ratio novit, quam secundum nomen communicare illi cujus est imago, et non secundum substantiam, juxta quod crebro jam diximus coacti ex ipsis [ipsorum] disputationibus. Inopiam enim passi aliquid dicendi contra catholicam Ecclesiam, eadem de eisdem effantur, vana fauce loquentes, et exercitium [ Gr., vaniloquentiam] audientibus facientes. Propter quod et ridendi apud omnes monstrantur, aliquando partitionem, aliquando vero confusionem dicentes, paratissimam linguam habentes ad subsequendum [ Gr., ad verbis peccandum] unde et dicunt:
Gregorius episcopus legit:
[Col. 0401B] «Si igitur in passione inseparabilis mansit ab his divinitas, quomodo insensati et cuncta irrationabilitate repleti, dividunt carnem quae cum divinitate connexa et deificata est, et quasi puri hominis imaginem pingere tentant? Nam et in isto in aliud iniquitatis barathrum incidunt, separantes carnem a divinitate, et privatae subsistentiae illam asseverantes, et aliam personam carni tribuentes, quam et imaginare [ id est imaginibus exprimere] fatentur: ex hoc ostendentes quartae personae additamentum in Trinitate: super haec et assumptionem, quae divinitus est suscepta, atheoton depingentes [ Gr., et quod ex assumptione deificatum est, atheoton, id est non deificatum depingentes]. Colligitur ergo ab his qui Christi imaginem pingendam [Col. 0401C] [ Gr., pingi] existimant, aut divinitatem circumscriptam et carne confusam, aut corpus Christi atheoton et divisum, ac personam privatae subsistentiae super carnem [in carne] dari: similes in hoc effecti Nestorianorum impugnationi quae in Deum est. In talem blasphemiam atque impietatem incurrentes confundantur et revereantur, et cessent qui patrant, et desiderant, et colunt imaginem, quae fallaciter ab eis facta et dicta est Christi. Cesset etiam a nobis ex aequo et Nestorii partitio, atque Arii, Dioscori et Eutychetis, et Severi confusio, quae sunt immensa mala [ Gr., e diametro pugnantia mala], et impietate comparia.»
Epiphanius diaconus legit:
Nequaquam per unam viam gradiuntur Christianos calumniantis haereseos propugnatores, quemadmodum moris est orthodoxis, qui de divinis dogmatibus disputantes, regiam viam tantum retinent, et hac vel illac nullo pacto declinant. Sed evertentes vias Domini, contrarias opiniones apud se colligunt: et in suo sensu abundantes, sapientes per omnia esse putantur. Sed audiant ab Isaia, qui fiducialiter dicit: Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes (Isa. V) . Etenim quae nunquam ab orthodoxis Christianis dicta sunt, quasi praedicata per illos assumunt; et seductorios syllogismos contexentes sophistice arguunt: et colligitur ab eis injuria [Col. 0402A] et maledictio, quin potius et impietas. Quae enim Diodorus atque Theodorus Mopsuestiae, ac Nestorius et Eutyches et Dioscorus et Severus assumpsere contra veritatem rabiem eructantes, ipsi catholicae Ecclesiae tribuunt: et malo malum commiscentes applicant [addunt], hanc impiis istis haereticis conspergi perhibentes [cum imp. i. h. sentire per.], et stoliditate et inutilitate verba referta possidentes, et sicut caupones miscent vinum aqua, id est verum sermonem cum perverso, et temperant fel amaritudinis. Haeresis enim Dioscori et Eutychetis contraria est Nestorio, quemadmodum jam diximus: atque contrarias haereses in una opinione atque professione esse possibile non est: quemadmodum album et nigrum, vel calidum et frigidum impossibile [Col. 0402B] est videri in uno subjecto, in uno eodemque tempore. Neque enim in nive inventum est aliquando calidum, neque in igne frigidum. Porro amentiae ipsorum inutilitatem manifestiorem dicemus. Imaginem enim et principale idipsum dicunt veloces erga calumniam: et idcirco in confusiones et partitiones inducunt eos qui depingunt evangelicam relationem. Eutychianorum enim, id est eorum qui praedicant unam naturam secundum subsistentiam in unitione Christi, ac per hoc dogmatizant confusionem, veritatis transmutatio nihil aliud in illis est, nisi quod subsistentiam et naturam idipsum definiunt: quod aliud esse atque aliud alumni catholicae norunt Ecclesiae. Subsistentiam enim dicimus substantiam quamdam cum proprietatibus, ab eo quod est hyphestanae [Col. 0402C] [ Gr., hyphestanae, id est subsistere]. Porro autem naturam fatemur rem per se subsistentem [ Gr., existentem], non indigentem alio ad sui stabilitatem [constitutionem], ab eo quod est pephycenae. Hoc praeterea modo et isti imaginem Christi et ipsum Christum nihil distare per substantiam dicunt. Nam si differentiam nossent, nequaquam has vocum novitates portentose praetenderent. Omnibus enim evidens est, quia aliud est imago, et aliud primitivum: hoc quidem animatum, illud autem inanimatum est. Et quoniam verbosati sunt, in imagine circumscribi pariter divinam naturam, excidentes a recta ratione, traditi sunt in reprobum sensum. Petrus enim et Paulus depicti videntur, sed eorum animae in imaginibus non adsunt: quandoquidem nec ipso corpore [Col. 0402D] Petri praesente, animam ejus aliquis videt. Cum ergo ipsa non aspiciatur, quis eorum qui veritatem sectantur, dicit, quia separata est caro Petri ab anima ejus, nisi forte per intelligentiam tantum? Quanto magis incircumscripta natura Dei Verbi a circumscripta carne quae ab eo assumpta? Neque enim quando fatigatus est ex itinere, et a muliere Samaritana bibere quaerebat, et a Judaeis lapidabatur, deitatis natura fatigabatur, vel lapidibus submittebatur: absit blasphemia. Has ego multiplices conglobationes, volens imaginales picturas respuere, multum susurrans vanitas Christianos calumniantium incontinenti lingua induxit; et alia quaedam subinferens, atque iniquitatem super iniquitates congerens, quartae [Col. 0403A] personae additamentum in sancta Trinitate stolide locuta est. At nos qui in catholica Ecclesia utpote proprii filii nati sumus, omnia quae sunt dispensationis Domini nostri Jesu Christi suscipientes, atque Arium et Nestorium, Apollinarium quoque et hujus discipulos Eutychetem et Dioscorum abominantes, venerabiles imagines suscipimus, imagines tantum et nihil aliud eas cientes, secundum quod principalis tantummodo nomen habent et non substantiam. Cancri autem more oblique gradientes, ad aliam blasphemiae ducuntur viam, dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Laetentur et exsultent, et fiducialiter agant hi qui veram Christi imaginem sincerissima anima [Col. 0403B] faciunt et desiderant, et colunt, et in salutem animae et corporis offerunt: quam ipse sacratissimus immolator et Deus noster, ex nobis ex toto massam assumens, secundum tempus propriae passionis in typum et rememorationem evidentissimam tradidit ministris suis. Sese namque voluntarie traditurus memorabili et vivificae morti suae, acceptum panem benedixit, et gratias agens fregit, et dans dixit: Accipite et comedite in remissionem peccatorum; Hoc est corpus meum (Matth. XXVI) . Similiter et calicem tradens dixit: Hic est sanguis meus: hoc facite in meam commemorationem (Marc. XIV, Luc. XXII) . «Veluti nulla alia specie ab eo electa sub coelo, vel forma [figura] imaginari ejus incarnationem valente. Vide ergo quod [Col. 0403C] imago vivifici corporis ejus pretiose ac honorabiliter facta sit [ Gr., En ergo imago vivif. cor. quae pret. ac hon. fit] Quid enim argumentatus est in hoc sapientissimus Deus? Nonne ut ostenderet et exprimeret evidenter nobis hominibus mysterium quod operatus est per dispensationem suam? quia sicut id quod ex nobis suscepit, materia sola est humanae substantiae per omnia perfectae, non figurantis proprie subsistentem personam, ut non additamentum personae divinitati intercidat: ita et imaginem materiam praecipuam, id est, panis substantiam praecepit offerri, non figurantem hominis formam, ne idololatria subintroducatur. Sicut ergo corpus Christi quod secundum naturam, sanctum est, utpote divinitus sanctificatum [ Gr., [Col. 0403D] utpote deificatum]; ita manifestum est, quod adoptione, id est, ipsa imago ejus sancta est, utpote per quamdam sanctificationem gratiae sanctificata [ Gr., deificata]. Hoc enim et mercatus est [industrie gessit], ut diximus, Dominus Jesus, ut sicut carnem quam suscepit, propria secundum naturam sanctificatione ex ipsa unitione deificavit; similiter et eucharistiae panem, non ut falsam [ut non f.] imaginem naturalis carnis, per sancti Spiritus adventum sanctificandum, divinum corpus fieri voluit mediante sacerdote, qui oblationem de communi separans, ad sanctificationem pertingere facit. Itaque Christi caro secundum naturam animata et intelligibilis, uncta est Spiritu sancto in divinitatem [Col. 0404A] [mente praedita, uncta est per Spiritum sanctum divinitate]. Similiter et divinitus tradita imago carnis ejus, divinus videlicet panis repletus est Spiritu sancto cum calice vitam ferentis sanguinis lateris ejus. Haec ergo demonstrata est vera imago dispensationis quae in carne facta est, scilicet Christi Dei nostri, quemadmodum supra dictum est; quam ipse nobis verus naturae vivificator et fictor voce propria tradidit.»
Epiphanius diaconus legit:
Patet, qualiter omnis sermo propositus, quando semel a veritate aversus est, in multas et periculosas pravitates a consequentia seductoria proferatur: quippe quod et isti praeceptores novitatis perpessi [Col. 0404B] sunt. Aversi enim a veritate propter imaginum factionem, etiam in alteram extremam apoplexiae insaniam delapsi sunt. Etenim quasi ex Delphico tripode obliqua haec et perniciosa dogmata oraculo consecuti sunt [vaticinati sunt]. Sed audiant a proverbiali verbo: Laqueus fortis viro labia sua, et capitur proprii verbis oris (Prov. VI) . Ligna enim et fenum et stipulam apposuerunt, quorum finis in combustionem. Nullus enim aliquando tubarum Spiritus, sanctorum videlicet apostolorum, aut illustrium Patrum nostrorum, incruentum sacrificium nostrum quod in commemorationem Christi Dei nostri ac omnis dispensationis ejus efficitur, dixit imaginem corporis ejus. Neque enim acceperunt a Domino sic dicere vel confiteri, sed audiunt evangelice dicentem [Col. 0404C] eum: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non intrabitis in regnum coelorum (Joan. IV) . Et: Qui manducat meam carnem et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo (ibid.) . Et: Accepto pane, gratias agens, fregit, et dedit discipulis suis, et ait: Accipite et comedite; hoc est corpus meum. Et, accipiens calicem, gratias egit, et dedit illis dicens: Bibite ex hoc omnes: hic est enim sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI, Marc. XXIV, Luc. XXII) . Et non dixit, accipite et comedite imaginem corporis mei. Sed et Paulus divinus apostolus ex divinis Domini vocibus hauriens, ait: Ego accepi a Domino quod et tradidi vobis, quoniam in qua nocte tradebatur, accepit panem, et gratias agens, fregit et dixit: [Col. 0404D] Accipite et comedite; Hoc est corpus meum quod pro vobis frangitur: hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem postquam coenavit, dicens: Hic calix novum testamentum est in meo sanguine: hoc facite, quotiescunque biberitis, in meam commemorationem. Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem hunc bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat. (I Cor. XI.) Ergo liquido demonstratum est, quod nusquam Dominus vel apostoli, aut Patres imaginem dixerunt sacrificium sine sanguine, quod per sacerdotem offertur, sed ipsum corpus et ipsum sanguinem. Et ante sanctificationis quidem celebrationem, typos quibusdam [ Gr, Consummationem, antitypa quibusdam] sanctorum Patrum [Col. 0405A] haec pie visum est nominare: quorum est Eustathius propugnator orthodoxae fidei et arianae destructor vesaniae, et Basilius ejusdem infelicis superstitionis depositor, qui omne quod sub sole est, planam rectorum dogmatum basim edocuit. Ex uno enim eodemque spiritu disputantes, unus quidem eorum interpretans Salomoniacum dictum, quod in Proverbiis legitur: Comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis (Prov. IX) ; haec dicit: Per panem et vinum, typos corporalium Christi praedicat membrorum. Alter vero ex eodem fonte hauriens, ut noverunt omnes sacerdotii mystici cultores, in oratione divinae oblationis ita dicit: Confidentes appropinquamus sancto altari, et proponentes typos sancti corporis et sanguinis Christi tui, te deprecamur, [Col. 0405B] et te rogamus: et quod deinceps infertur, certiorem Patris hujus perfecit intellectum, qualiter antequam sanctificata fuerint, [Col. 0405D] Graeci Patres jam sanctificata non raro vocant antitypa, ut Nazianz. Orat. fun. in sororem, et Apolog. [Col. 0406D] I, Cyrillus, Hier. catech. V, myst. et alii. vocata sint typi: post sanctificationem autem corpus proprie ac sanguis Christi dicuntur, sunt, et creduntur. Ipsi vero viri fortes volentes venerabilium imaginum demoliri visionem, aliam imaginem introduxerunt, quae non est imago, sed corpus et sanguis: porro fatigatione [ Gr., improbitate] et astutia depressi, sophismate pravo semet offendentes, [ Gr., decipientes] adoptione nominaverunt fieri hanc divinam oblationem: [ Gr., add. et quemadmodum hoc dicere aperta insania est, sic et imaginem asserere corpus, etc. ] et corpus et sanguinem Domini, aequali quodammodo appropinquat amentiae, et ampliorem indisciplinationis [Col. 0405C] [ Gr., indisciplinatione] habet impietatem. Deinde dimisso mendacio tangunt pauxillum quid veritatem, divinum corpus dicentes fieri: et, si imago corporis est, non potest esse hoc divinum corpus. Ergo hinc inde circumductis, invalida omnino manent ea quae ab illis susurrata sunt. Sicut enim oculus turbatus non recte videt, ita et ipsi nequam confusione cogitationum sensum suum turbantes et turbulentum reddentes, idipsum patiuntur quod insanientes, alia scilicet pro aliis phantastice passi [ Gr., phantastice judicantes]: aliquando quidem imaginem dicentes sancti corporis Christi intelligibile [ Gr., sacrum] sacrificium nostrum, aliquando vero positione corpus. Porro haec passi sunt, quemadmodum supra diximus, imaginalium formationum vultum [aspectum] [Col. 0405D] ab Ecclesia volentes exterminare, gaudentes super eversione ecclesiasticarum traditionum.
Epiphanius diaconus legit:
Iterum insistentes iisdem oblocutionibus, movent linguas suas, has ad injuriam acuentes sanctae Dei Ecclesiae; etenim aiunt:
Gregorius episcopus legit:
«Mendacis autem cognominationis malum imaginum nomen neque ex traditione Christi vel apostolorum [Col. 0406A] aut Patrum esse habet, neque orationem sacram sanctificantem illud, ut ex hoc ad sanctitatem ex eo quod commune est transferatur: sed manet commune et inhonoratum, sicuti patravit hoc pictor.»
Epiphanius diaconus legit:
Linguam habentes magniloquam, adjectionibus malum absque timore Dei amplificant; et temerario corde ac potentatu inania, meditantes mendacis cognominis et mali nominis imagines quae sub nomine Christi factae sunt, pronuntiaverunt. Et si hoc de regum imaginibus dicere auderent, morte vindictam forsitan pertulissent. Patientur autem hanc et percipient utique, quando et verborum et actuum retributio fiet. Praeterea cum multis quae nobis sine [Col. 0406B] scripto tradita sunt, etiam imaginum factio in ecclesia ab apostolorum praedicatione dilatata est. Indicat autem hoc et historia de haemorrhoissa, quae ex diversis historiis testimonium habet, et secundum quod sanctum Evangelium refert, sanitatem adepta est: quia haec statuam erexit Domini, et se tangentem fimbriam statuae posuit (Matth. IX, Marc. V, Luc VIII) . Inter illam autem et Christi imaginem herba quaedam oriebatur, appropinquans pedi statuae, omnis languoris remedium. Porro has etiam in scripturis Christianos versari [operatas], sanctorum Patrum nostrorum plurimi tradiderunt. [Col. 0406D] Graec.: Kai Basilius Magnus, cujus doctrina per omnes terminos resonat, in diversis sermonibus suis mentionem earum facit: et Gregorius ipsius et carne et spiritu frater, Nyssaeorum [Col. 0406C] praesul, in sermone de Abraham: et Gregorius cognomento deiloquus in scriptis a se carminibus; in quibus sermo refertur, qui est inscriptus de Virtute: Joannes etiam qui os auro pretiosius possidet, in epitaphio sermone suo, quem in Meletium habuit episcopum Antiochiae; et in sermone suo qui etiam supra scribitur, quia Vetoris et Novi Testamenti unus est legislator: Cyrillus depositor Nestorii epistola sua [ Gr., ep. sua prima] ad Acacium episcopum Scythopoleos, Sophronius [Anastasius, Antiochenus patr.] Maximus. Sed quid nominatim horum memoriam facimus, cum omnes sancti Patres nostri imaginum facturam susceperint? At hi mendaciter asserunt perhibentes quod Patrum non sit traditio, etiam, satis congrue: si Evangelium legendum minime tradiderunt, [Col. 0406D] nec imagines figurandas; at si hoc, et illud. Sequitur enim titulationis vel picturae formatio evangelicam relationem, et haec picturalem narrationem: et utraeque bonae et honorabiles. Quae enim indicativa sunt invicem, indubitanter etiam alterum alterius habet intelligentias. Si enim dixerimus, sol super terram est, utique dies est: et si dixerimus, quia dies est, utique sol super terram est. Ita et si viderimus in imagine evangelizantem angelum Virgini, utique in commemorationem habemus venire evangelicae narrationis: Quia missus est angelus [Col. 0407A] Gabriel a Deo ad Virginem: et ingressus ad eam dixit: Ave, gratia plena, Dominus tecum; benedicta tu inter mulieres (Luc. I) . Ergo ex Evangelio audivimus gestum mysterium per angelum ad Virginem, et commonemur: et in imaginem intuentes similiter quod gestum est, manifestius intelligimus. Porro et in aliam rursus indisciplinationis viam conversi sunt, dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Neque orationem sacram sanctificantem illud, ut ex hoc ad sanctificationem ab eo quod commune est, transferatur: sed manet commune ac inhonorandum, quemadmodum hoc pictor effecit.»
Epiphanius diaconus legit:
[Col. 0407B] Et quod verum est audiant. Multa quae in nobis sacrata sunt, orationem sacram non recipiunt, cum inde et ex ipso nomine plena sint sanctitudine simul et gratia. Et propterea haec ut revera veneranda honoramus et salutamus, ipse enim typus vivificae crucis absque oratione sacra effectus, penes nos colitur, et contenti sumus figura ejus ad suscipiendam sanctificationem. Et per adorationem quae facta est a nobis in eum, et per notam in fronte expressam, atque per signaculum quod in aere per digitum fit, abigere [insequi] daemones speramus. Similiter et in imagine per nominis annotationem ad primitivi honorem reducimur: et salutantes ac honorabiliter adorantes, percipimus sanctificationem. Nam et sacra [Col. 0407C] diversa vasa habentes, haec salutamus atque amplectimur, et sanctitatem quamdam percipere ab eis speramus. Itaque aut crucem et sacra vasa stulte dicturi sunt communia et inhonoranda, sicuti fecit ea faber et pictor et textor, eo quod non habeant orationem sacram sanctificantem illa: aut certe et venerabiles imagines tanquam sacras et sanctas et honorandas admittent. Caeterum volentes et alia zizaniis immista plantare semina, quasi ex spiritu pythonico etiam adhuc effantur.
Gregorius episcopus legit.
«Si vero quidam eorum qui in tali errore detinentur, dixerint, recte quidem a nobis et pie dici ea quae in subversionem imaginis quae Christi dicitur, [Col. 0407D] asseruntur, propter inseparabiles et inconfusas duas naturas, quae in una subsistentia convenerunt: sed deficere nos a ratione, eo quod [ Gr., dubitare eo q.] super immaculatae ac semper gloriosae, quae proprie Dei genitrix est, et prophetarum, apostolorum quoque et martyrum, cum sint puri homines, et non ex duabus naturis, divinitate scilicet et humanitate, in una subsistentia, instar unius Christi, ad fiendum imagines interdictionem facimus.»
Epiphanius diaconus legit:
Nullus eorum qui in catholica Ecclesia enutriti sunt, intellexerit vel direxerit, quia recte ac pie judicaverunt super hac novitate: sed omnes summi [Col. 0408A] sacerdotes, et sacerdotes tam Orientis et Occidentis, quam Arcti et Mesembriae, anathemati destinaverunt eos qui ita senserunt. Verum modicam partem harum dioeceseon seduxerunt, et a toto Ecclesiae corpore reciderunt, aut contemnentes Domini vocem dicentem: Qui enim unum ex minimis meis istis scandalizaverit, expedit ei ut suspendatur mola asinaria circa collum ejus, et demergatur in mare (Matth. XVIII) . Et ipsum non reverentes, utpote adversus imaginem ejus rabiem exercentes, nec sanctos ejus erubescunt: sed et adversus ipsos commoverunt linguas, ita dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Deficere nos a ratione, eo quod super immaculatae et semper gloriosae, quae proprie Dei genitrix [Col. 0408B] est, et prophetarum, apostolorum quoque ac martyrum, cum sint puri homines, et non ex duabus naturis, divinitate scilicet et humanitate: et quia oportet ad istos dicere, quod primo destructo, nec his sit opus.»
Epiphanius diaconus legit:
Neque primum evangelice aut apostolice, aut scripturaliter, aut paterne, aut argumentose, et, ut absolute dicamus, aut pie destructionem fecerunt, sed ex proprio ventre pronuntiantes, catholicae Ecclesiae Dei restiterunt; neque de propositis intemeratae dominae nostrae genitricis Dei imaginibus aut sanctorum est illis verax vel pius sermo resistendi: quemadmodum jam, dante Deo verbum, demonstravimus. [Col. 0408C] Prius enim diximus, ex sanctis Patribus haurientes, quia imaginis honor ad principale transit; et quia qui intuetur imaginem regis, intuetur in ea regem. Qui ergo adorat imaginem, in ea adorat regem: illius enim forma et species est imago [ Gr., in imagine]: et sicut qui injuriam infert regis imagini, poenam jure perpetitur, tanquam qui ipsi causae, videlicet regi, inhonorantiam intulit, quanquam imago nihil aliud sit quam lignum et colores cerae immisti et temperati: ita et hoc modo qui figuram cujuslibet inhonorat, in idipsum cujus imago est, refert injuriam. Sed et ipsa natura rerum docet, quia dum imago inhonoratur, utique principale inhonoratur. Hoc omnes homines sciunt, ipsosque cognoscunt adversus Patres insurgere, et catholicae [Col. 0408D] Ecclesiae traditioni resistere, atque naturam rerum non sequi. Iterum autem refertam mendacio habentes linguam, opinantur offendere [fraudare] veritatem, dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Verumtamen dicamus ea quae sunt eorum destructionis. Quoniam quidem nostra catholica Christianorum Ecclesia media inter Judaismum et paganismum existens, neutrorum solemnes caeremonias habet, sed nova pietatis et mystici sacrificii divinitus traditi semita incedit, Judaismi quidem sacrificia sanguinolenta et holocausta non admittens, paganismi autem praeter sacrificia omnem [Col. 0409A] idolorum factionem, et idolorum cultum abominans, qui auctor et inventor abominabilis hujus artis factus est: spem enim resurrectionis non habens, dignum ludibrium sibi adinvenit, ut non praesentem quasi praesentem per derisionem exhibeat. Si ergo nil extraneorum est in ea, merito ut alienum etiam hoc, et daemonici sensus virorum adinventio, avertatur a Christi Ecclesia.»
Epiphanius diaconus [et cubuclesius] legit:
Immensurabilis ac frivolae dictionis eorum littera plenissime deliramentis procurata, importunum quiddam et nimis risu dignum existit. In posterioribus [ Gr., antecedentibus] enim in praecipitia et fauces [barathra] per ratiunculas suas inducti sunt: nunc [Col. 0409B] autem in profundum inferni se intulerant, mediam inter Judaismum et paganismum pronuntiantes esse Christianorum Ecclesiam. Deinde iterum intra se cadentes dicunt [sibi non constantes dicunt], neutrorum solemnes caeremonias habere. Igitur aut ibi mentiuntur, aut hic veritatem non dicunt. Sed ut verius dicatur, sibimet mentiuntur. Mendacium enim non modo veritati contradicit, sed et sibi, ut sacer psalmista inquit David. Mentita est enim, ait, iniquitas sibi (Psal. XXVI) . Basilius ergo Caesariensium praesul, cujus in omnem terram exivit sonus, in ipso prooemio sermonis sui contra Sabellianos scripti sic ait: Impugnat Judaismus paganismum, uterque vero Christianismum. Ipsi autem qui putantur [sibi videntur] super Patres esse sapientes, mediam [Col. 0409C] perhibuerunt esse Christianorum fidem inter hos duos adversarios. Judaismus quidem inopiam divinitatis, at vero paganismus multitudinem deorum induxit. Gregorius enim qui a theologia cognominatur, utriusque abjectionem faciens, ita dicit (Orat. in Christi nat.) : Dei autem cum dixero, Patris aio et Filii et Spiritus sancti: neque supra haec deitate excedente, ut non vulgus deorum introducamus, neque intra haec definita: ne divinitatis inopia judicemur [damnemur], aut propter monarchiam judaizantes, vel propter deorum copiam paganizantes; malum enim in utroque simile, licet in contrariis inveniatur. Et quae Veteris quidem sunt Testamenti, quod tenuit Israeliticus populus, Dei traditio erat: paganorum autem, daemonum. Ergo et hic cum [Col. 0409D] divinitus traditis praeceptis daemonica connumeraverunt et commiscuerunt, imaginem Domini idolum pronuntiantes, daemonum imaginibus consimilem. Calumniantur ergo et Abel et Noe et Abraham sacrificiorum causa, quae ab ipsis per animalia sunt oblata, et Moysem, et Samuel, et David, et reliquos patriarchas; quia et ipsi extranea et pagana sacrificia Deo sacrificabant: quanquam Scriptura testimonium eorum perhibeat sacrificio, dicens: Odoratus est Dominus in odorem suavitatis (Gen. VIII) . Utinam cognovissent veritatem, quia quae Deo dicantur, accepta sunt apud Deum. Immolaverunt enim Domino Deo, scriptum est. Quae vero daemonibus, abominabilia et respuenda. Sacrificarunt enim daemoniis, et [Col. 0410A] non Deo, ait Scriptura (Deut. XXXII) . A nobis ergo et per nos est malum atque hujus adversum, et non ex subjectis materiis. Idolum enim, ut ait Apostolus, quid est? et idolothytum quid est, nisi quod quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo? (I Cor. X.) Porro plurimum errantes, et injurias et mendacia fingentes, deliberant, et inferunt hujuscemodi.
Gregorius episcopus legit:
«Quiescat ergo omne os obloquens iniqua et contumeliosa contra nostrum Deo acceptum consilium atque sententiam. Sancti enim qui Deo placuerunt, et ab ipso sunt dignitate sanctitatis honorati, vivunt semper Deo, licet hinc migraverint. Quos qui in mortua arte atque odibili, nunquam vivente, [Col. 0410B] sed ab adversariis paganis, vane reperta, pensat erigere, blasphemus ostenditur.»
Epiphanius diaconus legit:
In his quae ab eis nunc dicta sunt extraneos et alienos se a Dei pace demonstrant; quam videlicet Dominus noster his qui germane ac sine dolo in illum credunt, dimisit dicens: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV) . Quomodo enim pax, si contra eorum consilium et sententiam catholica Ecclesia erigitur, confortata et certificata traditionibus suis? Qui enim divino zelo moventur, semper Patribus et traditioni ecclesiasticarum legum concordant: eum vero qui contrarie se habet, ut inimicum effugiunt. Hos ergo tanquam eos qui ex [Col. 0410C] toto corpore Ecclesiae sese reciderunt, non cessant veri adoratores, qui in spiritu et veritate Deo serviunt (Joan. IV) , et imaginales picturas in relationem et commemorationem tantum habent, et has amplectuntur atque salutant, contra reprobum divinitus consilium eorum atque sententiam, thorace veritatis induti, pugione spiritus pungere. Sancti enim Patres qui a saeculo Deo placuerunt, ad nostram salutem atque utilitatem vitas suas conscriptas nobis dimittentes, etiam ea quae a se acta sunt, per picturae narrationem in catholica Ecclesia tradiderunt, in commemorationem animi nostri, et ad erectionem conversationis suae. Etenim sanctus Basilius in sermone suo super laude sanctorum quadraginta martyrum sic ait: Age itaque, in medium eos per commemorationem [Col. 0410D] adducentes, communem utilitatem ipsorum his qui praesentes sunt, constituamus, praemonstrantes omnibus velut in pictura virorum fortia facta. Nam et bellorum praeconia et verborum scriptores multoties et pictores designant, alii quidem sermone adornantes, alii vero tabulis [ Gr., illi quidem s. ad hi vero t.] exarantes; multosque ad virilitatem erexerunt utrique. Quae namque sermo historiae per auditionem exhibet, haec pictura tacens per imitationem ostendit. Commiscentes autem praeconia sua versutia [versutiae], talia fantur:
Gregorius episcopus legit:
«Quomodo autem et superlaudabilem Matrem [Col. 0411A] Domini, in qua obumbravit plenitudo divinitatis, per quam nobis illuxit lux inaccessibilis, excelsiorem coelis, et sanctiorem cherubim, in vili gentilis arte pingere audent? Aut iterum eos qui conregnaturi sunt Christo, consessoresque fieri [futuri ac judicaturi], ac judicare orbem terrarum, atque conformes fore [futuri] gloriae ipsius, quibus, ut sacra dicunt eloquia, dignus non erat mundus (Hebr. XI) , non erubescunt gentili arte pingere? Nefas enim est Christianis, qui spem resurrectionis habent, daemonum cultricum gentium moribus uti, et sanctos, qui tali et tanta gloria resplendebunt, in ingloria et mortua materia injuriis cumulare. Nos enim ab alienis non suscipimus probationes fidei nostrae. Etenim daemoniis Deum praedicantibus [Col. 0411B] Jesum, increpabat eos, dedignatus a daemonibus testimonium habere (Marc. I, Luc. IV) .»
Epiphanius diaconus legit:
A laudibus inchoantes, volunt simpliciores subripere ad vanum sensum suum. Sed qui prudentiam serpentis habent et non versutiam, simplicitatemque columbae, norunt et sermonibus et laudibus intemeratam et immaculatam vere ac proprie Dei genitricem et sanctos honorare, et horum virtutes per historicos libros ad memoriam reducere, et rursus per imaginales titulationes nota facere certamina et fortitudines eorum, atque hos magnificare supremis honoribus, et scire illos secundum sacrum Apostolum dissolutos cum Christo esse (Philipp. I) , et intercedere [Col. 0411C] pro nobis, et sinceram ac summam fidem et servitutem in spiritu et veritate soli Deo offerre, et non quibuscunque creaturis quae sub coelo sunt. Quid autem materiam sumentes ut turpem, contumeliis volunt afficere veritatem? quos oportebat potius quod pejus est fugere, et quod melius est sectari, et priscorum recordari sanctorum sacrificiorum, quae a Scriptura laudantur; quomodo Deo, modo vero daemonibus offerrentur: quanquam existens materia omni [ Gr., quando Deo offerebantur, quando vero daemonibus; quanquam eadem existens materia, omni] erat contagio plena, et subjectum tantum aspicientes, calumniantur Ecclesiam gentilium figmentorum habere indicia. Sed non quia materia in diversis contrarietatibus rerum utilis exprobratur vel [Col. 0411D] turpis ostenditur, despicienda est ejus utilitas. Si enim studuerint taliter intelligere et accipere, polluentur [ Gr., abibunt] omnia secundum ipsos quae Deo sunt dicata, sacra scilicet vestimenta, et vascula sacra. Etenim qui quae paganorum sunt sapiebant, ex auro et argento idola construebant, ac libamina ex vino libabant, et ex farina lagana militiae coeli offerebant hi qui ex Hebraeis idololatrae fiebant. Restat ergo eis incusare catholicam Ecclesiam, quia pagani per historicos libros deos suos daemones collaudabant; et nos non collaudemus sicut pagani neque Deum qui super omnia est, neque sanctos ejus, per historicos libros, quia ex alienis recipimus approbationes. O subversionem et amentiam! Cum [Col. 0412A] enim homines procul dubio simus sensibiles, rebus sensibilibus utimur ad cognitionem et commemorationem omnis divinae ac piae traditionis. Deinde ut adulteratores veritatis, subvertentes vias simul et intelligentias Domini, dicunt:
Gregorius episcopus legit:
«Super hoc ergo examinato et pertractato edicto [ Gr., dogmate] nostro, praebeamus et ex divinitus inspirata Scriptura, et ex probabilibus Patribus nostris manifesta testimonia conspirantis nobis, et roborantia hujuscemodi piam intentionem nostram; quibus non contradicat qui horum habet experimentum: qui autem ignorat, discat et retineat illa ut Dei; et secundum primam quidem rationem ex ejus voce divinitus dicta, quae ait: [Col. 0412B] Spiritus est Deus, et qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare (Joan. IV) ; et iterum: Nemo Deum vidit unquam (Joan. I) ; et: Neque vocem audistis, neque speciem ejus vidistis (Joan. V) ; et beatificante eos qui non viderunt eum, et crediderunt.»
Epiphanius diaconus et cubuclesius legit:
Cum aliqui recta, secundum quod sibi videtur, dogmata conantur pervertere, nemo miretur, si Scripturae verbis utuntur. Nam et omnes haeresiarchae de divinitus inspirata Scriptura erroris sui colligunt occasiones, quae per Spiritum sanctum recte dicta sunt malignis sensibus suis adulterantes. Et hoc summa praenuntiavit apostolorum tuba, Petrus [Col. 0412C] videlicet dicens: Quae indocti et instabiles pervertunt secundum sua desideria (II Petr. III) . Proprium est enim haereticis, secundum sua desideria pervertere divinorum et verorum scientiam dogmatum. Generaliter enim sanctis Patribus nostris, Dominus creavit me initium variarum suarum in opera sua (Prov. VIII) , in dispensationem Christi secundum carnem factam assumentibus, Arius et Eunomius, et qui juxta ipsos sunt, in supernam et divinam generationem acceperunt, ac per hoc a recta scientia retro redierunt. Rursus autem Apollinarius evangelicam vocem male intelligens: Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit Filius hominis (Joan III) : ad pravitatem conversus est, dicens, cum carne illa descendisse Deum Verbum, quam habens in [Col. 0412D] coelis erat, aeternam quamdam et consubstantialem sibi: et apostolicum quoddam dictum objiciens, quod perhibet: Secundus homo Dominus de coelo (I Cor. XIII) : et dicat [ Gr., decipiebatur], secundum quod sibi visum fuerat. Nullique mirandum, si et novae hujus pravitatis sectatores ex divina Scriptura nobis proferunt opiniones: ex magistris enim suis acceperunt occasiones. Voces enim quae super invisibili et incomprehensibili divinitate dictae sunt, in carnis dispensationem Domini nostri Jesu Christi, qui est unus ex sancta Trinitate, commutaverunt. Quis enim eorum qui bene sentiunt, nescit, quod illud quod dicitur, Deum nemo vidit unquam, super divina natura sit scriptum? et illud, neque vocem ejus audistis, neque speciem ejus [Col. 0413A] vidistis, si intellexerit quis super humanitate, totum Evangelium subvertet? Ubi enim ponemus illud quod fatemur, Dixit Dominus discipulis suis (Matth. XXIII) . Et: Dixit Dominus ad Judaeos qui ad se venerant: Et Dominus dixit: Vae vobis Scribae et Pharisaei? (Matth. V.) Vel rursus quomodo intelligemus, Aperiens os suum, docebat eos? (Joan. V.) significanter haec super humanitate. Illud autem: Neque vocem ejus audistis, neque speciem ejus vidistis, super divina substantia. Secundum id enim quod homo factus est perfectus Deus Verbum, ut praediximus, et vocem audivimus, et speciem ejus vidimus etiam post resurrectionem. Palpatus est enim, et apparens discipulis, disserebat eis de regno. Deinde et divinam servitutem et adorationem: quam Christiani veram et sinceram fidem [Col. 0413B] in se habentes [ fort. vera et sincera fide in se habent], affectuosae ac honoranti adorationi consimilem praedicant. In his quippe duabus rebus est illud quod apud eos perversum est: quare et Christianorum calumniatores sunt et appellantur. Dicunt enim, quia decentem Deum adorationem et servitutem imaginibus offerunt Christiani, et quia incomprehensibilem divinam naturam circumscribunt. O abnegationem et stoliditatem, et quidquid his aliud attinet! Non enim locum habet sermo, sed maledicto plenus est et calumniis. Christiani quippe adorationem quae in spiritu et veritate est (Joan. IV) , neque imaginibus, neque divinae figurae crucis impartiti sunt; sed neque invisibilis et incomprehensibilis naturae imaginem unquam fecerunt, sed secundum quod Verbum caro [Col. 0413C] factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) , ea quae humanae dispensationis ejus sunt, pingunt et imaginantur [imaginibus exprimunt]. Scientesque quia spiritus est Deus, et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare, adorationem et servitutem quae per fidem est, ipsi soli Deo, qui super omnes in Trinitate laudatur, offerunt. Nam divinum typum crucis et venerabiles imagines desiderio et affectu flagrantes, secundum principalium relationem salutamus, et honorabiliter adoramus. Vana itaque et inania, seu clandestina [ Gr., infirma] omnimodis atque levia eorum eloquia esse monstrantur a veritate, quemadmodum et caetera aliena a pietate intelligentes, aiunt:
Gregorius episcopus legit:
«Et in Veteri Testamento dicente ad Moysem et ad populum: Non facies tibimet idolum, neque omnem similitudinem, quaecunque in coelo sursum, et quaecunque in terra deorsum (Deut. V) : eo quod in monte de medio ignis vocem verborum vos audivistis, et similitudinem non vidistis, sed vocem.»
Epiphanius diaconus legit:
Hinc occasionem impietatis attrahunt, quasi pueros Christianos sophismatibus suis portentuosa rabie inficere nitentes. Quia igitur si per [ Gr., veluti larva territantes, quod si per] imaginum scriptionem habes in commemorationem Christum, vel sanctos ejus, in idololatriam dilaberis. Omnemque hi fortes injustitiam [Col. 0414A] meditantes, in praelocutionibus suis ad dictionem qua praecipitur, Non facies omnem similitudinem, fugiunt: et veritatem in injustitia possidentes, et suam justitiam volentes statuere, exercent se ad impietatem: et in insubsistentia mendacii gloriantes, a veritate alienantur. Voces enim quae olim in lege datae sunt populo Israel qui vitulo serviit (Exod. XXXII) , et Aegyptiarum abominationum experimentum habuit, Christianorum sacratae catervae coaptantes, se publicant et portentuose loquuntur [ Gr., et capiuntur], adusti labiis oris sui. Utinam intellexissent, quia Dominus inducturus eos in terram repromissionis, eo quod habitarent in ea gentes colentes idola, et adorantes daemonia, solem quoque ac lunam stellasque et alias creaturas, sed et volucres, et quadrupedia, [Col. 0414B] atque repentia, et non Deum vivum et verum, legem dabat: Non facies tibi idolum, neque omnem similitudinem, quaecunque in coelo sursum, et quaecunque in terra deorsum (Exod. XX) . Quandoquidem subinfert, abstrahens eos ab idololatria: Non adorabis ea, neque servies illis. (Ibid.) Cum autem tabernaculum testimonii secundum Domini dispositionem faceret fidelis famulus ejus Moyses, universa ostendens servire illi, sensibiles cherubim humanae formae instar intelligentium [typos intelligibilium] ex auro patravit, obumbrantes propitiatorium, Christum praefigurans. Ipse est enim propitiatio peccatorum nostrorum, ut ait divinus apostolus (I Joan. II) . Ergo per duas res eos introduxit ad Dei cognitionem, illud quidem dicendo [tum dic.]: Dominum Deum tuum [Col. 0414C] adorabis, et ipsi soli servies (Matth. IV) : hoc vero faciendo [tum fac.] aureos et conflatiles cherubim obumbrantes propitiatorium (Deut. VI) , id est, adorantes illud: et per visionem et auditum sublevabat eos ad Dominum Deum adorandum, et soli illi serviendum. Sed isti perversitate plenum habentes sensum, etiam apostolicum dictum proponunt hujusmodi:
Gregorius episcopus legit:
« Et commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis: et coluerunt, et servierunt creaturae potius quam Creatori (Rom. I) . Et rursus: Et si noveramus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus eum. [Col. 0414D] per fidem enim ambulamus, non per speciem (II Cor. V) . Et eodem approbanter dicente: Ergo fides ex auditu, auditus autem per Verbum Dei (Rom. X) .»
Epiphanius diaconus legit:
Palam dicendum est, quia ipsi comparati sunt gentibus, quae commutaverunt gloriam Dei, et servierunt creaturae potius quam Creatori, commutantes et per vertentes sensus apostolicos secundum sua desideria. Nam omnibus certum est, quia paganos irridere videtur Apostolus, dicendo: Commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis. Infert enim: et volucrum, et quadrupedum et serpentium (Rom. I) : licet ipsi fraudulenter integram [Col. 0415A] reciderint disputationem, ut quasi ex hoc simpliciores decipiant, quasi de ecclesiae imaginalibus descriptionibus apostolus hoc praetendat; praesertim cum illa quae subinferuntur, manifestam habeant explanationem. Volucrum enim et quadrupedum et serpentium mentionem fecit, et quia servierunt creaturae potius quam Creatori. Noverunt historicorum librorum peritissimi, quia Aegyptii olim boves colebant, et alia quadrupedia, et volatilia diversa, et muscas, et crabronum habitacula, et viliora istis animantia: Persae vero solem et ignem. Graeci autem super hoc omni creaturae servierunt; sed et Hebraeorum quidam, ut liber Regnorum narrat et prophetarum relationes. Nam dicant, quando stultae factae sunt gentes, et obscuratum est insipiens cor [Col. 0415B] eorum? antequam credidissent in Christum, an postquam crediderunt? utique antequam credidissent: manifestum enim hoc. Si enim dixerint, posteaquam crediderunt in Christum gentes, creaturae ac idolis deservisse, dispensationis Christi Dei nostri prophetiae secundum ipsos mendaces erunt, quae pronuntiatae sunt de Ecclesia. Erit Jerusalem sancta, et alienigenae non transibunt per eam ultra. Et: Misericordiam meam non dispergam ab eis, neque profanabo testamentum meum; et quae procedunt de labiis meis non faciam irrita (Psal. LXXXVIII) . Si vero ab agnitione Dei exsules facientes, et ante Christi adventum traditi sunt in reprobum sensum, diaholo servientes, vana est adversus Christianos accusatio quae nunc ab eis efficitur, et fiducialiter dicet ad eos [Col. 0415C] Isaias clamans: Vae qui scribunt malitiam; scribentes enim, malitiam scribunt (Isa. X, sec. LXX) . Igitur maligne ac tergiversatorie apostolicas et caeteras sacrae Scripturae voces accipientes, festinant magnum salutis nostrae mysterium dispensationis Christi Dei nostri, per quem redempti sumus ab errore idolorum, pervertere, et in se gloriam transferre: sed nullus eis credit Christianorum. Confitemur enim universi, ab errore idolorum et ab omni religione gentili Christum verum Deum nostrum in profectione sua, qua secundum carnem ad nos venit, nos penitus abstraxisse. Porro si ipsi hoc minime confitentur fuisse factum, nec confessionem, nec vocationem ejus habent. Unde adversus eos Apostolus ait: Quid enim habes, quod non accepisti? (I Cor. IV.) At si acceperunt, [Col. 0415D] illam redemptionem confiteri debuerant, et suscipere imagines, quae sunt ecclesiastici decoris in oculorum aspectum nobis effectae, et enarrationes evangelicae per eas in mentes nostras assumptae in commemorationem et relationem evangelicae historiae, sicuti crebrius dictum est. Et quoniam alias quoque apostolicas voces proponunt, dicentes: Et si noveramus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus: per fidem enim ambulamus, non per speciem (II Cor. V) : in medium proferamus harum interpretes et magistros magnivocos. Joannes itaque qui fulgentius auro et lapide possidet magisterium, interpretans Apostoli dictum quod ait: Itaque ex hoc nos neminem novimus secundum carnem. Et si cognovimns [Col. 0416A] secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus (II Cor. V) : ita dicit (hom. 11 in II ad Cor.) : Neminem novimus secundum carnem fidelium. Quid enim et si in carne sunt? sed vita illa carnalis periit, et desursum nati sumus spiritu, et aliam novimus civilitatem et conversationem, et vitam et constitutionem quae in coelis est. Iterum ejusdem: Auctorem esse Christum demonstrat: unde et intulit: Et si noveramus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus. Dic mihi, nunquid carnem deposuit, et nunc non est cum corpore? absit: etenim et nunc in carne est. Hic enim Jesus, qui assumptus est a nobis in coelum, sic veniet (Act. I) . Sic, quomodo? in carne cum corpore. Quomodo ergo ait: Et si noveramus secundum carnem Christum, sea nunc jam non novimus? quia et si passibilem noveramus [Col. 0416B] Christum, sed jam nunc non. Nam nostrum secundum carnem esse, est in peccatis esse: et non secundum carnem esse, in peccatis non esse. Christi vero esse secundum carnem, est in passionibus esse naturae; ut puta sitiendo, esuriendo, fatigando, dormiendo. Peccatum enim non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (Isa. LIII) . Unde et dicebat: Quis ex vobis arguet me de peccato? (Joan. VIII.) Et iterum: Venit princeps mundi hujus, et in me non invenit quidquam (Joan. XIV) . Igitur non secundum carnem Christum esse, est jam ab his tristitiis liberari, et non absque carne esse. Etenim cum ipsa veniet judicaturus orbem impassibilem eam habens et incorruptibilem: in quod et nos transibimus, configurato [Col. 0416C] corpore nobis effecto corpori claritatis ejus. Praeterea Cyrillus Alexandrinus propugnator sincerae fidei nostrae, explanans nobis idem dictum, taliter interpretatur: nam quia factus homo est unigenitus Dei Verbum, et radix generis apparuit secunda, non juxta primam quae est ex Adam, sed in melioribus incomparabiliter intelligendam et existentem transformamur ad vitam. Non enim sumus sub morte, sed sub ipso Verbo quod cuncta vivificat: et nemo est in carne, id est, in infirmitate carnali, quod est corruptio. Non autem hoc dicit Paulus, quod non sit in carne Christus. Nam et si dicit, Neminem novimus secundum carnem, non tamen hoc significat: siquidem quomodo mortuus est? hoc enim carnis infirmitas est. Ergo quod dicit, hoc est: Factum est [Col. 0416D] caro Verbum, et pro omnibus mortua est: et sic cognovimus eum secundum carnem, verumtamen ex hoc jam non novimus. Nam et si est nunc in carne (resurrexit enim tertio die, et ascendit in coelos) sed supra carnem intelligitur. Non enim jam moritur, neque aliam aliquam carnis infirmitatem sustinet, sed his omnibus est potior tanquam Deus. Videtis ergo, adversarii, quia non solum apostolicas voces pervertitis, sed sanctis Patribus adversamini. Ipsi enim per antelata dicta Christum passionibus liberatum post resurrectionem ostendunt, et nos docent tanquam conformes effectos corpori claritatis ejus, non secundum carnem ambulare, id est, non sectari carnales voluptates. Porro vos vestigia [Col. 0417A] horum persequi minime patientes, aliter quam Patres sapiendo, vanam quamdam gloriam [opinionem] introducitis, et viam non tritam ambulantes, vosmet et sectatores vestros in praecipitia et fauces inducendo, in profundum inferni demergitis. Verum vobis nemo credit non sequentibus sanctorum Patrum nostrorum doctrinam. Sane illud quod dicitur, Per fidem enim ambulamus, non per speciem, idem Joannes interpretans, sic ait (hom. 10 in II ad Cor.) : Ne quis dicat: quid ergo? dicendo: Quandiu sumus in corpore, peregrinamur a Domino, ut quid haec dicis? Alieni ergo efficimur ab eo hic existentes? Ante correxit, dicens: Per fidem ambulamus, non per speciem; et hic quidem eum scimus, sed non ita liquido. [Col. 0417B] Et alibi dicit: Nunc videmus in speculo et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII) . Et haec quidem ambo egregii Patres dixerunt; quoniam et in aliis dictis suis Apostolus liquido nobis sensum indicat, dicens: Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus, speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII) . Perspicuum ergo est, quia per fidem ambulamus, et non per speciem. Neque enim videmus hic Deum, sed credimus in eum: quia et ea quae condidit, fide dicimus ab eo facta fuisse; quemadmodum magna Spiritus voce ipse praedicat, dicens: Fide intelligimus aptata esse saecula Verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI) . Et contemplantes ordinatum motum universitatis, ad intelligentiam venimus Dei, qui [Col. 0417C] omnia in sapientia fecit. Hoc ergo est: Per fidem ambulamus, et non per speciem: et non ut ipsi ex indisciplinatione linguae depravantes sensum apostolicum, in venerabilium imaginum factionem acceperunt quod dictum est. Doctrinis ergo patriis auditis, has sequamur, et praesentem novitatem abominemur, dicentes: Odivi ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo (Psal. XXV) .
Epiphanius diaconus legit:
Quoniam ad malitiam currentes pedes eorum, irretiti sunt suis laqueis, ecce ostensum est, neminem ex his qui in Ecclesia nutriti sunt, gloriam Dei in imaginum facturam, vel in aliam qualemcunque [Col. 0417D] commutasse creaturam. Eia nunc et caeterorum destructionem faciamus, auxiliatrice habita, quae non vincitur, veritate. Etenim ipsi additamentis malum abundare volentes, etiam sanctos Patres in medium adduxerunt, eos obloquendo contra venerabilium imaginum picturam effatos fuisse, addentes:
Gregorius episcopus legit:
«Porro aequalia et apostolorum discipuli et successores deiloqui, videlicet Patres nostri edocent. Dicit ergo in patrandis signis famosissimus Epiphanius Cyprius: Attendite vosipsos, et tenete traditiones quas suscepistis; ne declinetis ad dexteram, neque ad sinistram. Quibus subinfert: [Col. 0418A] Et in hoc memoriam habete, filii dilecti, ne inducatis imagines in ecclesias, neque in coemeteria sanctorum; sed per memoriam habete Deum in cordibus vestris; sed neque in domum communem: non enim expedit Christiano per oculos et vagationes mentis efferri. Qui et alios sermones exposuit in subversionem efficiendarum imaginum, quos qui amorem discendi habent, quaerentes invenient.»
Epiphanius diaconus legit:
Amatores discendi ecclesiasticorum negotiorum scrutinium [ Gr., Studiosi in scrutandis rebus ecclesiasticis], eos qui aliter sapiunt, suamque volunt statuere justitiam, et divinae resistere, noverunt nothis [Col. 0418B] et falsis conscriptionibus innitentes, tanquam spurios et non proprios Ecclesiae catholicae filios, minime ut fratres admittere; imo vero abdicantes dicunt: Semen Chanaan et non Juda (Dan. XIII) ; scientes ab evangelista dicunt: Exierunt ex nobis, sed non erant ex nobis. Si enim essent ex nobis, permansissent utique nobiscum (I Joan. II) . Et iterum sacratissimo Apostolo dicente: Quia intrabunt post discessum meum lupi graves in vos, non parcentes gregi, ut abducant discipulos post se. Et videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam (Act. XX) . Et rursus idem: Nolite omni spiritui credere (I Joan. IV) . Decet ergo unumquemque Christianum, qui falsos libros audit, hos exspuere, ac nullatenus admittere. Etenim divi apostoli ad Laodicenses [Col. 0418C] fertur ficta epistola in quibusdam libris apostoli jacere, quam Patres nostri reprobavere, ut alienam ab ipso: et Manichaei secundum Thomam introducunt evangelium, quod catholica Ecclesia pie tanquam alienum avertit. Ita et praesens testimonium dicitur quidem, sed non est sancti Patris nostri Epiphanii. Ipse namque egregius Pater octuaginta capitulorum editione facta, cunctas haereses publicavit, paganas scilicet et Judaicas, et quotquot post Christianismum factae sunt, nullam dimittens: et si imaginum factionem alienam a Christo nosset, hanc utique in numero haereseon statuisset. Et rursus si expositiones has, quae sunt adversus venerabiles imagines, Ecclesia suscepisset, non utique imagines pingerentur ad ornatum venerandorum templorum [Col. 0418D] et commemorationem nostram. Ex ipsis enim scripturis, quas novitatis praeceptores in testimonium proferunt, earum habetur eversio. Sanctus enim Epiphanius temporibus erat Theodosii et Arcadii: extenduntur ergo usque ad praesentem haeresim quasi anni quadringenti. Et libros adversus imagines nullus Christianorum recepit, nisi falsi praesentis novitatis assertores: et si tot annis in Ecclesia non sunt recepti, neque nunc recipiantur, eo quod aliquando recepti non fuerint. Epistolam enim, quam quidam eorum proferunt, falso suprascriptam ejusdem sancti Epiphanii Cypriorum insulae praesulis ad Theodosium imperatorem nos in manibus accipientes, et scrutabiliter non transitorie perlegentes, invenimus [Col. 0419A] in fine epistolae sententiam hujusmodi contineri: quia multoties locutus cum comministris meis, ut auferrentur imagines, receptus non sum ab eis, neque audire vocem meam saltem paululum passi sunt. Intendamus ergo, qui fuerint temporibus jam memorati Patris nostri Epiphanii in Ecclesia illustres magistri, et incorruptae munitiones Ecclesiae: Basilius magnus in opere et sermone, Gregorius cognomento Theologus, Gregorius Nyssensium civitatis praesul, Pater Patrum ab omnibus nominatus: et Joannes, cujus a lingua vox melle dulcior effluebat, unde et cognomen aurei oris accepit. Insuper et Ambrosius, Amphilochius, et Cyrillus Hierosolymitanus. Si igitur ipse qui conscripsit horum expositionem dictorum contra venerabiles imagines, se [Col. 0419B] non receptum dicit a sanctis Patribus qui tunc in vita supererant, quomodo falsa dicta quae ipsi sancti Patres non receperunt, nos qui in finem saeculorum devenimus et scientia ac sermone deficimus, quia nec discipuli eorum digni sumus vocari, contra Ecclesiam recipiemus? Absit scelerata ac temeraria expositio. Caruerunt recto sermone [recta ratione] qui hoc contra Ecclesiam nisi sunt: in nobis sit Christum diligentibus Apostoli dictum, teneamus traditiones quas accepimus, et profanas vocum novitates devitemus, et mendacia haec esse sciamus (II Thess. II, II Tim. III, Tim. III) . Libri enim sancti Patris nostri Epiphanii, sive qui dicitur Ancyrotos, sive reliqui, in omnem orbem terrarum diffamantur, et sonus eorum vulgatus, et propemodum [Col. 0419C] per universam Ecclesiam sparsi sunt. Harum autem ratiuncularum quae contra venerabiles imagines murmurant, duo vel tres per universum orbem libri non inveniuntur, nisi forte noviter scripti sint: et si essent noti in catholica Ecclesia, sicut ille qui dicitur Ancyrotos sancti Epiphanii, in omnibus est Ecclesiis dilatatus, ita et ipsi dilatati existerent. Sed ut extranei et alieni et falsati, nondum in Ecclesia catholica recepti sunt, neque apparuerunt. Ergo nec nunc, ut pax Dei in omnibus Ecclesiis et antiqua traditio degat. Ne emittant autem linguas vaniloqui, calumniantes eos qui recte sapiunt, quod sancto Epiphanio adversentur hi qui recipiunt antiquam legislationem catholicae Ecclesiae: quod nequaquam verum est. Conscriptionem enim abjicimus, sanctum [Col. 0419D] vero Patrem doctorem Ecclesiae catholicae novimus. Etenim sacratissimi Patres, qui in quarta et universali sancta Chalcedonensi synodo congregati sunt, epistolam quidem quae dicitur Ibae episcopi Edessae ad Marin Persam anathematizaverunt, veluti Nestorio concordantem: similiter et quintae synodi Patres: Ibam autem nequaquam. Non enim verum apparuit, quod Ibae fuerit epistola: hinc in anathematismis non Ibam anathemati submiserunt, sed epistolam quae dicebatur Ibae: dicebatur enim, licet non esset. Ita ergo et haec mendacis assertionis conscripta, quae contra venerabiles imagines sunt, dicuntur quidem a quibusdam sancti Epiphanii esse, sed nullo modo sunt, ut demonstratum est. Etenim [Col. 0420A] templum dedicaverunt in Cypriorum insula ejus discipuli, nominantes illud ejusdem vocabulo Patris; et cum multis aliis titularibus picturis imaginem ejus in ipso templo locaverunt. Et si iste taliter venerabilium abominaretur vultum imaginum, quomodo discipuli ejus imaginaliter hunc depingerent: Judicate, omnes qui auditis, et veritatem a mendacio separate: quia non Patris editiones hae, sed Manichaicae quaedam sunt: quas fugiamus ut felle amaritudinis plenas. Ipsi enim et confusionis introductores hanc effigiem minime receperunt, quippe non veraciter humanatum Deum Verbum carne fuisse dogmatizantes, sed per phantasiam et conjecturam. Propterea et isti phantasiam passi, aliis pro aliis intellectis, proferunt haec:
Gregorius episcopus legit:
«Similiter autem et Gregorius deiloquus in carminibus suis dicit: Injuria est fidem habere in coloribus, et non in corde. Quae enim in coloribus est, facile diluitur: quae vero in profundo mentis, illa est mihi amabilis.»
Epiphanius diaconus legit:
Perverse rursus intelligentes, et aliud dictum Gregorii Theologi proferunt, quod a Patre quidem ita prolatum est:
[Col. 0420C] Ab istis autem falsiloquiis ita:
Injuria est fidem habere in coloribus, et non in corde. Quae enim in coloribus est, facile diluitur: quae vero in profundo mentis, illa est mihi amabilis. Obturaverunt aures, et oculos clauserunt, et recta intelligere noluerunt hi qui spreverunt ecclesiasticas traditiones. Auditione quippe audierunt, et non intellexerunt: et videntes viderunt, et non cognoverunt. Obcaecati enim sunt corde, et paternas doctrinas [ Gr. add., ac traditiones] perverterunt secundum sua desideria. Sanctus namque Gregorius deiloquus in metricis editionibus suis sententiam quam protulerunt ipsi, dictans, quemdam moralem sermonem inducit, informans vitam nostram, ut recedamus a temporalibus et mundanis negotiis et carnalibus voluptatibus, [Col. 0420D] atque sectemur vitam spiritualem quae ad coelestia ducit; et non credamus huic mundo, et temporalibus quae non permanent, nec perdurant, quae et colores nominavit: sed haereamus potius spiritalibus et veris, quae in corde firmitatem habent, et permanent in aeternum. Nam saeculum nostrum fluxibile, incolatus est praesens vita. Sicut enim color et atramentum cito diluitur, licet a pictore conficiantur [vel a pictore transformatur]: ita et in mundo isto, quemadmodum ipse ait, circuitus nostrarum discurrit rerum nonnunquam aliter, in una [ Gr., alias aliter, in una] die, est autem quando et hora fert mutationes. Etenim more umbrae omnia exterminantur humana, et ampulla in aqua ex pluvia facta magis [Col. 0421A] expirat omnis elatio potentatus humani. Omnis enim homo fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni (Isa. XL) . Porro spiritualium operum exhibitio immobilis quidem est, et in his quae permanent, habet vicissitudinem [retributionem]. Si enim contra imagines dictum illud esset, assereret utique dicens: Injuria est fidem habere in coloribus, et non in Deum. Sed non in cordibus, pronuntiavit: id est, firma et stabilia ut operemur regni coelorum, et non mundi hujus: quae ut fluida, cito mutata, fidem non habent. Rursus autem male allegorizantes; et secundum proprium sensum omnia colligentes, magnorum antistitum Basilii et Joannis dicta proferunt in testimonium, asserentes:
Gregorius episcopus legit:
[Col. 0421B] «Joannes autem Chrysostomus docet ita: Nos per scripturas sanctorum praesentia fruimur, non corporum eorum, sed animarum imagines habentes. Quae enim ab illis dicta sunt, animarum ipsorum imagines sunt. Maxima enim via ad opportunitatis [ Gr., officit] inventionem, sanctus ait Basilius (In epist. 1 ad S. Greg. de Vit. solit.) meditatio est scripturarum divinitus inspiratarum. In his enim et actuum commonitiones inveniuntur, et vitae beatorum virorum inscriptae traduntur, veluti quaedam imagines animatae conversationis quae in Deo est, imitatione operum quae secundum Deum sunt, positae.»
Epiphanius diaconus legit:
[Col. 0421C] Nequaquam aliquis eorum qui recta sapiunt, in subversionem venerabilium imaginum has expositiones sensit vel senserit. Evidens quippe omnibus est, quia audientes virilitates sanctorum et perseverantias eorum, animarum ipsorum stabilitatem et fortitudinem beatificamus; et divinas Scripturas recitantes, Vitasque sanctorum virorum relegentes, et imaginales picturas intuentes, gestorum secundum Deum ipsorum operum recordamur. Quae enim sermo per auditionem repraesentat, haec pictura tacens per imitationem ostendit, sicuti ait magnus Basilius. Sed et Joannes Chrysostomus asserit in sermone suo (in 40 Mart.) . Quod Veteris et Novi testimonii unus sit legislator, et in indumentum sacerdotis, habito, cujus initium est: Christi regni [Col. 0421D] Evangelium praedicant quidem prophetae. Et post alia (ibid.) : Ego et cera perfusam dilexi picturam pietatis causa. Vidi enim angelum in imagine pellentem barbarorum cuneos: vidi conculcatas barbarorum tribus, et David veritatem dicentem: Domine, in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges (Psal. LXXII) . Comprobatum est igitur, quod ea quae sanctis Patribus bene sunt edita, ipsi extra divinum chorum effecti subverterunt. Porro adhuc detinentur a malitia, et mala quae contra idola a sancto Patre nostro Athanasio dicta sunt, ad subversionem imaginalium picturarum proponunt, dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Denique et Athanasius Alexandriae luminare ait [Col. 0422A] (S. Athanas. Orat. contra gent. ): Quomodo non misereamur eorum qui creaturas colunt? quoniam hi qui vident, eos qui non vident, et qui audiunt, eos qui non audiunt, orant: creatura enim a creatura nunquam salvabitur.»
Epiphanius diaconus legit:
Papae quanta amentia! inanem quamdam blasphemiae viam excogitantes, a veritate projecti sunt. Cum enim egregius Pater contra idola haec promulgaverit, ipsi post agnitionem veritatis, et sincerae confessionis, ac divinae regenerationis, absque uno qui est super omnia Deus, creaturis servire Christianos accusant, et idololatriam exercere pronuntiant. Parce, Domine, populo tuo, et ne dederis quemquam horum seduci blasphemia. Omnes enim qui nomine tuo vocamur, [Col. 0422B] confitemur te redemisse nos ab idolorum deceptione pariter et errore: atque post agnitionem tuam, nos qui divina regeneratione digni facti sumus, nequaquam conversi sumus, ut alicui creaturae sub coelo divinam adorationem tuam offerremus; sed tibi soli Redemptori nostro psallimus: Domine, praeter te alium nescimus, nomen tuum nominamus. Testis es ipse, et sanctorum angelorum militiae, et sacratissimus coetus apostolorum, prophetarum, martyrum et egregiorum Patrum. Habemus autem in commemorationem omnis sensus nostri, et in gloriam tuam, ut sublevemur ad magnitudinem tuam, figuram divinae crucis, et evangelicam narrationem, et imaginalem picturam, necnon et alia plura vasa sacrata: et haec salutamus, eo quod in nomine tuo fiant et [Col. 0422C] statuantur. Sed ut compotes thesaurorum, lingua [ Gr., qui collegerunt thesauros lingua] mendaci vana persecuti sunt: propter quod et procedit [perit] omnis eorum garrulitas. Nam quemadmodum lumine illucescente tenebrae abiguntur, ita veritate apparente mendacium linguae ipsorum excisum est gladio spiritus. Sed ex eo quod excisum est habentes quaedam residua, haec proferunt, ita dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Similiter et Amphilochius Iconii dicit: Non enim in tabulis carneas personas sanctorum per colores curae nobis est figurare, quoniam non his opus habemus; sed conversationem eorum virtutibus imitari.»
Epiphanius diaconus legit:
Haereticorum ergo proprium est recisa producere testimonia. Nam si quis studiose scrutatus fuerit, nullo modo sensum Patris inveniet inhibentem venerabilium imaginum formationem: sed fortitudinem collaudans, et firmamentum animae sanctorum affectus, et praeferens virtutum effectum, haec locutus est Pater, et ut ad imitationem nos erigeret conversationis eorum. Non enim ob carnalem amorem illos laudamus, aut depingimus, sed ad imitationem volentes habere virtutem eorum, et in libris vitas ipsorum describimus, et in imaginali scriptura illos depingimus: cum minus indigeant hoc a nobis historice [Col. 0423A] collaudari, vel in imagine lineamentis depingi: sed ad utilitatem nostram hoc, sicuti praedictum est, facimus. Non enim tantum passiones sanctorum nos ad salutem nostram erudiunt, sed ipsa conscriptio passionum ipsorum etiam per imaginalem picturam ostensa, similiter et anniversaria eorum memoria. Totus enim sermonis stylus hunc sensum commendat, et ad subversionem venerabilium imaginum nullatenus est id quod a Patre dictum est. Neque enim oblocutionem aliquam adversus illas facit. Nam et si dicit: Non coloribus in tabulis carneas eorum personas [facies] curae nobis est figurare: propter intentionem virtutis haec ab eo dicta sunt; subinfert enim: sed conversationem eorum per virtutem imitari. Curae quippe nobis est virtutes bonorum virorum eligere, [Col. 0423B] et actus eorum imitari, atque conversationem ipsorum aemulari. Praeterea templa istis jugiter dedicare, aut in imagine istos erigere, illos qui virtutem ipsorum contemnunt, non est laudabile. Nemo plane laudaverit, si viderit hominem virtutes sanctorum parvipendentem, de die in diem horum imagines commendantem [dicantem], vel templa multa erigentem, aut vasa sacra patrantem, et suum ipsius templum deificis virtutibus non adornantem. Ait enim Deus per Isaiam prophetam ad eos qui hujuscemodi erant: Si obtuleritis mihi similam, vanum: thus abominatio mihi est. Et cum manus vestras extenderitis ad me, avertam oculos meos a vobis: et si multiplicaveritis deprecationem vestram, non exaudiam vos. Sed quid facietis? Lavamini, mundi estote, [Col. 0423C] auferte mala ab animabus vestris in conspectu oculorum meorum: quiescite a malis vestris, discite bene facere: quaerite judicium, liberate oppressum, judicate pupilium, justificate viduam (Isa. I, sec. LXX) . Ergo cum ista correxerimus, tunc et ea quae a nobis offeruntur, apud Deum accepta erunt, sive sancta templa, sive sacrata vasa, sive venerabiles imagines sint. Sic ergo aptum est, ad memoriam sanctorum non virtutes horum, secundum quod possibile fuerit, imitari [ Gr., diligere et imitari]. Martyrum enim laudatio est, collectorum ad virtutem hortatio, sicut magnus ait Basilius in moralibus sermonibus suis (in 40 Mart.) Cum his autem, sicuti dictum est, etiam templa erigere, et imagines formare, et sacra vasa Deo offerre, laude dignum est: [Col. 0423D] oportet enim et haec facere, et illa non omittere, ut verus sermo nos docet. Non enim quis utique virtutem acquirere poterit, nisi in atriis Domini assuescat, et per lectionem divina eloquia audiat, et per visionem ducatur ad sensum tam evangelicarum narrationum et disciplinarum, et martyricarum relationum atque certaminum. In omni autem tempore, loco, momento, et hora virtutibus dare operam pernecessarium est: quia in passionibus Christi semper et continuo conversari necesse est, et mortificationem ejus in corpore nostro circumferre; et hoc diligenter facere commodum est: conciliatio enim est regni coelorum. Porro multas cruces exarare in una domuncula, et contemnere mandata Christi, et imitationem [Col. 0424A] passionum ejus, insipientissimum est: sine operibus namque fides mortua est (Jac. II) . Dicit enim evangelice Dominus: Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei qui in coelis est (Matth. VII) . Adhuc autem subjungentes propositis, et aliam probationem his quae dicta sunt reddemus. Moris est sanctis Patribus nostris qui salutarem nobis Dei voluntatem disseruerunt, prolixe mandatorum nos dicta docere, et ad mandatum, de quo eis intentio est, moderari audientes, hoc annuntiare excelsum esse et majus: ut tanquam anchoram certam id habentes, nec circa reliqua negligentes simus. Porro prolixitatem vitantes, pluresque silentio praetereuntes, Asterium Amasinum in medium adducamus. [Col. 0424B] Etenim in Lazarum et in divitem conscribens sermonem, quoddam verbum de pauperibus [sententiam quamdam latius explicatam de paup.] alendis et contra divites dictans, admonet divites eleemosynae fructus reddere, et non splendide vel clare mollibus vestimentis amictos esse; et introducit moralem quemdam sermonem ad quosdam religiosiores, in vita divitias [religiosioris vitae d.] ambientes, perhibens ita: Noli pingere Christum in vestimentis, sed potius horum sumptus pauperibus eroga. Ac deinde volens recidere divitiarum cupiditatem, subinfert: Sufficit enim ei una incorporationis humilitas: id est, non placet Christo Deo nostro per mundialem favorem et avaritiam demonstrari dispensationis suae mysteria. Neque enim pium est [Col. 0424C] vel acceptum in conspectu ejus, propter evangelicam commemorationem, materiam divitiarum thesaurizare ad excusandas excusationes in peccatis, pauperibus contemptis indigentibus panum, atque privatis indumentis et tegumentis. Hoc enim avaritiae, et non pietatis est proprium. Sicut enim non est communicatio lucis ad tenebras, neque participatio justitiae et iniquitati: ita neque divitiarum concupiscentia et mollium vestimentorum amictus, ad evangelicam formam atque historiam. Haec enim dispensationis quidem relationem affatim edocet, in salutem ducens: illa vero misera denuntiatur, uti cruciatui obnoxia, quemadmodum Jacobus ait Domini frater: Divites plorate, ululantes in miseriis quae advenient vobis. Divitiae vestrae putrefactae sunt, et [Col. 0424D] vestimenta vestra a tineis comesta sunt: aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo in testimonium vobis erit (Jac. V) . Igitur, sicuti dictum est, omnia quae propter avaritiam facta sunt in mundo, transibunt. Possibile nobis est per modicam impensam habere alimenta et indumenta et operimenta, et his esse contentos. Quidquid enim non propter necessitatem, sed propter speciositatem assumitur, pravitatis habet accusationem, ut divinus ait Basilius. Contenti ergo simus his quorum egemus, et ex his pauperibus sufficienter demus, et manum illis porri gamus, ut et Domini vocem audiamus dicentem: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) ; et: Quandiu fecistis uni ea [Col. 0425A] his minimis fratribus meis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Et quia Asterii memoriam fecimus, eia verbis ejus utentes, venerabilium imaginum traditionem antiquam esse legislationem monstremus catholicae Ecclesiae. Etenim ipse contemplatus imaginem passionis Euphemiae martyris, talibus est laudibus usus: Mulier quaedam fuit sacra virgo, incorruptam Deo pudicitiam vovens, quam Euphemiam vocant. Cum autem tyrannus aliquando pios persequeretur, satis prompte mortis elegit periculum. Porro cives et communicatores religionis, pro qua et mortua est, utilitatis lege [ergo] sacram virginem admirantes, juxta sacrarium sepulcro dedicato, et arca posita, honores ei concelebrant, et annuatim diem festum faciunt et solemnem. Denique sacrati divinorum [Col. 0425B] mysteriorum assertores etiam sermonibus memoriam semper honorant, et qualiter perfecerit agonem perseverantiae, diligenter praesentes populos edocent. At vero pictor pie agens et ipse per artem secundum vires totam ejus historiam in sindone figurans, circa sepulcrum posuit titulum [sacrum spectaculum]. Habet autem se sic artis diligentia. Excelsus super thronum locatur judex, amare ac furiose virginem intuens. Irascitur enim ars etiam in materiis inanimatis, cum vult. Satellites autem principis et milites multi, alii quidem monumentorum descriptores, ferentes libros et pittacia [ Gr., stylos]. Quorum alius suspensa manu a cera, aspicit ad eam quae judicabatur, valide totam inclinans faciem, quasi jussus facilius loqui [jubens clarius l.], [Col. 0425C] ut non laborans erga auditum, mendosa describeret et imperfecta [reprehendenda]. Stabat autem virgo in fulva [fusca] tunica et veste philosophiam significans; et, ut visum est pictori, vultu urbano [pulchra facie]: ut autem mihi apparet, animam decorata virtutibus. Ducunt autem eam ad principem duo milites, uno ante quidem trahente, altero vero post tergum urgente temperatum virginis morem pudore atque constantia. Nam in terram quidem intuetur, erubescens vultus virorum: stabat autem imperterrita, nihil perpetiens, ad agonem. Verum cum ego alios interim laudarem pictores, vidi mulieris illius Colchidis opus, quod gnatis gladium illatura, misericordia et furore divideret faciem: et uno quidem oculorum iram ostenderet, altero vero [Col. 0425D] matrem indicaret parcentem et horrescentem. Nunc autem miraculum ab illo sensu ad hanc mutavi picturam; et valde quoque admiror artificem, quoniam magis commiscuit colorum morem, pudorem pariter et fortitudinem temperans, affectiones videlicet quae sibi invicem adversantur. Cumque progrederetur anterius imitatio, carnifices quidam in parvis tunicis nudi jam ad opus urgebant; et unus quidem apprehendens caput et inclinans retrorsum, praebebat alteri apparatam ad poenam virginis faciem: at ille assistens incidebat dentes. Malleus et teretrum poenae instrumenta videntur. Lacrymor hinc, et mihi passio sermonem recidit. Sanguinis enim guttas ita pictor liquido coloravit, ut diceres veraciter [Col. 0426A] eas a labiis fluere, et lamentis affectus abires. Vinculum [ Gr., Carcer] post haec: et iterum virgo decora in fulvis vestibus, sed et sola, extendens manus ad coelum, invocans Deum tutorem in poenis. Orante autem ea, videtur super caput signum, quod lex est Christianis adorandi et superscribendi: quod ego indicium esse arbitror passionis quae illam manebat. Mox ergo et post paululum ignem alibi vehementem pictor succendit, rubro colore hinc et inde clarescente flammam corpus efficiens. At vero in medio flammae statuit eam manibus ad coelum expansis, sed molestia nulla in facie apparente: quin e diverso hilarem, quoniam ad incorpoream et beatam vitam pergebat. Usque huc et pictor retinuit manum, et ego sermonem. Porro attende tibi, si volueris eamdem [Col. 0426B] perficere picturam, et consideres diligenter, nisi multum inferius quam oportuit, ad narrationem accessimus. Et haec quidem Asterius. Tractantes autem quae in divina Scriptura dicta sunt, inveniemus eumdem ex ea legisse, quae ab ipso dicta fuerunt. Deus enim famulo suo Moysi de tabernaculo disponens, postquam varia et diversa in eo opera fieri praecepit, ait: Facies cortinas ex bysso retorta, hyacintho, et purpura, et cocco retorto cherubim; opere textoris facies eos (Exod. XXVI) . Et ipsa quidem dispositio docet nos, ut ea quae Deo dicata sunt, expensis multis conficiantur: in humanis autem non ita. Dictum est enim populo: Et vestem duobus contextam ne induas (Deut. XXII) . Lucidissime autem divinus Apostolus horum sensum commendat, praecipiens: [Col. 0426C] Mulieres in habitu ornato [decenti], cum verecundia et sobrietate ornantes se, non in tortis crinibus, aut auro, aut margaritis, vel veste pretiosa; sed quod decet mulieres, promittentes pietatem per opera bona (I Tim. II) . Haec considerantes nos, qui Deo soli servitutem nostram in spiritu et veritate offerimus, omnia quae oblata et dedicata sunt, sive divinus typus pretiosae crucis, sive Evangelium, sive venerandae imagines, sive vasa sacra sint, et salutamus et amplectimur ea [salutemus, amplectamur, etc.], veluti spem habentes sanctificationis ab eis percipiendae: et adorationem honoratoriam illis impendimus. Adorate enim, inquit, scabellum pedum ejus, quoniam sanctum [Gr., sanctus ] est (Psal. XCVIII) . Propter quod et Gregorius Theologus in sermone [Col. 0426D] suo de nativitate Christi ait: Bethlehem honora, praesepe adora. Ergo quod Deo dicatur, praesentia et participatione ejus sanctum est, quemadmodum omnis Scriptura testatur: et ei qui sanctus est, honor sanctitatis non aliter conservatur, quam per nostram affectualem adorationem. Ipsi autem adhuc spirantes mendacium, aliena quaedam ab Ecclesia catholica consuentes, aiunt:
Gregorius episcopus legit:
«Consona vero istis et Theodotus Ancyranus, concertator Cyrilli, de eisdem docet ita: Sanctorum vultus non in imaginibus ex materialibus coloribus factis formandos accepimus, sed horum [Col. 0427A] virtutes per ea quae de illis in scriptis indicantur, quasi quasdam animatas imagines imitari didicimus, et ex hoc ad similem illis zelum erigimur. Nam dicant hi qui tales erigunt formas, quali putas ex his perfruantur utilitate, vel in quam spiritalem contemplationem ducantur per harum commemorationem? sed manifestum est quod vana sit hujusmodi excogitatio, et diabolicae argumentationis inventio.»
Epiphanius diaconus legit:
Si Theodotus esset in hac vita, cum beata Susanna clamaret dicens: Deus aeterne, qui absconditorum es cognitor, qui scis omnia antequam fiant (Dan. XIII) , tu nosti, quia falso contra me tulerunt testimonium hi, qui aemulantes senes [Col. 0427B] Babylonicae confusionis hujus novitatis auctores existunt. Sed volentes se idoneos et illustres ostendere, quaedam vana fauce loquuntur: et fallax ostenditur calamus scripturae ipsorum, et evidenter adulteratores veritatis inveniuntur. Multi enim nobiscum exquirentes deindeque scrutantes in sermonibus ejusdem Theodoti de proposito dicto, si vere scriptum sit hujuscemodi, nunquam usquam invenimus. Neque enim ipse quid tale locutus est: evidenter namque monstratum est, quod non sit Theodoti testimonium. Amaritudine quippe et exacerbatione plenus sermo, et linguae intemperatae, atque immundorum labiorum praesumptio est dicere, esse diabolicae argumentationis inventionem venerabilium figuras imaginum. Vere perspicuum est, quod Christianos accusantium [Col. 0427C] sit haec adinventio atque figmentum, et non Theodoti. Nam si, ut ipsi aiunt, ex ipso testimonium protulerunt, oportebat eos expresse indicare ex quo ejus sermone testimonium sit assumptum. Sed, ut scientes illud falsum, silentio mendacium reliquerunt. Itaque sermonibus ejus coacervatis, videlicet his qui ad Lausum scripti sunt contra Nestorium in tomis sex; et interpretatione symboli sanctorum Patrum apud Nicaeam convenientium, et sermone de nativitate Domini, et in lumina, et in Eliam et viduam, et in sanctum Petrum et Joannem, et in claudum qui sedebat ad speciosam portam, et in eos qui talenta acceperunt, et in eum qui de duobus caecis: nullo modo dictum quod ipsi protulerunt invenimus. Sed nec cum pseudosyllogus [Col. 0427D] eorum collectus turbaretur, et inscriberetur in falsa sermocinatione ipsorum, a codice Ancyrani testimonium est assumptum; sed per quoddam mendax pittacium, ut pestilens quiddam discurrit, quod simplices admiserunt. Porro sensati, et qui acquiescunt veritati, hoc semper mendacium arbitrati sunt. Praeterea ductorem pestiferae haereseos suae adhuc proponunt adjutorem Arii, et coadjutorem Eusebii Nicomediensis, et Theognii Nicaeensis, et Maridis Chalcedonensis, qui praefuit his qui restiterunt sanctae synodo Nicaenae; ita fatentes:
Gregorius episcopus legit:
«Similiter autem et Pamphili Eusebius ad Constantiam [Col. 0428A] Augustam petentem Christi imaginem mitti sibi ab eo, talia fatur: Quia vero de quadam imagine quasi Christi scripsisti, hanc volens tibi a nobis mitti, quam dicis et qualem hanc, quam perhibes, Christi imaginem? Utrum veram et incommutabilem, et natura characteres suos portantem? an istam quam propter nos suscepit, servi formae schemate circumamictus? sed de forma quidem Dei nec ipse arbitror te quaerere, semel ab ipso edoctam, quoniam neque Patrem quis novit nisi Filius, neque ipsum Filium novit quis aliquando digne, nisi solus Pater qui eum genuit. Et post aliqua: Sed utique servi formae imaginem quaeris, et corpusculi quo amictus est propter nos. Sed et id gloria divinitatis temperatum didicimus, et absorptum esse mortale a vita. [Col. 0428B] Et post pauca: quis ergo hujusmodi dignitatis et gloriae vibrantes et praefulgentes splendores exarare potuisset mortuis et inanimatis coloribus et scripturis umbraticis? Quandoquidem nec aspicere in eum in monte egregii sustinuere discipuli, qui etiam cecidere in faciem (Matth. XVII) , importabile quod sibi visum fuerat confitentes. Ergo si tunc incarnata ejus forma tantam virtutem sortita est ab inhabitante in se divinitate mutata, quid oportet dicere, cum mortalitate exutus, et corruptione ablutus, speciem servilis formae in Domini et Dei gloriam commutavit, post victoriam videlicet contra mortem, post regressum ad coelos, post locationem in regio solio [Col. 0428C] circa dexteram Patris, post quietem in inenarrabilibus et ineffabilibus finibus Patris, in quam ascendentem et restitutum coelestes virtutes collaudabant, dicentes: Tollite portas, principes, vestras, et elevamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae (Psal. XXIII) .»
Epiphanius diaconus legit:
Prophetica vox istis convenit, quia Deus per prophetam Jeremiam adversus Judaeorum populos queritur, dicens: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi lacus contritos, qui aquam continere non poterunt (Jer. II) . Deserentes enim probabilium Patrum doctrinas, fallacium collegiorum primores, et aemulantes eos qui ventilabro divini judicii ab area Dominica, id est catholica Ecclesia sunt projecti, [Col. 0428D] ipsos in protectionem haereseos suae adducunt. Quis enim fidelium Ecclesiae, et eorum qui verorum dogmatum scientiam perceperunt, ignorat, quod Eusebius Pamphili in reprobum sensum traditus, unius opinionis et sensus fuerit eum his qui Arii superstitionem secuti sunt? In omnibus quippe historicis suis libris creaturam Filium et Verbum Dei vocat, et ministrum, et secundum adorabilem. Si vero quidam hunc defendentes dicunt, subscripsisse illum in synodo; concedamus ita fuisse. Sed labiis suis veritatem honoravit, cor autem longe fuit ab ea, ut ostendunt conscripta ejus et epistolae omnes: licet aliter atque aliter secundum tempus et causas [Col. 0429A] conspergi et mutari [immiscendo sese ac immutando], aliquando quidem laudans ea quae sunt Arii sentientes, aliquando vero veritatem simulans, ostendatur juxta Jacobum fratrem Domini (Jac I) vir duplici animo et inconstans in omnibus viis suis: et non existimet quod accipiet aliquid a Domino. Si enim corde credidisset ad justitiam, et ore confessus esset in salutem (Rom. X) verum sermonem, utique pro scriptis suis veniam postulasset, horum correctionem faciens, et pro epistolis suis profecto verbum rationis [defensionis] fecisset: sed hoc nullatenus usque fecit; mansit enim sicut Aethiops non mutata pelle sua. Denique cum interpretaretur, Dixi Domino, Deus meus es tu (Psal. XV) , extra veracem sensum excedens sic ait: Legibus naturae [Col. 0429B] omnis filii pater, dominus est utique ejus: et idcirco unigeniti Filii Dei ipse qui genuit eum Deus, simul et Deus et Dominus et Pater est. Similiter autem et in epistola ad sanctum Alexandrum praeceptorem magni Athanasii directa, cujus initium est: Cum quanta sollicitudine, vel cum quanta cura ad haec litterae venerint [has litteras venerim]; expressius blasphemans sic ait de Ario et ejus asseclis: Calumniantur eos litterae tuae, tanquam dicentes, quia Filius ex non existentibus factus est, sicut unus ex omnibus; at illi protulerunt epistolam, quam ad te fecerant: in qua fidem suam exponentes, ipsis verbis haec confitebantur: Legis videlicet ac prophetarum, et Novi Testamenti Deum genuisse Filium unigenitum ante tempora aeterna, per quem [Col. 0429C] et omnia et saecula fecit: genuisse autem eum non conjectura, sed veritate, ac subjecisse propriae voluntati [ Gr., sed vere in rerum naturam produxisse propria voluntate] inconvertibilem et incommutabilem creaturam Dei perfectam, sed non sicut unam ex creaturis. Si ergo litterae ipsorum veritatem dicunt, utique apud te fertur [quae utique apud te etiam sunt]: in quibus confitentur Filium Dei ante tempora aeterna, per quem fecit et saecula, esse inconvertibilem et creaturam Dei perfectam, [Col. 0429D] In ms. Jolyano ad marginem scriptum: Fuge: totum blasphemia. Et paulo infra: O impietatem! sed non sicut unam ex creaturis. Porro epistola tua calumniatur eos, tanquam dicentes, quia Filius factus est sicut unum omnium: cum hoc non dixerint, sed clare definierint, quia non sicut unum ex creaturis. Nota ergo, si non protinus eis iterum occasio detur [Col. 0429D] ad reprehendendum et detrahendum movendi quotquot voluerint. Iterum eos accusabas dixisse, quia qui est, eum qui non erat genuit. Miror autem si possit quis aliter dicere: si enim unus est qui est, profecto ex ipso factum est omne quod est cum ipso [ Gr., post ipsum]: si vero non solus ipse est qui est, sed et Filius erat qui est, quomodo eum qui erat is qui est gignebat? Taliter enim utique duo essent qui existerent [ Gr., quae sunt]. Et hoc quidem Eusebius ad memorandum Alexandrum: sed et aliae epistolae ipsius ad eumdem virum sacratum feruntur, in quibus inveniuntur variae blasphemiae, [Col. 0430A] illos qui circa Arium sunt defendentes. Similiter et ad Euphrasionem episcopum mittens, expressius blasphemat; cujus epistolae initium est ita: Domino meo per omnia grates confiteor; et in caeteris. Non enim simul cum Patre Filium fuisse fatemur: verumtamen ipse Filius Dei, qui magis omnia liquido novit, alium se a Patre et minorem atque inferiorem sciens, admodum die hoc etiam nos docet, dicens: Pater qui misit me, major me est (Joan. XIV) . Et post alia: Nam et ipse quidem Filius Deus est, sed non verus Deus. Ex his ergo scriptis ejus ostenditur Arii et comparium ejus dogmata praedicare. Cum hac autem apostatica sua haeresi Arianae insaniae inventores et unam naturam dogmatizant in unitione, quae est per subsistentiam, et praedicant carnem sine [Col. 0430B] anima suscepisse Dominum nostrum in salutari dispensatione sua, dicentes divinitatem adimplesse animae voluntates et motus, ut passionem, sicut ait Gregorius theologus (Epist. 1 ad Cled.) , divinitati ascribant; et qui passionem divinitati applicant, constat eos Theopaschitas esse; et qui hujus haereseos participes sunt, imagines non admittunt, quemadmodum nec impius Severus, et Petrus Cnapheus, et Philoxenus Hierapolitanus, et omnis quae circa eos est polycephalos [multorum capitulum: multiceps] et sine capite hydra. Hujus ergo factionis etiam Eusebius existens, sicuti demonstratum est tam ex epistolis, quam ex historicis ejus conscriptis, imaginem Christi tanquam Theopassianus [Deopassianus] abjicit: et hac pro causa Constantiae [Col. 0430C] uxori Licinii scribit, non aliquando apud se inveniendam imaginem [Col. 0430D] Vide epist. 144. Photii de Eusebio et imag. . Quoniam et in eadem epistola dicit, quia mutata est incarnata ejus forma in divinitatis ejus naturam. Sed nullus sanctorum Patrum nostrorum sic sapuit aut docuit: neque enim sic veritas se habet. Audiamus igitur quid Athanasius depositor Arianae insaniae in epistola dogmatica sua dicat, quam ad Eupsychium presbyterum Caesariae scripsit: pari modo et Cyrillus in prima epistola ad Successum episcopum Diocaesariae, et in sermone contra commistores edito. Ambo enim sicut terrenam, ita et coelestem conversationem habentes, atque ab uno spiritu inspirati, consona invicem fantur. Athanasius quidem in praedicta ad Eupsychium epistola, cujus initium est: In quibus quidem assuetus [Col. 0430D] es nos [ Gr., existimasti nos], reverendissime. Et post alia sic ait: Communis ovium est fructus, sed et australi aestate, lana in communem usum universis apponitur. Sed cum de mari tinctura assumitur, purpura dicitur, et talem appellationem meretur: sed cum in usu praecipue regibus solis aptatur, et est lana, et non est: natura quidem illud quod prius erat, est; usu vero non jam: fugit enim quod commune erat propter dignitatem utentis. Sic ergo et caro de communi suscepta natura, quoniam facta est amictus regis, quod ante facta non fuerat [ Gr. add. eamdem merita est gloriam, atque is qui ea est [Col. 0431A] usus]). Ita et dominus gloriae dicitur [Col. 0431D] Eadem habentur in cod. Jol.: Eamdem gloriam meruit quam is qui illa usus fuisse dignoscitur: licet [Col. 0432D] per naturam amictus regis ante facta non fuerit: ita ut d. g. dicatur. fortassis etiam secundum quod homo est, natura humana passionem admittente, et injuria in ipsum transeunte, qui veluti veste usus est carne. Sicut enim is qui ostrum scidit, quasi ipsi regi insidiatus fuerit, animadversionem sustinet; quoniam rex purpurae passionem in se transtulit, quanquam ipse nihil mali pertulerit: ita et carnis passio, manente impassibilitate Dei Verbi, per contumeliam in ipsum venisse dicitur. Ideo Paulus Dominum Christum secundum quod homo est, Filium Dei esse tradit. Et ante hunc Gabriel archangelus admirabilem partum evangelizans Mariae, Ave, inquit, gratia plena, Dominus tecum. Ecce tu in utero habebis, et paries filium, et vocabunt eum Jesum. Hic erit magnus, et Filius Excelsi vocabitur [Col. 0431B] (Luc. I) . Itaque vocatur Filius Dei Jesus, non in divinam naturam carne conversa, sed per unitionem ad Deum Verbum effectam, aequivocam [ id est, ejusdem nominis] dignitatem sumente. Cyrillus autem similiter in praedicta ad Successum epistola, cujus initium est: Lecto commonitorio quod a sanctitate tua transmissum est. Et post alia sic ait: Post resurrectionem vero corpus quod passum est, non jam infirmitates habuit in se. Non enim ultra famis vel fatigii, aut alius hujuscemodi capax esse dicimus illud, sed jam incorruptum: et non hoc tantum, sed et vivificans: vitae quippe corpus est, id est unigeniti. Clarificatum est autem claritate Deo decibili, et intelligitur Dei corpus: cujus rei gratia et si quisquam dixerit illud divinum, sicut illud quod hominis est, [Col. 0431C] humanum, non exorbitabit a decente ratione. Unde reor et sapientissimum Paulum dicere: Et si noveramus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus (II Cor. V) . Cum enim Dei, sicut dixi, proprium sit corpus, transcendit omnia quae humana sunt. Porro commutationem in divinitatis naturam non potest pati corpus quod de terra est; impossibile enim est. Nam praedicamus divinitatem ut factam, et eam quae assumpserit quid in se, quod non est per naturam ipsius proprium. Aequalis enim pravitatis est dicere, quia mutatum est corpus in divinitatis naturam; necnon et illud, quia mutatum est Verbum in carnis naturam. Sicut enim hoc impossibile est (inconvertibilis namque et incommutabilis est) ita et alterum. Non enim valet in divinitatis substantiam, [Col. 0431D] id est naturam transferri quid creaturarum: creatura quippe etiam caro est. Ergo divinum quidem est corpus Christi, quoniam Dei corpus est; et ineffabili claritate praefulgidum, incorruptibile, sanctum, vivificum. Quod vero in naturam divinitatis conversum sit, nullus sanctorum Patrum aut sapuit aut dixit. Itaque et nos ita disponimus. Similiter autem et in sermone quem contra commistores edidit, cujus initium est: Beatus [longus] modo nobis sermo dogmatum veritatis in studio est [ Gr., elaboratus est]. Et post alia sic dixit: Ergo si suscepta [ Gr., mutata] ejus carne in divinitatis naturam desiit [Col. 0432A] esse filius hominis, liquebit utique omnibus, quod filiorum adoptionis gloriam etiam nos deposuerimus, quasi non habentes ultra primogenitum in multis fratribus, quando factus est similis nobis. Et post pauca dicit: Putasne a donata nobis gloria insperate dilapsi sumus? nequaquam. Non enim quorumdam profanationibus et insipientibus adinventionibus in reprobum sensum inducti, sapiemus praeter quod oportet sapere. Regulam autem rectae et directae fidei sacram et divinitus inspiratam suscipientes Scripturam, fatemur, quia factus primogenitus noster unigenitum Dei Verbum non cessavit esse ac dici Deus pariter et verus filius hominis. Sed nec in naturam divinitatis carnem quam inconvertibiliter et inconfuse sibi univit, cernitur transformasse: imo [Col. 0432B] vero gloria sua illustrans eam, et Deo decibilibus hanc dignitatibus replesse convenienter agnoscitur: ita per tempora manifestabitur his qui in universa terra sunt, e coelo adveniens. Ergo et quando cum carne, dispensationis consummato valde bene mysterio, regressus est in coelum, confestim consternati qui hoc contemplati sunt: nubes enim suscepit eum, secundum quod scriptum est: tum his qui mirabantur, acclamavit quidam sanctorum angelorum: Viri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum? Hic Jesus qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. I) . Ita ne vos ad quos nobis sermo est [ Gr., hi ad quos sermo factus est], sine carne viderunt Verbum rediens ad Patrem; id est similitudine nostra exutum, et [Col. 0432C] non existens in tractabili et visibili corpore: an potius compositum ad intractabilem et invisibilem naturam? Denique quis est qui hoc dicere audeat? At vero si sic veniet, quemadmodum et ascendit, quomodo non vere dicatur, quia veniet etiam iterum incorporatum, et non nudum et sine carne Verbum? Et post pauca dicit: Intellige itaque quia descensionem in novissimis saeculi temporibus e coelo futuram, et quae vel qualis erit, illis praenuntians, transfiguratus quidem est: et transfigurationis quoque habitus est factus, ut egregius ait evangelista (Matth. XVII) , non secundum speciei depositionem, id est humani habitus abjectionem, sed potius secundum solam gloriam: resplenduit namque facies ejus, ait. Itaque in similitudinem solis fulgoris dedit splendorem. [Col. 0432D] Et post brevia: Scripsit autem de Christo et sapientissimus Paulus, quia reformabit corpus humilitatis nostrae, configuratum corpori claritatis suae (Phil. III) . Deinde quid ad hoc asseruerint qui mutatam dicunt in Verbi naturam carnem ejus? Ergo et sanctorum corpora transferentur conversione in naturam divinitatis, ut configurata fiant corpori claritatis ejus? et certe quomodo non sit frigida haec assertio, extrema indisciplinatione referta? Conversa quippe omnino, juxta id quod aiunt, carne in naturam divinitatis, quo utetur corpore Deus existens Verbum? Incorporea enim et vera quaedam substantia [Col. 0433A] est divinitus: et verum est, quoniam Deum nemo vidit unquam (Joan. I) . Expressius autem denuo prosecutus, ac si ad ipsum Eusebium, taliter ait idem egregius Pater in eodem sermone: Infertur autem quidam et alius ab eis, ut aiunt, de his sermo. Siquidem egregius Paulus invenitur scripsisse: Et si noveramus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus (II Cor. V) . Ergo si non secundum carnem noscitur, inquiunt, necessario dicitur mutasse carnem in sui Verbi naturam, ut sicut Deus dignosceretur. Dicet forte, ut reor, ad istud quis. Nam cum statim dicat etiam de nobis: Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt: vos autem non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII) : nos nudos novit carne et sanguine? Putasne spiritibus [Col. 0433B] incorporeis hujuscemodi alloquitur, dum nec erubescit hoc [ Gr., nonne ineptum est hoc, etc.] intelligere vel asserere? Ergo in nobis carnem dicit procaces et non sine querela passiones. Denique cum omnium nostrum Salvator Christus castissimus sit et delinquere nesciat (neque enim peccatum fecit) alio nimirum modo illud quod dicitur secundum carnem intelligi decet. Non enim est vel erit in infirmitatibus ultra carnalibus. Evidenter ergo novimus ex divinitus sonantibus Patribus, quia non ex fontibus Israel hauserunt contentionis hujus auctores, ut fieret illis in vitam aeternam; sed ex fontibus malignis et sterilibus sibi potum attulerunt: et alienum sectantes, in praecipitia et hiatus inducti sunt. Cum oporteret eos, si Ecclesiae essent alumni, Basilium [Col. 0433C] Magnum afferre dicentem (De Spiritu sancto ad Amphil. 18) : Imaginis honor ad principale transit; et Gregorium Nyssenum perhibentem: Vidi imaginem passionis, et non sine tristitia visionem transivi, liquidius arte ante faciem historiam afferente; atque Joannem, qui etiam cera perfusam picturam se diligere dicit, pietate repletam; necnon et horum consermocinatores et aeque magistros. Deinde perversa problemata necdum dirigunt, adjectionibus malum autem abundare facientes, adhuc asseverant:
Gregorius episcopus legit:
«Haec ergo scripturalia et paterna testimonia in praesenti definitione nostra ex multis pauca colligentes posuimus, ne in longum extenderetur: [Col. 0433D] cum sint etiam et alia plurima, quae sponte deserimus propter infinitam multitudinem. Ex his ergo divinitus inspiratis et beatis Scripturis ac Patribus firmiter aedificati, et supra petram divinae servitutis quae in spiritu est, pedes nostros locantes: in nomine sanctae supersubstantialis et vitae principalis Trinitatis, unius voti effecti omnes nos qui sacerdotii dignitate circumdamur, una voce definimus, abjectam fore et alienam atque abominabilem ex Christianorum Ecclesia omnem imaginem ex diversa materia et coloribus per malam pictorum artem effectam.»
Epiphanius diaconus legit.
Ecclesiasticae traditioni cervicem suam inclinare [Col. 0434A] nullatenus passi, sed obcaecati ad electionem congruentiae, perceptionemque veritatis, et piam traditionem probabilem facientes, non torrente voluptatis potari passi sunt, ut fieret in eis fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) , hujus novitatis garruli assertores: sed ex lacubus contritis irrigati, fetidam stirpem germinaverunt, habentem fructum fel amaritudinis; et mendacium super mendacium adjicientes, protulerunt: Plurimis etiam aliis existentibus scripturalibus testimoniis, quae sponte dimisimus. Igitur sicut jam ostensum est, quotquot probabilium Patrum testimonia ab eis prolata sunt, suam justitiam statuere quaerentes, haec perverse intellexerunt. Quotquot autem adversariorum sunt, non sunt divini Spiritus. Unde et affatur eos melos in spiritu canens [Col. 0434B] beatus David: Vana locutus est unusquisque ad proximum suum: labia dolosa in corde, et corde locuti sunt mala (Psal. XI) . Et iterum fiducialite, agens loquitur Isaias, dicens: Consilium malorum iniqua consiliatur: non enim noverunt sapere, quia obscurati sunt videre oculis suis (Isa. XLIV) . Etenim sanas definitiones et leges derelinquentes, verbis simulant pietatem, et tentant quaedam pia pronuntiare, ut per sensum bonum qui in his inest, nec super reliquis incredibiles [fide minus digni] habeantur, dum aiunt: In nomine sanctae ac supersubstantialis et vitae principalis Trinitatis. Sed erga sensum male operari volentes, ex proprio sensu pronuntiant et definiunt, nudam ponentes impietatem, neque judicium Dei in mente accipientes, neque Dominicam [Col. 0434C] sententiam clamantem intelligentes: Quicunque scandalizaverit unum ex minimis istis qui in me credunt, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in mare (Matth. XVIII, Marc. IX) . Sicque demum quemadmodum porci quidam margaritas, id est ecclesiasticas traditiones conculcantes, abjectam et abominabilem ex Christianorum Ecclesia omnem imaginem ex diversa materia tumultuati dixerunt, facientes consilium, et non per Dominum; et sponsiones, et non per spiritum ejus: et sicut lupi graves in gregem Christi supervenerunt; sed veritatis claritas et lucis jubar immobilem confidentiam habet. Quis enim nesciat, quod imagine inhonorata, in eum profecto cujus imago est, referatur inhonorantia? Hoc veritas ita novit, et natura edocet [Col. 0434D] rerum, atque cum hac concinunt et divini Patres; et quidem S. Basilius dicens: Imaginis honor ad primitivum transiit; Athanasius vero: Qui ergo adorat imaginem, in ipsa adorat regem; et similiter Chrysostomus: Nescis quia imagini regis injuriam feceris, ad principale dignitatis affers injuriam? Et ipsi quidem Patres naturam rerum secuti sunt; isti vero insurgunt et adversus Ecclesiam et adversus veritatem: quia non solum blasphemia sunt pleni, sed et amentiae ac indisciplinationis superfluitatem sermo ipsorum habet. Oportebat ergo eos communem et nihil dissonantem vocem pronuntiare, et priscam traditionem firmare, sibique diligenter acquirere, quam fidelium universa multitudo ex traditione [Col. 0435A] Apostolorum et Patrum tenuit et confessa est; et non novitatem et interceptionem facere consuetudinis, quae pie in nobis retenta est. Quae enim tradita sunt in catholica Ecclesia neque augmentum, neque detrimentum admittunt. Maxima enim apponentem et adimentem vincit poena: Maledictus enim, ait, qui transfert terminos patrum suorum (Deut. XXVII) . Sed non habuerunt propositum ad cognoscendam veritatem. Ergo audient verba illa Sapientiae: Qui operatur thesauros lingua mendaci, vana persequitur, et veniet in laqueum mortis (Prov. XXI) .
Epiphanius diaconus legit:
Utinam in mentem assumpsissent vocem, quam [Col. 0435B] Dominus dixit Principi apostolorum Petro: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) . Sed effecti harmoniae hujus alieni ac aedificationis, risu digna delirant definientes hujusmodi:
Gregorius episcopus legit:
«Non audere hominem quemquam ultra studere tam scelestum et impium studium. Qui vero ausus fuerit amodo construere imaginem, vel adorare, aut statuere in ecclesia vel in privata domo, seu occultare: siquidem episcopus, aut presbyter, aut diaconus fuerit, deponatur: si vero monachus aut laicus, anathematizetur, et imperialium legum obnoxius sit, tanquam contrarius praeceptorum [Col. 0435C] Dei, et inimicus dogmatum paternorum.»
Epiphanius diaconus legit:
Ecclesiam universam accusantes, et in hoc minime contenti, neque saturitatem impietatis accipientes, adhuc sine lege et sine jure definiunt non faciendam imaginem. Sed quis, rogo, eorum qui pie vivunt et sentiunt, istis obediat? Adeo namque confirmata est venerabilium in ecclesiis imaginum exhibitio, ut ex quo denuntiatum est Evangelium usque nunc, in illis manifestatae consistant: et omne quod antiquitate excellit, reverendum est. Quid enim aliud jubet divinus Apostolus Corinthiis [Thessalonicensibus] scribens: Tenete traditiones quas accepistis (II Thess. II) ? et rursus Timotheo Titoque [Col. 0435D] profanas vocum novitates praecipiens devitare (I Tim. VI, II Tim. II, Tit. III) ? Omnes ergo Christiani tanquam in sancta catholica Ecclesia geniti, traditiones quas accepimus, tenemus, et in illis stabilimur, et novitates vocum devitamus, sequentes divinum Apostolum. Et quotquot per singula tempora nobilibus Patribus nostris visa sunt supra fundamentum apostolorum et prophetarum superaedificanda, recipimus: ea vero quae aliter se habent, ut inimica et impugnantia exsecramur, omnia videlicet quae a pessimis et impiis haeresibus vane deprompta sunt: cum quibus et noviter fabrefactam Christianos accusantium garrulitatem, utpote Deo odibilem exsecramur abominantes. Porro extensam [Col. 0436A] habentes impietatem, non solum linguam acutam habuerunt ad quamdam fraudem [ad peccandum loquendo], sed et manum imperantium calumniari et percutere docuerunt, dicentes: Imperialium legum obnoxius habeatur qui non illis paruerit. Ex hac igitur voce multa et diversa per orbem fundebantur: crudelitas indeficienter, hoc studium erat imperantibus et principibus ejus atque alienis episcopis [ Gr., princip. et ipsis adversariis episcopis]. Et quae lingua potest haec tragicis fletibus enarrare? Unde autem, vel qualiter incipiam singularum rerum hinc gestarum referre turbationes, timores, persecutiones, custodias monachorum per civitates, atque flagella, vincula eorum per multos annos, catenas circumdatorum pedum, sacrorum [Col. 0436B] vasorum demolitionem, codicum ustionem, sanctorum templorum profanationes, venerabilium monasteriorum pollutas translationes in saecularia receptacula: ita ut inhabitantes in eis reverendi viri post rapinam bonorum suorum ad barbaricas regiones pergerent, et more apostolico meliorem ducerent vitam, eligentes potius inter gentes degere quam cum contribulibus conversationem obscoenam ducere; divino obedientes Apostolo praecipienti, cum hujuscemodi nec cibum sumere (I Cor. V) . Et quod est horum omnium atrocissimum, quia etiam usque in praesens haec impietas profanationis venerabilium monasteriorum apud quosdam praevaricatorie permanet: et pro sacris hymnis et voce exsultationis, quae in tabernaculis justorum fiunt, cantica meretricia [Col. 0436C] et satanicae modulationes: et pro creberrimis genuflexionibus, saltatoriae disputationes [inflexiones]. Cum his autem pericula, tumultum, commotionem, verbera, poenas, orbationes oculorum, excisiones narium, mutilationes linguarum, ignominiosas fugas, id est exsilia reverendorum virorum, quia per universum orbem dispersi sunt; sanctarum facierum adustionem, barbarorum incendia, virginum post foedus Christo promissum, iniquum et violentum conjugium: et quod his omnibus est truculentius, homicidia. Hi sunt fructus contra veritatem pervicaciter contendentium: haec est vesania manifesta, et non judicium verum: quae vidit Deus; et his omnibus continuis malis liberavit Ecclesiam suam. Et gloria ipsi. Amen. De nequam autem consilio [Col. 0436D] suo contempti, a veritate arguuntur, dum taliter aiunt:
Gregorius episcopus legit:
«Definimus autem et hoc, non audere hominem quemlibet, qui Ecclesiae Dei aut venerabili domui praeest, sub obtentu diminutionis talis imaginum erroris mittere manus suas in sancta vasa quae sunt Deo deputata, causa transferendi ea in simulacra [ Gr., in alios usus, quod simulacris depicta sint].»
Epiphanius diaconus legit:
Haec ora non timentium Dominum eructarunt. Quis enim eorum qui habent divino timore confixam [Col. 0437A] mentem, ea quae Deo sunt deputata, praesumeret idolorum vocabulo nuncupare, licet nimium sit indoctus ac indisciplinatus? nisi forte oblitus fuerit magni et salutaris mysterii, quod Deus Verbum carne adveniens in nobis operatus est, eruens nos ab idolorum errore. Nam simulacra vocare Dei cultoribus moris est gentilium idola. Vere haec eorum sunt, qui ex terra garrulitates provocant, et de ventre eorum pronuntiationes eliciunt, qui saturitatibus stercoralibus conceptis, putridas evaporationes mentis emittens, vesanos et phrenesi captos effecit. Unde et inferunt:
Gregorius episcopus legit:
«Sed nec in vestes, aut alia vela, vel aliud quid consecratum in sacrum ministerium, ne inutilitas [Col. 0437B] in illa efficiatur.»
Epiphanius diaconus legit:
Detrahentes et deliberantes, quod male recipiat imaginales picturas Ecclesia sanctorum, turpia et idola et simulacra has appellantes; nunc velut obliti suae scelestae sententiae, haec manenda in Ecclesia tamquam Deo consecrata judicant. Et si Deo consecrantur, quomodo turpia sunt, et diabolicae adinventiones? Sed certum est quod Caiphae sit sententia (Joan. XI) . Ille enim malitia quidem Christum occidit, ignorantia vero vera dicens, hunc Salvatorem humani generis confitebatur. Ita et ipsi similes ei facti, malitia quidem errorem, et simulacra, et turpia, et diabolici argumenti adinventionem, imaginum effigiem dicunt: nolentes autem et a veritate [Col. 0437C] convicti, sacra haec et Deo dicata confiteri coguntur, et in laqueos propriarum contentionum incidunt. Unde eos qui sequuntur illos deridentes, alloquuntur:
Gregorius episcopus legit:
«Si vero quis a Deo accepta virtute, voluerit transferre eadem vasa vel pallas, non audere eum absque consilio et notitia sanctissimi et beatissimi universalis patriarchae, ac praeceptione piissimorum et amicorum Christi imperatorum nostrorum hoc agere, ne hac occasione diabolus Ecclesias Dei humiliet: sed nec quemquam principum, vel eorum qui ipsis subsunt, id est laicalis ordinis, hujusmodi occasione immittere manum in divina templa, [Col. 0437D] et haec captivare; quemadmodum a quibusdam qui inordinate ambulabant, ante jam talia facta sunt.»
Epiphanius diaconus legit:
Quis non derideat, imo lamentetur super hac legislatione? Propter haec enim vaniloqua verba multi temere praesumpserunt graves [ Gr., Briarei] manus immittere in sacrata vasa, ab ipsis videlicet sumentes excusationes: facile namque malitia labitur. Illos enim providentes [ Gr., parum curantes] beatissimos, ut ipsi dicunt, sed ut veritas se habet, alienos episcopos defraudaturos aurum et argentum sacrorum monumentorum, atque factas in musivis picturas, [Col. 0438A] sic [ Gr., ipsi quoque sic] operati sunt, in communes domos et balnea atque theatra haec transmutantes; et quondam sancta horum judicio polluta sunt, et gloriantes aiunt:
Gregorius episcopus legit:
«His autem bene habitis, atque gratia divina firmatis, justum judicavimus, hoc catholico ac Deo placente scripto nostro definitiones capitulares exponere: quoniam et nos putamus apostolice dicere (I Cor. VII) : sed et credimus nos Spiritum Christi habere; et sicut antecessores nostri qui in ipsum crediderunt, quaedam synodice definientes locuti sunt, et nos credimus in ipsum, per quem loquimur [propter quod etiam loq.]: post quasdam quae praeceptae sunt, patrias [ Gr., praemittentur [Col. 0438B] pat.] definitiones, consequenter et concorditer quae nobis videntur, definientes.»
Epiphanius diaconus legit:
Multis et variis superius deliratis, pravitatem suam expresse pronuntiantes, et in multa hanc dispertientes, semetipsos magistris Ecclesiae coaequare nituntur, et cum sacris eorum affatibus scelestas definitiones suas arroganter annumerant, mendacium veritati commiscere volentes, et quodammodo melle haustus pestiferos temperantes. Sed qui Spiritu Dei aguntur, quod melius est a pejore discernunt, et quaecunque pie tanquam a sanctis Patribus ante sunt definita, recipiunt: quaecunque vero perverse ab his dicta sunt, offensi retundunt. Ipsi enim falsiloqui [Col. 0438C] confitentur quidem se nosse Deum, sed a semita quae ducit ad regiam viam exorbitant, sincerae fidei nostrae verba malitiae veneno inficientes, et suae inscientiae affines habentes haeresiarchas. Nam et ipsi plura Ecclesiae catholicae consona sapuerunt: verum in uno vel duobus praevaricantes, anathematis poenam sortiti sunt. Cum quibus portionem consecuti sunt hi qui talia fantur.
Gregorius episcopus legit:
«Si quis non confitetur secundum apostolicas et paternas traditiones, in Patre et Filio et Spiritu sancto unam deitatem, naturam atque substantiam, voluntatem et operationem, virtutem et dominationem, regnum et potestatem in tribus subsistentiis, [Col. 0438D] id est personis glorificatis, anathema. Si quis non confitetur unum de sancta Trinitate, id est Filium Verbum Dei et Patris, Dominum videlicet nostrum Jesum Christum, ante saecula quidem genitum secundum divinitatem, in novissimis autem diebus eumdem propter salutem nostram descendisse de coelis, et incarnatum ex Spiritu sancto et Maria semper Virgine, et ex ea natum super omnem sensus humani capacitatem, anathema! Si quis non confitetur Deum esse secundum veritatem Emmanuel, et idcirco Dei genitricem sanctam Virginem esse (genuit enim carnaliter carnem factum Dei Verbum) anathema! Si quis non confitetur carnem secundum subsistentiam unitam esse [Col. 0439A] Verbo quod est ex Deo Patre, atque unum esse Christum cum carne sua, eumdem scilicet ipsum Deum simul et hominem, anathema! Si quis non confitetur Domini carnem vivificam esse, et propriam ejusdem Verbi quod est ex Patre, sed ut alterius cujusdam praeter se sibi quidem sociati per dignitatem, id est ut solam divinam habitationem habentis, et non potius etiam vivificantem, ut diximus, quia facta est propria Verbi omnia vivificare valentis, anathema! Si quis non confitetur in uno Christo vero Deo nostro duas naturas, et duas naturales voluntates, et duas naturales operationes communicabiliter, inseparabiliter, inconvertibiliter, indivise et inconfuse secundum sanctorum Patrum magisterium, anathema! Si quis [Col. 0439B] non confitetur Dominum nostrum Jesum Christum cum assumptione, id est animata carne sua anima rationabili atque intellectuali, Deo et Patri considere, sicque demum venturum cum paterna claritate sua judicare vivos et mortuos, non quidem jam carnem, sed nec incorporeum, quibus ipse novit rationibus Deo specificato corpore [ Gr., Deiformi corpore], quo et appareat his qui eum pupugerunt, et maneat Deus absque crassitudine, anathema!»
Epiphanius diaconus et cubuclesius legit:
Usque ad haec bene sentiunt, cum sanctorum Patrum editionibus concinentes: imo vero dogmata eorum usurpantes, sibi gloriam conferunt. Porro in [Col. 0439C] caeteris amara virulentae linguae suae et viperea veneno mortifero plena dogmata evomunt.
Gregorius episcopus legit:
«Si quis divinum Dei Verbi characterem secundum incarnationem per materiales colores considerare studuerit, et non ex toto eum corde adoraverit oculis intelligibilibus, super claritatem solis a dextris Dei in excelsis super thronum gloriae sedentem, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
Inopinati quidam allegoristae super hac phantastica sua sententia demonstrantur. Characterem enim Dei et Patris Filium Apostolo praedicante (Hebr. I) , propter indissimilitudinem et incommutabilitatem [Col. 0439D] substantiae, ipsi alterum facientes, characterem in assumpta a Deo Verbo carne prave intelligunt, et ex sensibus insensatis eructant, inanem quamdam sententiam perhibentes: Si quis divinum Verbi Dei characterem secundum incarnationem per materiales colores considerare studuerit. Quia alterius quidem substantiae est caro quam assumpsit, et Dei Verbi natura, cuncti novimus, tam ex veritate, quam ex principibus Ecclesiae sanctis, videlicet apostolis, et egregiis Patribus nostris edocti. Etenim arcanorum inspector Paulus divinus apostolus, secundum quod dicitur [ Gr., dictum est], homousion volens praedicare ad Deum et Patrem Filii et Dei Verbi, nihil proprium et conveniens adinvenit, quam [Col. 0440A] ut exclamaret characterem substantiae Patris Filium. Isti autem veritatem in mendacium convertere tentantes, introducunt vituperationes atque quassatas voces has, venerabilium imaginum odio configentes [ Cr., affixi]. Unde incidunt in intellectus blasphemiam commendantes, atque in reprobum sensum traditi, adhuc inquiunt:
Gregorius episcopus legit:
«Si quis incircumscriptam Dei Verbi essentiam atque subsistentiam, pro eo quod incarnatum sit, studuerit per materiales colores in imaginibus humana forma circumscribere, et non potius Deum praedicat, illud nihilominus etiam post incarnationem incircumscriptum esse, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
Tanquam circa opportunas ecclesiasticas traditiones insanabiliter infirmati, et pestilenti languore sensum corruptum habentes, haec asserunt, et contagium deceptionis recto sermoni applicant; et decipiuntur mente, incircumscriptam naturam divini Verbi, et circumscriptam et ab ipso assumptam carnem confundentes; hoc enim expresse indicat quod ab ipsis est dictum: Nihilominus etiam post incarnationem incircumscriptum esse. Ubi aliquando hanc levem assertionem adinvenerunt sapientes circa inania? Nam plenus blasphemiae sensus est, incircumscriptum post incarnationem asserere super omnia Dominum Jesum Christum verum Deum nostrum, [Col. 0440C] et maxime ipso discipulis perhibente: Lazarus amicus noster dormit; et gaudeo propter vos, quia non eram ibi (Joan. XI) . Ergo, non eram ibi, circumscriptionis est proprium? etiam, et oppido etiam. Sed ut ea quae ante passionem de hoc evangelice dicta sunt, omittamus, quae post resurrectionem acta sunt dicam. Mulieribus apparens incircumscriptus nullatenus erat: semetipsum manifestare duobus discipulis, circumscriptionis est proprium. Januis clausis intrare, et a Thoma palpari quid aliud quam circumscriptio est? Et discipulis in Galilaeam euntibus, illic ab eis videri et adorari, hoc ipsum est (Luc. XXIV, Joan. XX) . Videntibusque discipulis ascendere in coelum, et angelo super istos astante [Col. 0440D] atque dicente: Viri, quid statis intuentes in coelum? Hic Jesus qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. I) . Putas non sunt haec circumscriptionis? etiam valde. Sic enim et omnes deiferi Patres nostri docent; et manifestum est his qui bene sapiunt, quod secundum id quidem quod Deus et Verbum Dei et Patris, est invisibilis, incircumscriptus, incomprehensibilis, et in omni loco sit dominationis suae: secundum id autem quod humanam naturam suscepit, et visibilis et circumscriptus, juxta quod ipse discipulis ait, non illic se fuisse: et comprehensibilis est, ut Thomas nos certos reddidit (Joan. XI, XX) . In multas ergo malitias per unam blasphemiam suam concinunt deceptoriae Christianos accusantium vesamae [Col. 0441A] praeceptores; rursus enim calumniantes pronuntiant:
Gregorius episcopus legit:
Si quis Dei Verbi naturae et carnis inseparabilem «per subsistentiam factam unitionem, id est patrationem quae ex utroque inconfusa et inseparabilis est facta, in imagine pingere tentat, nominans eum Christum; Christi autem nomen Deum et hominem significat; ac per hoc confusionem duarum naturarum portentuose fingens, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
Novit exsecramentum erroris recto verbo adhaerere. Etenim isti inseparabili et inconfusae unitioni quae in Christo est per subsistentiam, imaginum [Col. 0441B] facturam adversam, et confusionem duarum naturarum afferentem, mendaciter et nequiter autumant: sed veritas Dei non est alligata. Nam Christus nomen est duarum naturarum, visibilis scilicet et invisibilis, index: ipse vero Christus visus hominibus per velum, id est carnem suam, licet divina natura occultaretur, per signa hanc manifestabat. Idcirco sancta Dei Ecclesia, ut accepit a sanctis Apostolis et Patribus, ipsam speciem quae visa est hominibus, describit, et non dividit Christum secundum eorum deliram accusationem. Imago enim secundum nomen tantum, et non secundum definitionem communicat primitivo, ut saepe jam diximus; quia et anima caret, quam impossibile est circumscribi [describi], quia invisibilis est. Et si animam, praesertim [Col. 0441C] cum sit creata, impossibile est depingere, quanto magis incomprehensibilem et investigabilem unigeniti Filii divinitatem imaginari quis sensibiliter excogitaret, licet nimis extra sensus existat? Conversus est ergo dolor eorum in capita ipsorum. Anathema enim quod ipsi sortiti [ Gr., nugati] sunt, in ipsis manet in saeculum; porro iterum aiunt:
Gregorius episcopus legit:
«Si quis dividit unitam Dei verbi subsistentiae carnem, in sensu puram eam habens, et ex hoc pingere illam in imagine studens, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
S. Gregorius cognomento Theologus ita dicit (Orat. 2 de Filio) : Quando naturae distant in sensu, separantur simul et nomina; sed et multi ex Patribus hoc usi sunt: etenim veritati ita videtur. Ipsi autem et ea privati et paternis definitionibus, dicunt: Si quis dividit unitam Dei Verbi subsistentiae carnem in sensu. Reperiuntur ergo nec in isto consonantes cum Patrum expositione sanctorum: sed veritatem evidenter impugnant, eadem de ipsis [ Gr., iisdem] affati; et catholicam Ecclesiam similia Nestorio praedicare calumniantur. Porro sibi congrua dicentes, inferunt:
Gregorius episcopus legit:
«Si quis unum Christum dividit in subsistentias duas, separatim ponens Dei Filium, et separatim [Col. 0442A] Virginis Mariae, et non unum ac eumdem, sed affectualem unitionem eis factam fuisse fatetur; et hinc eum in imagine, quasi privatae subsistentiae sit ex Virgine, pingit, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
Tanta eademque de semetipsis in circuitu ambulantes pronuntiant [tam multa de eisdem inculcando pron.], ut pene nec numero subjiciantur, quae ab eis rumore improbo asseruntur. Adinvenientes enim Nestorii impiam opinionem, imaginem formationi hanc applicant, inopina quaedam et absurda resarcinantes. Hujusmodi ergo ratiuncularum crebra facta destructione, nunc silentio has tradere necessarium judicamus. Eructant autem rursus haec.
Gregorius episcopus legit:
«Si quis carnem qua deificata est ex unitione sua quae ad divinum Verbum effecta est, in imagine pinxerit, veluti separans eam ex assumente atque deificante illam divinitate, et sine Deo hanc [ Gr., minime deificatam hanc] per hoc conficiens, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
Catholica Ecclesia etsi pingit Christum in humana forma, sed non separat hanc ex unita sibi divinitate. Deificatam autem potius credit, et unam cum Deo hanc confitetur, secundum magnum Gregorium (Orat. 2 in Pascha) et veritatem: non sicut ipsi indocte ac inerudite barbarizantes dixerunt, sine Deo ex hoc [Col. 0442C] carnem Domini confici. Sicut enim quis hominem depingens, sine anima non facit hominem, sed ille cum anima permanet, et imago ejus dicitur, eo quod similis ei appareat: ita et nos imaginem Domini facientes, deificatam carnem Domini confitemur, et nihil imaginem aliud scimus, quam imaginem indicantem principalis imitationem. Hinc et nomen ejus sortita est, et secundum id tantum ei communicat: et ideo venerabilis est et sancta. Si vero scelesti viri vel daemonis est imago, polluta et contaminata est, quia et principale ejus profanum et contaminatum existit. Ergo laborantes in vanum, colligunt manibus sterilitatem, et recipiunt a veritate anathema: quo non carebunt dicentes hujusmodi:
Gregorius episcopus legit:
[Col. 0442D] «Si quis Deum Verbum qui in forma Dei est, quique formam servi in sua subsistentia recipit, et per omnia similis nobis factus est absque peccato, tentat per materiales colores formare, quasi purum hominem, et separare illum ab inseparabili et incommutabili divinitate, ut ex hoc quaternitatem inducat [ Gr., inducens] in sanctam et vivificam Trinitatem, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
O amentiam ipsorum et vecordiam! non enim reverentur colligere anathema. Sed ut vermes in coeno volutati nutriuntur, ita et isti huic voci infixi, saturitatem minime accipere patiuntur, sanctificatae [Col. 0443A] Dei Ecclesiae maledicere conantes, cum sint ipsi maledictione dignissimi. Hi namque qui benedicunt ei, ut ait Scriptura, benedicentur [sunt benedicti]: et qui maledicunt ei, maledicti sunt (Gen. XXVII) . Porro purum hominem illos conjicere Salvatorem Christum, et separare illum a divinitate, sicque quaternitatem inducere per picturam, quis putas, non derideat, et risum latum super eorum insipientia non diffundat, imo vero blasphemiam lugeat? Non enim secundum quod in imagine figuratur Christus in humana forma, quaternitatem credit is qui hoc facit, sed confitetur Deum Verbum incarnatum esse veritate et non phantasia. Denique Nestorius qui laesis sensibus duas subsistentias sicut duas naturas blaspheme dogmatizavit in Christo, ille quaternitatem induxisse [Col. 0443B] dignoscitur. Sancta vero Dei Ecclesia unam subsistentiam Christi in duabus naturis recte confessa, ad commemorationem salutaris ejus dispensationis imaginaliter formare illum divinitus erudita est. Porro volentes semetipsos probatos ostendere, etiam verum quid asserunt, ita dicentes:
Gregorius episcopus legit:
«Si quis non confitetur sanctam semper Virginem Mariam proprie ac vere Dei genitricem, sublimiorem esse omni visibili et invisibili creatura, et cum sincera fide ipsius non expetit intercessiones, tanquam fiduciam habentis ad Deum nostrum qui ex illa genitus est, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
[Col. 0443C] In his stabilita et certificata catholica Ecclesia, ab his qui aliter sapiunt quam ejus in Deo traditio docet, non indiget quid audire. Etenim Dominus dum a daemonibus praedicaretur, hos abigebat: et Paulus divinus Apostolus et comites peregrinationis ejus ab eis testimonium habentes, quod homines essent Dei excelsi, et viam salutis denuntiarent (Act. XVI) eos pellebant: ita et isti licet aliquid verum pronuntient, tamen a sancta Dei Ecclesia propelluntur. Rursus autem veluti canes reversi ad suum vomitum, et sues loti in volutabro luti (II Petr. II) grunniunt hujuscemodi:
Gregorius episcopus legit:
«Si quis universorum sanctorum effigies in imaginibus [Col. 0443D] inanimatis et surdis ex materialibus coloribus titulari studuerit, nullum profectum ferentes (vanum enim est commentum, et diabolicae argumentationis inventio) et non magis horum virtutes per ea quae in Scripturis de illis insinuantur, veluti quasdam animatas imagines in se depingit, et ad similem illis ex hoc erigitur zelum, quemadmodum divini Patres nostri dixerunt, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
Divini Patres nostri tale quid neque docuerunt, neque praedicaverunt, sed sibimet hoc nomen imposuerunt falsiloqui: et ipsorum sunt istae ineptiae, quoniam in subsequentibus septimam sese synodum nuncupant. Et quidem [ Gr., quidam] Sapiens dicit: [Col. 0444A] Alius te laudet, et non os tuum: extraneus, et non labia tua (Prov. XXVII) . Isti autem a quoquam neque eruditi, neque laudati, sibimet laudem excogitant, et vocari volunt ab hominibus Rabbi, Patres esse gestientes catholicae Ecclesiae. Hanc autem calumniantur Christum Deum nostrum derelinquere, et idololatriae adhaerere; cum ipse dicat per Isaiam prophetam ad illam: Ponam te exsultationem aeternam, laetitiam generationum generationibus (Isa. LX, sec. LXX) . Et per Salomonem: Tota bona es, proxima mea, et macula non est in te (Cant. IV) . Inspiciamus ergo insipientiam ipsorum: quia quam calumniantur idololatriae, hujus se gloriantur esse magistri. Et si idololatrarum sunt patres, dicant: Partis alicujus quae idololatriam exercuit in Ecclesia sunt [Col. 0444B] magistri, an totius? et si quidem partis, debuerant et ipsi concinere plenitudini Ecclesiae, et sub hujus jure subsistere, et fructus veritatis apud se [ Gr., ab ea] carpere: quemadmodum omnes egregii Patres nostri, qui incorrecta corrigebant, et coaptabant discissa. Sed quia catholica Ecclesia hac traditione decoratur, ipsi ab ea excisi putant [ Gr., videntur] totam damnare tanquam erroneam; et certe horrendum est dicere, et tacere, damnatio. Procedit enim contra ipsos [ Gr., Perit enim secundum ipsos] vera in Christum professio, et pernicies universitatem arripuit: sed procul sint haec, tanquam in vanum dicta et sine causa pronuntiata. Itaque hinc et inde impellentur, quia venerabilium imaginum pictura ex superioribus annis tradita in catholica [Col. 0444C] Ecclesia, et in venerabilibus templis informata, quam sancti Patres et tradiderunt et receperunt, et omne Christianorum collegium: ipsi non solum ab his omnibus sunt frustrati [abducti], sed quod est saevius et terribilius, clamor anathematis eorum sodomitice et gomorrhice multiplicatus est (Gen. XIX) . Hinc et peccatum eorum magnum est nimis: et quis poterit sufferre hujus furoris insaniam, harumque satyricarum turbulentiarum scenicas facies? Quod si cognovissent veritatem, quae manifesta est omnibus qui pie intelligere volunt, scirent utique quia, sicut per ea quae in Scripturis de sanctis indicantur, memores passionum eorum efficimur, et ad similem zelum erigimur: ita et per imaginalem descriptionem passiones horum [Col. 0444D] videntes, in commemorationem virtutis eorum et Deo plenae vitae venimus. Deinde rursus bene sentiunt, dicentes ita:
Gregorius episcopus legit:
«Si quis non confitetur omnes sanctos qui a saeculo usque nunc sunt, qui ante legem, ac in lege et in gratia Deo placuerunt, honorabiles esse coram ipso anima et corpore, vel horum non postulat orationes, tanquam fiduciam habentium pro mundo intercedere, secundum ecclesiasticam traditionem, anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
Cum ecclesiasticam traditionem dixerint, oportebat [Col. 0445A] eos promulgare: Si quis et imaginales picturas non recipit, anathema sit. Antiqua quippe revera est in catholica Ecclesia traditio, et valde juste in commemorationem nobis principalium agnita: sed impudenter hanc mysticam projicientes scientiam, catholicam alloquuntur Ecclesiam: Vias tuas nolumus [ Gr., scire nolumus]. Unde post hanc editionem suam, et intercessionum Deo acceptabilem oblationem abjecerunt, delentes hanc ex hoc scripto suo: quod omnes noverunt. Moris enim est haereticis, ut cum viderint [ Gr., contempserint] vel in uno sermone pietatis, et veritatis viam revertantur [verbo pietatem, et a veritatis via aberraverint], in multa et diversa fallentes [labi]. Simplex est enim veritas: at vero mendacium multiplex. [Col. 0445B] Ariani quippe creaturam dicentes Deum Verbum, cum hac impia blasphemia sua sine anima hunc incarnatum fuisse delire mentiti sunt. Et Eutyches infelix unam naturam opinans in dispensatione Domini, blasphemabat, diviniorem quamdam carnem dicens eum suscepisse, et non consubstantialem naturae nostrae. Similiter ergo et antistites hujus haereseos hos aemulantes, una novitate minime contenti, et satietatem mali non habentes, et aliam vicinam hujus arripuerunt. Sequentia [Consentanea] vero eloquia, putantes sanctis Patribus coaequari, et hypocrisi simulantes pietatem, proferunt.
Gregorius episcopus legit:
«Si quis non confitetur resurrectionem mortuorum, [Col. 0445C] et judicium, et retributionem condignam unicuique justis Dei ponderibus recompensandum, et non fore terminum supplicii, sed nec coelestis regni, id est Dei deliciarum ( non enim est regnum coelorum esca et potus, sed justitia, et pax, et gaudium in Spiritu sancto [Rom. XIV] , secundum divinum Apostolum) anathema!»
Epiphanius diaconus legit:
Haec primatum verae fidei nostrae, sanctorum scilicet apostolorum, et egregiorum Patrum est segregatio [definitio]. Haec catholicae Ecclesiae est, et non haereticorum confessio. Quod vero subsequitur, proprium est eorum, quoniam indisciplinatione ac ineruditione plenum est, dum ita circumbombat [circumboat].
Gregorius episcopus legit:
«Si quis non recipit sanctam hanc et universalem septimam synodum nostram, sed huic quoquo modo derogat, et non cum omni satisfactione amplectitur ea quae ab ipsa secundum divinitus inspiratae Scripturae doctrinam definita sunt, anathema sit a Patre et Filio et Spiritu sancto, ac universalibus septem synodis!»
Epiphanius diaconus legit:
Veritatis ignorantia, sensuum et mentis est caecitas. Haec enim eorum sententia plus inscientiae et amentiae quam impietatis habet. Non enim sapientes sunt, nisi circa indisciplinationem. Septimam enim synodum [Col. 0446A] sese vocantes, quasi de aliis septem synodis quae factae fuerunt, anathematismum suum posuere, dicentes: Anathema sit a sanctis et universalibus septem synodis: et non magis deridentur propter indisciplinationem, quam compassionis affectu lugentur propter impietatem. Veritatem enim ferentes [deferentes], et a bona semita et regia via aversi, in foveam et hiatus atque praecipitia incidunt. Quibus et proverbialis sermo pronuntiat: In axis [In axibus] agri sui erraverunt, et collegerunt manibus infecunditatem (Prov. IX) . Propter quod et acutas sagittas suas, et tensos arcus, quos adversus Ecclesiam jaculati sunt, in corde ipsorum veritatis amatores et justitiae quaesitores infixerunt; et assumunt David modulantem in spiritu (Psal. VII) : Lacum aperuerunt [Col. 0446B] hujus pravitatis institutores, et foderunt eum, et inciderunt in foveam quam fecerunt: et conversus est dolor eorum in caput eorum, et in verticem eorum iniquitas eorum descendet. Quoniam dicunt amarum dulce, et dulce amarum: et ponunt lucem tenebras, et tenebras lucem (Psal. V) , dicentes ita:
Gregorius episcopus legit:
«His igitur a nobis cum omni districtione et diligentia decretis, definimus aliam fidem nemini licere proferre, id est conscribere vel componere, aut sapere seu docere aliter. At vero qui ausi fuerint componere fidem aliam, vel proferre, aut docere, aut tradere his qui volunt reverti ad agnitionem veritatis a quacunque haeresi; aut novitatem [Col. 0446C] vocum, id est dictionis adinventionem, ad subversionem praesentium definitionum quae a nobis promulgatae sunt, introduxerint: siquidem episcopi fuerint, vel clerici, alienos esse episcopos ab episcopatu, et clericos a clero; si vero monachi fuerint aut laici, anathematizari.»
Epiphanius diaconus legit:
Illusi ab indisciplinatione haec ab egregiis Patribus nostris extorserunt, ac veluti propria composuerunt. Propter quod et inanis et otiosus est sermo ipsorum, et nec responsione dignus.
Gregorius episcopus legit:
«Divi imperatores Constantinus et Leo dixerunt: Dicat sancta et universalis synodus, si per consensum [Col. 0446D] omnium sanctissimorum episcoporum definitio quae nunc lecta est, promulgata sit.
«Sancta synodus exclamavit: Omnes ita credimus, omnes idipsum sapimus; omnes consonanter et libenter subscripsimus, omnes orthodoxe credimus, omnes intelligibiliter intelligibilem divinitatem adoramus! Haec est fides apostolorum, haec est fides Patrum, haec est fides orthodoxorum! Sic omnes servientes Deo adorabant! Multos annos imperatorum! Luminaria pacis, Domine, custodi: piam, Domine, vitam illis! Leoni et Constantino aeterna memoria! Vos estis pax orbis terrae: conservet vos fides vestra! Christum honorificatis, ipse vos conservabit! Orthodoxiam vos confirmastis! [Col. 0447A] Piam, Domine, vitam eis! Absit invidia ab imperio eorum! Deus custodiat imperium vestrum! Deus imperium vestrum pacificet! Vestra vita, orthodoxorum vita! Coelestis rex terrenos custodi! per vos universalis Ecclesia pacificata est! Vos luminaria orthodoxiae estis! Luminaria orbis, Domine, conserva! Aeterna memoria Constantino et Leoni! Novo Constantino piisimo imperatorum multos annos! A genere orthodoxum, Domine, custodi: piam, Domine, vitam ei: abscedat invidia a regno ejus! Piissimae Augustae multos annos! Eam quae pia, quae orthodoxa est, Deus conservet! A ascedat invidia a regno vestro! Deus custodiat imperium vestrum, Deus pacificet regnum vestrum! Inconfusam in Christo dispensationem vos [Col. 0447B] bene discrevistis! Inseparabilitatem duarum in Christo naturarum firmius vos praedicastis! Sanctorum et universalium sex conciliorum dogmata vos roborastis! Omnem idololatriam vos exterminastis! Magistros hujusmodi erroris vos publicastis! Contraria sentientes vos propalastis!»
Epiphanius diaconus legit:
Pronuntiantes imperatoribus consueta, mendacii furoribus quasi facibus animam exardescere facientes, ex ipsa diaboli argumentatione loquuntur, dicentes: Omnem idololatriam vos exterminastis. Utinam surdae fierent aures nostrae, ne audirent corrumpentem animas vocem. Noli, inquit proverbialis sermo, assiduus esse cum muliere meretrice (Prov. V) . Salutarem [Col. 0447C] namque dispensationis rationem demoliri volentes, in omnem blasphemiae excessum devenerunt. Et quid ad hanc lugendam rabiem dicemus, nisi ea quae a Spiritu sancto per David psalmographum prolata sunt? Venenum aspidum sub labiis eorum; sepulcrum patens est guttur eorum; linguis suis dolose agebant (Psal. XIII) . Hinc et deciderunt a cogitationibus suis, judicati a Christo Deo nostro, qui nos eripuit ab idolorum errore. Ipse enim homo perfectus propter salutem nostram fieri dignatus, omnem idolatriam exterminavit. Dixit enim per prophetam: Ecce dies veniunt, et delebo nomina simulacrorum a terra, et jam non erit eorum memoria (Zach. XIII) . Certum ergo est quod prophetia in ipsum referatur, et non sicuti ipsi dixerunt, ad imperium principum. [Col. 0447D] Apostasiae quippe proprium est, hanc gratiam seu donum aliis acquirere [tribuere]. Clamant Christiani ex magnivoco Isaia potati: Non legatus, non angelus, sed ipse Dominus salvavit nos (Isa. LXIII) . Si vero, ut ipsi fatentur, episcoporum collegium vel regum imperium eruit nos ab errore idolorum, aberravit a veritate humanum genus; et non salvantes, sed alterius magna extollentis est hoc credere salvum [ Gr., alio salvante hoc, et alio salvatum a se illud jactante]. Ab idolorum enim errore ac deceptione Christo Deo nostro eruente nos, ipsi magna extollunt, fatentes se redemptionem fecisse. O arrogantiam et amentiam! Frustrati quippe veritate, et mente ac sensibus excaeati sunt; propriisque conjecturis et phantasiis decepti, [Col. 0448A] adulatione intincti [demersi] sunt: et aptas ac decentes declamare imperatoribus laudes recusantes, ea quae in Christum Deum nostrum referuntur eis deprompserunt: cum magis oporteret fortitudines horum edicere, contra hostes victorias, barbaricas subjectiones, quas in imaginibus et in parietibus in memoriam narrationis multi pinxerunt, et videntes ad amorem et zelum traxerunt: subjiciendorum acquisitiones [subjectorum conservationem], consilia, tropaea, mundanos status, civiles ordinationes, civitatum directiones. Hae sunt laude dignae ac bonae offerendae imperatoribus famae, per quas et omne quod subditum esset eis, provocaretur ad mentem [est eis, provocatur ad benevolentiam]. Porro linguas adhuc acutas habentes, et iram ac accusationem [Col. 0448B] spirantes, in obscura luna se putant sagittare [videntur sag.] rectos corde, dicentes ita [ista]:
Gregorius episcopus legit:
Germani, Georgii et Mansur, malae opinionis virorum sensum vos dissolvistis.
Germano duplici sensu et ligni cultori, anathema.
Georgio consentaneo ejus, et falsario paternorum magisteriorum, anathema.
Mansur nequam nominis, et similia Saracenis sentienti, anathema.
Imaginum servitori et falsa scribenti Mansur, anathema.
Contumelioso in Christum, et insidiatori imperii [Col. 0448C] Mansur, anathema.
Impietatis doctori et malo interpreti divinae Scripturae Mansur, anathema.
Trinitas tres istos deposuit.
Epiphanius diaconus legit:
Dicamus ad haec illud prophetae: Facies meretricis facta est tibi, renuens erubescere ad omnes (Jer. III) . Etenim illae in sua opprobria et turpia studia venustatae, eos qui pudice vivunt, subsannare consueverunt. Abominatio enim peccatoribus Dei cultus. Ita et isti labia habentes dolosa, locuti sunt contra justos iniquitatem in superbia et contemptu. Sed Dominus abscondit eos in abdito vultus sui, et a conturbatione eorum contexit eos, et a contradictione linguarum ipsorum eruit eos. Ut luminaria enim in mundo [Col. 0448D] luxerunt, verbum vitae continentes: Germanus videlicet, qui in sacris litteris enutritus, et ut Samuel ab infantia Deo deputatus, atque sanctis Patribus est consimilis comprobatus. Cujus sequi disputationes necessarium esse, conscripta ejus affirmant per [celebrata per] universum orbem. Exaltationes enim Dei in faucibus ejus, et gladii ancipites in manibus ejus (Psal. CXLIX) , jaculati contra dissidentes ecclesiasticae traditioni. Et Georgius patria Cyprius, qui evangelice patrimonium venundans [vitam instituens], et Christum Deum nostrum, qui dedit nobis normam dispensationem suam, imitans; non contendit, non clamavit: cum malediceretur, non maledicebat; cum pateretur, non comminabatur; percutienti [Col. 0449A] se maxillam vertebat et alteram, angarianti se mille passus apponebat et duplum: tulit jugum a juventute sua (Thren. III) , bonum arbitratus secundum prophetam singulariter sedere, et silere. Atque Joannes, qui ab eis injuriose Mansur appellatus est, quique dimissis omnibus Matthaeum evangelistam aemulatus, Christum secutus est, majores divitias arbitratus thesauro quem in Arabia dereliquit [omni Arabum], opprobrium Christi; et elegit potius affligi cum plebe Dei, quam temporalem voluptatem habere peccati. Ipse itaque crucem suam et Christi portans, et secutus eum, pro Christo ab Oriente per Christum tubicinavit; non tolerabilem ducens vocum novitatem, quae diverso fuerat modo facta [ Gr., in aliena f. regione facta], seu praevaricatricem factionem, rabidamque [Col. 0449B] insaniam, quae adversus sanctam Dei catholicam Ecclesiam erat armata. Sed hanc publicans, omnes exhortando et admonendo, cautos reddebat, ne adducerentur cum operantibus iniquitatem; quaerens in Ecclesiis antiquam legislationem teneri et pacificam constitutionem, quam Dominus discipulis suis nominis sui vocabulum sortientibus donavit [suis tanquam insigne donavit], dicens: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV) . His ergo reverendis viris et fide dignis taliter in Ecclesia catholica demonstratis, quae est adversus eos insurgens accusatio, et quam haec est horrenda, quam etiam ferre quis omnino non poterit? Vere ignorantiam ignoraverunt miseri, propriam linguam inhoneste denudantes, Germanumque mysticum sacrificatorem [Col. 0449C] et sacerdotem Christi, duplici sensu et ligni servitorem nominantes; similiter Georgium et Mansur; cum aliquando nec principibus quisquam talem blasphemiam ei qui unius fidei secum erat, injecerit: ab Hebraeis autem et Agarenis, et aliis infidelibus querela tali tam super divino typo crucis, quam super venerabilibus imaginibus et aliis sacris Deoque dicatis rebus, saepe Christiani accusati sunt. Nam Christianus Christiano hujusmodi accusationem nullatenus intulit: sed inutilis est justus injusto, quemadmodum lippis oculis sol. Ipsi quippe fugientes a veritate, atque ab ecclesiastica lege repulsi, traditi sunt falsiloquiis et maledictis; et nihil aliud colligunt, quam ut accusent Christianos et Domini sacerdotes; quasi dereliquerint [Col. 0449D] Deum vivum et verum, atque iconis deserviant: maledici quidam et laesi, multiloqui [ Gr., conviciatores, locutores temerarii, et linguaces], et horum sectatores effecti et quis timentium Deum, et deridentium non latum risum suum effundat? vel potius non tristi lamento induatur et nocte profunda super hac ipsorum impietate? Et quia cum sint inventores malorum secundum divinum Apostolum, defecerunt scrutantes scrutinia, garrulitatibus eorum bene valere fatentes, sufficienter Dei gratia ad perfectam destructionem vanarum cogitationum falsi nominis eorum scientiae [disputatione peracta] consummantes, et cum veteribus haeresibus errorem inanis pravitatis ipsorum connumerantes, hunc excidimus [Col. 0450A] gladio spiritus: age nunc, instruamus animos audientium. Omnia ergo praesentia sunt intelligentibus, et erecta his qui inveniunt scientiam, sicuti proverbiatori bene (Prov. VIII) , necnon et veritati videtur. Sancta enim Dei catholica Ecclesia ex diversis et variis rebus eos qui sibi nati sunt, trahit ad poenitentiam et ad agnitionem mandatorum Dei custodiae; et omnes sensus nostros festinat dirigere ad gloriam ejus qui est super omnia Deus; atque per auditum et visum correctionem facit, ipsa quae gesta sunt, vultibus eorum qui accedunt, apponens. Quando namque ex avaritia et amore pecuniarum rapit quemquam, ostendit ei in imagine Matthaeum, qui ex telonariis apostolus factus, avaritiae furia derelicta, Christum secutus est: et Zacchaeum in sycomorum [Col. 0450B] ascendentem, desiderantem Christum videre, ac ei repromittentem dimidium substantiae se praebere pauperibus, et si cui aliquid abstulit, reddere quadruplum (Matth. IX, Marc. II, Luc. V, XIX.) : et sit ad custodiam conversionis et jugem memoriam, imaginalium formationum continua visio, ne repedetur ad proprium vomitum. Rapuit rursum alium desiderio meretricio depressum; pudici Joseph imaginem apponit, qui fornicationem abominans, et hanc pudicitia vincens (Gen. XXXIX) , illud quod dicitur ad imaginem custodivit, cujus participes efficiuntur qui hanc dilexerunt. Iterum alibi beatam Susannam proponit pudicitia ornatam, et manibus extensis adjutorium ab excelso invocantem, et Danielem judicem praesidentem, et hanc eruentem de manibus seniorum [Col. 0450C] iniquorum (Dan. XIII) : et sit imaginalis titulationis memoria ad custodiam pudicae vitae. Rapuit in deliciis substantiam suam consumentem, et mollibus vestimentis vestitum, quae oportet egenis praebere, in talibus vestibus expendentem, et delicatam vitam amplectentem; et ostendit ei Eliam melote amictum, et sufficienti esca contentum: et Joannem pilis cameli indutum, et agresti melle nutritum, Christumque digito demonstrantem, et profitentem hunc tollere peccatum mundi (Matth. III, Marc. I) : cum his etiam magnum Basilium, atque ascetarum et monachorum multitudinem, corpore arefactorum. Ne vero extendamus sermonem, paucorum mentionem facientes, reliqua dimisimus audientibus perscrutanda. Habemus enim omnem Evangelii [Col. 0450D] narrationem depictam, et ad recordationem Dei nos adducentem et gaudio nos replentem. His enim vultibus nostris appositis, cor timentium Dominum laetificatur, floret facies, anima taedio affecta in alacritatem transfertur, et psallit una cum Dei patre David: Memor fui Dei et delectatus sum (Psal. LXXVI) . Memoriam ergo Dei per eos semper habemus. Lectio enim minus nonnunquam recitatur in venerabilibus templis, imaginalis vero formatio vespere, mane et meridie tanquam in eis stabilita, narrat nobis et annuntiat veritatem gestorum. Suscipiamus ergo traditionem Ecclesiae, honoremus legislationem; ne scrutemur piam et legitimam consuetudinem, ne curiose agamus adversus antiqua jura. Omne quippe [Col. 0451A] quod in commemorationem Dei conditur [dicatur], acceptum est illi. Qui vero praeter hanc traditionem efficiuntur, cujus participes facti sunt omnes qui germane filiorum adoptionem receperunt in catholica Ecclesia, merito nothi sunt, et non filii. Itaque sentiamus bonum et optimum esse, venerabilium imaginum positionem in Ecclesia fieri, et spiritualiter reduci per has ad principalium suorum memoriam, atque istas propter earumdem honorificentiam et salutare et amplecti, ac debitam adorationem impendere. Sive ergo alicui sit salutationem gratum vocare, sive adorationem (hoc ipsum enim est utrumque; nisi forte quis adorationem quae secundum latriam exhibetur, intelligat: alia enim est haec, ut multipliciter est ostensum) tantum dignus is qui [Col. 0451B] accedit, sit adoratione. At si non fuerit] dignus, purificetur primum, et ita demum accedat ad imaginalem venerabilem formam. Nec instantia satanica sit erga adorationem earum, neque formido iniquae suspicionis habens occasionem: quia si accessero imaginem hanc salutaturus, invenior latriam quae in spiritu est huic impendere. Absit suspicio haec. Impugnatores enim Dei atque vaniloqui serpentem imitantes, haec garrulis linguis effantur. Etenim ipse accedens mulieri susurravit mendaciter: Quid, perhibens, dixit Deus? Ex omni ligno quod est in paradiso, comedes: de ligno autem quod est in medio paradisi, non comedetis (Gen. V) . Ita et isti effeminata corda seducunt, dicentes: Quia qui adorat imaginem Domini, aut intemeratae dominae nostrae ac [Col. 0451C] vere genitricis Dei, vel sanctorum angelorum, aut cujusquam sanctorum, latriam quae in spiritu est huic offert. Ne decipiamur ergo sermone ipsorum: admonitio enim et prava diaboli est haec assertio. Nam et theologus Gregorius hanc destruit fabulationem, omnibus nobis jubens, cum dicit (Orat. de nat. Dom.) : Bethlehem cole, praesepe adora. Cum hoc autem et Maximus memorandus, cujus laus in omnibus est Ecclesiis, dum cum viris quibusdam de ecclesiasticis negotiis disputaret, divinum pretiosae crucis typum, sanctum Evangelium et venerandam iconam praecipit in medium afferri, et haec cum illis ad certitudinem eorum quae dicta sunt, salutavit. Athanasius autem, qui ab immortalitate nomen accepit, expressius nobis annuntiat in epistola ad Marcellinum [Col. 0451D] missa, quam praeordinavit in codice interpretationis psalmorum, ita dicens: Libro psalmorum quis accepto, Salvatoris [ Gr., de Salvatore] quidem prophetias consuete sicut in aliis Scripturis admirans et adorans egreditur [prosequitur]. Videsne qualiter prophetias egregius Pater adorare nobis jubeat? Et si has pium est adorare, quanto magis proventus propheticarum assertionum in imagine visos necessarium est adorare? [Col. 0452A] habet enim prophetia: Ecce virgo in utero habebit, et pariet filium (Isa. VII) . Hanc ergo prophetiam in imagine nos videntes, id est Virginem eum amplexantem quem peperit, quomodo sufferemus, quo minus adoremus et salutemus? Quis ineruditus mente differre audeat ad hujusmodi salutationem? Dignos nosmetipsos adoratione faciamus, ne accedentes indigne, Ozan [in Ozae] (II Reg. 6) poenam incidamus. Ipse quippe tangens arcam, eadem hora periit, indigne approprians illi. Quanquam et ipsa diversis figuris variata, et ex lignis constructa fuerit, quemadmodum et imaginum factura. Porro hi qui dicunt imaginales formationes sufficere in commemorationem tantum haberi, et non etiam ad salutationem, unum recipientes, alterum reprobantes, [Col. 0452B] per hoc pravi [ Gr., semipravi] quidam, partimque mendaces et partim veraces demonstrantur: alias quidem vera confitentes, et alias depravantes [ id est, vituperantes]. Et, o insensibilitatem horum! ergo qui aliquando eramus orthodoxiae ac veritatis calumniatores, nunc horum efficiamur advocatores; et pro reprobatione ecclesiasticarum traditionum petamus veniam peccatorum. In omnibus his mandata custodiamus per ea quae praecepta sunt: ambulemus propheticam vocem audientes, quae dicit: Si annuntiaverit tibi, homo [annuntiatum est, o homo], quid bonum, aut quid requirat Dominus abs te, quam ut facias judicium, et diligas misericordiam, et paratus sis ambulare cum Domino Deo tuo (Mich. VI) ? Super haec furorem sopiamus, linguam refrenemus, mendacio [Col. 0452C] ac turpiloquio, et maledicto retinentes [abstinentes]. Oculum temperemus, ventrem erudiamus, psalmodiae ac orationi instemus, in omnibus a Deo datis nobis gratias agamus, juramento ne assuetum os nostrum faciamus, sed Dominicam vocem audiamus dicentem: Ego autem dico vobis, nolite jurare omnino (Matth. V) . Gloriam conculcemus, quae deorsum jacet: maximum omnium bonorum, misericordiam et charitatem arripiamus, et hanc timori Dei conjunctam. Sine timore quippe Dei charitas reproba est. Nam et Josaphat amicus erat cum Achab, sed audivit: Si peccatori tu amicitia jungeris, si odio habito a Domino tu auxiliaberis (II Par. XIX) ? Ergo cum timore Dei omnia faciamus, expetentes etiam intercessionem intemeratae dominae nostrae et natura [Col. 0452D] Dei genitricis semper Virginis Mariae, atque sanctorum angelorum, et simul omnium sanctorum: salutantes quoque colendas eorum reliquias, ut eorum sanctitatis participes simus. Sic enim perfecti erimus ad omne opus bonum in Christo Jesu Domino nostro: quem decet gloria, imperium, latria cum Patre et Spiritu sancto, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0451D] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri Dei nostri. Imperii piissimorum et amicorum Christi dominorum nostrorum Constantini et Irenae a Deo [Col. 0452D] redimitae matris ejus; anno octavo consulatus eorum, tertio Iduum [Kalendarum] octobriarum indictione undecima.
[Col. 0453A] Conveniente sancta et universali synodo, quae per divinam gratiam et piam sanctionem eorumdem Deo roboratorum imperatorum collecta est in Nicensium clara et splendida metropoli Bithyniensium provinciae, id est, Petro reverendissimo archipresbytero sanctissimae Ecclesiae quae Romae est sancti apostoli Petri, et Petro reverendissimo presbytero, monacho et hegumeno venerabilis monasterii sancti Sabbae Romae siti, retinentibus locum apostolicae cathedrae almi et sanctissimi archiepiscopi senioris Romae Adriani: et Tarasio almo et sanctissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopoleos novae Romae, et Joanne ac Thoma reverendissimis presbyteris, monachis et loci servatoribus apostolicorum Orientalis dioeceseos. Agapio episcopo Caesariae, Joanne [Col. 0453B] episcopo Ephesi, Constantino episcopo Constantiae Cypri, Leone episcopo Heracliae Thraciae, Basilio episcopo Ancyrae Galatiae, Nicolao episcopo Cyzici, Euthymio episcopo Sardis, Petro episcopo Nicomediae, Elia episcopo Cretae insulae, Hypatio episcopo Nicaeae Bithyniensium provinciae, Theophilo episcopo Thessalonicae, Stauracio episcopo Chalcedonis, Leone episcopo [ Gr, et ms. Jol., presbytero] et loci servatore metropoleos Sidae, Epiphanio diacono et loci servatore Sardiniae, Nicephoro episcopo Dyrrachii, Nicolao presbytero et hegumeno ac loci servatore Tyanensium, Daniele episcopo Amasiae, Gregorio episcopo [ Gr., et ms. Jol., presbytero] et loci servatore Mocisi, Constantino episcopo Gangrensium, Niceta episcopo Claudiopoleos, Gregorio episcopo [Col. 0453C] Neocaesariae, Gregorio episcopo Pessinuntensium, Theodoro episcopo Myrensium Lyciae, Eustathio episcopo Laodiceae Phrygensium provinciae, Michaele episcopo Synadensium, Gregorio [Georgio] episcopo Antiochiae Pisidiae, Theophylacto diacono et loci servatore Cariae, Leone episcopo Iconii, Anastasio episcopo Nicopoleos veteris Epiri, Constantino episcopo Pergae, Gregorio presbytero et loci servatore Trajanopoleos, Leone episcopo Rhodi, Christophoro episcopo Phasidis, Manuel episcopo Adrianopoleos Thraciae, Nicolao episcopo Hierapoleos Phrygensium provinciae, Basilio episcopo Sylaei, Theophylacto episcopo Euchaitensium, Cyrillo monacho et vicario Gothiae, Theodoro episcopo Seleuciae, Stephano episcopo Sugdaensium, Antonio monacho [Col. 0453D] et loci servatore Smyrnae, Constantino episcopo Rhegii, Joanne monacho et vicario Patrarum, Theodoro [Dorotheo] episcopo Catanae, Joanne episcopo Tauromenii, Gaudioso episcopo Messanae, Theodoro episcopo Panormi, Stephano episcopo Bithyniensium [Cibonensium], Constantino episcopo Leontinae, Joanne episcopo Trocalensium [Treocalensium], Theodoro episcopo Taurianae, Christophoro episcopo sanctae Cyriacae, Basilio episcopo Liparitensium insulae, Theotimo episcopo Crotonensium, Constantino episcopo Carinae, Theophane episcopo Lilybaei, Theodoro episcopo Tropaeorum, Sergio episcopo Nicoterensium, Theodoro episcopo [Col. 0454A] Briaae [Bizyae], Mauriano episcopo Pompeiopoleos, Joanne episcopo sanctae Salonentiae, Eustathio [Eustratio: Eustochio] episcopo Apameae provinciae Bithyniensium, Petro episcopo Germiensium, Joanne episcopo Arcadiopoleos, Constantino presbytero et loci servatore Sebastopoleos, Gregorio presbytero et ex persona Nicopoleos Armeniae [Secundae], Sisinnio episcopo Parii, Epiphanio episcopo Mileti, Niceta episcopo Brococussi [Proconnesi], Joanne presbytero et loci servatore Coloniae, Urso episcopo Hibaritensium Ecclesiae, Eustathio [Eustratio] episcopo Methymnae, Leone episcopo Cii, Joanne episcopo Apri, Theophylacto episcopo Cypsellensium, Laurentio episcopo Apsetianensium Ecclesiae, Leone episcopo Carpathi, Eustathio episcopo Tradensium, Cyriaco [Col. 0454B] episcopo Driziparensium, Leone episcopo Mesembriae, Gregorio episcopo Cernensium [Dercensium], Theodoro episcopo Heracliae, Theodosio episcopo Amorii, Joanne episcopo Nyssae, Georgio episcopo regalium Thermarum, Setherico episcopo Ciscissensium, Damiano episcopo Mitylenae, Constantino episcopo Mastaurensium, Georgio episcopo Briulensium [Col. 0453D] Graecis non respondet Latina versio. , Gregorio episcopo Palaeopoleos, Leone episcopo Algizensium, Theodosio episcopo Nissepelensium, Sabba episcopo Aniensium, Lycasto episcopo Varetensium, Thoma episcopo Lebedi, Eustathio episcopo Caritensium [Erythrensium], Cosma episcopo Myrinae, Pardo episcopo Pittanae, Basilio Adramyttensium, Joanne episcopo Rhaedesti, Joanne episcopo Panidis Thraciae, Joanne episcopo Ovisae, [Col. 0454C] Georgio episcopo Camulianensium, Theophylacto episcopo Hypepensium, Theophylacto episcopo Trallae, Ignatio episcopo Prinae, Constantino presbytero et loci servatore Agaae. Basilio episcopo Magnesiae, Basilio episcopo Medensium, Nicephoro presbytero et vicario Gargarensium, Theophane episcopo Caloae, Nicodemo episcopo Eugazensium, Theognio presbytero et loci servatore Sion, Stratonico episcopo Cumae, Theophilo episcopo Tumnensium [Thumnensium], Olbiano episcopo Elaeae Pergamensium, Leone episcopo Phociae, Mariano episcopo Atandrensium, Melchisedech episcopo Calliopoleos, Theophylacto episcopo Chariupoleos, Leonide episcopo Madyti, id est Siladensium; Sisinnio episcopo Zurulli, Thoma episcopo Daonii, Gregorio episcopo Theodoropolensium, [Col. 0454D] Sisinnio episcopo Chalcidis, Benjamin episcopo Limicensium [Licizen], Joanne episcopo Bryseae, Spyridone episcopo Palaeae, id est Cythrensium; Eustathio episcopo Solensium, Theodoro episcopo Citii, Georgio episcopo Trimithuntensium, Joanne [Alexandro] episcopo Amathuntensium, Constantino episcopo Juliopoleos, Theophilo episcopo Anastasiopoleos, Synesio episcopo Cibiae, Leone episcopo Minzi, Petro episcopo Asponae, Anthimo episcopo Berinopoleos, Michael episcopo Melitopoleos, Sisinnio episcopo Adrianae [Adraniae], Theodosio [Theodoro] episcopo Germae, Basilio episcopo [Col. 0455A] Adrianopoleos [Adranuthyrensium], Leone episcopo Poemaninensium, Symeone episcopo Ocae, Strategio episcopo Dardanensium, Leone episcopo Troadis, Theodoro episcopo Abydi, Niceta episcopo Helaei, Anastasio episcopo Tripoleos, Joanne episcopo Lampsaci, Theodoto episcopo Palaearum, Leone episcopo Traculensium, Stephano episcopo Salensium, Joanne episcopo Ballensium [Gabalensium: Tabalensium], Nesorio [Isoio] presbytero et loci servatore Thyaterensium, Stephano episcopo Silandensium, Nicolao episcopo Pericommatos, Joanne Setensium episcopo, Constantino episcopo Acrasi, Theophane episcopo Maeoniae, Michael episcopo Stratoniciae, Gregorio episcopo Gordi, Joanne episcopo Daldae, Eustathio episcopo Hyrcanae, Joanne [Joseph] episcopo [Col. 0455B] Attaliae, Theophrasto [Theopisto] episcopo Hermocapiliae, Zacharia episcopo Hierocaesariae, Michael episcopo Ceraseorum, David episcopo Helenopoleos, Cyrione episcopo Lophi, Basilio presbytero et loci servatore Dascylii, Theophylacto [Theophilo] episcopo Apolloniadis, Constantino episcopo Caesareae Bithyniae, Georgio episcopo Basilinopoleos, Leone episcopo Neocaesariae, id est Aristae; Nicephoro episcopo Adrianopoleos, Theodoro episcopo Prusae, Epiphanio episcopo Lampae, Theodoro episcopo Heracleopoleos, Anastasio episcopo Gnossi, Melitone episcopo Cydoniae, Leone episcopo Cissami, Theodoro episcopo Subritensium, Leone episcopo Phoenicensium, Joanne episcopo Arcadiae, Epiphanio episcopo Eleuthernae, Photino episcopo Cantanensium, [Col. 0455C] Sisinnio episcopo Chersonesi, Gregorio presbytero et loci servatore Cephallenensium, Philippo episcopo Corcyrensium, Antonio episcopo Troezenae, Petro episcopo Monembasiae, Gabriel episcopo Aeginae, Leone episcopo Porthmi, Phileto episcopo Orei, Leone episcopo Zacynthi, Leone episcopo Linoae, Niceta episcopo Melae, Neophyto episcopo Gordoservorum, Joanne episcopo Herenensium [Stenensium], Leone episcopo Aspendensium, Constantino episcopo Zelensium, Gregorio episcopo Sinopae, Mariano [Marino] diacono et loci servatore Andrapensium, Constantino episcopo Zalechorum, Gregorio episcopo Amastrae, Heraclio episcopo Ionopoleos, Niceta episcopo Cladibrensium [Dadybrens.], Theophane episcopo Sorensium, Joanne episcopo [Col. 0455D] Heracliae Ponti, Theophilo episcopo Prusiadis, Constantino episcopo Cratiae, Niceta episcopo Adrianopoleos, Niceta episcopo Roezaei, Constantino episcopo Polemonii, Theodoro episcopo Comanensium, Joanne episcopo Cerasuntensium, Nicephoro episcopo Clanaei, Leone episcopo Trocnadensium, Joanne diacono et vicario Phaselidensium, Theodoro episcopo Pinnarensium, Stephano episcopo Camni, Anastasio episcopo Patarensium, Gregorio episcopo Nesae, Constantino episcopo Candibensium, Leone episcopo Corydalensium, Nicodemo episcopo Sidymensium, Leone episcopo Limirensium, Constantino episcopo Densium, Petro diacono et vicario Orycandensium, Stephano episcopo Araxi, Georgio episcopo [Col. 0456A] Hyniadensium, Constantino episcopo Combensium, Stauracio episcopo Zenopoleos, Gregorio episcopo Cibyrae, Basilio episcopo Tabensium, Dorotheo episcopo Neapoleos, Constantino Alabandensium, David episcopo Jassi, Gregorio episcopo Milassensium, Sergio episcopo Bargyliensium, Gregorio episcopo Heracliae Latmi, Joanne episcopo Mindi, Stauracio episcopo Stadiensium, Gregorio episcopo Stratoniciae, Niceta diacono et vicario Halicarnassensi, Michael episcopo Chaeretopensium, Pantaleone episcopo Valentiae, Georgio episcopo Peltrusium [Petlensium], Christophoro episcopo Atanasi, Leone episcopo Eumeniae, Paulo episcopo Acmoniae, Gregorio episcopo Timenutherensium, Philippo episcopo Tranopoleos, Leone episcopo Alcensium, Nicephoro episcopo Lundensium, [Col. 0456B] Georgio episcopo Appiae, Joanne episcopo Siblios [Sibeos], Zacharia episcopo Trapezupoleos, Leone episcopo Sebastae, Andrea episcopo Cidestensium, Dositheo episcopo Psonuntensium, sive Colasson; Constantino episcopo Cottyaii, Niceta episcopo Nacoliae, Leone episcopo Docimii, Theophylacto presbytero et vicario Psoensium [Ipsensium], Constantino episcopo Eucarpensium, Michael episcopo Hierapoleos, Joanne presbytero et vicario throni Actoriensis, Nicolao episcopo Phytiae, Theophylacto episcopo Cinnabariensi, Damiano episcopo Meri, Christophoro episcopo Promisensium, Niceta episcopo Augustopoleos, Constantino episcopo Ambladensium, Stephano presbytero et vicario Otri, Georgio episcopo Midaii, Gregorio presbytero et vicario Polybotensium, [Col. 0456C] Sisinnio episcopo Philomeliensium, Michael episcopo Papensium, Sisinnio episcopo Apameae Cibotensium Constantino episcopo Conanensium, Nicephoro episcopo Adadensium, Petro episcopo Tiasensium, Theodoro episcopo Agalasi, Leone episcopo Barae, Petro episcopo Seleuciae Hidiae [Pisidiae], Nicephoro episcopo Phlogensium, Mariano [Marino] episcopo Magydensium, Leone episcopo Andidensium, Stephano episcopo Parnassi, Bardane episcopo Doarensium, Eustathio [Eustratio] episcopo Debelii [Debelti], Euphemio [Euthymio] episcopo Sozopoleos, Theodoro episcopo Vulgarensium Phygi [Bulgarophygi], Georgio episcopo Plutinopoleos, Basilio episcopo Perberaeensium, Michael episcopo Pamphili, Ruben episcopo Scopeli, Sisinnio episcopo Garilensium, Callisto episcopo Eudociadensium, [Col. 0456D] Constantino episcopo Lacensium [Lagnon], Joanne episcopo Crudulensium, Theodoro episcopo Cremnensium, Constantino episcopo Hadrianae Theophilo episcopo Chii, Galatio episcopo Meli. Georgio [Sergio] episcopo Leri, Manzone episcopo Diocaesariae Pracanensium, Eustathio episcopo Calendereos, Zacharia episcopo Cardibimachensium [Cardabundensium], Sisinnio episcopo Musbadensium Eustathio episcopo Lamoensium, Theodoro episcopo Germanicopoleos, Sisinnio episcopo Sicis, Constantino episcopo Dalisandi, Leone episcopo Sibillensium [Sibinen.], Stephano episcopo Philadelphiae, Eudoxio presbytero et vicario Metellopoleos, Theodoro episcopo Cadensium, Theophylacto episcopo Mosynensium, [Col. 0457A] Basilio episcopo Dionysiopoleos, Stephano episcopo Synnai, Constantino episcopo Andri, Eustathio episcopo Teni, Joanne episcopo Decateron, Joanne episcopo Nicaeae Thraciae, Theophane episcopo Lebedi, Joanne episcopo Lithoprosopi, Nicephoro episcopo Arcadiupoleos, Theodoro episcopo Heracliopoleos, id est Thidatoae [Pidachthoae], Constantino episcopo Metrorum, Lycasto episcopo Philadelphiae [Phylladon], Michael episcopo Trallensium, Joanne episcopo Lemni, Leone episcopo Amisi, Michael episcopo Tii, Epiphanio episcopo Pertensium, Joanne episcopo Timbriadensium, Stephano episcopo Orymnensium, Heraclio episcopo Sami, Joanne episcopo Praeneti.
Residentibusque ante ambonem sacratissimi templi sanctissimae magnae ecclesiae quae cognominatur [Col. 0457B] Sophia: praesentibus quoque et audientibus gloriosissimo et magnificentissimo principe, Petrona videlicet laudabilissimo ex exconsulibus patricio, et comite Deo servandi imperialis obsequii, ac reverendissimis archimandritis, hegumenis et monachis, secundum ordinem ante taxatum in prima actione: propositis etiam sanctis et intemeratis Dei Evangeliis.
Theodorus sanctissimus episcopus Taurianae Siculorum insulae acceptum prae manibus librum, expositum terminum [expositam definitionem] legit:
TERMINUS SANCTAE MAGNAE AC UNIVERSALIS SYNODI SECUNDO IN NICAEA COLLECTAE.
Sancta magna ac universalis synodus, quae per Dei [Col. 0457C] gratiam, et sanctionem piorum et Christianorum imperatorum Constantini et Irenae matris ejus, congregata est secundo in Nicensium clara metropoli Bithyniensium provinciae in sancta Dei ecclesia quae cognominatur Sophia, sectata traditionem catholicae Ecclesiae, definivit inferius ordinata.
Qui lucem agnitionis suae nobis donavit, et a tenebris idolorum ac insania nos redemit, Christus scilicet Deus noster, desponsata sibi sancta sua catholica Ecclesia non habente maculam seu rugam (Ephes. V) , hanc se conservaturum promisit; sanctisque discipulis suis asseverabat, dicens: Vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Porro hanc repromissionem non solum illis donavit, sed et nobis, qui per eos credidimus in nomine ipsius. Ergo donum hoc [Col. 0457D] quidam non cogitantes, a versuto inimico volatici quodammodo facti, a recta ratione ceciderunt; traditioni etiam catholicae Ecclesiae resultantes intellectu veritatis frustrati sunt: et, ut ait proverbialis sermo, in axe agri sui [agricolationis suae] erraverunt, et collegerunt manibus suis sterilitatem, quia sacrorum monumentorum Deo decibili ornamento detrahere praesumpserunt, cum sacerdotes quidem dicerentur, non essent autem; de quibus Deus per prophetam clamat: Pastores multi corruperunt vineam meam, contaminaverunt portionem meam (Jer. XII) . Sceleratos quippe secuti viros sensibus [Col. 0458A] suis pellectos, calumniati sunt sanctam Christi Dei nostri Ecclesiam, quae ipsi est desponsata, et inter sanctum et profanum non distinxerunt (Ezech. XXII) imaginem Domini et sanctorum ejus similiter ut statuas diabolicorum idolorum nominantes. Propter quod Dominus Deus non ferens intueri ab hujusmodi peste corrumpi subditos suos, nos sacerdotii principes beneplacito suo undique convocavit divino zelo [ Gr., divino zelo et nutu] ferventes, et nutu Constantini et Irenae imperatorum nostrorum adductos: quatenus deifica catholicae Ecclesiae traditio communi decreto recipiat firmitatem. Igitur cum omni diligentia perscrutantes et discutientes, et intentionem veritatis sectantes, nihil adimimus, nihil addimus; sed omnia quae catholicae sunt Ecclesiae [Col. 0458B] immutilata servamus: et sequentes sancta sex universalia concilia, in primis quod in splendida Nicaena metropoli convenit; adhuc etiam et quod post in divinitus conservanda regia urbe collectum est.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei unigenitum, qui ex Patre natus est ante omnia saecula: lumen ex lumine Deum verum de Deo vero; natum, non factum, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine, et homo factus est: crucifixus etiam pro nobis sub [Col. 0458C] Pontio Pilato, passus et sepultus est, et resurrexit tertia die secundum Scripturas: ascendit ad coelos, sedet ad dexteram Patris: et iterum venturus est cum gloria judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis. Et in Spiritum sanctum Dominum et vivificantem, qui ex Patre Filioque [Col. 0457D] Julian. card. act. v. conc. Flor. testatur apud Latinos exstare tunc temporis codicem vetustissimum [Col. 0458D] VII synodi, in quo legebatur ex Patre Filioque. In cod. Jol.: qui ex Patre procedit, omisso Filio. procedit, qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur, qui locutus est per prophetas. Et unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum: exspecto resurrectionem mortuorum, et vitam futuri saeculi. Amen. Abominamur autem et anathematizamus Arium et consentaneos et communicatores vesanae opinionis ejus; Macedoniumque et eos qui juxta ipsum bene Pneumatomachi nominati sunt. Confitemur [Col. 0458D] autem et dominam nostram sanctam Mariam proprie ac veraciter Dei genitricem, quoniam peperit carne unum ex sancta Trinitate, Christum videlicet Deum nostrum, secundum quod et Ephesinum prius dogmatizavit concilium quod infirmum [impium] Nestorium cum collegis suis, tanquam personalem dualitatem introducentem, ab Ecclesia pepulit. Cum his autem et duas naturas confitemur ejus qui incarnatus est propter nos ex intemerata Dei genitrice semper Virgine Maria, perfectum eum Deum et perfectum hominem cognoscentes, quemadmodum et Chalcedonensis synodus promulgavit, Eutychetem et [Col. 0459A] Dioscorum diffamatos [ Gr., blasphemantes] a divino atrio abigens: conferentes cum illis pariter Severum, Petrum, et eorum multifarie blasphemantem alterutris perplexionibus restim contextam: cum quibus et Origenis et Evagrii ac Didymi fabulas anathematizamus, sicuti et Constantinopoli congregatum quintum concilium egisse dignoscitur. Deinde quoque et duas voluntates et operationes secundum naturarum proprietatem in Christo praedicamus; quemadmodum et Constantinopoli sexta synodus exclamavit, abjiciens Sergium, Honorium [Col. 0459D] Sanctus Maximus Graecus doct. et confessor, qui tempore Honorii PP. scripsit, illum egregie defendit [Col. 0460D] in diagolo cum Pyrrho, ut videre est synodi actione VI, 13. , Cyrum, Pyrrum, Macarium, et eos qui sine voluntate sunt pietatis, atque istis similia sentientes. Et ut compendiose fateamur, omnes ecclesiasticas sive scripto, sive sine scripto sancitas nobis traditiones illibate servamus: quarum [Col. 0459B] una est etiam imaginalis picturae formatio, quae historiae evangelicae praedicationis concinit, ad certitudinem verae et non secundum phantasiam Dei Verbi inhumanationis effectae, et ad similem nobis utilitatem commode proficiens. Quae namque se mutuo indicant, incunctanter [indubitanter] etiam mutuas habent significationes. His ita se habentibus, regiae quasi continuati semitae [regiaque incedentes via], sequentesque divinitus inspiratum sanctorum Patrum nostrorum magisterium, et catholicae traditionem Ecclesiae (nam Spiritus sancti hanc esse novimus, qui nimirum in ipsa inhabitat) definimus in omni certitudine ac diligentia, sicut figuram pretiosae ac vivificae crucis, ita venerabiles ac sanctas imagines proponendas, tam quae de coloribus et tessellis, quam quae ex alia [Col. 0459C] materia congruenter [ Gr., cong. se habente] in sanctis Dei ecclesiis, et sacris vasis, et vestibus, et in partetibus ac tabulis, domibus et viis: tam videlicet imaginem Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, quam intemeratae dominae nostrae sanctae Dei genitricis, honorabiliumque angelorum, et omnium sanctorum simul et almorum virorum. Quanto enim frequentius per imaginalem formationem videntur, tanto qui has contemplantur, alacrius eriguntur ad primitivorum earum memoriam et desiderium, et ad osculum, et ad honorariam his adorationem tribuendam. Non tamen ad veram latriam [ Gr., et his osculum et honorariam adorat. trib. non tamen veram lat.], quae secundum fidem est, quaeque solam divinam naturam decet, impartiendam: ita ut istis, sicuti [Col. 0459D] figurae pretiosae ac vivificae crucis et sanctis Evangeliis, et reliquis sacris monumentis, incensorum et luminum oblatio ad harum honorem efficiendum exhibeatur, quemadmodum et antiquis piae consuetudinis erat. Imaginis enim honor ad primitivum transit: et qui adorat imaginem, adorat in ea depicti subsistentiam. Sic enim robur obtinet sanctorum Patrum nostrorum doctrina, id est traditio sanctae catholicae Ecclesiae, quae a finibus usque ad fines terrae suscepit Evangelium (I Thess. II) . Sic Paulum, qui in Christo locutus est, et omnem divinum apostolicum coetum, et paternam sanctitatem [Col. 0460A] exsequimur, tenentes traditiones quas accepimus. Sic triumphales ecclesiae prophetice canimus hymnos: Gaude satis, filia Sion: praedica, filia Jerusalem; jucundare et laetare ex toto corde tuo. Abstulit Dominus a te injustitias adversantium tibi: redemit te de manu inimicorum tuorum. Dominus rex in medio tui: non videbis mala ultra, et pax in te in tempus aeternum (Soph. III) .
Eos ergo qui audent aliter sapere aut docere, aut secundum scelestos haereticos ecclesiasticas traditiones spernere, et novitatem quamlibet excogitare, vel projicere aliquid ex his quae sunt Ecclesiae deputata, sive Evangelium, sive figuram crucis, sive imaginalem picturam, sive sanctas reliquias martyris; aut excogitare prave aut astute ad subvertendum quidquam [Col. 0460B] quam ex legitimis traditionibus Ecclesiae catholicae; vel etiam quasi communibus uti sacris vasis, aut venerabilibus monasteriis: siquidem episcopi aut clerici fuerint, deponi praecipimus, monachos autem vel laicos a communione segregari.
Petrus indignus primus presbyter sedis sancti apostoli Petri, et locum supplens Adriani papae senioris Romae definiens subscripsi.
Petrus indignus presbyter et begumenus monasterii sancti Patris nostri Sabbae siti Romae, et locum supplens Adriani papae senioris Romae, definiens subscripsi.
Tarasius, misericordia Dei episcopus Constantinopoleos novae Romae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subcripsi.
[Col. 0460C] Joannes, misericordia Dei presbyter et patriarchalis syncellus, locum retinens trium apostolicarum sedium, Alexandrinae, Antiochenae et Hierosolymitanae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Thomas, misericordia Dei presbyter et hegumenus monasterii sancti Patris nostri Arsenii siti in Aegypto super Babylonem, retinens locum trium apostolicarum sedium, Alexandrinae, Antiochenae et Hierosolymitanae, paterna dogmata subsequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi
Agapius indignus episcopus Caesariae, paterna dogmata [Col. 0460D] sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Joannes indignus episcopus Ephesi, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Constantinus, misericordia Dei indignus episcopus Constantiae Cypriorum insulae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Leo, misericordia Dei episcopus Heracliae Thraciae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
[Col. 0461A] Basilius indignus episcopus Ancyrae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Nicolaus indignus episcopus Cyzici, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Euthymius indignus episcopus Sardorum, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Petrus indignus episcopus Nicomediae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Elias peccator episcopus Cretae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
[Col. 0461B] Hypatius indignus episcopus Nicaeae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Stauracius peccator episcopus Chalcedonis, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Leo presbyter sanctae magnae Dei Ecclesiae et vicarius sedis Sidensis metropoleos, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Daniel peccator episcopus Amasiae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Constantinus indignus episcopus Gangrensium, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae [Col. 0461C] Ecclesiae, definiens subscripsi.
Epiphanius peccator, diaconus sanctissimae Ecclesiae Catanae Siculorum provinciae, et locum retinens Thomae sanctissimi archiepiscopi Sardiniae, paterna dogmata sequens et traditionem catholicae Ecclesiae, definiens subscripsi.
Nicephorus indignus episcopus Dyrrachii similiter.
Anastasius indignus episcopus Nicopoleos similiter
Niceta indignus episcopus Claudiopoleos similiter.
Gregorius indignus episcopus Neocaesariae similiter.
Gregorius indignus episcopus Pisinuntis similiter.
[Col. 0461D] Theodorus indignus episcopus Myrensium similiter.
Theophylactus peccator, diaconus et locum retinens throni Stauropoleos Cariae, similiter.
Eustathius indignus episcopus Laodiceae similiter.
Michael indignus episcopus Synadensium similiter.
Leo indignus episcopus Iconii similiter.
Georgius [Gregorius] indignus episcopus Antiochiae Pisidiae similiter.
Constans [Constantinus] indignus episcopus Pergae similiter.
Georgius peccator, presbyter et locum retinens throni Mocisi, similiter.
[Col. 0462A] Christophorus indignus episcopus Trapezuntensium similiter.
Leo indignus episcopus Rhodi similiter.
Manuel indignus episcopus Adrianopoleos similiter.
Basilius episcopus Sylaei similiter.
Theodorus indignus episcopus Seleuciae similiter.
Nicolaus indignus episcopus Hierapoleos similiter.
Constans [Constantinus] indignus episcopus Rhegii similiter.
Cyrillus peccator, monachus et locum retinens Niceri [Nicetae] episcopi Gothiae, similiter.
Stephanus indignus episcopus Sugdaensium similiter.
Theodorus indignus episcopus Catanae similiter
[Col. 0462B] Joannes indignus episcopus Tauromenii similiter.
Galato indignus presbyter et vicarius Stephani episcopi Syracusae similiter.
Gaudiosus indignus episcopus Messinae similiter.
Theodorus indignus episcopus Panormi similiter.
Stephanus indignus Episcopus Bibonis similiter.
Constans indignus episcopus Leontinae similiter.
Theodorus indignus episcopus Taurianae similiter.
Christophorus indignus episcopus sanctae Cyriacae similiter.
Basilius indignus episcopus Liparensium similiter.
Theotimus indignus episcopus Crotonensium similiter.
Constans indignus episcopus Carinae similiter.
Theophanes indignus episcopus Lilybaei similiter.
[Col. 0462C] Joannes indignus episcopus Treocaleos similiter.
Theodorus indignus episcopus Tropaeorum similiter.
Sergius indignus episcopus Nicoterensium similiter.
Theophylactus indignus episcopus Euchaltensium similiter.
Maurianus indignus episcopus Pompeiopoleos similiter.
Theodorus indignus episcopus Biziis [Biynes] similiter.
Antonius peccator, monachus et loci servator throni Smyrnae, similiter.
Eustratius [Eustathius] indignus episcopus Apamiae [Col. 0462D] similiter.
[Theophanus indignus episcopus Lebedi similiter.]
Petrus indignus episcopus Germensium similiter.
Joannes indignus episcopus Arcadiopoleos similiter.
Sisinnius indignus episcopus Parii similiter.
Epiphanius indignus episcopus Melitenae [Meliti] similiter.
Niceta indignus episcopus Proeconnesi similiter.
Constans indignus episcopus Sebastopoleos similiter.
Joannes indignus presbyter et vicarius throni Coloniae similiter.
[Col. 0463A] Eustratius indignus episcopus Methymnensium similiter.
Leo indignus episcopus Cii similiter.
Gregorius indignus presbyter et loci servator throni Nicopoleos, similiter.
Joannes indignus episcopus Apri similiter.
Theophylactus indignus episcopus Cypsellorum similiter.
Theodorus indignus episcopus Heracleopoleos [ sive Pidachthoae] similiter.
Eustathius indignus episcopus Cotradensium similiter.
Cyriacus indignus episcopus Drizyparensium similiter.
Leo indignus episcopus Mesembriae similiter.
[Col. 0463B] Gregorius indignus episcopus Dercensium similiter.
Joannes indignus episcopus Nysae similiter.
Georgius indignus episcopus Imperialium thermarum similiter.
Sothericus indignus episcopus Ciscissensium similiter.
Gregorius [Georgius] indignus episcopus Camulianensium similiter.
Damianus indignus episcopus Mytilenae similiter.
Constans indignus episcopus Mastaurensium similiter.
Georgius indignus episcopus Briulensium similiter.
Theodosius indignus episcopus Nyssae similiter.
Theophylactus indignus episcopus Trallae similiter.
[Col. 0463C] Olbianus indignus episcopus Elaeae similiter.
Pardus indignus episcopus Pitanae similiter.
Leo indignus episcopus Algizensium similiter.
Theognius [ Gr., Theognis] indignus presbyter et vicarius Sion, similiter.
Stratonicus indignus episcopus Cymae similiter.
Basilius indignus episcopus Atrammytensium similiter.
Theophylactus indignus episcopus Hypepensium similiter.
Theophanes indignus episcopus Caloae similiter.
Leo indignus episcopus Phociae similiter.
Basilius indignus episcopus Pergami similiter.
Gregorius indignus episcopus Palaeaspoleos similiter.
[Col. 0463D] Joannes indignus episcopus civitatis Assensium similiter.
Basilius indignus episcopus Magnesiae similiter.
Maurianus [Marinus] indignus episcopus civitatis Atandri similiter.
Lycastus indignus episcopus Baretensium similiter.
Constans loci servator episcopi civitatis Agaae, similiter.
Nicephorus loci servator Gargarensium similiter.
Nicodemus indignus episcopus Evazensium similiter.
Sabbas indignus episcopus Ancensium similiter.
[Col. 0464A] Nicephorus indignus episcopus Arcadiopoleos similiter.
Cosmas indignus episcopus Myrinae similiter.
Joannes indignus episcopus sanctae Saluntianensis Ecclesiae similiter.
Ursus episcopus sanctae Avaritianensium Ecclesiae similiter.
Laurentius peccator, episcopus sanctae Absartianensis Ecclesiae, similiter.
Eustathius indignus episcopus Solensium similiter.
Spyrido indignus episcopus Cythrensium similiter.
Theodorus indignus episcopus Citii similiter.
Georgius indignus episcopus Trimithuntensium [Col. 0464B] similiter.
Alexander indignus episcopus Amathuntensium similiter.
Joannes indignus episcopus Nicaeae Thraciae similiter.
Joannes indignus episcopus Rhaedesti similiter.
Melchisedec indignus episcopus Calliopoleos similiter.
Leonides indignus episcopus Coelensium similiter.
Joannes indignus episcopus Panii similiter.
Theophylactus indignus episcopus Charitopoleos similiter.
Joannes indignus episcopus Lithoprosoptensium similiter.
[Col. 0464C] Sisinnius indignus episcopus Chalcidis similiter.
Sisinnius indignus episcopus Zuruli similiter.
Benjamin indignus episcopus Lizicensium similiter.
Constans presbyter et loci servator Hexamilii similiter.
Constans indignus episcopus Metrorum similiter.
Gregorius indignus episcopus Theodoropoleos similiter.
Constans indignus episcopus Juliopoleos similiter.
Theophilus indignus episcopus Anastasiopoleos similiter.
Leo indignus episcopus Mizuae similiter.
Synesius indignus episcopus Cinae similiter.
[Col. 0464D] Petrus indignus episcopus Asponae similiter.
Anthimus indignus episcopus Verinopoleos similiter.
Lycastus indignus episcopus Philadelphiae similiter.
Stephanus indignus episcopus Silandi similiter.
Theophanes indignus episcopus Mioniae similiter.
[Gregorius indignus presbyter et loci servator Eramiae similiter.]
Michael indignus episcopus Ceraseorum similiter.
Joannes indignus episcopus Setensium similiter.
Joannes indignus episcopus Daldae similiter.
Joannes indignus episcopus civitatis Tabalensium similiter.
[Col. 0465A] Theopistus indignus episcopus Hermocapeli similiter.
Nicolaus indignus episcopus Aureliopoleos similiter.
Anastasius indignus episcopus Tripoleos similiter.
Zacharias indignus episcopus Hierocaesariae similiter.
Michael indignus episcopus Tralensium similiter.
Gregorius indignus episcopus Gordi similiter.
Leo indignus episcopus Traculensium similiter.
Eustathius indignus episcopus Hyrcanidensium similiter.
Joseph indignus episcopus Attaliae similiter.
Leo [Leontius] indignus episcopus Poemanini similiter.
[Col. 0465B] Joannes indignus episcopus Lampsaci similiter.
Niceta [Nectarius] indignus episcopus Ilaei similiter.
Basilius indignus episcopus Adranotherensium similiter.
Symeon indignus episcopus Ocae similiter.
Theodorus indignus episcopus civitatis Germae similiter.
Theodotus indignus episcopus Palaeensium similiter.
Theodorus indignus episcopus Abydi similiter.
Strategius indignus episcopus Dardani similiter.
Michael indignus episcopus Melitopoleos similiter.
Sisinnius indignus episcopus Adraniae similiter.
Theophylactus indignus episcopus Apolloniadis [Col. 0465C] similiter.
Constans indignus episcopus Caesariae Bithyniensium similiter.
Georgius indignus episcopus Basilinopoleos similiter.
Cyrio indignus episcopus Lophi similiter.
Leo indignus episcopus civitatis Aristae similiter.
Nicephorus [Nymphus] indignus episcopus civitatis Hadrianae similiter.
Theodorus indignus episcopus Prusae similiter.
Basilius presbyter et vicarius Dascylii similiter.
David indignus episcopus Helenopoleos similiter.
Anastasius indignus episcopus Cnossi similiter.
Sisinnius indignus episcopus Chersonesi similiter.
[Col. 0465D] Epiphanius indignus episcopus Eleuthernae similiter.
Melito indignus episcopus Cydoniae similiter.
Photinus indignus episcopus Cantani similiter.
Leo indignus episcopus Phoenicii similiter.
Niceta indignus episcopus Cladibrensium similiter.
Joannes indignus episcopus Arcadiae similiter.
Leo indignus episcopus Cissami similiter.
Theodorus indignus episcopus civitatis Subritensium similiter.
Epiphanius indignus episcopus civitatis Lampae similiter.
Joannes indignus episcopus Limbi similiter.
[Col. 0466A] Gabriel indignus episcopus Aeginae similiter.
Petrus indignus episcopus Monembasiae similiter.
Antonius indignus episcopus Troezenae similiter.
Leo indignus episcopus Porthmi similiter.
Philetus indignus episcopus Orei similiter.
Niceta [Nectarius] indignus episcopus Melae similiter.
Neophytus indignus episcopus Gordoservorum similiter.
Gregorius, indignus presbyter et loci servator episcopi Cephalenensium, similiter.
Philippus indignus episcopus Cercyraeon [Corcyraeorum] similiter.
Leo peccator episcopus Zacynthi similiter.
Joannes indignus episcopus Gemensium [Hemensium] [Col. 0466B] similiter.
Constans indignus episcopus Sasimensium similiter.
Leo indignus episcopus Aspondi similiter.
Leo indignus episcopus Amisi similiter.
Heraclius indignus episcopus Iunopoleos similiter.
Theophanes indignus episcopus Sorensium similiter.
Niceta [Nectarius] indignus episcopus Hadrianensis similiter.
Joannes indignus episcopus Heracliae Ponti similiter.
Constans indignus episcopus Cratiae similiter.
Theophylus indignus episcopus Prusiadis similiter.
[Col. 0466C] Michael indignus episcopus Tii similiter.
Theodorus indignus episcopus Comanensium similiter.
Joannes indignus episcopus Cerasuntensium similiter.
Constans indignus episcopus Polemonii similiter.
Niceta [Nectarius] indignus episcopus Ryzaei similiter.
Nicephorus indignus Clanei similiter.
Leo indignus episcopus civitatis Trocnadensium similiter.
Theodorus indignus episcopus civitatis Pinnarensium similiter.
Georgius indignus episcopus Nessae similiter.
Stephanus indignus episcopus Camni similiter.
[Col. 0466D] Constans indignus episcopus civitatis Tlensium similiter.
Constans indignus episcopus Candibensium similiter.
Leo indignus episcopus civitatis Corydalensium similiter.
Petrus indignus diaconus et loci servator throni Oricandensium [Oribandensium] similiter.
Nicodemus indignus episcopus civitatis Sidymensium similiter.
Joannes indignus diaconus et loci servator Phaselidis similiter.
Stephanus indignus episcopus Araxi similiter.
Georgius indignus episcopus Hyniandi similiter.
[Col. 0467A] Leo indignus episcopus civitatis Limyrensium similiter.
Stauracius indignus episcopus Zenopoleos similiter.
Constans indignus episcopus Combensium similiter.
Gregorius indignus episcopus Cibyrae similiter.
Basilius indignus episcopus Tabensium similiter.
Dorotheus indignus episcopus Neapoleos similiter.
Constans indignus episcopus Alabandensium similiter.
Gregorius indignus episcopus Heracliae similiter.
David indignus episcopus lassi similiter.
Gregorius indignus episcopus Mylassensium similiter.
[Col. 0467B] Sergius indignus episcopus civitatis Bargylensium similiter.
Joannes indignus episcopus civitatis Mindi similiter.
Stauracius indignus episcopus Stadiae similiter.
Gregorius indignus episcopus Stratoniciae similiter.
Niceta indignus episcopus et electus Halicarnassi [ Gr., Cerami] similiter.
Maurianus indignus presbyter [episcopus] et electus Cerami [ Gr., Acmoniae] similiter.
[Paulus indignus episcopus civitatis Acmoniae similiter.]
Leo indignus episcopus Aleensium similiter.
Zacharias indignus episcopus Trapezupoleos similiter.
[Col. 0467C] Leo indignus episcopus Eumeniae similiter.
Philippus indignus episcopus Tranopoleos similiter.
Dositheus indignus episcopus Chonensis similiter.
Georgius indignus episcopus Peltensium similiter.
Georgius indignus episcopus Appiae similiter.
Joannes indignus episcopus Sublii similiter.
Pantoleon indignus episcopus Galatiae similiter.
Michael indignus episcopus Chaeretopensium similiter.
Gregorius indignus episcopus Timenutherensium similiter.
Georgius indignus episcopus Mindaii similiter.
Niceta indignus episcopus civitatis Nacolii similiter.
[Col. 0467D] Constans indignus episcopus Cottyaii [Cattievii] similiter.
Leo indignus episcopus Docimii similiter.
Constans indignus episcopus civitatis Eucarpiae similiter.
Michael indignus episcopus Hierapoleos similiter.
Damianus indignus episcopus Meri [ Gr., Cinabarensium] similiter.
[Niceta indignus episcopus Augustopoleos similiter.
Theophylactus Cinabarensium similiter.]
Gregorius, indignus presbyter et loci servator throni civitatis Polyboti, similiter.
[Col. 0468A] Theophylactus, indignus presbyter et loci servator throni Ipsi, similiter.
Nicolaus indignus episcopus Phytiae similiter.
Stephanus presbyter et loci servator throni Ostri similiter.
Constans indignus episcopus Ambladensium similiter.
Epiphanius indignus episcopus Peltensium similiter.
Michael indignus episcopus Pappensium similiter.
Sisinnius indignus episcopus Philomelii similiter.
Joannes indignus episcopus Tymbriadensium similiter.
Stephanus indignus episcopus civitatis Orymnensium similiter.
[Col. 0468B] Nicephorus indignus episcopus Phoglensium similiter.
Marianus [Marinus] indignus episcopus Magydensium similiter.
Leo indignus episcopus Didensium similiter.
Stephanus indignus episcopus Parnassi similiter.
Theophilus indignus episcopus Chii similiter.
Sergius indignus episcopus Leri similiter.
Heraclius indignus episcopus Sami similiter.
Galatius [Galation] indignus episcopus Meli similiter.
Constans indignus episcopus Andri similiter.
Eustathius indignus episcopus Teni similiter.
Callistus indignus episcopus civitatis Eudociadensium [Col. 0468C] similiter.
Theodorus indignus episcopus Cremnensium similiter.
Constans indignus episcopus Lagnensium similiter.
Constans indignus episcopus Adrianae similiter.
Joannes indignus episcopus Codrulensium similiter.
Eustratius indignus episcopus Debelti similiter.
Euthymius indignus episcopus Sozopoleos similiter.
Theodorus indignus episcopus Bulgarophygi similiter.
Georgius indignus episcopus Plutinopoleos similiter.
[Col. 0468D] Sisinnius indignus episcopus Gariclensium similiter.
Rubim [Ruben] indignus episcopus Seopeli similiter.
Basilius indignus episcopus Piperensium [ Gr., Perbereos] similiter.
Michael indignus episcopus Pamphyli similiter.
Manzo indignus episcopus Pracanensium similiter.
Eustathius, indignus episcopus Celendereos similiter.
Sisinnius indignus episcopus Musbadensium similiter.
Eustatmus indignus episcopus Lami similiter.
Leo indignus episcopus Sibilensium similiter.
[Col. 0469A] Stephanus indignus episcopus Philadelphiae similiter.]
Zacharias indignus episcopus Cardabundensium similiter.
Stephanus indignus episcopus Synnai similiter.
Constans indignus episcopus Ancyrae similiter.
Theodorus indignus episcopus Cadi similiter.
Joannes indignus episcopus Azani similiter.
Theophylactus indignus episcopus Mosynensium similiter.
Joannes indignus episcopus Praenetensium similiter.
Sancta synodus exclamavit: Omnes ita credimus, omnes idipsum sapimus, omnes consentientes subscripsimus! Haec est fides apostolorum [haec fides [Col. 0469B] Patrum]; haec fides orthodoxorum; haec fides orbem terrarum firmavit! Credentes in unum Deum in Trinitate laudandum, honorabiles imagines osculamur! Qui sic se non habent, anathema sint! qui sic non sentiunt, procul ab Ecclesia pellantur! Nos antiquam legislationem Ecclesiae catholicae sequimur! Nos leges Patrum custodimus! Nos eos qui addunt quid vel adimunt de Ecclesia, anathematizamus! Nos subinductam novitatem Christianos accusantium anathematizamus! Nos venerandas imagines recipimus! Nos eos qui sic non se habent, anathematismis submittimus! His qui assumunt dicta quae a divina Scriptura contra idola proferuntur, in venerabiles imagines, anathema! His qui non salutant sanctas et venerabiles imagines, anathema! His qui vocant [Col. 0469C] sacras imagines idola, anathema! His qui dicunt quia ut ad deos Christiani ad imagines accesserunt, anathema! [His qui communicant scienter iis qui injuriam et contumeliam venerabilibus imaginibus inferunt, anathema!] His qui dicunt, quia praeter Christum alius eruit nos ab idolis, anathema! His qui audent dicere catholicam Ecclesiam aliquando idola recepisse, anathema! Multos annos imperatorum! Constantini et Irenae matris ejus multos annos! Victorum imperatorum multos annos! Novo Constantino et novae Helenae aeterna memoria! Dominus custodiat imperium eorum? Coelestis rex, terrenos custodi! Omnibus haereticis anathema! Frementi concilio contra venerabiles imagines, anathema! Ei qui recipit impias haereseos ratiunculas ipsorum, [Col. 0469D] anathema! Theodosio falsi nominis episcopo Ephesino anathema! Sisinnio cognomento Pastillae anathema! Basilio qui obscoena pronuntiatione Tricaccabus appellatus est, anathema!
Trinitas horum trium dogmata deposuit! Anastasio, Constantino, et Nicetae, qui per successionem throno Constantinopolitano praesederunt, ac si novo Ario, Nestorio et Dioscoro, anathema!
Sancta Trinitas horum trium dogmata deposuit! [ Gr. add. Iis praeterea, qui tergeminam pravitatem dictorum praesulum haeresiarcharum aemulati sunt, anathema! Theodoro, Antonio et Joanni, tanquam Maneti, Apollinario et Eutychi phantasticae apparentiae assertoribus, anathema! Theodoro Syracusano [Col. 0470A] cognomento Crithino, et qui cum eo simul apostatae facti sunt, anathema!
Joanni Nicomediae, Constantino Nacoliae, haeresiarchis anathema! Ad nihilum deduxerunt imaginem Domini et sanctorum ejus: ad nihilum deduxit eos Dominus.
Si quis quemquam haereseos Christianos accusantis, vel in ea vitam suam transigentem [vita sua functum] defendit, anathema!
Si quis Christum Deum circumscriptum secundum humanitatem non confitetur, anathema!
Si quis evangelicas narrationes titulis picturisque factas non admittit, anathema!
Si quis non osculatur has tanquam in nomine Domini et sanctorum ejus factas, anathema!
[Col. 0470B] Si quis omnem traditionem ecclesiasticam sive scriptam, sive non scriptam, irritam facit, anathema!
Germani orthodoxi aeterna memoria!
Joannis et Gregorii [ Gr. et ms. Iol., Georgii aeterna memoria!
Praedicatorum veritatis aeterna memoria!
Trinitas hos tres glorificavit: quorum disputationes sequi mereamur, miserationibus et gratia primi et magni pontificis Christi Dei nostri, intercedente intemerata domina nostra sancta Dei Genitrice, et omnibus sanctis ejus: Fiat. Amen.
Piissimis et Christianissimis imperatoribus nostris Constantino et Irenae matri ejus Tarasius indignus episcopus divinitus conservandae regiae urbis vestrae [Col. 0470C] novae Romae, et tota sancta synodus, quae beneplacito quidem Dei, praeceptione vero Deum amantis imperii vestri secundo convenit in hac splendida Nicaeorum metropoli.
Glorificatur Ecclesiae caput, Christus videlicet Deus noster, optimi principes, quoniam cor vestrum quod in manu ejus custoditur, protulit verbum bonum: praecipiens scilicet erigere [ Gr., convenire] nos in nomine ipsius, ut ecclesiasticorum dogmatum inconcussum et immobilem ac divinum affatum firmissime teneamus. Etenim sicut caput vestrum auro et lapidibus fulgidis coronatur, ita et sensus vestri evangelicis et paternis magisteriis adornantur. Cum enim eorum, quorum in omnem terram exivit sonus, essetis discipuli et participes, [Col. 0470D] totiusque Christi nomine nuncupatae plebis ad pietatem ductores, veritatis stylo descripsistis sermonem, et orthodoxiae ac pietatis depinxistis characterem; et veluti luminaria praefulgida fidelibus illuxistis, et manum periclitantibus ecclesiis porrexistis, sana dogmata confirmantes, et consensum eorum quae inter se dissonant [qui inter se dissonabant], instaurantes. Licet igitur cum fiducia dicere: Pietatis bona voluntate Dei per vos correctio stabilita [ Gr., insigne opus stabilitum] est: et idcirco repletum est gaudio os nostrum, et lingua nostra exsultatione (Psal. CXXV) : et per inscriptam vocem nostram res linguae nostrae loquuntur. Quid enim ecclesiasticorum negotiorum firmitatis custodia jucundius, [Col. 0471A] et ad laetitiam gratius? Quia vero insurrexerunt quidam viri, formam quidem pietatis habentes, quoniam sacerdotii dignitate circumamicti sunt; virtutem autem ejus abnegantes, et Babylonensium sacerdotum calumniam [accusationem] arripientes; quos et prophetia publicat dicens: Egressa est iniquitas a sacerdotibus Babylonis (Dan. XIII) . Imo vero Caiphaicum concilium statuentes, genitores facti sunt dogmatum impiorum: et os maledictionis et amaritudinis habentes, praevalere in malis gloriam arbitrati sunt. Infamemque linguam et calamum ministrantem huic possidentes, et voces quae ab ipso Deo prolatae sunt impugnantes, atque portentosae regale sacerdotium, et gentem sanctam, et eos qui Christum induerunt, et gratia ejus ab idolorum [Col. 0471B] errore salvati sunt, idololatras vocantes [ Gr., portentose, etc., idololatras vocarunt]. Et nequam operationis habentes votum, manus ad illicita immiserunt, demoliri opinati venerabilium picturam imaginum. Et quidem quaecunque de tessellis fuerunt facta, effoderunt: quae vero ex cera fuere perfuso colorum opere, deleverunt, venerabiliumque imaginum [ Gr., templorum] decus in dedecus transtulerunt. Cum his autem et ea quae in tabulis in memoriam Christi Dei nostri et sanctorum ejus exstiterunt, igni tradiderunt. Et ut apertius dicamus, ecclesias nostras depopulati conturbaverunt: et facti sunt haereseon principes, qui erant principes sacerdotum; et pro pace quidem contentionem populo acclamaverunt: porro pro frumento zizania in ecclesiasticis arvis [Col. 0471C] seminaverunt; vinum miscuerunt aquae, et proximum potaverunt subversione turbulenta: et cum lupi Arabici essent, pelle ovium se simulaverunt esse indutos: et veritate parvipensa [defraudata], mendacium arripuerunt; sed ova aspidum ruperunt, et telam araneae secundum prophetam texuerunt (Isa. LIX) : et qui comesturus est, ovum eorum conterens, calefactum [putridum] inveniet, et in eo regulum esse veneno et spiritu mortifero plenum. Et quia haec ita disposuerunt, et veritatem mendacium depavit, non indulsistis, mansuetissimi atque fortissimi imperatores nostri, temporibus vestris permanere tam pestilentem et animas corrumpentem errorem; sed hunc aura divini Spiritus, qui in vobis habitat, exterminare procurastis: quatenus stabilis [Col. 0471D] permaneat Ecclesiae coetus et cunctorum subditorum collatio [collectio], atque imperium vestrum secundum cognomen vestrum pacifice dirigatur. Nec tolerabile vel portabile duxistis, quo minus unum [ Gr., ut in aliis quidem unum, etc.] sentiremus, et in idipsum conveniremus, et erga vitae nostrae capitulum, id est pacem Ecclesiarum [ Gr., Eccl., essent inter nos dissidia], nemo ex nostris se discinderet et abscinderet; cum Christus sit caput nostrum, nos autem consequenter membra et unum corpus per mutuae ac unius opinionis fidem. Propter quod sacram nostram et populosam congregari jussistis catervam in hac Nicensium metropoli, ut Ecclesiarum dissensionem repellentes, disjuncta ad unitatem trahamus; [Col. 0472A] et eam quam nuper intexuerunt ex spineis filis ignominiosam grossamque vestem, id est doctrinam falsam, disrumpere et scindere, et orthodoxiae incorruptam conservare [ Gr., expandere] tunicam studeamus. Itaque apostolicas et paternas traditiones sequentes, audemus autem dicere, conspiratione sanctissimi Spiritus consonantes, invicemque collecti [convenientes] universi concordantem nobis habentes traditionem Ecclesiae catholicae, consonantiis quae formatae sunt a sanctis sex universalibus conciliis concordes effecti sumus, anathematizantes Arii vesaniam, Macedonii rabiem, Apollinarii insensatum sensum, Nestorii humanam culturam [culturam hominis], Eutychetis et Dioscori confusibilem vanitatem, et cum illis polycephalon hydram; Origenis, Didymi [Col. 0472B] et Evagrii desipientes fabulationes; Sergii, et Honorii, et Cyri, et Pyrrhi, et asseclarum eorum unius, imo nequam moris voluntatem: necnon et his similem vanitatem, quae post has vane garrivit contra venerabiles imagines, consonanter et unanimiter ab Spiritu sumentes verbum, et ab eo haurientes mundam aquam, spongia dogmatum divinorum delevimus; et inventores tergiversatoriae vocum novitatis [novatricis vanitatis] ab ecclesiasticis vestibulis procul emisimus. Et sicut manus et pedes concorditer animae motibus agitantur, ita ab Spiritu accepta gratia et fortitudine, vestrique concursus pietate pariter et auxilio habito, simul acclamavimus, veritatemque praedicavimus: omnimodis videlicet recipiendas venerabiles imagines Domini nostri [Col. 0472C] Jesu Christi, secundum quod perfectus est homo factus; et quaecunque historice secundum evangelicam narrationem scribuntur: atque intemeratae dominae nostrae sanctae Dei Genitricis, sanctorumque angelorum (ut enim homines apparuerunt his qui digni facti sunt apparitione ipsorum) una cum omnibus sanctis: necnon et certaminum eorum agones figurandos decrevimus tam in tabulis et parietibus, quam in sacris vasis et vestibus, quemadmodum a priscis temporibus sancta Dei catholica Ecclesia recepit, et in legem accepit tam a sanctis primisque doctrinae nostrae magistris, quam ab eorum successoribus egregiisque Patribus nostris: et has adorandas, id est salutandas: idipsum enim est [Col. 0472D] urumque: κυνεῖν quippe antiqua Graeca lingua, et salutare et osculari significat: et πρὸς praepositio augmentum quoddam significat amoris; quemadmodum φέρω et προσφερῶ, κυρῶ et προσκυρῶ, κυνῶ et προσκυνῶ, quod salutationem indicat, et secundum protensionem amicitiam: quod enim quis osculatur, et adorat: et quod adorat, profecto et osculatur; sicut testatur humana affectio, quae a nobis ad amicos habetur, et lectio [ Gr., obviorum congressus] haec ambo perficiens. Hoc autem non solum apud nos, sed apud veteres in divina Scriptura scriptum reperimus. In historiis namque regnorum scriptum est: Et David surrexit, et cecidit in faciem, et adoravit tertio Jonatham, et deosculatus est eum (I Reg. XX) . Quid autem Dominus de Pharisaeis rursus evangelice ait: Amant primos recubitus in coenis, et salutationes in foro (Matth. XXIII) . Certum est quod hic salutationem adorationem appellet. Pharisaei quippe jactantem sensum habentes, seseque justos opinantes, adorari ab omnibus festinabant, non ore ad os osculari: hoc enim est potius humilitatis, et non Pharisaici tumoris indicium. Iterum autem Paulus divinus apostolus, sicut Lucas in Actibus apostolorum describit. Quia cum venissemus Hierosolymam, libenter exceperunt nos fratres. Sequenti autem die introibat Paulus nobiscum ad Jacobum; omnesque collecti sunt seniores. Quos cum salutasset, narrabat per singula quae fecisset Deus in gentibus per ministerium ipsius (Act. XXI) . Ergo et hic salutationem honoratoriam [Col. 0473B] adorationem quam invicem exhibemus, apostolicus sensus describit; quemadmodum et de Jacob ait: Adoravit fastigium virgae ejus (Hebr. XI) . Consona vero istis et Gregorius cognomento Deiloquus dicit: Bethlehem cole, et praesepe adora ( Serm. in nat. Christi ). Quis, putas, eorum qui recte et sincere intelligunt quae divina Scriptura proferuntur, intelligat quod haec de adoratione quae in spiritu fit, pronuntientur? nisi forte de insensatis sit, vel ex his qui totius scripturalis scientiae ac paternae doctrinae inexpertes existunt. Nunquidnam fastigio virgae servivit Jacob? aut praesepi praecepit theologus Gregorius deservire? Et rursus quoque nos vivificam crucem salutantes consone canimus: Crucem tuam adoramus, Domine, et adoramus lanceam [Col. 0473C] quae aperuit vivificum latus tuae bonitatis; quod certissime salutatio est et dicitur, sicut indicat illud, quod haec propriis labiis nostris contingimus. Nam etsi multoties invenitur adoratio in divina Scriptura, et urbane loquentibus Patribus nostris pro servitute quae est in spiritu, cum vox multa significet, una tamen significatione ejus tantummodo reperitur, quae scilicet sola manifestat adorationem quae est secundum latriam [unum ex significatis ejus est adoratio secundum latriam]. Adhuc autem adoratio est et ea quae per honorem et per amorem ac timorem fit: sicuti nos adoramus et gloriosissimum et mansuetissimum imperium vestrum. Est et alia per timorem tantum, sicut Jacob adoravit Esau (Gen. XXXIII) . Et est per gratiam, sicut Abraham adoravit [Col. 0473D] filios Het pro agro quem accepit ab eis in sepulturam Sarae uxoris suae (Gen. XXIII) . Iterum autem exspectantes quidam a sublimioribus beneficium consequi, adorant eos, sicut Jacob Pharaonem (Gen. XLVII) . Hinc enim divina Scriptura docens nos: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Luc. IV) : adorationem [absolute ponit, et non adjicit, soli, ut significata multa habentem, et vocem aequivocam. Porro] sine prohibitione dixit, tanquam diversas quidem significationes, sed homonymam vocem habentem, et non soli addidit. Porro servies illi soli dixit: etenim soli Deo servitutem nostram referimus. His ergo sic comprobatis, veraciter et incunctanter esse coram Deo acceptum et beneplacitum [Col. 0474A] constat, imaginales formationes dispensationis Domini nostri Jesu Christi, et intemeratae Dei genitricis semperque Virginis Mariae, ac honorabilium angelorum, et omnium sanctorum, adorare et osculari: et quisquis sic se non habuerit, sed disceptaverit, vel etiam elanguerit erga venerabilium imaginum adorationem, hunc anathematizat sancta nostra et universalis synodus, quae munita est divini Spiritus operatione, ac paternis et ecclesiasticis traditionibus. Porro anathema nihil aliud est, quam separatio a Deo. Si enim quidam fuerint altercantes et contra ea quae definita sunt non obedientes, in stimulos calcitrant, et suas ipsorum animas laedunt, Christum offendentes, et Ecclesiae ipsius calumniis delectati, impugnantes vesane pietatem, utpote [Col. 0474B] priscorum haereticorum communicatores et consentanei et contribules per impietatem. Fratres autem et comministros nostros Deo amabiles episcopos misimus cum abbatibus et clericis, ut omnium quae in nobis gesta sunt, manifestationem denuntient deisonis auribus vestris. Porro ad signaculum et robur eorum quae a nobis definita sunt, quin etiam ad satisfactionem piissimi imperii vestri, subjecimus paterna testimonia ex multis pauca collecta, et claritate veritatis certitudinem illustrantia. Caeterum omnium nostrum Salvator qui vobis coimperat, quique per vos Ecclesiis pacem suam concedere voluit, per multos annos custodiat regnum vestrum cum senatu et principibus et fidelissimo exercitui vestro, atque universa republica: donetque vobis [Col. 0474C] victoriam. Ipse quippe ait: Vivo ego, dicit Dominus, quia glorificantes me glorificabo (I Reg. II) . Ipse est qui praecinxit vos virtute, et tundet cunctos hostes, et donabit vobis omnes obedientes [plangent hostes, et gaudebunt subditi]. Gaude ergo, civitas [ Gr., et tu, civitas], laetare, nova Sion, orbis terrae speculatio [specula]. Nam et ibi David regnavit, et hic Davidice te ipsi custodiunt [pii imperatores rerum potiuntur]. Dominus in medio tui: et sit nomen ejus benedictum in saecula saeculorum. Amen.
Deo amabilibus sacerdotibus et clericis tam sanctissimae Dei magnae Ecclesiae, quam omnium Ecclesiarum Deo conservatae regiae civitatis, sancta Synodus apud Nicaeam secundo collecta.
Christus Deus noster, qui vere est veritas, paternumque [Col. 0474D] lumen et splendor: qui de tenebris nos vocavit in admirabile suum lumen, et ab idolica vesania nos eruit; qui delevit nomina idolorum a terra, et repromisit non eorum ulterius esse memoriam; voluit annuere pios et per cuncta orthodoxos ac fideles imperatores nostros, ad congregandum nos in Nicaena clara metropoli, sicut nostis: ut distantium dissonantiam in consonantiam perduceremus, et medius paries tolleretur inimicitiae, et antiqua legis positio catholicae Ecclesiae firmitatem resumeret. Igitur nobis in idipsum sancti Spiritus inspiratione et cooperatione convenientibus, omnes consonuimus; et Oriens, Arctus, Occidens et Mesembria in unam unitionem concurrimus: et triumphavit [constituta [Col. 0475A] est] sanctarum Ecclesiarum pacifica ordinatio per alternae opinionis veritatem et fidem, quae direxit semitam pedum nostrorum: atque per hoc stirps haeresis quae ex antiqui hostis zizaniis germinavit, eradicata est. Et ecce evangelizamus vobis super montem excelsum stantes ecclesiasticae pacis gaudium et publicam festivitatem. Quid enim hoc gratius? Isaia fiducialiter agente, et coelitus [antiquitus] praedicente: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona! (Isa. LII; Rom. X.) Et dignum erat et valde placitum, atque vestrae decentis sacraeque Deo amabilitatis specimen et exsultatio, ut omnis Deo electa concio vestra simul inveniretur, et contemplaretur virtutem eorum quae per Dei gratiam dicta et gesta sunt, tam scilicet super legitimarum [Col. 0475B] correctione [comprobatione] traditionum Ecclesiae catholicae, quam in destructionem et subversionem eorum qui fremuerunt adversus veritatem, necnon apostolicas et paternas Ecclesiae catholicae commutaverunt traditiones, vel etiam juxta quod sibi visum est, in exterminium redegerunt. Sed quoniam humidum iter in medio est, rursusque terrena via, duabus rebus opus erat, navibus scilicet ad navigandum, et jumentis congruis ad vehendum: utrisque carens sacratissima vestra caterva, mutua nostra conventione privata est. Verum specialiter et intelligibiliter praesto estis [eratis] nobiscum, id sentientes quod et catholicae Ecclesiae plenitudo: et quia invicem sumus membra Christi Dei capitis nostri [Christo Deo capite nostro], eorum quae apud nos [Col. 0475C] Deo donante acta sunt, necessarium ducimus vobis breviter narrationem mittendam: loquuntur enim etiam per litteras linguae causas, et repraesentant quasi videndas. Cum enim convenissemus ex paternarum magisterio normarum, in unum confirmavimus quod et sapuimus [confirmati sumus, unum sensimus]; cantici Moyses docuit, non obliti, quod dicit: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi; seniores nos, et dicent tibi (Deut. XXXII) . Sic traditionem catholicae Ecclesiae sectati sumus, et neque minus, neque plus quidpiam fecimus; sed ab Apostolo edocti, tenemus traditiones quas accepimus, omnia recipientes et amplectentes quaecunque sancta catholica Ecclesia antiquitus scripta et non scripta recepit: ex quibus sunt etiam figurationes picturarum imaginum: [Col. 0475D] et e contra quaecunque abjecerunt Patres nostri egregii, nos quoque projicimus, et Ecclesiae arbitramur adversa. Cum quibus connumeratur intenta [nupera] vocum novitas Christianos accusantium, veluti cancer pascua in ecclesiis nostris accipiens: sed non despexit Dominus Deus in finem. Nam, veritate revelata, orthodoxia cunctis illuxit, et mendacium cum secum nascentibus tenebris abolitum est. Si enim, ut ipsi vane garrierunt, idolis comparatur imaginum titulatio, nostrae redemptionis mysterium evanescit, quod Dei Filius operatus est praesentia sua, qua pro nobis carne conversatus est absque peccato: et subsequuntur [vanae sunt] etiam remissiones propheticae, dicentes: Serviamus illi in [Col. 0476A] sanctitate et justitia omnibus diebus vitae nostrae (Luc. I) . Et rursus: Excitatus est tanquam dormiens Dominus, tanquam potens crapulatus a vino. Et percussit inimicos suos in posteriora, opprobrium sempiternum dedit illis (Psal. LXXVII) . Si opprobrium sempiternum datum est inimicis nostris, malis videlicet virtutibus, per resurrectionem ejus, quomodo iterum Christiani idolis servierunt? O et inscientiam et impietatem ipsorum! Utinam intellexissent quod scandalizare unum ex minimis qui crediderunt in Christum, importabilem habeat indignationem (Matth. XVIII) : quanto magis orbem sollicitum reddere simultatibus? Sed ad nihilum verbum Domini redegerunt, reprobantes ecclesiasticas traditiones: propterea ad nihilum redegit eos Dominus; et cum Ario, Eunomio, Macedonio, Apollinario, Nestorio, Eutychete [Col. 0476B] ac Dioscoro, Sergio, Honorio, atque cum omni eorum pessima secta connumeravit turbulentum factionis eorum concilium: stultitiam namque horum imitantes [exprimentes] stulta locuti sunt, et funda verae confessionis cum ipsis lapidati sunt, atque soluta est acies ipsorum. Neque enim reliquit Dominus in perpetuum virgam peccatorum super sortem Ecclesiae: quoniam Judaice meditati sunt inania, et secunda illius concilii haereditaverunt. Hoc nempe concilium, Caiphaicum concibiabulum factum est. Illud adversus Dominum inania meditatum est: hoc adversus ipsius imaginem fremuit. Hoc enim concilium redemptionem nostram, quae per Christum effecta est, sibi et aliis ascripsit. Hoc concilium [Col. 0476C] profundum consilium consiliatum est, et non per Dominum: et foedera fecit, et non spiritum ejus: quoniam ornatum venerabilium templorum demolitum est. In hoc concilio nullus hominum invenitur ad imaginem Dei factus, quia imaginem Domini ac sanctorum ejus dehonestantes et confringentes, igni tradiderunt. Hoc concilium furia et vecordia plenam satanicarum vocum sententiam fecit. Hoc concilium solam nuncupationem habet sacerdotalem, scientiam autem pravam atque profanam. Hoc concilium contumax habet os, et spiritum mendacio delibutum: nam veritatem quidem finxit, in fallacia praesumpsit [falsitatem vero libere docuit]. Hoc concilium sancta nostra synodus, utpote zizania Dominicae areae, id est catholicae Ecclesiae, ventilavit, et ventilabro divini [Col. 0476D] judicii projecit. Ablata ergo sunt a catholica Ecclesia et redarguta figmenta ejus. Verum enim et rectissimum Ecclesiae judicium nec novum fieri, nec adimi in ea quidquam indulget. Nos igitur paternas leges sequentes, ab uno spiritu accepta gratia, immutilate [sine ulla innovatione] et indiminute omnia quae Ecclesiae sunt custodivimus; quemadmodum sex sanctae universales synodi tradiderunt: et quaecunque dimiserunt honoranda in catholica Ecclesia, absque omni cunctatione recipimus. Ex quibus, ut dictum est, etiam imaginum factio est: quas honoranter honoramus [ Gr., adoramus] et salutamus. Idipsum etenim utrumque: et quisquis huic professioni haeserit, catholicae est Ecclesiae germanus et [Col. 0477A] particeps filius. Ergo omnia scandala recesserunt; omnia exterminata sunt: Veritas viget, mendacium foras emissum est: sator zizaniorum prorsus defecit; trumentum autem, populus videlicet Christi amicus, in unum horreum Ecclesiae Christi allatum est. Orthodoxiae lux orta est, erroris tenebrae sublatae sunt. Moestitia in gaudium commutata est, luctus in laetitiam [Col. 0478A] traductus est: conversus est planctus in gaudium nobis. Omnia in melius transvecta sunt propter quod et nos apostolice vobis pronuntiamus: Gaudete in Domino, gaudete, et iterum gaudete (Philipp. III) ; trinum enim gaudium Trinitas nobis donavit: quam decet honor et imperium in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0477A] In nomine Domini et dominatoris Jesu Christi veri Dei nostri. Imperio piisimorum Christique [Col. 0477B] amantium dominorum nostrorum Constantini et Irenes ejus matris, anno consulatus ipsorum octavo, X Kalendas Novembris, indictione undecima.
Tanquam illustres veritatis praecones, atque custodes imperatores orthodoxiae fautores, divino moti desiderio, minime ferendum putarunt non considere synodo. Proinde scripto ipsorum praeceptum est patriarchae, ut omnes Deo amabiles episcopos adduceret ad conservandam divinitus novam Romam regiam ipsorum urbem. Quibus ille litteris acceptis mandatum imperatorum exsequebatur. Nam post omnium supra expositorum tractationem; felicemque rei exitum, omnibus Deo amabilibus episcopis secum acceptis in viam se dedit, et in urbem a Deo [Col. 0477C] conservandam profecti sunt omnes. Quo ubi pervenere, ab imperatoribus benigne accepti sunt. At vero quae faustissime praefulget a Deo custodita imperatrix bono inito consilio diem statum dixit, quo synodice cum episcopis praesideret: quod et factum est in palatio quod Magnaura vocatur. Itaque propositis sanctis Dei Evangeliis, praesidente ipsa cum simul regnante filio, et universa synodo, patriarcha synodum alloqui, quibus par erat verbis, jussus est: isque mandatum imperatorum exsequebatur. Deinde ipsi etiam vocibus a Deo acceptis placido et eleganti sermone synodum affati sunt: ita ut omnes cum patriarcha Deo amabiles episcopi congruis acclamationibus illos prosequerentur. His ita gestis, rursus imperatores ad synodum talibus usi sunt verbis: Legatur [Col. 0477D] clara voce edita a vobis definitio, ut a nobis et cuncto astante et Christum amante populo audiatur. et annuente hoc universa synodo, Cosmas Deo amabilis diaconus et cubuclesius acceptam definitionem legit. Qua lecta imperatores ita interrogaverunt: Dicat sancta et oecumenica synodus, num lecta definitio vestrum omnium consensu sit edita. At illi exclamaverunt: Ita credimus, ita omnes sentimus; omnes consentiendo subscripsimus! Haec est fides apostolorum, haec fides Patrum, haec fides orthodoxorum: haec fides orbem terrarum constabilivit! [Col. 0478] Credentes in unum Deum in Trinitate collaudatum, honorabiles ejus imagines salutamus! Qui sic non habent, [Col. 0478B] anathema sint! Qui non ita sentiunt, ejiciantur ab Ecclesia! Nos antiquum catholicae Ecclesiae institutum sequimur! Nos addentes vel dementes quidquam de catholica Ecclesia, anathematizamus! Nos adventitiam novitatem Christianos accusantium anathematizamus! Nos venerandas imagines recipimus! Nos qui non ita sentiunt, anathemati subjicimus! His qui accipiunt sacrae Scripturae dicta adversus idola in venerandas imagines, anathema! Ei qui non salutat sanctas imagines, anathema! His qui sacras imagines idola vocant, anathema! His qui dicunt Christianos accedere ad imagines tanquam ad deos, anathema! His qui dicunt per alium nos, quam per Christum Deum nostrum liberatos ab idolis, anathema! [Col. 0478C] His qui dicere audent catholicam Ecclesiam idola unquam recepisse, anathema! Omnibus haereticis anathema! Concilio, quod in venerandas infremuit imagines, anathema! Ei qui recipit impia haereseos ipsorum scripta, anathema! Theodosio Ephesino pseudoepiscopo anathema! Sisinnio cognomento Pastillae anathema! Basilio infausti nominis Tricaccabo, anathema! Trinitas trium dogmata evertit! Anastasio, Constantino et Nicetae, qui per successionem sedi Constantinopolitanae praesederunt, veluti novo Ario, Nestorio et Dioscoro, anathema! Joanni Nicomediae et Constantino Nacoliae haeresiarchis, anathema! Despexerunt imaginem Domini et sanctorum ejus: despexit eos Dominus.
Si quis Christum Deum nostrum circumscriptum [Col. 0478D] non confitetur secundum humanitatem, anathema!
Si quis evangelicas historias imaginibus expressas non admittit, anathema!
Si quis ipsas non salutat, cum sint in nomine Domini et sanctorum ejus, anathema!
Si quis omnem ecclesiasticam traditionem sive scriptam, sive non scriptam rejicit, anathema!
Post has acclamationes patriarcha offert imperatoribus lectum definitionis tomum, postulavitque cum universa synodo, ut consignaretur et communiretur piis eorum subscriptionibus. Et accipiens fauste praefulgens [Col. 0479A] religiosissima imperatrix subscripsit; dabatque simul regnanti filio, ut et ipse subscriberet. Quod ubi factum, reddita est patriarchae definitio per Stauracium celeberrimum patricium et logothetham dromi.
Tumque unanimi consensu omnes episcopi ita imperatoribus acclamarunt.
Multi anni imperatorum! Constantino et Irenae matri ejus multi anni! Orthodoxis imperatoribus multi anni! Victoribus imperatoribus multi anni! Pacificis imperatoribus multi anni! Novo Constantino et novae Helenae aeterna memoria! Deus imperium ipsorum conservet! Pacatam, Domine, vitam ipsis! Perduret, Domine, ipsorum imperium! Coelestis rex, tuere terrestres!
[Col. 0479B] Et post faustas acclamationes praeceperunt imperatores, ut Patrum sententiae legerentur, ex iis quae in Nicaena metropoli recitatae pridem erant, et expositae sunt actione quarta: hoc est, Joannis Chrysostomi in Meletium episcopum Antiochenum, Asterii episcopi Amasiae in Euphemiam martyrem, Joannis episcopi Thessalonicensis ex sermonibus ab eo scriptis contra gentiles; sancti Symeonis Stylitae epistola ad Justinum imperatorem, beati Nili solitarii epistola ad Olympiodorum praefectum. Ex canonibus sanctae et oecumenicae synodi sextae caput octogesimum secundum.
Quibus lectis et auditis tum ab ipsis, tum ab excellentissimis principibus, Christique amante populo, compuncti omnes corde acquieverunt veritati. Et [Col. 0479C] rursus Deo amabiles episcopi acclamarunt quae decebat cum multitudine populi. Plena enim erat praedicta domus regia concursu hominum: tota quippe aderat civitas cum ordinibus militum: ac de sedibus surrexerunt. Qui etiam Deo gloriam dederunt, et gaudentes ei gratias egerunt, cui sic placitum est.
His qui sacram sortiti sunt dignitatem, testimonia et directiones canonicarum praeceptionum formae consistunt. Quas libenter suscipientes, cum deiloquo David canimus ad Dominum Deum dicentes: In via [Col. 0479D] testimoniorum tuorum delectatus sum, sicut in omnibus divitiis. Et mandasti justitiam testimonia tua in aeternum. Intellectum da mihi, et vivifica me [et vivam ] (Psal. CXVIII) . Et si in aeternum prophetica vox mandat nobis custodire testimonia Dei, et vivere in illis, immutilata [ Gr., inconcussa] profecto et immota permanent. Et quia [ Gr., quia et] Dei inspector Moyses ita dixit: In illis non est addendum, et ab eis non est auferendum (Deut. IV) . Et divinus apostolus in eis gloriatus clamat: In quem [ Gr., In quae ] desiderant angeli prospicere (I Petr. I) . Et: Si angelus evangelizaverit vobis praeter quod accepistis, anathema [Col. 0480A] sit! (Gal. I.) His ita se habentibus et protestantibus, exsultantes in eis sicut qui invenit spolia multa, divinos canones amplectabiliter in pectore recondimus, et integram illorum praeceptionem ac immobilem tenemus: tam scilicet illorum qui ab almis et laudabilissimis apostolis sancti Spiritus tubis editi sunt, quam eorum qui a sex sanctis et universalibus synodis, atque his conciliis quae localiter collecta sunt, in expositionem hujusmodi decretorum promulgati sunt: necnon et eorum qui a sanctis Patribus nostris prolati fuisse probantur. Ab uno enim eodemque spiritu illustrati definierunt quae expediunt. Et quidem quos anathemati transmittunt, et nos anathematizamus: quos vero depositioni, et nos deponimus: quos autem segregationi, et nos segregamus. [Col. 0480B] Porro quos epitimio [Col. 0480D] «Epitimium est poena quae pro modo delicti in observantiam datur,» ait Anast. in c. Jolyano. , id est poenae tradunt, et nos quoque simili modo submittimus. Sine avaritia namque sint mores, contenti praesentibus, Paulus aperte clamat divinus apostolus, qui in tertium coelum ascendit, et audivit ineffabilia verba (Hebr. XIII) .
Quoniam psallentes repromittimus Deo: In justificationibus tuis meditabor, non obliviscar sermones tuos (Psal. CXVIII) : omnes quidem Christianos hoc servare saluberrimum est; sed praecipue hos qui hierarchicam consecuti fuerint dignitatem. Unde definimus, omnem qui ad episcopatus provehendus est gradum, modis omnibus psalterium nosse; ut ex [Col. 0480C] hoc etiam omnis clericus qui sub eo fuerit, ita moneatur et imbuatur. Inquiratur autem diligenter a metropolita, si in promptu habeat legere scrutabiliter et non transitorie tam sacros canones et sanctum Evangelium, quam divini Apostoli librum et omnem divinam Scripturam: atque secundum Dei mandata conversari et docere populum sibi commissum. Substantia enim summi sacerdotii nostri sunt eloquia divinitus tradita, id est vera Scripturarum divinarum disciplina, quemadmodum magnus perhibet Dionysius: quod si disceptaverit [ Gr., haesitaverit, et non ita facere ac docere libenter voluerit: al., et ita libenter facere et docere minime spoponderit], nullatenus consecretur. Ait enim [Col. 0480D] prophetice Deus: Tu scientiam repulisti, et ego repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi (Ose. IV) .
Omnis electio a principibus facta episcopi aut presbyteri aut diaconi, irrita maneat secundum regulam quae dicit (Canon. apost. 30) : Si quis episcopus saecularibus potestatibus usus, ecclesiam per ipsos obtineat, deponatur: et segregentur omnes qui [ Gr., segregetur, et omnes qui] illi communicant. Oportet enim ut qui provehendus est in episcopum. ab episcopis eligatur; quemadmodum a sanctis Patribus [Col. 0481A] qui apud Nicaeam convenerunt, in regula definitum est, quae dicit (Can. IV) : Episcopum convenit maxime quidem ab omnibus, qui sunt in provincia, episcopis ordinari. Si autem hoc difficile fuerit aut propter instantem necessitatem, aut propter itineris longitudinem, tribus tamen omnimodis in idipsum convenientibus, et aliis per litteras consentientibus, tunc consecratio fiat. Firmitas autem eorum quae geruntur, per unamquamque provinciam metropolitano tribuatur antistiti.
Praedicator Ecclesiae Paulus divinus apostolus ac si canonem ponens Ephesiorum presbyteris, imo [Col. 0481B] vero et omni sacratae multitudini, ita fiducialiter perhibuit dicens: Argentum, aut aurum, aut vestem nullius concupivi: omnia ostendi vobis, quoniam sic laborantes oportet suscipere infirmos (Act. XX) : beatius existimans dare. Propter quod et nos edocti ab eo definimus, nullatenus episcopum turpis lucri gratia excogitare ad excusandas excusationes in peccatis, et expetere aurum vel argentum aut aliam speciem ab episcopis, vel clericis, aut monachis qui sub ipso sunt. Ait enim Apostolus: Iniqui regnum Dei non possidebunt (I Cor. VI) ; Et: Non debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis (II Cor. XII) . Quisquis ergo propter exactionem auri vel alterius cujuslibet speciei, aut propter proprium [Col. 0481C] vitium [affectum] inventus fuerit coercens a ministerio, vel sequestrans aliquem clericorum qui sub se degunt, aut venerabile templum claudens, ne in eo Dei ministeria celebrentur, ad insensata suam transmittens insaniam, insensatus veraciter est; ac per hoc, simili poenae eo subjecto, convertatur dolor ejus in caput ejus, ut in transgressorem mandati Dei et mandatorum apostolicorum. Praecipit enim et Petrus principalis apostolorum summitas: Pascite, qui in vobis est, gregem Dei non coacte, sed spontanee secundum Deum: non turpis lucri gratia, sed prompte: neque ut dominantes in clero, sed forma facti gregis: et cum apparuerit princeps pastorum, percipietis immarcessibilem gloriae coronam (I Petr. V) .
Peccatum ad mortem est, quando quidam peccantes incorrecti persistunt. Hoc vero deterius est, si et arroganter elati insurgunt adversus pietatem et veritatem; et praeferentes mammona Dei obedientiae, nullatenus regularibus ejus praeceptis intendunt. In his non est Dominus Deus, nisi humiliati [Col. 0482A] a proprio resipuerint fortasse excessu. Oportet enim eos magis accedere ad Deum, et cum contrito corde remissionem hujus peccati et indulgentiam petere, et non gloriari in illicito dato. Juxta enim est Dominus his qui tribulato sunt corde (Psal. XXXIII) . Eos igitur qui gloriantur se per dationem auri ordinatos in ecclesia, et in hac maligna consuetudine quae alienat a Deo et omni sacerdotio, sperant, et ex hoc impudenti facie et non operto ore exprobabilibus verbis eos qui ob virtutem vitae a sancto Spiritu electi et constituti sine datione auri sunt, inhonorant; primo quidem novissimum gradum accipere sui ordinis definimus: quod si permanserint, per epitimium corrigantur. Si vero quis claruerit super consecratione hoc aliquando faciens, efficiatur secundum [Col. 0482B] apostolicam regulam quae dicit (Can. XXX) : Si quis episcopus per pecuniam dignitatem hanc obtinuerit, vel presbyter aut diaconus, deponatur et ipse et qui eum consecravit, et excidatur omnimodis etiam a communione, quemadmodum Simon Magus a me Petro. Similiter et juxta secundam regulam sanctorum Patrum qui apud Chalcedonem convenerunt, quae ait: Si quis episcopus per pecunias consecrationem fecerit, et sub pretio redegerit gratiam quae non potest vendi, ordinaveritque per pecunias episcopum, vel chorepiscopum, sive presbyteros aut diaconos, aut quemdam eorum qui in clero connumerantur: aut praeposuerit per pecunias oeconomum vel defensorem, sive mansionarium, aut prorsus quemquam qui sub regulam est, turpis lucri [Col. 0482C] gratia: qui hoc conatus fuerit agere, si convictus fuerit, proprii gradus periculum subeat: et qui consecratus est, nihil proficiat ex consecratione vel promotione quae per negotiationem effecta est; sed sit alienus a dignitate et [seu] sollicitudine quam per pecunias consecutus est. Si vero quis mediator apparuerit in hujusmodi turpibus et illicitis datis [lucris]: si quidem clericus fuerit, proprio gradu decidat: si vero laicus vel monachus, excommunicetur.
Quoniam quidem regula est, quae dicit (Conc. Nic. cap. 5) : Bis in anno per singulas provincias oportet fieri per conventum episcoprum regulares inquisitiones: [Col. 0482D] propter fatigationem et ut opportune habeantur ad iter [ Gr., quod inopia laborent ad iter] agendum hi qui congregandi sunt, [Col. 0481D] Anastasii verba: Ne te moveat, si hanc definitionem nos minime habeamus, cum et earum nonnullas quas inter canones habemus, in auctoritatem non recipiamus, sicut quasdam ex conciliis. Aliae namque apud Graecos tantum, alia vero apud certas solum provincias [Col. 0482D] in observantiam ecclesiasticam assumuntur, sicut sunt Laodicensis conc. regulae 16 et 17, quae apud Graecos tantum servantur, necnon et Africanorum conciliorum et capitula 6 et 8 quae nulla provincia servare nisi Africana dignoscitur. definierunt (Can. 8) sextae synodi sancti Patres, omni excusatione remota modis omnibus semel in anno fieri, et depravata corrigi. Hunc ergo canonem et nos renovamus: et si quisquam princeps inventus fuerit hoc prohibere, communione privetur. Si quis vero metropolitanorum hoc neglexerit agere, absque necessitate, vel vi, seu [Col. 0483A] aliqua rationabili occasione, canonicis poenis subjaceat. Dum autem synodus agitur [ Gr., Synodo autem peracta] super canonicis et evangelicis negotiis, oportet congregatos episcopos in meditatione et sollicitudine fieri custodiendorum divinorum et vivificorum Domini mandatorum: in custodiendis enim illis retributio multa; quia et lucerna mandatum: lex autem lux, et via vitae argutio et disciplina est (Prov. VI) ; et mandatum Domini lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII) . Porro non habeat metropolitanus licentiam ex his quae defert episcopus secum sive jumentum, sive aliam speciem expetendi. Quod si hoc egisse convictus fuerit, solvat quadruplum.
Ait Paulus divinus apostolus: Quorumdam peccata manifesta sunt, quorumdam autem et subsequuntur (I Tim. V) . Peccatis ergo praevenientibus, et alia peccata his accidunt. Impiam itaque Christianos accusantium haeresim et aliae impietates subsecutae sunt. Sicut enim venerabilium imaginum vultum abstulerunt ab Ecclesia, ita et alios quosdam mores deseruerunt; quos et oportet renovari, et secundum scriptam et non scriptam legislationem denuo detineri. Quotquot ergo venerabilia templa consecrata sunt absque sanctis reliquiis martyrum, definimus in eis reliquiarum una cum solita oratione fieri positionem. Et si a praesenti tempore inventus fuerit episcopus absque lipsanis consecrare templum, deponatur, [Col. 0483C] ut ille qui ecclesiasticas traditiones transgreditur.
Quoniam errantes hi qui ex Hebraeorum superstitione consistunt, subsannare se Christum Deum existimant, simulantes Christianizare, ipsum autem negant, clam et latenter sabbatizantes, et alia Judaeorum more facientes: definimus hos neque in communionem, neque in orationem, neque in ecclesiam suscipi; sed manifeste sint secundum religionem suam Hebraei: neque pueros eorum baptizari, neque servum emi vel acquiri [ Gr., emere vel possidere]. [Col. 0483D] Si vero ex sincero corde ac fide converterit se quis eorum, et confessus fuerit ex toto corde, divulgans mores eorum et res, ut alii etiam arguantur et corrigantur; hunc suscipi et baptizari, et pueros ejus: quin et observari eos [cautos reddi], ut recedant ab Hebraicis adinventionibus, definimus: alias autem nullatenus admittendos.
Omnia puerilitia ludibria, insanasque debacchationes atque conscripta, quae falso contra venerabiles imagines facta sunt, dari oportet in episcopio Constantinopoleos, ut recondantur cum caeterorum haereticorum [Col. 0484A] libris. Si vero quis inventus fuerit haec occultare, siquidem episcopus aut presbyter, vel diaconus fuerit, deponatur: si vero monachus aut laicus, anathematizetur.
Quoniam quidam clericorum parvipendentes canonicam constitutionem, relinquunt parochiam propriam, et ad alias parochias convolant, et maxime in hac Deo servanda regia urbe sese apud principes locant, in eorum oratoriis missas facientes: hos absque proprio episcopo et Constantinopolitano antistite non licet suscipere in qualibet domo vel [Col. 0484B] ecclesia: quod si hoc fecerit, et ita perseveraverit, deponatur. Quotquot autem cum conscientia praedictorum hoc fecerint sacerdotum, non licet eis mundanas et saeculares curas suscipere, praesertim cum hoc agere prohibeantur a sacris canonibus. Quisquis autem apparuerit eorum, qui dicuntur majores, curam tenere, aut desinat, aut deponatur: potius autem maneat ad magisterium tam puerorum quam famulorum, relegens eis divinas Scripturas: ad hoc enim etiam sacerdotium consecutus est.
Cum simus debitores omnes sacras litteras custodire, [Col. 0484C] et eam quae dicit, in unaquaque ecclesia oeconomos esse (Conc. Chalced. can. 26) , modis omnibus inviolabilem conservare debemus. Et si quidem unusquisque metropolitanus in sua ecclesia constituerit oeconomum, bene utique: sin autem, ex auctoritate propria [ Gr., speciali] Constantinopoleos episcopo licentia est praeponendi oeconomum in ejus ecclesia: similiter et metropolitanis, si episcopi qui sub ipsis sunt, non sategerint oeconomos statuere in suis ecclesiis. Id ipsum autem servandum est etiam in monasteriis.
Quisquis episcopus inventus fuerit vel abbas de [Col. 0484D] salariis [agris seu fundis] episcopii sive monasterii transferre quidquam in principum manus, vel etiam alii personae conferre, irritum sit quod datum esse constiterit, secundum [ Gr., irrita sit alienatio secundum] canonem sanctorum apostolorum qui dicit (can. 39) : Omnium ecclesiasticarum rerum episcopus sollicitudinem habeat, et dispenset eas tanquam Deo contemplante; non liceat autem ei fraudare quidquam ex illis, vel cognatis propriis donare quae Dei sunt. Quod si pauperes fuerint, ut pauperibus largiatur: sed non sub eorum occasione quae sunt ecclesiae defraudentur [ Gr., venundet]. Quod et excasationem si praetenderint, damnum facere, et nihil ad profectum agrum existere; nec sic principibus [Col. 0485A] qui per uer. illa sunt, tribuatur ager vel locus, sed clericis vel agricultoribus. Quod si calliditate usus fuerit, et a colono vel clerico emerit princeps agrum; etiam sic irrita sit venditio, et restituatur episcopio vel monasterio: et episcopus vel abbas hoc faciens adjiciatur, episcopus quidem ab episcopio, abbas autem a monasterio, tanquam qui dispergit male quae non collegit.
Quoniam propter calamitatem, quae pro peccatis nostris in ecclesiis facta est, subreptae sunt a quibusdam viris quaedam venerabiles domus, tam videlicet episcopia, quam monasteria, et facta sunt communia [Col. 0485B] diversoria: si quidem voluerint ii qui haec retinent, reddere ea, ut secundum antiquitatem [ Gr., in pristinum statum] instaurentur, bene et optime: alioquin, si de sacrato catalogo fuerint, hos deponi praecipimus: si vero monachi vel laici, excommunicari quos nimirum constat condemnatos esse a Patre et Filio et Spiritu sancto; et deputentur ubi vermis non moritur, et ignis non exstinguitur (Isa. LXVI; Marc. IX) : Quia voci Domini adversantur, quae dicit: Non faciatis domum Patris mei domum negotiationis (Joan. II.)
[Col. 0485C] Quia ordo debet in sacratione [ Gr., sacerdotio] custodiri, omnibus liquet: et cum diligentia conservare sacerdotii promotiones, Deo est prorsus acceptum. Et quoniam videmus sine manus impositione a parvula aetate tonsuram clerici quosdam accipientes, nondum ab episcopo manus impositione percepta super ambonem irregulariter in collecta legentes, praecipimus, amodo id minime fieri: idipsum quoque conservandum est etiam inter monachos. Lectoris autem manus impositionem licentia est unicuique abbati in proprio monasterio solummodo faciendi, si duntaxat abbati manus impositio facta noscatur ab episcopo secundum morem praeficiendorum abbatum, dum constet illum esse presbyterum. Simili modo secundum antiquam consuetudinem [Col. 0485D] chorepiscopos praeceptione [per praeceptionem] episcopi oportet promovere lectores.
Clericus ab instanti tempore non connumeretur in duabus ecclesiis. Negotiationis enim est hoc est turpis commodi proprium, et ab ecclesiastica consuetudine penitus alienum. Audivimus enim ex ipsa Dominica voce: Quia nemo potest duobus Dominis servire; aut enim unum odio habebit, et alterum diliget: aut unum sustinebit, et alterum contemnet (Matth. VI) . Unusquisque ergo secundum apostolicam vocem (I Cor. VII) , in quo vocatus est, in [Col. 0486A] hoc debet manere, et in una locari ecclesia. Quae enim per turpe lucrum in ecclesiasticis rebus efficiuntur, aliena consistunt a Deo. Ad vitae vero hujus necessitatem studia sunt diversa: ex his vero qui voluerit, acquirat corporis opportuna. Ait enim Apostolus: Ad ea quae mihi opus erant, et his qui mecum sunt, ministraverunt manus istae (Act. XX) . Et haec quidem in hac a Deo conservanda urbe. Caeterum in villis quae foris sunt, propter inopiam hominum indulgeatur.
Omnis jactantia et ornatura corporalis aliena est a sacrato ordine. Eos ergo episcopos vel clericos qui [Col. 0486B] se fulgidis et claris vestibus ornant, emendari oportet. Quod si in hoc permanserint, epitimio tradantur. Similiter eos qui unguentis inunguntur. Quoniam vero radice amaritudinis exorta, contaminatio facta est in catholica Ecclesia Christianos calumniantium haeresis, etiam hi qui hanc receperunt, non solum imaginarias picturas abominati sunt, sed et omnem reverentiam repulerunt, eos qui religiose ac pie vivunt offendentes [odio habentes]: ac per hoc completur in eis quod scriptum est: Abominatio est peccatori Dei cultus. Igitur si inventi fuerint deridentes eos qui vilibus et religiosis vestimentis amicti sunt, per epitimium corrigantur. Priscis enim temporibus omnis sacratus vir cum mediocri ac vili veste conversabatur. Omne quippe quod non propter [Col. 0486C] necessitatem suam, sed propter venustatem accipitur, elationis habet calumniam [luxus habet crimen] quemadmodum magnus ait Basilius. Sed neque ex sericis texturis vestem quis variatam induebat, neque apponebat variorum colorum ornamenta in summitatibus vestimentorum. Audierant autem ex deisona lingua, quia qui mollibus vestiuntur, in domibus regum sunt (Matth. XI) .
Quia quidam monachorum deserentes monasteria sua, praeesse anhelantes, et obedire renuentes,inchoant construere oratorias domos, ea quae ad perfectionem [Col. 0486D] necessaria sunt non habentes: quisquis igitur hoc visus fuerit agere, prohibeatur a loci episcopo. At vero si sumptus sufficientes ad perfectionem habuerit, quae ab ipso desiderantur, ad terminum perducantur. Idipsum autem servandum est etiam super laicis et clericis.
Sine offensione estote his etiam qui foris sunt (I Cor. X) divinus dicit Apostolus. Feminas autem commorari in vel etiam monasteriis, omnis est offensionis materia. Quisquis ergo ancillam vel liberam in episcopio possidere claruerit, vel [Col. 0487A] in monasterio ad opus ministerii alicujus, increpetur: si autem permanserit, deponatur. Porro si contigerit in proastiis feminas esse, et voluerit episcopus vel abbas iter ad eas [ Gr., illuc] facere, praesente episcopo vel abbate nullatenus monasterii opus facere eo tempore mulieri liceat, sed seorsum moretur in alio loco, donec episcopus vel abbas recedat propter irreprehensibilitatem.
In tantum inolevit avaritiae facinus in rectores ecclesiarum, ut etiam quidam eorum qui dicuntur religiosi viri atque mulieres, obliviscentes [Col. 0487B] mandatorum Domini, decipiantur, et per aurum introitus [receptiones] accedentium tam ad sacratum ordinem, quam ad monasticam vitam efficiant. Unde fit, ut quorum initium improbabile est, omnia sint projicienda, ut magnus ait Basilius. Neque enim Deo per mammona servire licet. Si quis ergo inventus fuerit hoc faciens, si quidem episcopus vel abbas exstiterit, vel quilibet de sacrato collegio, aut desinat, aut deponatur, juxta secundam regulam sancti Chalcedonensis concilii. Abbatissa vero ejiciatur de monasterio, et tradatur in alio monasterio ad subjectionem. Similiter et abbas qui non habuerit manus impositionem presbyteri. Porro quae filiis a parentibus dantur more dotis, vel si qua ex propriis rebus acquisita offeruntur, [Col. 0487C] profitentibus his qui ea offerunt Deo dicanda [ Gr., dicata], definimus, sive perseveraverint, sive exierint, manere illa in monasterio secundum repromissionem ipsorum, nisi fuerit culpa praelati.
Ex hoc definimus, minime duplex fieri monasterium; quia scandalum id et offendiculum multis efficitur. Si vero aliqui cum cognatis abrenuntiare, et monasticam vitam sectari voluerint, debent quidem viri virorum adire coenobium, feminae vere mulierum ingredi monasterium: in hoc enim placatur Deus. Quae autem hactenus sunt dupla, teneant secundum regulam sancti Patris nostri Basilii, et [Col. 0487D] secundum praeceptionem ejus ita formentur. Non habitent in uno monasterio monachi et monachae: adulterium enim intercipit cohabitationem. Non habeat aditum monachus ad monacham, vel monacha ad monachum secreto ad collocutionem. Non cubet monachus in muliebri monasterio, neque singulariter cum monacha convivetur: et quando necessaria vitae a virorum parte ad regulares deferuntur, extra portam haec suscipiat abbatissa monasterii feminarum cum quadam vetula monacha. Porro si contigerit, ut aliquam propinquam suam videre voluerit monachus, in praesentia abbatissae huic confabuletur per modica et compendiosa verba, et in brevi ab ea discedat.
Non oportere monachum vel monacham monasterium proprium relinquere, et ad alia proficisci. Quod si contigerit hoc, recipi hunc hospitio necesse est: assumi autem eum sine voluntate abbatis ejus non convenit.
Deo quidem totum committere, et non propriis voluntatibus deservire, magna res est: Sive enim manducatis, sive bibitis, divinus Apostolus dicit, omnia [Col. 0488B] in gloriam Dei facite (I Cor. X) . Christus ergo Deus noster in Evangeliis suis initia peccatorum recidere praecepit. Non enim moechia ab eo tantum inhibetur, sed et motio cogitationis ad moechiae commissum damnatur, dicente eo: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V.) Hinc ergo edocti, cogitationes debemus mundare. Nam etsi omnia licent, sed non omnia expediunt, ut ex apostolica voce docemur (I Cor. VI) . Necessarium ergo est omni homini manducare, ut vivat. Et quidem inter eos, quibus vita est nuptiarum et natorum, atque laicalis affectus, manducare viros et mulieres simul, nulli detractioni patet; tantum ut ei qui dat escam, gratias agant: et non ab eis per quasdam thymelicas voluptates Satanae imago cantantibus [Col. 0488C] citharisque atque meretriciis contortionibus coli videatur. Quibus [ Gr., et non per q. t. v. hoc est satanicas cantilenas, citharasque et meretricias inflexiones: quibus] superveniet prophetica maledictio, quae ita dicit: Vae qui cum cithara et psalterio vinum bibunt, opera autem Domini non intuentur, et opera manuum ejus non intelligunt (Isa. V) . Et si usquam fuerint inter Christianos hujusmodi, corrigantur. Sin autem, obtineant super eis quae sunt ante nos regulariter edita. Quibus autem vita est solitaria [quieta et solitaria] et unius moris, ut eis videlicet qui Domini jugum se singulare tollere spondent, sedere et tacere convenit. Sed et his qui sacratam elegere vitam, nullo modo licet secreto cum mulieribus convivari; nisi forte cum quibusdam [Col. 0488D] Deum timentibus et reverendis viris, vel etiam mulieribus; quatenus et ipsa convivatio ad directionem spiritalem proficiat, et inter consanguineos quoque idipsum efficiatur. Rursusque si contigerit in itinere monachum vel sacratum virum non circumferre quae victui opportuna sunt, et propter necessitatem divertere sive in xenodochium [publicum diversorium] sive in domum alicujus, licentiam habebit hoc faciendi, tanquam urgente necessitate.
SERMO LAUDATORIUS Sanctae pronuntiatus synodo ab Epiphanio diacono Ecclesiae Catanae Siculorum provinciae, ac loci servatore Thomae archiepiscovi Sardorum insulae.
Beatus propheta Isaias divino accepto Spiritu [Col. 0489A] factam gentium per Christum redemptionem valde bene praevidens, et eorum qui per ipsum salvandi erant multitudinem non ignorans, ut ex persona Dei alicubi pronuntiavit his qui per singula tempora sacrorum sortiuntur praeposituram ovilium, haec: Ambulate per portas meas, et ducite populum meum, et lapides a via projicite (Isa. LXII) . Quaenam intelliguntur portae, nisi divinitus inspiratae Scripturae, sanctorumque prophetarum verba? Quae nimirum quasi quasdam intellectuales portas rationabilium pastores pecudum interpretando aperientes, sic eas ad latum et verum adducunt ostium, videlicet Dominum nostrum Jesum Christum, qui vere ad Patrem nobis factus est ostium, quemadmodum ipse ait, quia Ego sum ostium (Joan. X) . Porro lapides qui in [Col. 0489B] via projecti sunt,scandala forte sunt haereticae factionis, quae veluti quidam lapides fidei nostrae semitae apposita, eos qui ad Christum qui vera est via, properare volunt, impie impedire procurant, quantum in se est, iter eis salutis claudere festinantes. Rursusque via haec Dominus utique noster Jesus Christus conjicitur, sicut ipse ait, quia Ego sum via (Joan. XIV) . Haereticorum ergo scandalis, ac si quibusdam lapidibus, sacerdotum peritissimi, ingeniose satis et artificiose ductore Spiritu a via nostra, id est fidei ratione purgatis, non solum hos contra capita eorum qui illos jecerant, mittunt, verum etiam hoc modo semitam quae ducit ad viam [ fort. vitam], subjectis plebibus facilem et tritam efficiunt; ita ut possint sapere ac dicere: Anima nostra sicut passer [Col. 0489C] erepta est de laqueo venantium. Laqueus contritus est, et nos liberati sumus. Adjutorium nostrum in nomine Domini (Psal. CXXIII) . En igitur divinus sacerdotum conventus Dominicorum mandatorum sequax, huc ad venerabile dispensationis Christi mysterium paternis doctrinis ordinandum et enucleandum concurrit. Non quasi hoc ipsum primum plebibus praedicaverint, cum ante octingentos ferme annos in orbe toto fuerit praedicatum: sed quod tantum salutare consilium, quod per eum consummatum est, divinae Scripturae interpretationibus lucidissime populis adaperuerunt, et haereticos ab ipso petris allisos spiritus seu stercora [patris allisos Spiritu, ceu stercora valde congrue reputaverint] valde congruere putaverint [ fort. stercori, vel ceu stercora]. Noverunt enim [Col. 0489D] propheticam vocem sibi quasi ex persona Dei etiam in hoc clamantem: Sacerdotes, audite et contestamini domui Israel (Amos. VI) , haud dubium quin spiritali. Quibus et nos quoque concurrentes, utpote quod in ipsis est pariter sentientes, splendido huic choro congratulamur, et prae desiderio mentis pennam moventes, quod possibile est ei conferre satagimus, et verbis tempus decentibus praesens celebrare, ac praeconiorum hoc floribus coronare studemus spectaculum: nihil enim prohibet; licet ad id perfecte prae inopia fortassis et infirmitate sensus pertingere nequeamus, quae tamen nobis sunt possibilia [Col. 0490A] conferre maturamus. Saepe namque parvus calculus magnis commissus lapidibus, quantum in se fuit, his immobilitatem se contulisse simulavit. Quis autem noster sit sermo, in medium proferatur, a divinis vobis trapezitis [Col. 0489D] A verbis Domini, quae citantur a vetustis Patribus, nec sunt apud evangelistas: Estote probi trapezitae. benignitate multa discutiendus, et divinitus inspirata Scriptura probandus. O sacratissima statio, sursum atque deorsum hominem ad imaginem Dei factum ad rectitudinem iterato salvate: et reditum ad originalem pulchritudinem, quae per incuriam sublata est, rursus per curam ei mereamini [mercamini]. Hoc enim sive observationes legalium mandatorum, sive relationes hominum, qui more historiae bene aliterve in saeculo conversati sunt, sive sacra psalmorum eloquia, sive proverbiales doctrinae moralem nobis [Col. 0490B] narrantes philosophiam, per multam sollicitudinem exposuerunt. Sed impossibile erat facile lapsam peccatoque submissam naturam nostram in se antiquissimam, ex qua cecidit in Adam, recipere dignitatem. Quae videlicet potius eguit alia quadam robusta et inexpugnabili meliori virtute, quae illam ex infirmo ulcerum sibi turgentium proposito sanaret, et ad robustiorem valetudinem cum quodam liberali augmento reduceret. Hoc igitur cum sciret divino Spiritu motus prophetarum chorus, alibi aliterque talium ei bonorum nuntia protulit, in suo tempore unusquisque praedicens, consempiternum et consubstantialem Dei Patris Filium et Verbum divitiis bonitatis suae ad nostram extremitatem profectum, nostram perfecte induisse naturam, et hanc invisibili [Col. 0490C] et qui sine materia est, igne divinitatis suae in antiquitatem reformasse. Alius quidem innuptam conceptionem et immaculatum ac virginalem partum praedicans; alius vero potentatum [ forte potentatuum] omnimodum, exterminium, et imminutionem praevaricationis quae obtinuit ab Adam, et in Adam facta est usque ad legem, atque diabolici simul delicti. Alius autem ejusdem satanae ac daemonum, qui cum eo apostatae facti sunt, exitialem ruinam a facie apparentis Dei, atque incomparabilem gratiarum actionem Redemptori afferendam a nobis qui redempti sumus, super largissimis bonis quae in nobis patrata sunt. Ast alius voluntariam incarnati Dei passionem, et in infernum descensionem, et rursus ex inferno validum reditum cum animabus, quae inevitabilibus [Col. 0490D] illis vinculis tenebantur. Alius vero gloriosum a nobis ad Patrem qui in coelis est, regressum, et ad Patris dexteram sessionem: alius autem descendentem de coelo nobis collatum, qui in illum credimus [ Gr., ἄφθονον, id est, copiosum] sine invidia, Spiritus adventum; et in omnes gentes evangelicae praedicationis circuitum velocissimum: et quod hinc factum est per orbem terrarum idolorum omnimodum exterminium, per mundam reversionem ad unum et solum verum Deum nostrum effectam, atque impraetermissam et jugem latriam, quae illi a nobis per universam terram intelligibiliter et spiritaliter exhibetur. [Col. 0491A] Quae omnia veritate temporibus suis terminata sunt, et finem gloriosissimum susceperunt. Audi igitur Paulum magna voce clamantem, et veritatem istam corroborantem: Deus manifestatus est in carne, justificatus est in spiritu, apparuit angelis, praedicatus est gentibus, creditus est in mundo, assumptus est in gloria. (I Tim. III.) O magni doctoris affectum [affatum]! Deus, inquit, manifestatus est in carne, quod est omnium bonorum causa, indeficiens donatio, sufficientissimae divitiae, perennis non auferendorum charismatum fons, insatiabilis esurientium esca, vivificus de coelo panis, jugis sitientium rivus, ex quo qui biberit, non sitiet in aeternum (Joan. IV) . His manifestatus est in carne: sed et mundo, ait, creditus est. Quomodo creditus est in mundo? dic, [Col. 0491B] beate Paule: Imbue et nos ex arcanis illis vocibus, quibus in abditis paradisi imbutus es. Imbue etiam nunc praedicatione, cujus creditus es in omnes gentes praedicator et apostolus fieri. Infunde praesenti Ecclesiae veritatis verbum, exstingue spiritales haereticorum visus, ut quondam Elymae magi (Act. XIII) : exprime cum fiducia dispensationis mysterium. Loqueris enim etiam post mortem voces excellentius, et operaris in spiritu quaecunque vis. Etiam inquit doctor: Mihi minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus, evangelizandi videlicet investigabiles divitias Christi, et illuminandi omnes, ac docendi, quae sit dispensatio mysterii absconditi a saeculis a Domino, qui omnia creavit (Ephes. III) Quapropter audite: Creditus est, dixit, in mundo, [Col. 0491C] reconcilians omnia in semetipso, et pacificans per sanguinem crucis suae, sive quae in terra, sive quae in coelis sunt (Coloss. I) . O sublimem hanc praedicationem! O inenarrabilem istam misericordiam! Unigenitus Filius Dei omnia in seipso reconcilians pacificavit per sanguinem crucis suae. Et quomodo quidam post tantam ineffabilem reconciliationem nos fleri priorum seditiosorum inimicorum affirmant? Quomodo post unius et solius veri Dei agnitionem adorare idola Christianos dicere ausi sunt? Praesertim cum propheta omnimodam horum comminutionem quodammodo clamet et dicat: In die illa apparebit Dominus, et exterminabit deos gentium terrae: et adorabit eum unusquisque de loco suo, omnes insulae gentium (Zach. XIII) . Ecce subversionem idolorum, [Col. 0491D] et Deo celebrandam adorationem ab unoquoque de loco suo audivimus. Quomodo igitur nos qui hoc agimus, idololatriam exercere accusamur? Quis autem et omnino posset in antiquitatem idolorum errorem renovare super terram? Si enim nequissimi daemones qui per haec placantur, hoc facere possunt, quomodo non destruetur totum dispensationis mysterium, sancta manifeste clamante Scriptura: Quia percussit inimicos suos in posteriora (Psal. LXXVII) ? In quo innuitur, quia Christus etiam opprobrium sempiternum dedit eis. Qui enim potest aliquid operari, non inter mortuos, sed inter viventes adhuc procul dubio constituitur. Quomodo autem et ipse proprios confortans discipulos, et ad omnes vel [Col. 0492A] qualescunque difficultates viriliter subeundas adhortans, veritatem dicet, cum asserat: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI) ? Si enim quod hic vicisse se repromittit, hoc illi valuerunt rursus per rebellionem auferre, non utique tale quid victoria nominabitur, nec inter fortia facta connumerabitur. Nam quomodo victoria erit, si liberator [liberatos] in finem minime lucrifaciat, sed similibus ab his qui prius superati fuerant, luctaminibus redigatur [redigantur]? verum nec similibus, sed fortioribus? Nam possidere quid et perdere, plus mihi, quam non acquisitum non possidere, in rationem imbecillitatis reputabitur. Porro ubi putas idolorum status [stratus], qui hoc dicentes posuistis, aiunt? Et si in antiquis daemonicorum templorum sedibus, nondum hoc Christianis [Col. 0492B] in causam criminis irrogabitur. Videmus enim reliquias in quibusdam locis priscorum daemonicorum templorum a veteribus derelictas, ad pompam, ut reor, eorum qui in his immolaverunt; vel etiam ad memoriam, quod nos redempti sumus, et in gratiarum actiones ducentem per visibiles infirmasque formationes: ex quibus Christianorum abominabiles factae sunt culturae, a quibus per Christum erepti sumus, nisi in Christianissimis haec inquiunt, ecclesiis nostris invenirentur. O pravitatem quae hinc efficitur! o pessimam blasphemiam! Quomodo enim, ubi Christus caput et fundamentum est secundum sapientissimum Paulum (I Cor. III) , hoc fieri poterit? Fraudati vere sumus spe nos Christiani: decepti sumus etiam praedicatorum [Col. 0492C] vocibus, qui etiam Deum nobis a daemoniorum superstitione nos liberaturum in mundum venisse praedicaverunt. Quomodo etiam hoc penitus dicere potuerunt? Nam interrogaverunt [ fort. interrogemus] eos qui sic sapiunt. Utrum hoc capite nostro permittente factum sit, an forte volente quidem ne fieret, non valente tamen auxiliari: et quomodo subsequenter hoc non sit totius blasphemiae Si enim verax est sacratissimus Paulus, dum Christum Filium Dei, virtutem et Dei sapientiam nominat (I Cor. I) , quomodo, quaeso, valuit Patris inexpugnabilem virtutem et sapientiam, quae omnibus esse tribuit, quidquam eorum quae sunt exsuperare? Perspicuum enim est quia, si istud huic accidit, nec id quod non est haec, a talibus accusationibus pellent. Quomodo [Col. 0492D] enim Deus omnipotens, potens et fortis Pater adhuc dicatur, si quae sua sublata sunt virtute, subdita inimicis sunt effecta? Vel quo pacto Filius indulsit in Ecclesiam, quam proprio sanguine suo sibi desponsavit, immanibus taliter et immisericordibus rursus deservire spiritibus? praesertim cum hymnographus dicat: Quia secundum altitudinem coeli a terra confirmavit Dominus misericordiam suam super timentes eum (Psal. CII) . Si enim in hoc incarnatus est, ut de eorum nos manu liberaret secundum propheticas prolocutiones: liberati autem sumus, ut aiunt, ad modicum: non fuit, sed putata est. Non enim gladii [gaudii], sed abundantioris et difficilioris servitutis nobis factus est causa, tanto inimicos nostros [Col. 0493A] ferociores construens, quanto illos nos liberati, ut opinamur, irrisimus. Ubi autem continua misericordia conservatur, quam secundum altitudinem coelestem a terra immensa [immensam] super nos confirmasse se repromisit, quod indicat infinitum? Vel quomodo iniquitates nostras elongasse a nobis dicitur, quantum distat ab oriente usque ad occidentalem plagam, quod omnimodam redemptionem signat, si adhuc eisdem implicamur erroribus? Et certe videmus medicorum peritissimos, cum aliquem infirmo corpore jacentem artis suae diligentiis adjuverint, et ad sanitatem reduxerint, non cum mox a praesenti liberaverint passione, suae subtrahere artis experientiam, sed certe vitae circuitum cautiorem ei per quaedam auxilia praemunire, valentia sollicitum [Col. 0493B] operari: quatenus non eisdem forte per imperitiam iterum molestiis opprimatur. Ast rursus si verum est, quemadmodum et comprobatum est, quia nostram unigenitus Dei et Patris Filius induit naturam: manifestum est, quod propriis eam bonis ditaverit, et praecipuis spiritus Deus repleverit, ne de caetero saeculi [secundi] cujusquam egeret auxilio, semel ab eo robore qui hanc assumpsit, accepto. Hoc enim, reor, et beatus evangelista insinuat, cum tempore baptismatis omnium nostrum Salvatoris Christi se vidisse dicit Spiritum sanctum de coelis descendentem et manentem super eum (Marc. I, Joan. I) ; significans eum naturam de caetero sine adjectione [abjectione] ditasse. Etenim non egebat ille qui per omnia Spiritui est coaequalis, Spiritus [Col. 0493C] de coelis adventu, quantum ad propriae naturae pertinet rationem. Nunquidnam in se augmentum sanctitatis acquireret, qui paternos in semetipso fert characteres, et Spiritus consubstantialitate nullatenus commutatur? Sed nostram in se praefigurabat gratiam: quoniam eo quo in Adam sumus privati, per ipsum et in ipso sumus iterum locupletati, et naturae antiqua dignitas rediit. Si igitur Spiritus gratia super eum descendens mansisse legitur; et hoc quidem non est rejiciendum [ei], naturam scilicet deinceps conservasse Verbum, apparuit, quia profecto hujusmodi gratia in omne genus pertransiit. Quomodo ergo perhibetur [perhibent] nos veraciter ignorantia peccasse, et quasi honorem qui erga Deum est exercendus, idolis exhibuisse? Nam hujusmodi [Col. 0493D] quidem per Christum gratia sumus ditati. His dicendum est qui omnia praesumunt. Porro si confessi fuerint, haec nos quae super verbum sunt bona per Christum meruisse, sed post hoc prioribus denuo submissos esse erroribus: infirmata est ergo secundum ipsos gratia quae per Spiritum data est, ne sufficienter usque in finem cum his qui semel hanc sortiti sunt, permaneret. Et quid ita sapere magis impium vel infelicius? Vel quomodo is qui per omnia justus est, et cunctis vivificam praebet virtutem, omnium videlicet inspector atque omnipotens Patris spiritus, natura sua deficiet, et mensuris infirmitatis succumbet? Aut quomodo illud [Col. 0494A] dicitur: Vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) ? Verum salutaris fatebitur vox, si repromissionum ejus res per opera in finem processisse non cernitur? Etenim talibus tunc secum existentibus sanctis apostolis talem repromissionem donavit. Quomodo enim usque ad consummationem hi in carne permanserunt, qui etiam modicum post regressum ejus ad coelos in vita manentes, communi naturae functi sunt lege, vitam morte deserentes? Verum in nos hujusmodi Evangeliorum munus pertransit: qui videlicet eorum praedicationi submissi sumus, et Christum qui cum eis conversatus est, nobiscum existentem in spiritu et per totam vitam habemus. Expedit igitur in his plorare haereticorum errorem, qui haec taliter [Col. 0494B] contempserunt, qui tam manifestis dogmatibus objurgantur, et tam Deo decibiles irritas promissiones Ecclesiae catholicae faciunt, his impie derogantes. Nullatenus enim haec a tradita sibi commota est fide: mansit autem sicut virgo casta, sicut scriptum est (II Cor. XI) , Christi sponsi sui arrham inviolabilem servans, id est, datam in se Spiritus gratiam. Cujus rei gratia et divinus David multis prius gentibus immobilitatem fieri [fidei] ab illa exhibitae praedicans asserebat: Deus in medio ejus non commovebitur; etenim [et iterum] firmavit orbem terrae, qui non commovebitur (Psal. XLV, XCII) : diabolicis videlicet impugnata machinamentis. Nam etsi firmamentum evangelicae praedicationis quae in eam data est, quidam antiquorum vel instantium haereticorum [Col. 0494C] concutere voluerunt, illis tamen quod meditati sunt, in opus reputatum est. Huic autem soli immobilitas in aeternum servata est juxta repromissionem illius qui non mentitur, dicens: Si oblita fuerit mulier pueri sui, ut non misereatur sobolis ventris sui? Quod si et oblita fuerit hujus mulier, sed ego non obliviscar tui, dixit Dominus (Isa. XLIX) . Dimissis itaque sermonum eorum tortionibus, quibus in his usi sunt, et a longe garrulis sermocinationibus ipsorum ave dicto, sanctorum Patrum saporis [Col. 0493D] Fort. sapidis: c. Jol. nihil mutat, neque vero necesse fuit, cum saporus adjective dicatur non secus ac sapidus. delectemur opinionibus. Deum igitur omnes nobis in humana forma in mundum profectum a multimodo nos idolorum errore liberasse monstraverunt: sic propheticae prolocutiones promulgaverunt, sic apostolica gratia explanavit. Hac nos doctrina non in persuasibilibus humanae [Col. 0494D] sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus, sicut scriptum est, certificati sumus. Non enim nos sermonum suasiones sic habere fecerunt: paganorum enim est hoc; sed ipsarum rerum quae confirmatae sunt [consummatae] veritas. Nam ubi est peruiciosa daemoniorum acies? ubi inanes et exsecrandae idolorum immolationes? ubi falsi nominis deorum deceptoriae animarumque corruptrices divinationes? Ubi debacchationes Veneris, et sacra mysteria Cereris, atque Dianae hospiticidia? Ubi Dionysii vesanae festivitates cum illicita virorum vesania, et nuncupati Mithrae justa imbutio? Ubi subtus terram et supra terram facta et aeria homicidia vocatorum [Col. 0495A] deorum taliter delectantium? Nonne omnia unigeniti Filii Dei adventu perierunt, et finem profanissimum susceperunt? Nonne pulchre quondam dedicata eorum templa, nunc imperatoriis elisa jussis et ad terram prostrata sunt? Nonne memoriae ipsorum ab omnium corde Christianorum disparuerunt, et illud prophetiae ipsis rebus factum aspicitur; videlicet: Repleta est terra cognoscendi Dominum quasi aqua multa quae operit mare (Isa. XI) ? Adoremus igitur Dominum qui apparuit, et ab hoc nos saevissimo liberavit errore. Hymnum dicamus ipsius infinitae misericordiae, praedicemus Ecclesiae nostrae altissimo monti horribilem et ineffabilem dispensationis ejus condescensum [consensum]. Exaltemus voces in fortitudine, et ne parcamus magnificentiam majestatis [Col. 0495B] ejus incomprehensibilem, scilicet affectum quem erga nos exhibuit, enarrantes. Dicamus ad eum et nos cum propheta: Quis Deus sicut tu, auferens iniquitates, et occultans peccata residuis haereditatis tuae (Mich. VII) ? Praeterea choros ducamus cum praesenti sacro commercio, ave illi affati tanquam gaudii bravium tribuentes. Gaude igitur, sacratissimum collegium divini ac sacrati conventus. Gaudete, sanctorum Patrum sanctissimi propugnatores. Gaude sine mendacio congregatio, in cujus medio Deus inambulat, sicut scriptum est (Psal. CV) . Gaude, concilium spiritali apparitione refertum: ex qua qui illustratur, non offendet ad lapidem haereticae falsaeque locutionis spiritales animae pedes. Gaude, speculator divinarum indagationum; quem [Col. 0495C] qui modeste sequitur, a minitante romphaea eruitur. Gaude, semper floride paradise, in cujus medio vitae lignum plantatum est, per quadripartitam evangeliorum tabulam praesidens. Gaude, aurea ignitaque columna in novum Dei Israel, lucidis dogmatum doctrinis ab Aegyptiaca manu, id est haeretizantium errore liberans, et ad terram repromissionis Patrum orthodoxia deducens. Audacter in ostensione veritatis et fiducialiter age. Revelata facie gloriam sacrae et catholicae Ecclesiae praedica. Supra petram stabilis conversationis versatiles quorumdam mentes doctrinis confirma.
Tuque, praecipue o sanctorum Patrum concors et sacratissime praeco, atque instantis nostri coetus exarche, qui sublimem nobis per Christum thronum [Col. 0495D] adornas, magni et primi pastoris diligentissimum speculum, spiritus mundissimum habitaculum, rectissima orthodoxorum dogmatum ponderatio, politaque in Christo conversationis habitae regulae nominatissima lucerna, et septem candelabrorum luminibus tota fulgidissima. Resplendere fac nobis tanquam ex invisibili candelabro sacrae cathedrae evidentissimorum verborum perspicuitates. Distrihue autem et esurientibus vivificum divini magisterii panem, et nutri populum in extranea terra vagum effectum haeretici incolatus. Efficere nobis novus Joseph frumenti dator, et ambiguitates scripturalium explanans aenigmatum, opimis nos et spiritalibus interpretationibus nutri. Eleva oculos tuos, et vide super [Col. 0496A] te collectos filios tuos, qui luporum congressionibus dispersi sunt. Plenum tibi esse omne sacratissimum hoc divino decreto templum conspicitur. Crebro mentis tuae saltu bestiarum preoccupa impetus, et hos praeveniens sapientia tua exclude. Semper ovili tuo tranquillitatem concilia. Praemium autem hoc frequentibus ac bene sonantibus ad Deum emissis orationibus, ut tibi in multitudinem augeatur secundum repromissiones quae sunt in Abraham instar astrorum numeri factae. Gaude vero et tu, Nicensium inclyta urbs, inter metropoles opinatissimum nomen, Bithyniensium provinciae gloriosissimae primitiae: quae prius quidem sanctorum decem et octo trecentorumque deiferorum Patrum vestigiis sanctificata es, nunc autem horum successorum aeque [Col. 0496B] trecentorum cum quinque decadibus numerum complentium, ac reverendorum monachorum qui pene innumerabilis sunt multitudinis, eisdem benedictionibus [benedictionum] circumdata es gratiis. In te quippe orthodoxiae [orthodoxae fidei] fundamentum a quadam satanica subversione concussum perecliturum [periclitaturum: forte deest, sed non], stabilimentum sine perturbatione percepit. In te feram illam et immitem bestiam, Arium scilicet, divinus ille Patrum chorus sacris Scripturarum expansis captavit retibus, et terribilibus anathematibus perculit, et hinc Filium Dei et Patris, Dominum et consubstantialem gignenti, omnis natura hominum praedicare didicimus; et idcirco praesens sacratissimum compactum hujus numerosi conventus [Col. 0496C] dualitas piorum imperatorum consolidans colligi sanxit, Irene videlicet nova Helena cum filio proprio Constantino novo, quos in te Spiritus gratia, quae tunc et nunc sanctis illuxit Patribus, conservet per largissima tempora, imperturbabile donans eis imperium, hostiumque nationes ante pedes prosternat, quatenus nobis bonorum copia non deficiat. Gaude itaque in his, o metropoleon inclyta species; quoniam in te nobis et primo bonorum exordium, et nunc finis exortus est, venerabilium nimirum imaginum catholicae Ecclesiae prisca traditio in suis terminis restituta. Nunc vero laetatur coelum, et nubes stillant justitiam. Nunc medius paries maceriae dis solutus est unitione dissensionis concessa, et in unius assensionis conspirationem quaternitas orbis [Col. 0496D] terrae collecta est. Nunc multae quae in diversa trahebant, convenerunt opiniones, et consonus hymnus a finibus terrae usque ad fines terrae Deo dirigitur. Gaude igitur tripudians super his et tu, catholica Ecclesia in toto terrarum orbe diffusa. Duc choros exsultans super filiorum tuorum conventu: depone divisionis pannos, et induere integra orthodoxae tunica unitatis. Jam non poneris opprobrium inimicis tuis, subsannatio et derisio populis qui in circuitu tuo sunt. Non jam timebis contemptus hominum, Hebraeorum scilicet et Agarenorum, qui sine Deo et sacra initiatione consistunt, quasi tibi non fuerit perfectio fidei doctrinis apostolicis tradita. Jam non ab haereticorum ore criminaberis [Col. 0497A] quasi recesseris ab uno Deo propter decentissimum honorem erga ipsius amicos exhibitum. Jam non reputaberis idolorum similis templis propter sacratissimarum in te imaginum erectionem effectam. Decet enim te tanquam regi saeculorum Filio et Verbo Dei nuptam, in carne ipsius dispensationis humanam formam habentem anthropomorphon imaginem per picturam ferre, ut innotescat quod regia sponsa sis. Decet enim Dei genitricis Matris Christi qui te desponsavit, imaginem tuis sacratissimis parietibus factam in pictura et musivorum opere [in pictura facta ex musivorum opere] ferre: quatenus gratia quae tibi per hanc illuxit, tacita praedicatione communiter cunctis populis praedicetur. Nisi enim ex hac incarnaretur, quomodo tam specioso sponso [Col. 0497B] tu spiritali copula jungereris? Decet enim te et omnium sanctorum apostolorum, et prophetarum, confessorum, patriarcharum, et sanctorum Patrum, studiosorum quoque [Col. 0497D] Id est ascetarum, solitariam vitam degentium. In cod Jol., id est confessorum. ac martyrum, et totius pii collegii formatas imagines interius in picturarum confectionibus ferre: quatenus ipsa perfectionem orientis qui te ab alto circumfulsit, omni visione ostentes. Aliis quidem tuam quodammodo praenuntiantibus vocationem, et prophetiis suis sponso quasi quibusdam dotibus antea desponsantibus; aliis vero evangelicum tibi ministrantibus verbum, et per universam terram dispersa rationabilia tibi ovilia colligentibus; aliis autem suis quasi sudoribus per eamdem in dogmatibus diligentiam incorruptibilitatem gregibus tuis mercantibus; porro aliis sanguinibus [Col. 0497C] suis erga te sinceram affectionem etiam usque ad mortem conservantibus, et hoc modo certitudinem in te veritatis demonstrantibus. Quibus cum denis millibus coelestium angelorum coronam ferens, et amplissime praedicans, enuntia virtutes ejus qui de tenebris te idololatrici erroris vocavit in admirabile lumen suum, id est, in se ac Patrem qui sine initio est, atque in consempiternum et consubstantialem Spiritum suum, in unam scilicet quae est super omnem principatum, naturam, fidem et confessionem. Cui gloria et imperium nunc et in universa saecula saeculorum. Amen.
Per cuncta sanctissimo et beatissimo fratri et comministro, domino Adriano papae senioris Romae, Tarasius misericordia Dei episcopus Constantinopoleos [Col. 0497D] novae Romae in Domino salutem.
Sufficeret quidem salutaris dispensatio magni De, et Salvatoris nostri Jesu Christi ad pacem, unanimitatem et concordiam omnibus Christianis. Ipse namque post ex mortuis resurrectionem apostolis suis insufflans ait: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV) . Cujus rei gratia contestans omnibus nobis ille qui raptus in tertium coelum, et in paradisum ingressus audivit arcana verba, Paulus scilicet divinus apostolus asseruit dicens: Christus est pax nostra, qui fecit utraque unum; et medium parietem maceriae dissolvens [dissolvit], inimicitiam in carne sua (Ephes. II) . Et rursus Thessalonicensibus [Col. 0498A] praecipiens ait: Itaque, fratres, state, et tenete traditiones quas didicistis sive per sermonem, sive per epistolam nostram (II Thess. II) . Sed quoniam inimicus qui ab initio nequam est diabolus, non dimisit per diversa tempora aedificatam supra fundamentum apostolorum et prophetarum Ecclesiam secundum quod sibi visum est, discindere atque disrumpere, semet inferens per quosdam se sequentes viros malos, et zizania superseminare in regione hac, quae culta est a tubis Spiritus, apostolis scilicet sanctis: ipsi enim virtute ex alto accepta, et hac divinae sulcis operationis proscissa, escam aeternae vitae reliquerunt his qui per ipsos crediderunt, carpendam; horum deiloquam doctrinam sancti Patres nostri, qui hujus pastores et custodes per singula fuere tempora, [Col. 0498B] suscipientes, zizania, id est haereses et novitates addititias [subreptas] atque introductas radicitus exciderunt: et messem mundam arvo conservaverunt. Vestra ergo fraterna et summo pontificio decorata sanctitas cum his per deiloquas suas doctrinas quodammodo sermocinata, et ab eis accepto veritatis verbo, spinosas herbas quae nunc germinaverunt, fidelissimorum et pacificorum imperatorum veritati concordans, evellere machaera Spiritus festinavit, mittens secundum scriptam sibi petitionem nostram ad universalem synodum faciendam aequivocos viros principis apostolorum Petri. Quibus advenientibus, pii et tranquillissimi imperatores nostri eos benigne suscipientes, ad nos jubebant mitti, per eos litteras vestras nobis suscipientibus. Et locuti cum illis quae [Col. 0498C] conveniebant, advocavimus et eos qui ab Oriente venerant sacerdotio decoratos viros, Joannem et Thomam, verbi et scientiae participes, atque reverentia et modestia perornatos: adorant enim hic et ipsi per idem tempus pervenientes. Itaque congregatis omnibus Deo amabilibus episcopis hujus dioeceseos, per nutum et divinum zelum fidelissimorum et piorum imperatorum, sessio synodi facta est. Sed quidam ex insensatis sensibus moti, turbationemque intra se facientes, exsurgere nos fecerunt e consessu: et prohibiti, anno uno taciti mansimus. At vero anno transacto, rursus Deo amabiles episcopi congregari in Nicensium clara metropoli Bithyniensium provinciae a piis imperatoribus nostris jussi sunt. Siquidem et nos comites nobis asciscentes Deo amabiles [Col. 0498D] viros et loci servatores vestros, similiter et eos qui de Oriente venerant, perreximus ad eamdem metropolim. Qui cum omnes sedissemus, caput fecimus Christum. Jacebat enim in sancta sede Evangelium sanctum, contestans omnibus nobis sacratis viris qui conveneramus: Judicium justum judicate (Joan. VII) : Judicate inter sanctam Dei Ecclesiam et novitatem quae facta est. Et cum praelatae primitus vestrae fraternae sanctitatis litterae legerentur, praestolabantur omnes [ Gr., communi considebamus corona omnes], spiritalibus eduliis tanquam in regalibus coenis fruentes, quae Christus per litteras tuas epulantibus praeparabat: et sicut oculus totum corpus ad rectitudinis [Col. 0499A] et veritatis semitam ostendebas. Sic ergo dirupta membra in unum conveniebant; sic vera consonantia confirmabatur; sic catholica Ecclesia unitatem recipiebat. Cum quibus et earum quae de Orientali dioecesi missae sunt nobis litterae, lectione facta, integra paternae traditionis pulchritudo demonstrabatur, ac vis veritatis roborabatur, propositis videlicet lectioni plurimis testimoniis Patrum. His itaque gestis praedicabatur a nobis omnibus, qui heneplacito Dei congregati eramus, recta et irreprehensibilis confessio, quae nobis missa est a vobis, et per relationem etiam piis imperatoribus nostris. Et omnes haereticae illius pravitatis haeresiarchae, et qui eos secuti sunt, et inconvertibiliter vitam suam finierunt, pari depositione [ hoc est, religionis officio] [Col. 0499B] damnati sunt cum his qui ante catholicae haeretici fuerunt Ecclesiae [in cathol. Eccl. haereses amplexi sunt]. Qui enim in vita sua praesentes fuere, salutem [adhuc superstites erant, sal.] suam per scriptos a se libellos confessi sunt. Et nequaquam dimisit Christus Deus noster, petra nimirum in qua stabiliti sumus, desuper contextamper totum tunicam, id est Ecclesiam suam, quae ab ipso et per [ Gr., et cod. Jol., super] ipsum aedificata est, discissam et diruptam; sed nec membra alias atque aliter sese moventia. Quin potius una cum veteribus haeresibus etiam errorem vanae [ Gr., novae] pravitatis eorum, qui Christianos accusantes contra venerabiles imagines rabide latrant, verbo gratiae suae destruxit, et gladio spiritus pupugit. Et satisfacti sumus per omnia, et [Col. 0499C] per experimentum cognovimus, quia valet super omnia veritas, et vincit secundum non mentientem dicentis vocem. Resistit autem ei universorum nullus [ Gr., omnino nihil], et est robustissima, ita ut elevetur contra omnes inimicos; et eorum qui resistunt sibi, legiones dissolvit. Ecce enim, ecce labia quidem falsa loquentium cessaverunt, et caligo procacium vituperationum quievit, illuxit autem veritatis dogmatum speciositas, undique abjecta haeretica infamia. Et Ecclesia ornamentum suum sortita est, et accepit requiem ex opprimentibus se doloribus. Immobilis enim est et inexpugnabilis: adversus cujus fidem portae inferi et infidelitatis praevalere non poterunt, sicut ex Dominica voce audivimus (Matth. XVI) : Et repletum est gaudio os nostrum, et lingua nostra [Col. 0499D] exsultatione (Psal. CXXV) : et facti sumus laetantes in Ecclesia, cui praesidemus secundum Dei voluntatem. Haec itaque facta sunt Christo, qui super omnia Deus noster est, volente, per orthodoxos et fortissimos imperatores nostros. Ipsi enim in omni loco venerabiles imagines erexerunt, tam scilicet in celeberrimis templis, quam in regalibus palatiis suis. Quibus Dominus Deus vicissitudinem tribuat, exaltans cornu regni eorum tam ad pacem Ecclesiarum suarum, quam ad salutem omnium Christianorum. Et sit nomen ejus benedictum in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0500A] Per omnia sanctissimo et beatissimo fratri et comministro Adriano papae senioris Romae Tarasius indignus episcopus Constantinopoleos novae Romae in Domino salutem.
Multifarie multisque modis, evangelice simul et apostolice atque paterne docemur sine avaritia habere mores in sacerdotii sanctificatione, et non aurum, non argentum, aut aliquid aliud usurpare super manus impositione omnis sacrati viri, quemadmodum ostendemus in ordinatis inferius testimoniis, tam ex Scripturae divinae assertionibus, quam ex paternis magisteriis assumptis. Qui enim manus imponunt, ministri sunt Spiritus, non venditores Spiritus: gratis quippe accipientes gratiam Spiritus, gratis his qui a se percipiunt, dare praecipiuntur, ex Dominica [Col. 0500B] voce hanc libertatem [ Gr., liberalitatem] adepti. Si quis autem convictus fuerit pecunia hanc obtinuisse, abjectum fore ab ordine sancto promulgant hujusmodi: et licet nomine sacerdotium sortiatur, sed fallitur sermo in causa [in re]. Nemo enim servire potest Deo et mammonae, sicut ex Evangelio didicimus (Matth. VI) . Quia vero prophetice audivimus Deo clamante: Sacerdotes, loquimini ad cor Jerusalem (Isa. XL) ; rursusque comminante atque dicente: Speculator si viderit gladium venientem, et non insonuerit tuba, et populus se non custodierit; et veniens gladius acceperit ex eis animam, sanguinem de manu speculatoris requiram (Ezech. XXXIII) . Timorem ex silentio damnationis denuntiamus praesulibus omnibus Ecclesiarum quae apud nos sunt, ut cum fiducia [Col. 0500C] secundum divinum Apostolum dicamus (Act. XX) : Mundi sumus a sanguine praevaricantium canonicas dispositiones, et multo magis eorum qui per pecunias manus imposuerunt vel imponunt [ Gr., vel manus impositionem acceperunt]; Petro divino Apostolo, cujus cathedram sortita est fraterna sanctitas vestra, hos tanquam Simonem Magum deponente. Hujus rei gratia non subterfugimus, quo minus annuntiemus veritatem, custodientes et tenentes quae a sanctis et laudatissimis Apostolis, et memorabilibus Patribus nostris canonice sunt prolata: et hos qui quid horum contempserint, abominamur. Igitur fraterna et summo sacerdotio decorata sanctitas vestra, jure ac secundum Dei voluntatem pontificalem ordinans pietatem [ Gr., sacrum hierarchicum gubernans ordinem], [Col. 0500D] opinatissimam habet gloriam. Dixit enim per prophetam primus et magnus summus sacerdos Christus Deus noster: Vivo ego, sed glorificantes me glorificabo (I Reg. II) . Nosti enim, vir desideriorum Spiritus, quia tolerabilior est Macedonii et eorum qui circa ipsum sunt, Spiritus impugnatorum impia haeresis. Illis enim creaturam et servum Dei ac Patris Spiritum delire fatentibus, isti sui ipsius eum, ut autumant, servum efficiunt. Omnis enim dominus quod habuerit, si voluerit, venundat, sive servum, sive aliud quid eorum quae possidet. Similiter et qui emit, dominus volens esse ejus quod emerit, per pretium pecuniae illud acquirit. Ita et qui hanc iniquam actionem operantur, detrahunt Spiritui sancto, [Col. 0501A] aequaliter peccantes his qui blasphemant, dicentes, in Beelzebub ejicere daemonia Christum (Luc. XI) . Atque ut verius dicamus, Judae comparantur traditori, qui Dei occisoribus Judaeis pretio argenti Christum venundedit. Cum ergo sanctus Spiritus consubstantialis sit Christo Deo nostro, ejusdem omnino et ipsi portionis erunt, ut ostensum est. Si vero non venditur, (perspicuum enim est, quod nullo modo) non est procul dubio in eis gratia Spiritus sancti, id est, sacerdotii sanctitas. Nam quod non acceperunt, non habent. Memores ergo sint sancti Petri, ad eum qui hoc studebat ita dicentis: Non est tibi pars, neque sors in sermone hoc (Act. VIII) . Si enim venundatur sacerdotii dignitas, ergo superflua est apud ipsos vitae probabilis actio, et in castitate [Col. 0501B] aliisque virtutibus conversatio. Superfluus est secundum ipsos etiam Paulus divinus Apostolus docens, oportere episcopum irreprehensibilem esse, prudentem, ornatum, doctorem, continentem, sobrium, amplectentem eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere (I Tim. III, Tit. I) . Proferuntur [evanescunt] igitur haec omnia de venditore ac emptore beneficii [sacerdotii]. Porro subjecta sanctorum testimonia alienum omnino a sacerdotio pronuntiant eum qui dederit aliquando vel acceperit in aliquo tempore, sive scilicet ante manus impositionem, sive in manus impositione, sive post manus impositionem. Accipere est enim, accipere quandocunque. Sed et omnes promotiones ecclesiasticas [Col. 0501C] auferunt in datione pecuniarum.
Canon sanctorum Apostolorum 29.
Si quis episcopus aut presbyter, aut diaconus per pecunias hanc obtinuerit dignitatem, dejiciatur et ipse et ordinator ejus, et a communione modis omnibus abscindatur, sicut Simon Magus a me Petro.
De Actibus apostolorum (cap. VIII) .
Cum vidisset autem Simon, quia per impositionem manus apostolorum daretur Spiritus sanctus, obtulit eis pecuniam, dicens: Date et mihi hanc potestatem, ut cuicunque imposuero manus, accipiat Spiritum sanctum. Petrus autem dixit ad eum: Pecunia tua [Col. 0501D] tecum sit in perditionem, quia donum Dei existimasti pecunia possidere. Non est tibi pars, neque sors in sermone isto: cor enim tuum non est rectum coram Deo. Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et roga Deum, si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui. In felle enim amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse.
Ex libro tertio Regnorum (cap. XIII) .
Non est reversus Jeroboam de via sua pessima, sed e contrario fecit de novissimis populi sacerdotes excelsorum. Quicunque volebat, implebat manum suam et fiebat sacerdos excelsorum: et propter hanc causam peccavit domus Jeroboam, et eversa est, et deleta desuper facie terrae.
Ex libro quarto Regnorum (cap. V) , de lepra Giezi.
Reversusque Naaman ad virum Dei cum universo comitatu suo, venit et stetit coram eo, et ait: Vere scio quod non sit Deus alius in universa terra, nisi tantum in Israel. Obsecro itaque, ut accipias benedictionem a servo tuo. At ille respondit: Vivit Dominus, ante quem sto, quia non accipiam. Cumque vim faceret, penitus non acquievit; et post pauca: Dixitque Giezi puer viri Dei: Pepercit dominus meus Naaman Syro isti, ut non acciperet ab eo quae attulit. Vivit Dominus, quia curram post eum, et accipiam ab eo aliquid: et secutus est Giezi post tergum Naaman. Et post pauca: Et dixit Naaman: Accipe talentum argenti et coegit eum, ligavitque duo talenta argenti in duobus saccis, et duplicia vestimenta. Et post alia: [Col. 0502B] Et dixit Elisaeus: Unde venit Giezi? Qui respondit: Non ivit servus tuus quoquam. At ille ait: Nonne cor meum in praesenti erat, quando reversus est homo de curru suo in occursum tui? Nunc igitur accepisti argentum, et accepisti vestes, ut emas oliveta, et vineas, et oves, et boves, et servos, et ancillas; sed lepra Naaman adhaerebit tibi et semini tuo in sempiternum: et egressus est ab eo leprosus quasi nix.
Ex sancti Basilii episcopi interpretatione in Isaiam. (In cap. VIII, post medium.)
Legem dedit in adjutorium, ut dicant: Non sicut hoc de quo non licet dare munera. Haec vero lex non est sicut verbum hoc quod est in ventriloquo: [Col. 0502C] non enim ad decetionem excogitata est, sicut illa, sed magistra est veritatis: et illi quidem in argento [pro arg] divinant. Hoc enim est quod deridetur, quia et argentum eis tribuunt mercedem fallaciae hi qui decipiuntur. Hoc autem verbum, id est legis, non est tale, ut munera dent pro eo. Nemo enim gratiam Dei venundat. Gratis, inquit, accepistis, gratis date (Matth. X) . Vides, qualiter indignatus Petrus sit contra Simonem, pecuniam pro Spiritus sancti gratia offerentem? Pecunia tua, inquit, tecum sit in perditionem; quia existimasti donum Dei per pecuniam possidere (Act. VIII) . Non est ergo Evangelii sermo, sicut verba quae venduntur a ventriloquis. Quid enim dabit quisquam dignum pro eis in commutationem? Audi David haesitantem atque dicentem: [Col. 0502D] Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi (Psal. CXV) ? Non possunt ergo munera dari de hoc condigna gratiae, quae ab ipso est. Unum est donum dignum, custodia videlicet ejus quod donatum est. Qui dedit tibi thesaurum, non pretium repetit dati, sed custodiam dignam ejus quod datum est.
Ejusdem ex epistola ad episcopos destinata qui sub ipso erant, ut non manus imponerent per pecunias.
Existimant se non peccare, quia non pariter cum manus impositione munus accipiunt. Accipere autem est, quandocunque accipiatur. Rogo ergo, ut hanc oblationem, imo vero terrenum commodum [inductionem in gehennam] deponatis, et ne manus talibus [Col. 0503A] contaminantes acceptionibus, vosmetipsos indignos faciatis celebrandi sanctas mysteria.
De vita S. Joannis aurei oris.
Accessit ille qui longae nobis erat disputationis auctor, ad episcopos omnes, Eusebius videlicet accusator sex reliquorum episcoporum, et postulans ut susciperetur in communionem. Contradicunt quidam episcoporum, non oportere illum in [ut] calumniatorem admitti. In his supplicavit dicens: Quoniam litis [lis] majorem partem per duos annos examinavit [examinata est], et dilatio [causa] ad testes effecta est, deprecor vestram Deo amabilitatem ut mihi ab eo testes [ Gr., ut a me testes] hodie tribuantur. Nam si et Antoninus episcopus mortuus est, qui accepto auro promovit; sed manent qui dederunt [Col. 0503B] et ordinati sunt. Sanxit praesens concilium, ut requiratur negotium; inchoatur causa ex lectione monumentorum quae primitus gesta sunt. Ingressi sunt testes: ingressi sunt et sex qui dederunt et ordinati sunt: in initio negabant. Cumque permanerent testes tam laici quam presbyteri, quibus visum fuerat fidenter esse [ Gr., visi fuerant confidere] credendum; quaedam autem et mulieres: etiam species pignorum praefati, et loca, et tempora, et quantitatem; non admodum bene conscientia sua disposita, ultronei confitentur absque multa necessitate: quia dedimus, confitemur, et facti sumus talem existimantes consequentiam [consuetudinem] esse, ut videremur a curia publica liberari. Et nunc obsecramus ut, si quidem justum est nos esse in ministerio [Col. 0503C] Ecclesiae, simus: sin autem, saltem aurum quod dedimus, recipiamus: nam uxorum nostrarum quaedam dedimus vasa. Joannes ad haec repromittebat concilio, quia a curia quidem ego eos cum Deo liberabo, postulans imperatorem: vos autem praecipite accipere illos quod dederunt, ab haeredibus Antonini. Praecepit synodus aurum quidem eos recipere ab haeredibus Antonini, communicare autem intra altare, et esse privatos sacerdotio: ne istis indulgentiam consecutis, consuetudo fieret Judaica vel Aegyptia vendendi sacerdotium, vel emendi. Aiunt enim pestilentem et falsidicum patriarcham Judaeorum per singulos annos vel infra, archisynagogos per vices constituere causa colligendae pecuniae: [Col. 0503D] similiter et aemulatorem hujus, Aegyptiorum scilicet patriarcham; ut impleatur illud propheticum: Sacerdotes ejus cum muneribus respondebant, et prophetae illius cum argento divinabant (Mich. III) .
Ex canonibus sexcentorum triginta sanctorum Patrum, qui Chalcedone convenerunt regula secunda.
Si quis episcopus per pecunias fecerit ordinationem, et sub pretio redegerit gratiam quae non potest vendi, ordinaveritque per pecuniam episcopum, vel chorepiscopum, vel presbyterum, aut diaconum, vel quemlibet ex his qui connumerantur in clero; aut promoverit per pecunias dispensatorem, aut [Col. 0504A] defensorem, vel mansionarium, aut quemquam qui subjectus est regulae, pro sui turpissimi lucri commodo: is quem hoc attentasse probatum fuerit, proprii gradus periculo subjacebit: et qui ordinatus est, nihil ex hac ordinatione aut promotione, quae per negotiationem facta est, proficiat, sed sit alienus ea dignitate et sollicitudine, quam pecuniis quaesivit. Si quis vero mediator tam turpibus et nefandis datis vel acceptis exstiterit, siquidem clericus fuerit, proprio gradu decidat: si vero laicus aut monachus, anathematizetur.
Ex synodica epistola Gennadii sanctissimi archiepiscopi Constantinopoleos, et synodi quae cum eo erat.
Sit igitur et est abjectus, et ab omni sacerdotali [Col. 0504B] dignitate atque officio alienus, et maledictioni anathematis subditus, tam qui possidere hoc sacerdotium per pecunias opinatur, quam is qui praebere id propter pecunias pollicetur, sive clericus, sive laicus sit: sive convictus, sive non fuerit convictus hoc facere. Non est enim possibile convenire inconvenientia, neque cum Deo concordare mammona, vel eos qui huic serviunt, servire Deo. Dominica est etiam sententia haec quae incunctanter asserit, non posse Deo servire et mammonae (Matth. VI; Luc. XVI) .
Ex canonibus sanctae sextae synodi regula vigesima secunda [Col. 0503D] Ad oram cod. Jolyani: Hi canones non apud Latinos, sed apud quosdam Graecos inveniuntur, sicut alia nonnulla. .
Eos qui per pecunias ordinati sunt, sive episcopi, [Col. 0504C] sive quicunque clerici, et non secundum probationem et vitae optionem, deponi praecipimus: sed et illos qui hos ordinasse noscuntur. Audiamus haec omnia, et auribus percipiamus, non solum summi sacerdotes et sacerdotes et qui in clero connumerantur, sed et omnes qui orbem habitamus terrarum. Oportet enim abundantius nos intendere his quae audiuntur, ne forte defluamus: Quia non corruptibilibus argento et auro redempti sumus de vana nostra traditionis paternae conversatione, sed pretioso sanguine Agni immaculati et incontaminati Jesu Christi (I Petr. I) . Sic nos doceto, vir sacratissime, sequi divinam Scripturam, et evangelica, apostolica, canonica, et paterna praecepta. Obedimus enim verbis oris vestri. Super excelsa conscende, exalta in fortitudine [Col. 0504D] vocem tuam: abi in latitudine, praedica cum fiducia, ut auferatur et in abolitionem veniat impositio manus quae per pecunias fit: necnon et quidquid hanc propter avaritiam, injustitiam et acquisitionem, turpis lucri gratia sequitur. Hac enim una cum his quae cum illa conveniunt, a populo acquisitionis qui nomine Christi censetur, et gratis consecutus est redemptionem, ablata, omnia contagia quae nequitiam sequuntur, radicitus amputabuntur, et sacerdotes ut palma florebunt, Christi odorem his qui salvi fiunt inspirantes, et Ecclesiae triumphale carmen canentes: Abstulit Dominus injustitias tuas [Col. 0505A] ex te. Quin et eos qui carpunt dulcedine replentes, et multiplicantes illos in terra [Col. 0505D] Videtur legisse Anast.: ἐν γῆ aut χώρα. pingui [senecta uberi], longaevae, inquam, illius vitae ac incorruptibilis haeredes monstrantes.
Deo colendissimo comministro domino Joanni presbytero et hegumeno seu anachoretae [Gr., et anachoretae, curarum scilicet mundanarum contemptori], Tarasius indignus episcopus Constantinopoleos novae Romae in Domino salutem.
Qui ex fluentis divini Spiritus irrigatus, et inspiratione hujus est illustratus, David ille scilicet inter reges propheta et inter prophetas rex, laudans dicebat: Initio cognovi de testimoniis tuis, quoniam in aeternum fundasti ea (Psal. CXVIII) . Sine mendacio itaque his qui intellectum habent, est hymnodia haec, [Col. 0505B] et firma his qui concinunt eam. Ait enim inspector Dei Moyses de omni divinae Scripturae affatu: In illis non est addere, et ab illis non est auferre (Deut. XII, XXXIV) . Qui ergo scrutabiliter et non transitorie omnibus sacris Scripturis et paternis doctrinis incumbunt, et lectioni horum intendunt, et mentem suam pietati et veritati infigunt et non ad propriam hanc voluntatem referunt, illuminantur mirabiliter a montibus aeternis, illustrati ab evangelicis et apostolicis praeceptis. Montes enim haec Psalmista nominat (Psal. LXXV) , quoniam in his meditantes et inambulantes, ad coelestia pertransimus: aeternos autem, quia non recentia nec temporalia, sed ab origine mundi praedicta sunt [ Gr., ante mundi constitutionem dicta sunt]; quanquam novissimis temporibus [Col. 0505C] prolata sint a praedicatoribus evangelicae praedicationis. Nos ergo, vir desideriorum, eorum videlicet quae sunt Spiritus, Deo te a juventute cognoscentes deditum, paucos cordis nostri motus et voluntates ad animi alacritatem commendamus: plura quippe silentio honorentur. Utique auditum est a vobis de synodo quae facta est beneplacito Dei in Nicensium urbe: ad quam videlicet synodum nos et sacrati viri et loci servatores tam papae senioris Romae, quam Orientis sanctissimorum principum sacerdotum convenimus; necnon et Deo amabiles episcopi plurimi secundum praeceptionem piorum imperatorum nostrorum. Similiter et reverendi archimandritae et hegumeni, et multitudo monachorum. [Col. 0505D] Cumque multa inter nos dicerentur, quod verum et placitum est Deo, sancitum est; et secundum priscam legislationem sanctorum Patrum nostrorum Ecclesia recepit imaginum picturam et titulos, ad superiorem sensum [elevationem animi] et memoriam mentis nostrae, ac participationem cujusdam sanctificationis. Quidquid enim sanctum Evangelium per lectionem insinuat nobis, id ipsum et imagines; et quidquid gestorum libri de passionibus martyrum narrant, similiter et imagines: et has salutamus tanquam formas primitivorum, et nihil aliud, profecto in unum Deum in Trinitate laudandum credentes, et ipsi soli servientes. Expetimus etiam intercessiones intemeratae dominae [Col. 0506A] nostrae sanctae Dei genitricis, sanctorumque angelorum, et omnium sanctorum Patrum nostrorum. His ita se habentibus, questa est synodo pars major reverendorum monachorum [episcoporum]. Sed et nos praescivimus querelam istam, quia plures episcoporum pecuniis obtinuerunt sacerdotium: et licet peccatis nostris obcaecemur [implicemur], et horum retibus constringamur, in quibus propitius nobis sit Deus: attamen evangelicorum mandatorum et canonicarum praeceptionum cognitionem percepimus, et in munda conscientia, et simplici corde, et in more sine avaritia, et imperturbabili ad Deum habito, canonicum [ Gr., conscientia alacriter erigente se ad Deum, can.] per omnia sequi optamus praeceptum: et comprehendimus [submisimus] nosmetipsos, [Col. 0506B] inclinavimus ad serviendum evangelicis atque apostolicis et paternis dispositionibus: decertantes ut hi qui sacerdotium sortiti sunt, sic degant et vivant et conversentur, sed et omnes qui Christi nomine vocitantur. At si quidam non acquieverint praeceptis istis, communicator talium qui dicuntur quidem, non autem sunt sacerdotes, esse non patior, sed alienus ab horum sum portione: et mihi quidem protestari haec non pigrum, ipsis autem tutum. Divini ergo canones dantem vel accipientem in ordinatione sacerdotii, deponunt, et persequuntur [expellunt] a sacerdotali dignitate. Inspector Dei Moyses, ut dixi, clamat: In illis, inquiens, non est addendum, et ab eis non est auferendum (Deut. XII, XXXIV) . Similiter et hymnographus David psallit, et nos cum illo: Ab initio cognovi de testimoniis tuis, quia in aeternum fundasti ea (Psal. CXVIII) . Et quis ad haec resistendi idoneus? nisi forte infatuetur sensu, et divinis velit illudere. Jam enim fundata sunt testimonia Dei, et radicata sunt in Ecclesia ejus: licet quidam temporaliter non obedientes, minime custodiant ea. Illa ergo in aeternum manent; et beati qui scrutantur ea, et his obediunt: et vae qui non obediunt. Omnis ergo episcopus, vel presbyter, aut diaconus convictus, quod per pecunias manus impositionem dederit vel acceperit, a sacerdotio decidit. Fortassis autem dicunt aliqui, quia poenitentiam agimus pro peccato, et Deus ignoscit illud. Ita et ego dico, quia et omnes agentes poenitentiam Deus suscipit, et indulget [Col. 0506D] per poenitentiam peccata quae jam patrata sunt. Novi enim et David adulterio depressum et homicidio (II Reg. XI) , sed acta poenitentia receptum, et divino testimonio approbatum: Inveni David, inquit, filium Jesse, virum secundum cor meum, qui faciet omnes voluntates meas (Psal. LXXXVIII; Act. XIII) : et sancta David prophetice testimonium habentia: perspicuum ergo est, per poenitentiam eum fuisse correctum [ Gr., persp. ubi is per poenitentiam correctus est]. Sed iterum novi audisse illum a Deo: Non tu aedificabis mihi domum, quia vir sanguinum es (I Par. XVII) . Novi Manassem per confessionem ab impietate dimissum (II Par. XXXIII) . Novi et meretrices et publicanos receptos per poenitentiam [Col. 0507A] (Matth. XXI; Marc. II; Luc. V) : verum nullum ex his in sacerdotii dignitate numeratum, nisi forte id ante baptisma commiserit. Novi et monachos aliquot, cum in mundo essent, omni libidine conspurcatos; cum autem solitarie viverent, tanquam faces in orbe resplenduisse [fornicatione detentos, effectos autem monachos sicut luminaria in mundo per studiosam vitam lucentes]: nullum tamen ex his in sacerdotem ordinatum. Quod si autem id semel atque iterum factum est, non tamen confestim legem in Ecclesia praescribit. Scimus sanctam [almam] Mariam [Col. 0507D] Id est, Aegypticam. prius meretricem fuisse, postea factam continentem [fornicariam, rursus autem pudicam]: non tamen inter diaconas relata est. Quorsum vero haec dico? cum veritatis sermonem cognoscam, et eum qui a divinis [Col. 0507B] apostolis initiatus est, audacter clamantem [a divinis apostolis et sanctis Patribus nostris edoctus audacter clam.] videam (Can. 30) : Quod quicunque per pecuniam ordinatus est episcopus, aut presbyter, aut diaconus, alienus est a sacerdotali dignitate: non enim divini Spiritus gratia venditur. Caiphaicum hoc studium est, Simoniaca haec machinatio, et aliena a sacerdotali sanctificatione. In scortatione aut adulterio si quispiam post baptisma fuerit deprehensus, divini canones illum ad sacerdotium non admittunt: quin etiam si quispiam promotus ad sacerdotium, tale [ Gr., prom. est ad sacerdotium qui tale] aliquid fecerit, confestim ejicitur. Omnis igitur vir qui in poenitentia perdurat, per bonitatem et mansuetudinem Dei veniam peccatorum suorum [Col. 0507C] obtinet, quemadmodum etiam in superioribus demonstravimus. Novatum autem, et ejus impiae haeresis asseclas anathematizo, utpote qui injurius sit adversus poenitentiam, et mansuetudinem Dei elevet. Quare ejus opinionis sum, ut confitear recipiendum episcopum per pecunias ordinatum modo poeniteat: bonus enim Deus est in omnibus, et viscera ejus aperta sunt super omnem hominem poenitentem, quem etiam in regnum suum inducit. Sed quoniam juxta divinum Apostolum (I Tim. III) , episcopus inculpabilis [irreprehensibilis] esse debet: qui propter pecunias aliquem ordinat, aut ab aliis ordinatur, alienus est a sacerdotali dignitate, ut omnes novimus quicunque Ecclesiae alumni sumus. Ergo bona et laudabilis poenitentia quae ad Deum ducit, et a peccatis [Col. 0507D] liberat. Et ego quoque misericordia indigeo: novi enim Dei mansuetudinem, qui omnem ad se venientem recipit. Dixit enim per prophetam: Tu primus dic peccata tua, ut justificeris (Isa. XLIII) . Et: Dixi: Eloquar iniquitatem meam coram Domino, et tu remisisti impietatem cordis mei (Psal. XXXI) . Et: Pro ea orabit ad te omnis sanctus in tempore opportuno (ibid.) . [ Gr., add. Et Corinthium qui fornicatus est, novi a divino apostolo Paulo receptum, non tamen evectum ad sacerdotium.] Nam si pater, filio peregere existente, et rem impie et inique agente, redeuntem iterum ad se naturali amore prosequitur, [Col. 0508A] quanto magis Deus omnium nostrum pater, omnem poenitentem suscipiet in ulnis suis, cum sit singulariter misericors! Non enim mortem petit peccatoris, sed magis ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII, XXXIII) . Quemadmodum etiam in Evangelio ab ipsa Domini voce per parabolam de prodigo, et postea poenitente (Luc. XV) , instructi sumus, a Patre coelesti recepto in coelis [Col. 0508D] In coelis redundat. . Gaudet enim super omnem hominem agentem poenitentiam. Poenitentia insignis est armatura, magna salutis via, et hospitii regni coelorum dispensatrix [ Gr., regni coel. conciliatrix: cod. Jol. reconciliatio regni coel.], incorruptibilis viae dux, martyricorum certaminum aequiparatio, ad Deum viam indicans, et cum ipso nos esse faciens; humani generis baculus, cadentium et lapsorum surrectio. [Col. 0508B] Beati qui hanc amplectuntur, et huic adhaerent. Qui hanc exercent, cum angelis vitam aequalem ducunt, ab omni malo declinant, et bonum faciunt. Poenitentia est coalumna et familiaris dilectionis [collactanea et cohabitatrix charitatis], eleemosynae [ Gr. add. orationis] jejunii, abstinentiae, temperantiae, probitatis, honestatis, mansuetudinis: et ut verum uno verbo dicam, haec omnia pollet poenitentia [ Gr., haec omnia est poenit.]. Si quis autem hanc contaminat et contemnit, non inter servatos, sed inter perditos numerandus est, quorum vermis non moritur, et ignis non exstinguitur. A quibus liberemur, digni habiti promissis bonis misericordia et miserationibus Christi Dei nostri. Haec a nobis praedicantur, vir sanctissime, si forte fuerint, qui [Col. 0508C] nos quoque infamare voluerint. Novimus enim te singularem admonitionem [ Gr. et cod. Jol., receptaculum] et cultorem evangelicarum et apostolicarum, canonicarumque jussionum. Quamobrem audacius quoque ad te ista scribimus, cupimusque ut ea monachis, et ascetis, virisque omnibus [ Gr., virisque saecularibus] religiosis, cum quibus tibi commercium est, significes [ Gr. add. si vero etiam libuerit, ostendas]: et ut in orationibus tuis coelipetis nostri memor sis, obnixe rogamus, quo ex circumdantibus nos undique malis tandem aliquando liberemur. Urgent enim et intus et extra insultationes, a quibus misericordia Dei sumus liberati, et posthac quoque nos evasuros confidimus. Quamobrem iterum atque iterum dicimus, ora, precare o amice vir Dei et noster, [Col. 0508D] imo potius pater: scimus enim quod affectu eo erga nos affectus es, quo pater erga liberos suos. Deus pacis, qui et remota et propinqua ad se convocat, vitam nostram in pace conservet, et omnes illos qui eum colunt et admirantur, nomenque illius invocant, salvos faciat intercessione et precibus dominae nostrae sanctae Dei genitricis, et omnium sanctorum. Amen. Omnes fratres qui ad vos pervenerint, nostro nomine salutes velim, ut et ipsi vobiscum pro nobis orent.
[Col. 0509A] [Col. 0509D] Ex nova versione. Quomodo intelligendum sit Dei nomen esse incommunicabile, et omnem propheticam locutionem, quae invehitur in idola.
Qui in tertium penetravit coelum, et paradisum ingressus audivit arcana verba (II Cor. XII) ; qui ab Jerusalem per circuitum usque ad Illyricum praedicavit Evangelium (Rom. XV) , Paulos divinus apostolus impiam et inanem gentilium superstitionem redarguens ait: Mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium: et coluerunt, et servierunt creaturae potius quam Creatori (Rom. I) . Juxta hunc igitur sensum intelligere est, quod incommunicabile Dei nomen lignis et lapidibus adaptarunt: hoc enim illi fecerunt, qui ab omni Dei [Col. 0509B] cultu fuere alieni, et qui ex Hebraeis dementes a Deo defecerunt. Commissi sunt enim inter gentes, et didicerunt opera eorum. Et relicto invisibili, incomprehensibili, et opifice omnium Deo nostro, immolaverunt daemoniis, Baal, Astartae, Chamos, Apollini et Jovi, Dianae et Veneri, Baccho et Mercurio, et plurimis aliis; et horum idola deos appellarunt; sed et volucrum et quadrupedum et serpentium. Quapropter idem Apostolus: Tradidit, inquit, illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt, repletos omni iniquitate, malitia, nequitia, avaritia; plenos invidia, homicidio, contentione; susurrones, detractores, Deo odibiles, superbos, elatos, inventores malorum. (Ibid.)
Propterea Deus legem dedit per Moysen: deinde [Col. 0509C] prophetas adventum praenuntiantes Salvatoris Christi Dei nostri, necnon arguentes, minitantes, admonentes, cohortantes, ut ii redirent ad agnitionem veritatis, et posthabita creatura servirent Deo vivo et vero, cujus nomen cum creaturis et simulacris idolicis communicari non potest. Ait namque Apostolus: Quae societas luci ad tenebras? quae autem conventio Christi ad Belial (II Cor. VI) ? Verum neque lex, neque prophetae eos convertere potuerunt; permanserunt enim in perditione sua. Advenit ergo qui praedictus erat a prophetis, ipsius Dei Verbum, coaeternus Patri, verusque Deus, assumpta carne ex intemerata Dei genitrice semper Virgine Maria, et factus est homo nobis similis excepto peccato, ut nos ab errore idolorum liberaret, et a diaboli servitute [Col. 0509D] eriperet. Expletis ergo omnibus suae dispensationis mysteriis, passus carne in cruce, et sepultus, et resurgens, et ascendens in coelos, unde descenderat, omni illa impuritate et abominatione nos liberavit, missis sanctis suis apostolis et discipulis ad omnes gentes, accepta ab eis, quemadmodum ipsis promiserat, virtute ex alto, Spiritu Domino, vivificante et omnipotente, qui ex Patre per Filium procedit. Per quem facti potentes opere et sermone, genus humanum ab inani idolorum cultu liberarunt; docentes nos credere in unum Deum qui in Trinitate laudatur et glorificatur: tradentes etiam in Ecclesia symbola ipsi et successores ipsorum Patres [Col. 0510A] nostri celeberrimi. Quae tenentes Christiani, signum venerandae crucis sanctum Evangelium scripto traditum, venerabiles imagines per exprimentem rei figurationem, et quamplurima alia Deo dicata: eaque nobis admoventes, et cum affectu adorantes ac salutantes, sanctificationis ipsorum participes efficimur. Non tamen ad haec quasi ad deos accessere Christiani, quemadmodum ad idola gentiles. Absit id ab eis crimen: nugae sunt hae, et vaniloquentia Ieonoclastarum. Ex quo etiam merito Christianorum accusatores appellantur. Cumque dementes sint, vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum (Psal. XI) . Labia dolosa in corde, et in corde prava locuti sunt. Quod ea quae adversus idola pronuntiata sunt a lege divina, prophetis et apostolis, in evangelicarum [Col. 0510B] rerum picturas male exceperunt, pervertentes sacram Scripturam juxta propria desideria; nihil aliud intelligentes, quam ex idolis illis non esse nos per Christum Deum nostrum liberatos, aut salvatos. O hominum dementiam atque insaniam! quia sanctum a profano non distinxerunt. Nam Domini et sanctorum ejus imaginem eodem quo daemoniorum effigies nomine appellarunt. Proh improbitas hominum! Vae ipsis, quod a Deo resilierunt. Etenim Christiani unum Deum colentes in Trinitate collandatum, et soli ipsi latriam offerentes, per sensibilia signa ducimur ad intelligibilia. Cum enim sensibiles simus, non aliter ad intelligibilia provehimur, quam per sensibiles notas tum scripturae ad meditandum, tum picturae, qua res coloribus et lineamentis [Col. 0510C] exprimuntur. Haec enim in prototyporum omnium inducit et evehit recordationem: et alterum quidem auditu percipimus, alterum vero oculis contemplamur. Quae ita se habent, ut alterum alterius notitiam inferat: habent etiam sine controversia ut alterum alterius contineat declarationem, et iisdem afficiantur honoribus.
Ad clariorem autem rei intelligentiam alia quaedam etiam apologiae causa proponam. Omnium Dei creaturarum commune est, ut participatione aliqua inter se conjunctae sint affinitate: et quamvis aliae aliis dignitate et ordine antecellant, res tamen omnes, communicatione quadam inter se junguntur. Nam angeli cum sint purae mentes, ex nihilo producti sunt ab omnium rerum conditore Deo; similiter [Col. 0510D] et natura humana: sed et media est inter excellentiam et tenuitatem, coelestium scilicet angelorum, rerumque terrenarum: verum ut creaturae conveniunt inter se. Deinde angeli quidem purae sunt mentes et incorruptibiles, homo autem mortalis: sed cum sit mentis ac disciplinae capax, angelicam participat naturam. Rursus natura hominis naturae caeterorum animalium est particeps, quod et ipse et ipsa caro, et comedunt, et dormiunt, terramque communem habent, et qua sumpti sumus, et in quam resolvimur usque ad transmutationem nostram ex corruptione in incorruptionem. Ita plane et quatuor elementa communi juncta sunt [Col. 0511A] nexu, terra, aqua, aer, ignis: et terra quidem sicca est et frigida, ignis siccus et calidus, aqua frigida et humida, aer calidus et humidus: et conveniunt quidem terra et ignis, ut sicca; terra vero et aqua, ut frigida: simili modo et reliqua elementa communione hac inter se sociantur. Hinc etiam nostra corpora proportione horum quatuor elementorum ex quatuor humoribus constant, sanguine, pituita, flava, et atra bili; et sanguis quidem calidus et humidus, proportione respondet aeri: flava bilis calida et sicca, et proportione respondet igni: atra bilis sicca et frigida, et proportione respondet terrae: humor humidus et frigidus, et proportione respondet aquae. Addam etiam ad majorem explanationem: Dominus rex et imperator est; sed et imperium vestrum praefulget omnibus, et dignitate praeemines cum domina et [Col. 0511B] imperatrice matre tua, vestroque nutui subditi omnes parent. Attamen homines estis, et definitione comprehendimini, quoniam omnis homo animal est rationale mortale, mentis et scientiae capax: et Petrus enim et Paulus, et caeteri homines eamdem suscipiunt definitionem: hoc est, ea quae sunt communia [Col. 0512A] hominibus, et vos habetis; estque vobis cum omnibus eadem natura communis. At vero Deus invisibilis, incomprehensibilis, investigabilis, incircumscriptus, impassibilis, immortalis, solus Rex regum, et Dominus dominantium, nulla aut cum angelis, aut cum hominibus, aut cum alia creatura communicatione est conjunctus. Ipse enim opifex, cuncta vero creata: ipse providentia regit, reliqua omnia providentia reguntur. Extra igitur omnem creatam naturam est Deus: atque hac ratione nomen ipsius et incommunicabile. Idcirco et admirabilis Moyses peculiares tradidit litteras ad scribendum Dei nomen, quas ad alias voces non usurpabant. Quod si virtutes angelicae, atque homines pii Deumque timentes participes Dei sunt, id ejus gratia, [Col. 0512B] non natura habent. Cujus tu quoque fias particeps per bona opera. Et ipse imperium vestrum exaltet, et subvehat vos ad intelligenda et cogitanda quae perducunt ad aeternum ipsius regnum, miseratione sua et precibus sanctae et immaculatae dominae nostrae Dei genitricis, omniumque sanctorum ejus. Amen.
Interpretatio chronologiae S. Nicephori
Cum consensu omnium auctor hujus Chronologiae S. Nicephorus Constantinopolitanus episcopus asseratur, quem ex certissimis auctoribus diem obiisse anno Domini 828 in annal. Eccles. tom. IX refertur, necessario dicendum Theodotum Cassiteram, Antonium, Joannem Syncellum, Methodium, Ignatium Eunuchum, qui post Nicephorum episcopi Constantinopolitani inferius in hac Chronologia recensentur, non a S. Nicephoro, sed ab Anastasio Bibliothecario, hujus Chronologiae interprete, qui tempore Ignatii vivebat, adjectos fuisse
In Christi nomine incipit Chronologia Tripartita ex beato Nicephoro Constantinopolitano in Latinum olim conversa per Anastasium apostolicae sedis bibliothecarium, ad fidem Anastasiani exemplaris emendata et notis illustrata per Antonium Contium.
[Col. 0513A] AD CAP. I.—Cum sine ulla capitum distinctione scriptus et editus esset Nicephorus, nos commodioris doctrinae causa in certa capita distinximus, secundum vulgatam potissimum aetatum mundi divisionem ab origine ad diluvium, a diluvio ad Abraham, ab Abraham ad exitum de Aegypto, et ita deinceps distinctis temporibus usque ad Christum et sequentia imperatorum tempora. Illud imprimis tenendum est, catholicam Ecclesiam, Orientalem pariter et Occidentalem, constanti et perpetua traditione in [Col. 0513B] computatione temporum sequi longiorem et majorem annorum numerum, qui in editione Septuaginta Interpretum reperitur, non autem majorem, qui in Hebraicis voluminibus deprehenditur [Col. 0513D] Contius dum nimio studio Septuaginta Interpretum translationis chronologiam tuetur, non videt se incaute Hebraici fontis et vulgatae editionis chronologiam labefactare, quae cum illa Septuaginta Interpretum perspicue pugnat. Et Patres corruptelam LXX. Interpretum exemplarium ingenue profitentur. Vide lib. de Antic. P. Thomae Maluenda, theologi Dominicani, lib. I, c. 14, 15, 16. EDIT. . Nam tametsi paulatim post Hieronymi tempora Ecclesiae Occidentalis, relicta vetere Septuaginta editione, qua semper sola usa fuerat, editione praefati sanctissimi viri uti coeperit, Psalterium tamen et chronographiam ex illa vetere Septuaginta Interpretum editione mordicus retinuit, ut testantur Beda, Isidorus, auctor Fasciculi temporum, Hugo et alii passim auctores. Sed et argumentum hujus rei evidentissimum praebent tabulae quae quotannis in ecclesiis cathedralibus Franciae cum cereo paschali publice proponuntur. Quare satis mirari non possum hominum nostri temporis, et eorum qui chronologias scripserunt, vanitatem ac novandi studium qui omnem Septuaginta editionis auctoritatem longissime rejiciunt, et nihil nisi quod in Hebraeis codicibus hodie legatur, [Col. 0513C] rectum putant, et hac praejudicata opinione freti, nihil in libris Graecorum edendis aut transferendis non depravant, ut ipsimet confessi sunt qui alterius Nicephori Historiam ecclesiasticam et alios ejusmodi libros transtulerunt. Quibus omnibus explicata hac a nobis chronologia dabitur resipiscendi locus, et mecum fateri cogentur hanc esse certam et vulgatam totius Graeciae Ecclesiae computationem, quae ad unguem ei congruit quae in Graecorum Horologio et Cyclo Paschali ibidem descripto notatur, et quam Cedrenus, Zonaras, Nicetas sexta generalis synodus, sequuntur, et (ut uno verbo utar) omnes Graeci: qui cum frequentius per annos mundi tempora computent quam per annos Christi, sine fructu ab his leguntur qui hanc chronologiam ignorant. His praemissis, superest ut totam hanc chronologiae partem suprascriptam ad editionem Graecam Septuaginta, quae hodie typis multifariam ditata exstat, et veterem Latina eorumdem Septuaginta, quae non exstat, sed passim ab Augustino, Hieronymo et veteribus, in eorum libris citatur, expendamus. [Col. 0513D] Sciendum igitur in primis est eam per omnia tam Graecae quam Latinae veteri translationi convenire, excepto illo articulo de Mathusala quem Nicephorus ait natum annos 187 genuisse Lamech; nam D. August. lib. V Civit. Dei, c. 10 et 11 et Hieronymus in Quaestionibus in Genesim; Isidorus item, et Novatianus Scotus, et Beda, annos duntaxat 167 ei tribui asseverant in editione LXX Interpretum, a qua computatione Complutensis Graeca editio duobus minus annis defuit, annos scilicet ei dans centum [Col. 0514A] sexaginta quinque. Sed Aldina Graeca editio, ex qua postea processit et Germanica, 187 annos habet, ac proinde adamussim Nicephorianae, computationi congruit. Nam Germanica editio Graeco-Latina mirum est quanta oscitantia et negligentia, ne dicam inscitia et barbarie, contaminata sit; ut quae in Graeca columna consentiat Aldinae, in Latina, Complutensi. Si quis autem in tanta diversitate et librariorum, ut ita dicam, ludibrio percontetur quid integrius putem, placet sola Aldina hoc loco editio. Nam probabile [Col. 0514B] est Graecos Patres, intellecta Augustini et Hieronymi et aliorum hac de re censura (qui omnes hunc articulum mendose apud LXX editum et ad Hebraicam lectionem emendandam arbitrati sunt), hoc loco pro 167 emendare non dubitasse 187, ut et Josephi Graeca editio et Epiphanii in Poenarium praefatio (licet misere innumeris passim corruptus sit) et praesens Nicephori editio testantur. Nihil igitur hic in isto articulo apud Nicephorum emendandum esse censeo: ita enim fiet ut vitetur illa absurditas qua alioquin videretur Mathusala post diluvium mortuus, ut latius tractat D. Hieronymus in Hebraicis quaestionibus in Genesim. Sed his ita constitutis, implacabilis exoritur pugna inter summam totius illius computationis et singulos numeros; iis enim non conveniet summa annorum 2242, quam colligit Nicephorus, sed ex collectione singulorum numerorum conficietur summa annorum bis 1262. Verum ita quoque summam Nicephorianam emendendam [Col. 0514C] censeo, neque novum est ut prior habeatur singulorum numerorum ratio, et ex eis summa emendetur, non ex summa singuli numeri. Sic etiam legi in manuscripta hac chronologia apud Anastasium. Bibliothecarium notavit et indicavit nobis doctissimus Pythaeus, alias quoque numerorum varietates suggessit, sed eas tantum addere visum est, quae probabili aliqua ratione nituntur, ne ancipitem lectorem teneremus, atque judicii moram ei ex tanta varietate injiceremus. De diversa computatione secundum Hebraeos. Hebraei codices, qui et Latine a D. Hieronymo editi sunt et a plerisque postea recentibus, S. Pagnino ex aliis, et integro translati, ab Adam usque ad diluvium annos numerant 1656; quam solam esse veram computationem contendunt hodie quotquot ex litteris Hebraeas litteras vel summo digito attigerunt, quibus Hieronymus forte suffragetur, suscepti [Col. 0514D] semel laboris et propositi quo post tot Graecos interpretes, ipse ultimus, ex Hebraeo in Latinum canonicam Scripturam transferre instituerit, tenax: sed non suffragatur Augustinus (de Civitate Dei, lib. XV, cap. 10, 11) , qui ideo editionem et translationem Graecam Septuaginta non putat vitiosam quod certam habeat varietatis suae constantiam. Qui a Judaica et Hebraica littera stant, aiunt falsos fuisse Septuaginta duos Interpretes, quod cap. V Genes. pro centum semper legerint ducentos; et Hieronymum quoque hujus sententiae esse astruunt in Hebraicis quaestionibus in Genesim. Sed nec Latina Ecclesia nec Graeca id unquam sibi persuadere potuit, ideo Septuaginta Interpretes utraque Ecclesia hucusque sequitur: Latina quidem meros putat, Graeca vero ea adhibita unius loci emendatione, quam commemoravimus.
(Anno mundi 230) Adam aetatis anno ducentesimo tricesimo genuit Seth, et postea vixit annis septingentis.
(435) Seth natus annos ducentos et quinque genuit Enos.
(625) Enos natus annos centum nonaginta genuit Cainam.
(795) Cainam natus annos centum septuaginta genuit Malaleel.
[Col. 0512C] (960) Malaleel natus annos centum sexaginta quinque genuit Jared.
(1122) Jared natus annos centum sexaginta duos genuit Enoch.
(1287) Enoch natus annos centum sexaginta quinque genuit Mathusala.
(1474) Mathusala natus annos centum octoginta septem genuit Lamech.
(1662) Lamech natus annos centum octoginta octo genuit Noe.
[Col. 0513A] (2162) Noe natus annos quingentos genuit Sem, Cham, Japhet.
(2262) Et vixit ad diluvium usque, annis centum.
Anno sexcentesimo aetatis Noe factum est diluvium.
[Col. 0514A] Anni universi ab Adam usque ad diluvium, secundum Septuaginta, sunt bis mille ducenti quadraginta duo. Quem numerum testimonium veritatis et veterum Ecclesiarum omnium traditiones comprobant.
[Col. 0515C] AD CAP. II.—Per omnia convenit superior computatio Graecae editioni vulgatae et Latinae Septuaginta veterum translationi qua veteres usi sunt. Sola summa annorum tam a diluvio ad Abraham quam ab Adam ad Abraham specialibus numeris non congruit, sed pari quo antea jure summas ita emendare non verebor, ut ab Adam usque ad Abraham legantur anni 3334, a diluvio vero usque ad Abraham anni 1072. In hac sane computatione tanquam omnium certissima aquiescit hodie tota Orientalis Graecorum Ecclesia, videturque ea computatio menti D. Augustini congruere, ut intelligitur ex lib. ejus de Civit. Dei, c. 10 et c. 16. Nam cum huic computationi Septuaginta Interpretum suffragetur divini Lucae evangelistae genealogia a Christo ad Adamum replicata, nefas duxit tam Graeca quam Latina Ecclesia, [Col. 0515D] Hebraicam sequi numerationem ac non potius eam amplecti quae ex Evangelio auctoritatem accipit. Eant nunc novi pseudochristiani et hebraizent molestissimi qui Judaica obstinatione et nuda litterarum atque apicum auctoritate freti, adversus divinam Septuaginta Interpretum translationem, et cum translatione cunctam prophetiam et Hebraicorum mendorum emendationem quotidie blasphemant. Nos in hac Nicephoriana chronographia acquiescemus, ac ne quis desperatione aut defatigatione diligentius in omnes omnino auctores inquirendi, id nos potius sumpsisse putet, quam post infinitam prope lectionem et opinionum varietatem certiorem veri fidem elegisse, septem diversas annorum ab Adam ad [Col. 0516C] Abraham varietates in brevem canonem subduxi. Anni ab Adam usque ad Abraham. 1. Secundum vulgatam editionem sancti Hieronymi ex Hebraeo.—1948. 2. Secundum Judaeos, qui ad complendum quadragesimum nonum jubilaeum, et quinguagesimum inchoandum, duos amplius annos addunt, ut ait Eusebius. —1950. 3. Secundum editionem Hebraicam, sola illi inserta ex Lucae Evangelio Cainam generatione cum suis 130 annis, ut Marianus maluit.—2178. 4. Secundum meram editionem Septuaginta, nec eo quam diximus modo emendatam.—3314. 5. Secundum editionem Septuaginta, ab Origene sub obelis astericisque editam, ubi expungitur Cainam. [Col. 0516D] —3184. 6. Secundum propriam opinionem sancti Augustini viginti quidem amplius annos Mathusalae cum genuit Lamech, addentis, sed Lamecho postea cum genuit Noam; sex annos detrahentis.—3328. 7. Secundum Aldinam Septuaginta Interpretum editionem, quam Nicephorus hic confirmat esse recte emendatam et omnis Graecorum Ecclesia.—3334.
Post diluvium anno secundo Sem, filius Noe, natus annos centum genuit Arphaxat.
(137) Arphaxat natus annos centum triginta qumque genuit Cainam.
(297) Cainam natus annos centum triginta genuit Sala.
(397) Sala natus annos centum triginta genuit Heber.
(531) Heber natus annos centum triginta quatuor genuit Phalec.
(661) Phalec natus annos centum triginta genuit Rhagau.
[Col. 0515B] Diebus autem Phalec dispertita fuit terra, ideo et nomen Phalec Hebraica lingua partitionem significat. (Et hic ante patrem suum moritur.) Et tempore hujus, illa turris substructio coepta; et ex uno antiquo sermone, variae voces deductae et diversarum linguarum sua cuique genti attributa fuit, ut sacrae litterae docent.
(793) Rhagau, natus annos centum triginta duos genuit Seruch.
(929) Seruch natus annos centum triginta genuit Nachor.
(1002) Nachor natus annos septuaginta novem genuit Tharra.
(1072) Tharra natus annos septuaginta genuit Abraham.
[Col. 0515C] Universi ab Adam usque ad Abraham anni secundum LXX sunt ter mille trecenti viginti quatuor. [Col. 0516A] A diluvio autem usque ad Abraham anni mille octoginta duo.
[Col. 0516D] AD CAP. III.—Ex singulis numeris cuique personae ascriptis (qui et in editione tam Hebraica quam Septuaginta hoc loco non discrepant, recte colligitur summa quingentorum quinque annorum; sed singulae annorum particulares summae singulis attributae, ex disertis Scripturae verbis non ita confirmantur, ut [Col. 0517B] hae quas subjiciam, quibusque sum usus in Chronicis Canonibus Codici Justinianeo a me adjectis. Abraham natus annos 100 genuit Isaac, ut dicitur Genes. cap. XXI. Isaac natus annos 60 genuit Jacob, ut etiam diserte dicitur Gen. c. XXV. Jacob natus annos 91 genuit Joseph; quod tametsi disertis verbis in Genesi non scribitur, tamen necessaria subductione ex iis quae ibi diserte astruuntur colligitur hoc modo. Joseph cuin Pharaoni somnium aperit, est annorum triginta, ut ibi dicitur c. XLI. Idem Joseph cum per fratres patrem accersit, est annorum triginta novem; erat quippe tum annus secundus fertilitatis, et consequenter [Col. 0517C] nonus ab exposito somnio, Gen. XLV. Porro eodem illo anno secundo-fertilitatis, Jacob delatus in Aegyptum Pharaoni respondet se annum agere 130 Genes. c. XLVII. Subducamus igitur illos 39 annos Josephi de aetate Jacob, restabunt unus et nonaginta anni quos agebat Jacob cum genuit Joseph. Joseph vixit annos centum decem, Gen. cap. ult. Post mortem Joseph Israelitae dura servitute oppressi sunt ab Aegyptiis per annos centum quadraginta quatuor, quod non directa sed subductitia ratione ex sacra Scriptura probatur. Exod. c. XII dicitur Israel habitasse in Aegypto, et in terra Chanaam (quod recte addunt supplendo, Septuaginta Interpretes) ann. 430. Subduc ergo ex hac summa annos 361 quos a nativitate Abrahae usque ad mortem Joseph computavimus, restabunt anni 144 quibus Israelitas Aegyptiis servivisse consequens est. His praecognitis, summas collectiones jam ex superioribus mendis depravatas ita emendabimus: Ab [Col. 0517D] Adam usque ad exitum de Aegypto anni 3839; a diluvio usque exitum de Aegypto, 1577. Illa autem verba Nicephori postrema. Secundum alios 3698, sic apud Anastasium legi judicatum est, anni 3829, ut scilicet eorum computationem intelligat qui nihil ad annos supra ascriptos Mathusalae addunt, qui tamen etiam decem annis a Nicephoro deficient, si etiam ita emendetur: sed eorum computationem non magni facit Nicephorus. Nunc invitus (ut ingenue fateor) facio ut recentiorem quorumdam theologorum novam et a veteribus haud scio an tentatam, dissensionem attingam, inter quos est Augustinus Steuchius, et hujus temporis doctissimus et religiosissimus quidam theologus, cujus in mentem id venire potuisse vehementer miror. [Col. 0518B] Aiunt igitur omnes, qui hodie temporum rationem sese Bibliis subducere aiunt, Israelitas mansisse in Aegypto anuos duntaxat 210, quos nostram Chronologiam Lutetiae cum Codice Justiniani excusam non legisse probabile est (contempsisse enim non puto, ne quid addam amplius). Nam eos mansisse in Aegypto annos 140 ibidem uti et hoc loco scripsimus. Scribunt autem atque affirmant Israelitas in Aegypto mansisse annos 430, persuasi auctoritate Genes. XVII, ubi praedicitur Abrahae semen 400 annis serviturum, non ut illi citant, in Aegypto, sed in terra, non sua, et eos qui minus tempus ascribunt, sequi [Col. 0518C] commentum Rabinorum. Equidem sancte affirmare ausim nihil me vel tantillum Rabinis credere (qui utinam idem de se affirment), sed et iis argumentis duci quae Eusebius, Nicephorus, Paulus ad Galatas c. III, Moses Exod. XII, ex fide Septuaginta Interpretum protulerunt, assentientibus illis Patribus Graecis et Latinis omnibus. Sane illorum, opinio (vere dico opinionem, non sententiam) consistere non potest, quia tres tantum generationes in Aegypto fuerunt, nempe Caath qui vixit annos 133. Exod. VI; Amram, qui vixit ibidem annos 137. Genes. VI, et Moses qui 80 fuit annorum cum eduxit populum: unde constat annos 430 confici non posse, nec in re tam evidenti majorem probationem requiri: legant Bedam nobiscum sentientem libro de Natura rerum.
Abraham agens annum septuagesimum quintum dignus fuit oraculo divino et facta ipsi promissione [Col. 0515D] Sic vertit Hieronymus in Chronicis Eusebianis. .
A qua usque ad iter ex Aegypto, cujus dux fuit Moyses, sunt anni quadringenti triginta quemadmodum et Apostolus testatur inquiens: Testamentum Dei, lex post annos quadringentos triginta lata, non facit irritum ut aboleat promissionem (Gal. III) . Et ipse in Exodo concordat Moyses cum ait: Habitatio autem filiorum Israel, qua habitaverunt in Aegypto et in terra Chanaam, ipsi et patres eorum, anni quadringenti triginta (Exod. XII) . Hi autem per [Col. 0516B] partes ita colliguntur.
Abraham natus annos centum genuit Isaac.
Isaac natus annos sexaginta genuit Jacob.
Jacob natus annos octoginta septem genuit Levi.
Levi natus annos quadraginta quinque genuit Caath.
Caath natus annos sexaginta [Col. 0516D] Alias, Caath enim natus annos 60 sed mendose. tres genuit Amram.
Amram natus annos septuaginta genuit Moysen.
Moyses natus annos octoginta eduxit populum ex Aegypto.
Colliguntur universi a primo anno Abraham ad iter ex Aegypto anni quingenti quinque.
A diluvio vero anni mille quingenti octoginta septem.
Ab Adam vero secundum Septuaginta ter mille [Col. 0516C] octingenti viginti novem. Secundum alios, ter mille sexcenti nonaginta octo
[Col. 0518C] AD CAP. IV.—Superior computatio tota confirmatur disertis libri Judicum verbis: sive Hebraeos codices et ex his conversos sequare, sive Graecos et ex his etiam conversos, exceptis duntaxat 27 illis [Col. 0518D] annis, qui Josue, et 33 qui senioribus tribuuntur hoc loco a Nicephoro. Seniorum quidem gubernationi aliquod tempus longum tribuendum esse innuit Scriptura, dum ait post mortem Jesu seniores vixisse longo tempore, qui viderant omnia opera Domini magna quae fecerat cum Israel, donec suscitavit Dominus Judices qui liberarent eos, Judic. II; et quod cap. I ejusdem libri Judicum dicitur, tribum Juda bellum administrasse ex oraculo Dei, videntur intelligendi illi semores tribus Judae, ut Caleb, etc. Caeterum collectionis summa 630 annorum recte ex singulis summis collecta est. Et hactenus quidem aut nihil aut non multum discrepat a Graecorum chronographia, Latinae Ecclesiae traditio et computatio. Sed in hac annorum [Col. 0519A] computatione ab exitu de Aegypto usque ad Salomonis regni annum primum vehementer dissentit; sequitur enim Eusebii computationem, quam Augustinus, Orosius, Isidorus, Beda et omnes Latini Patres amplexi sunt, et plerique etiam Graeci: quae computatio Eusebiana, nostra hac Nicephoriana, quam explicandam suscepimus, multo est brevior. In causa haec sunt: primum, nullum tempus separatim tribuit Eusebius seniorum gubernationi, deinde Ailon cum suis decem annis in totum expunxit, quod is in Septuaginta Interpretum editione, deesset: editione, inquam, illa mera quae in Caesariensi bibliotheca exstabat; nam is postea additus est in vulgata editione: quae, ut pluribus locis docet Hieronymus, [Col. 0519B] non est mera Interpretum Septuaginta. Postremo annos omnes quibus Israelitae servivisse scribuntur alienigenis, in praefato Judicum libro confundit cum sequentium judicum annis, nec separatim recenset, potiorem habens hac de re Judaeorum traditionem, quae (ut testatur ipse) astruit illos annos contineri in sequentium judicum annis, nec debere separatim computari. Sed credibile est Graecos Patres procedente postea tempore (quod omnia vel revelat, vel in melius commutandi occasionem affert) maluisse numerare illos annos per se ac separatim, quia periculosum sit contra diserta Scripturae verba repugnantem illis Judaicam traditionem potius admittere, ac praetereat Ailon expungere qui habeatur in Hebraeis codicibus, et nullum tempus seniorum gubernationi tribuere; unde tamen illos 33 annos illi tribuendos praecise collegerint, ingenue fateor nondum mihi liquere. Eusebium movit idem quod Judaeos ut suam [Col. 0519C] traditionem obtruderent, quia III lib. Reg. cap. VI in principio scriptum est his verbis: Et factum est in octogesimo et quadringentesimo anno egressionis filiorum Israel de terra Aegypti, anno quarto, in mense secundo regnante rege Salomone super Israel et aedificavit domum Domino; sic enim et in Hebraeo et in Graeco habetur editionis Complutensis, et ita in utrisque codicibus legit Eusebius; perperam igitur in Aldina et Germanica editione habentur anni duntaxat 460; movit, inquam, Judaeos et Eusebium haec libri Regum auctoritas; quae si vera est, illa libri Judicum auctoritas corruet, nisi ita annos in eo sigillatim numeratos breviemus, et annos servitutis cum annis judicum confundamus. Non est meum tantam componere controversiam. Si quid tamen mihi juris esset, quod mihi non arrogo, sed totum me judicio Ecclesiae permitto, dicerem illum forte locum libri Regum non de priore exitu de Aegypto, sed de postremo accipi posse; [Col. 0519D] nam nec psal. CXIII: In exitu Israel de Aegypto, de priore exitu accipitur, cum ibi dicitur Jordanem conversum fuisse retrorsum; sed pro Nicephoro et his qui majorem libri Judicum numerum sequuntur, multa etiam dici in contrarium possunt, quod ex summa quadam annorum collectione non sunt speciales numeri corrigendi aut confundendi, quia plus valent multa specialia et distincte scripta quam una et sola summa universim collecta, in qua facilius labi potuerunt librarii: denique non oportet vim facere verbis, fieri autem vis videtur per illam Judaicam traditionem: praeterea ut illa auctoritate lib. III Regum pugnant, ita nos S. apostoli traditione tuebimur scribentis Act. XIII a morte Moysis usque ad Samuelem annos esse quadringentos quinquaginta, quae verba nefarie quidam emendare conati sunt, quos indignos qui nominentur existimo. Caeterum ne quis putet ita Eusebium minorem illum numerum mordicus sequi voluisse, [Col. 0520A] ut hunc majorem omnino rejiceret, verba ejusdem ascribam, quibus videtur cuique liberam electionem alterutrius permittere. Sic igitur in praefatione Chronicorum canonum ait interprete Hieronymo: A Moyse usque ad Salomonem et primam templi aedificationem anni sunt quadringenti septuaginta novem secundum minorem numerum tamen quem tertius Regnorum liber continet; nam juxta volumen Judicum supputantur anni sexcenti. Haec Eusebius. Hunc ergo majorem numerum libri Judicum sequitur hoc loco Nicephorus patriarcha CP. ut et Clemens Stromateus in Stromatibus, ac denique tota Graeca Ecclesia, et synodus sexta in Trullo, cum canone 3 decretorum suorum numerat annum tunc [Col. 0520B] decurrentem 6199, qui numerus constare non poterit, nisi et majorem numerum editionis Septuaginta, et longiorem quoque supputationem libri Judicum sequamur. Sed et Horologium Graecorum, Venetiis impressum anno 1535, eamdem prorsus rationem et supputationem sequitur cyclo Paschali ibidem adnexo. Qui igitur Graecorum ecclesiasticas res, consilia, leges, basilicas, historias, cum fructu et ratione temporum legere volunt, hanc chronologiam quasi ducem sequantur necesse est. Ne quid tamen a nobis desiderari possit Eusebianam quoque illam minorem supputationem subjecimus, quam scilicet D. Augustinus, Orosius, Isidorus, Beda, Fasciculus temporum, computus ecclesiasticus, tota denique Latinorum Ecclesia in qua sumus alteri videtur praetulisse. Secundum Eusebium. Moses praefuit in deserto annis 40. Josue Nave annis 7. Othoniel annis 40. Aod annis 80. Debbora annis 40. Gedeon annis 40. Abimelech annis 40. Thola annis 3. Jair annis 23. Jephte annis 67. ( Elon omittitur ab Eusebio ut ante monui. ) Eusebon annis 1. Labdon annis 8. Samson annis 20. Heli annis 40. Samuel et Saul annis 40. David annis 40. Salomon ante templi aedificationem annis 4. Summa anni 480 ab origine mundi 4300. [Col. 0520D] Porro si hos sexcentos triginta annos quos colligit Nicephorus addiderimus annis 5839, quos ab Adam usque ad exitum de Aegypto collegeramus, fient anni ab Adam usque ad initium regni Salomonis 4469. Judaei, inter quos Eusebius et ex recentioribus nostri temporis plerique, imo et universi, praesertim Latini, totam computationem libri Judicum mire depravant suis traditionibus et violentis atque absurdis interpretationibus, ut numeratur in Chronologia Parisiis impressa 1567, in duos libros distincta. Quae enim absurditas est a morte Josue usque ad mortem primi judicis Othonielis annos duntaxat 40 numerare, cum dicat Scriptura I et II Judicum servivisse Israelem Domino cunctis diebus Josue et seniorum, qui longo vixerunt tempore post Josue, et noverant omnia opera Domini, donec surrexit nova generatio quae non noverat opera Domini quae fecerat, et quae generatio fecit malum et serviit [Col. 0521C] Baalino, traditaque est in manus diripientium donec suscitatus est Othoniel qui eos liberaret? Ne plura, non absque summa ratione credendum est Graecos Patres, et ex his Clementem Stromateum, et hunc Nicephorum secutos esse eam numerationem quae ex verbis minime violatis elici potest, quam nec Eusebius in praefatione Chronicorum damnare ausus est, sed in aequilibrio cum alia breviore sustinuit.
Post haec praefuit populo Moyses in deserto annis quadraginta.
Jesus Nave annis viginti septem.
Seniores annis triginta tribus.
Alienigenae, seu (ut habet Anastasius) Philistiim annis octo.
Gothoniel ex tribu Juda primus judex, annis quadraginta.
Alienigenae (seu Philistiim) annis octodecim.
Post quos, Aod ex tribu Ephraim, annis octoginta.
Alienigenae, annis viginti.
Debora et Barac, annis quadraginta.
Madiani annis septem.
[Col. 0517B] Gedeon annis quadraginta.
Abimelech annis tribus.
Thola annis viginti tribus.
Jaer vel Jair annis viginti duobus.
[Col. 0518A] Ammonitae annis octodecim.
Jephte annis sex.
Esebon [Col. 0517D] Hunc vocat Isidorus Abessam; Clemens vero Stromat., Abatthan. annis septem.
Ailon ( al., Eglon annis decem [Col. 0518D] Eusebius testatur. ).
Hunc non haberi apud LXX Interpretes; atqui hodie habetur in editione Aldina, Complutensi, etc. Sed dicimus vulgatam hodie editionem Graecam non esse illam meram editionem Septuaginta Interpretum, sed interpolatam ex aliis, juxta Theodotionis et Origenis editionem, qui hunc sub obelo addidit.
Labdon ( al., Abdon) annis octo.
Alienigenae [Col. 0518D] Seu Philisthiim, ut in Anastasii libro. annis quadraginta.
Samso annis viginti.
Heli Sacerdos annis quadraginta.
Samuel et Saul annis quadraginta.
[Col. 0518B] David regnavit annis quadraginta.
Universi ab exitu Israel ex Aegypto ad David usque et una cum hujus regni tempore, sunt anni sexcenti triginta.
[Col. 0521C] AD CAP. V.—De superiore supputatione regnorum cujusque regis inter omnes editiones, Graecas et Hebraicas, et hunc nostrum chronographum, optime convenit, si paucula tantum observemus: Azariam et Oziam eumdem esse ex collatione libri Regnorum cum libro Paralipomenon, Joacim seu Eliacim regnasse annos XI ut dicitur IV Regum cap. XXIII in fine. Amon regnasse annis XII, ex auctoritate et mera editione Septuaginta Interpretum, ut refert Eusebius, cui in ea re fides habenda est: ut qui meram editionem ejusmodi habuerit, ut jam antea monuimus. Hebraea autem editio et vulgata Graeca [Col. 0521D] quae hodie Compluti et apud Aldum et alios excusa exstat, duos tantum annos ei tribuunt. Quod de anarchia dicit Nicit Nicephorus, id tempus indicat quo contra legem et per vim a rege Aegypti mutata est et turbata series regnandi, primamque captivitatem significat, quae facta est tempore Joachas seu Joacim filii Josiae, cujus meminit Theodoretus in Danielem orat. 9, ubi tres captivitates fuisse docet, quod tempus cum sequenti confundi debet, non autem [Col. 0522C] separatim censeri: alioqui nec summa collectionis universae conveniret, nec ullus historicus ait chronographus. Si igitur hos 445 annos addamus annis ab origine usque ad Salomonem 4469, fient anni 4914 ab Adam usque ad captivitatem Judaeorum Babylonicam.
Salomon regnavit annis quadraginta.
Roboam annis septemdecim.
[Col. 0520A] Abia annis tribus.
Asa annis duodecim.
Josaphat annis viginti quinque. His temporibus floruerunt [Col. 0521A] prophetae Michaeas, Elias, Eliseus.
Rex Joram annis octo.
Ochozias anno uno; Gotholia mater Ochoziae, annis septem.
Joas annis quadraginta.
Amasias annis viginti novem.
[Col. 0521D] Sic ex Anastasio restituimus. Azarias, qui et Ozias, annis quinquaginta duobus. His temporibus floruerunt prophetae Osee, Amos, Isaias, Jonas, Joel.
Rex Joathan annis sedecim.
Achas annis sedecim.
Ezechias annis viginti novem.
Manasses annis quinquaginta quinque. Sub hoc, anno duodecimo, conditur Bizantium, quae post Constantinopolis dicta est. [Col. 0521B] [Col. 0521D] Apud Anastasium etiam scribitur Amon, rectius quam Amos. Amos annis duodecim.
Josias annis triginta uno, et interregnum, ἀναρχία [Col. 0521D] Anastasius habet, cessatio principatus. , annis triginta secundum LXX, secundum Hebraeos quinquaginta. His temporibus floruerunt prophetae Jeremias, Sophonias et Baruch.
Rex Jachaz vel Joachaz menses tres [Col. 0521D] Et paucos dies addit Theodoretus. .
Eliacim annos duodecim [Col. 0521D] Rectius apud Anastasium legitur 11, ut IV Reg. XXIII in fine. Pharao Nechao hunc ex Eliacim [Col. 0522D] vocavit Joachim, nomine mutato. . Regnavit hic annos undecim et paucos menses, et ejus regni anno tertio facta est et secunda captivitas.
Jechonias [Col. 0522D] Qui et Joachim dictus est; sub quo secunda captivitas accidit. menses tres.
Sedechias annis undecim. Hunc, oculis effossis, Nabuchodonosor captivum abduxit, et templum inflammatur post menses quinque a Nabuzarda, cum stetisset, [Col. 0522A] ex quo conditum fuerat, annis quadringentis viginti quatuor [Col. 0522D] Apud Anastasium, annis 434.
Apud Anastasium annis quadringentis triginta quatuor.
Universi ab initio regni Salomonis usque ad captivitatem sunt anni quadringenti quadraginta quinque.
[Col. 0522C] AD CAP. VI—Hoc brevissimum caput nullam habet difficultatem aut computationis varietatem, probaturque disertis Zachariae prophetae verbis: Hic septuagesimus annus est, inquit, etc. Si ergo supra collectae summae addas 70 annos, fient anni ab Adam usque ad reductam captivitatem 4984. Caeterum si quis partes hujus temporis diligentius digestas per annos Chaldaeorum seu Babyloniorum principum, et postea Medorum et Persarum, subtilius intelligere cupit, evolvat diligenter ea quae doctissime in Danielem scripsit Theodoretus, ubi Josephum refutat et tres captivitates fuisse docet: primam, anno 1 Nabuchodonosoris, in qua abductus est Daniel, anno 3 Eliachim regis Juda, eamque [Col. 0522D] finem sumpsisse sub Cyro Persa; secundam, anno 9 Nabuchodonosoris, quae finita est sub Dario Hystaspis; tertiam, anno 19 Nabuchodonosoris, quae desiit sub Artaxerxe filio Xerxis: omnes autem durasse annis 70. Sed receptior opinio est quam et hic auctor sequitur, ultimam transmigrationem et desolationem finem accepisse sub Dario Hystaspis filio.
Post captivitatem autem Judaeorum abductorum Babylona et solitudinem loci anni sequuntur septuaginta. Hi complentur anno secundo Darii regis Persarum, qui populum illum captivitate liberavit et instauravit templum Hierosolymitanum.
[Col. 0522D] AD CAP. VII.—A captivitate reducta incipit sacra [Col. 0523C] Scriptura numerare tempora per annos externorum principum, quos etiam hoc capite complexus est Nicephorus. Caeterum quam inter se dissentiant Graeci auctores de singulorum monarcharum annis, nulli non est incertum. Sed Nicephorum probatiores secutum fuisse credendum est; neque enim fere ab Eusebio et Isidoro dissentit et libris Esdrae et Nehemiae. Summa autem annorum a reducta captivitate (quam praetermisit Nicephorus) est annorum 201, ab [Col. 0523D] origine vero mundi; id est, ab ipso Adamo usque ad mortem Alexandri Magni, annorum 5185.
[Col. 0522B] Primus rex Persarum fuit Cyrus annis triginta.
Cambyses annis septem.
Darius filius Hystaspis [Col. 0522D] Hostari legit Anastasius et an. 37. annis triginta sex.
Hujus anno secundo (ut modo dictum est) renovatum fuit templum Hierosolymitanum. Restant igitur anni Darii triginta quatuor.
Xerxes Darii filius regnavit annis viginti octo [Col. 0522D] Anastasius legit 24; Eusebius vero et Isidorus, 21. .
Artabanes mensibus septem.
Artaxerxes Longimanus annis duodecim; hujus tempore aiunt accidisse ea quae de Esther et Mardochaeo leguntur.
Xerxes alter mensibus duobus.
Sogdianus mensibus septem.
[Col. 0523A] Darius [Col. 0523D] Nothus addit Anastasius. annis novemdecim.
Artaxerxes Memnon Darii et Parisatidis filius annis quadraginta.
Artaxerxes, qui et Ochus, annis viginti duobus [Col. 0523D] Apud Eusebium, Isidorum et Anastasium, hujus libelli interpretem, 26. .
Arses Ochi annis quatuor.
Darius Arsamis annis sex. Hoc sublato, et deleto imperio Persarum, Alexander Macedo regnavit annis sex, potitus rerum ante Darii interitum annis duodecim. Mortuus fuit Babylone annos natus triginta quinque, vel, ut alii tradiderunt, triginta sex. Rex igitur fuit annis septemdecim [Col. 0523D] 18 legit Anastasius. .
Subegit Barbaricas nationes numero viginti duas, et Graeciae civitates tredecim [Col. 0523D] Anastasius 3. .
Mortuus (ut diximus) in Perside, florente imperio.
Universi ab Adam usque ad mortem Alexandri, [Col. 0523B] anni quinquies mille centum septuaginta septem.
[Col. 0523D] AD CAP. VIII.—Superiores computationes, quot annis quisque successorum Alexandri in Aegypto regnaverit, Eusebio, Isidoro, et caeteris chronographis mire consentiunt; sed collectio totius summae non convenit. Quot autem anni intersint inter mortem Alexandri et Christi nativitatem sequenti capite adnotabimus esse 323, quotque ab Adam ad Christum Dominum Deum nostrum.
Post mortem Alexandri Magni primus rex Alexandriae in Aegypto fuit Ptolemaeus Lagi filius annis quadraginta.
Ptolemaeus Philadelphus annis quadraginta octo. Hoc regnante sacri libri Hebraeorum in linguam Graecam traducti fuerunt, et repositi in Bibliotheca Alexandrina. Pontificatus Eleazaris.
Ptolomaeus Evergeta annis viginti quinque.
Ptolomaeus Philopator annis septemdecim.
Ptolomaeus Epiphanes [Col. 0523D] Illustris vertit Anastasius. annis viginti sex.
Hujus temporibus ea gesta sunt quae de Machabaeis leguntur.
Ptolomaeus Philometor annis triginta quinque.
Ptolomaeus minor [Col. 0523D] Junior vertit idem. annis viginti novem.
Ptolemaeus Physcon [Col. 0524D] Hunc et Soterem vocat Eusebius. annis sedecim, mensibus sex.
Ptolemaeus Alexander annis decem.
Ptolemaeus frater hujus annis octo.
[Col. 0524A] Ptolemaeus, cognomento Dionysius [Col. 0524D] Ptolomaeus, qui et Dionysius, legit Anastasius. annis triginta.
Cleopatra Ptolemaei filia annis viginti duobus.
Hujus anno tertio primus occupavit regnum Romae C. Julius Caesar, a quo omnes deinceps imperatores Romani Caesares appellati fuerunt.
Hic regnavit annis quatuor, mensibus septem.
Post Julium regnavit Romae Caesar Augustus Octavianus annis quinquaginta sex, mensibus sex.
Ab hoc deinceps Antiocheni annos suos numerant.
Hic anno imperii sui decimo quinto, sublata Cleopatra, evertit regnum Ptolemaeorum, qui illud in Aegypto tenuerant annis ducentis nonaginta septem.
[Col. 0524B] Summa a morte Alexandri usque ad Christum natum anni ducenti viginti tres, Augusti quadraginta duo.
[Col. 0523D] AD CAP. IX.—In summis totius collectionis et [Col. 0524C] superiori capite mendum est. Sunt igitur a morte Alexandri usque natum Christum, id est quadragesimum secundum Augusti annum, anni 323; ab Adam vero usque ad Christum anni 5508, si omnes speciales et universas summas prius expositas et a nobis restitutas in unam collegerimus. Alter Nicephorus lib. I Ecclesiast. Histor. c. 10 et c. ult. ait anno mundi 5505 natum fuisse Christum; Cedrenus vero, anno mundi 5506: alter tribus, alter vero duobus [Col. 0524D] tantum annis ab hac nostra deficientes. Sed haec quam collegimus exactissima est et usu a Graeca Ecclesia recepta, ut ostendit canon tertius synodi in Trullo, sextae universalis, et Horologium Graecorum Venetiis impressum anno Christi 1535, quem annum in magno Cyclo Paschali ibi subjecto facit annum mundi 7044; a quibus si 1536 ademeris, annos scilicet Christi, restabunt anni 5508, anni scilicet mundi usque ad Christum natum 1. Sed et nunc vertentem annum Christi 1571 facit annos mundi 7079, et ejus tempora et festa mobilia praecipua sic tradit. Graeca. [Col. 0525B] enim addere visum est, addita interpretatione Latina, quia paucis Latinorum et nostratium ea res videtur cognita. Ἔτους ξοθ', ἶνδικτιώνος ιδ', ἡλίου κύκλοι κ' γ', φεγκαριου κύκλοι ια'. Ἡ παραμονὴ τῶν Χριστοῦ γεννῶν, ἡμέρα κυριακῇ κρεοφάγια, ἡμέραι νς'· τὸ τριώδιον ἄρχεται Φεβρυαρίῳ δ'· ἡ ἀποκρέα Φεβρουαρίῳ ιη'· νομικὸν Φάσχα Απριλλίῳ, ιβ'· Χριστιανῶν Πάσχα, Ἄπριλλίῳ ιε'· κυριακῇ τῶν ἁγίων πάντων Ιουνίῳ ι'· ἡ νηστεία τῶν ἁγιῶν ἀποστολῶν, ἡμέραι ιζ'· Id est: Anno (mundi) VII LXXIX (id est septies millesimo septuagesimo nono,—anno Incarnationis Christi 1571), indictione XIV solis XXIII (nostri Latini computant duntaxat XII). Phengarii (id est lunae) cycli XI. Vigilia (sive exspectatio) Christi natalium die Dominica; Creophagia (seu tempus edendarum carnium) dies LVI; Apocrea (seu dies abstinentia a carnibus) XVIII Februarii; Triodion [Col. 0525C] incipit Februario, die quarta; legale Pascha, Aprilis XII die, Christianorum Pascha, Aprilis XV; die Dominica sanctorum omnium, Junii X die; Jejunium sanctorum apostolorum dies XVII. Quod attinet ad indictionem, eadem est cum Latina traditione. Sed solis cycli et phangarii [Col. 0525D] φεγγάρη vulgari sermone Graeco hodie dicetur, quae olim σελήνη. , id est lunae, seu aurei numeri et decemnovennalis numerus cum Latino computo ecclesiastico non conveniunt, computat enim cycli solaris ann. 12, lunaris vero 14. Si quis autem rationem inveniendi cycli utriusque, tam lunaris quam solaris, ex Graecorum traditione scire cupit, videat quae hac de re notat Balsamon ad can. 78 Carthaginiensem. Vigilia Christi natalium, die Dominica. Sciendum est igitur Graecos atque etiam Latinam Ecclesiam annum incipere a vigilia Natalis Domini, si modo Nicolao de Cusa seu Cusano credimus, qui ab Ecclesiae computatione separat vulgarem Italicam, quae gentilium Romanorum morem a Kalendis Januariis [Col. 0525D] annum inchoandi abjicere non potuit: cum ergo illa prima sit totius hujus anni Dominica, facillimum erit, hoc initio posito, caeteras totius anni ferias ordinare. Non enim litteris ut Latini suas Dominicas et ferias per totum annum distinctas habent. [Col. 0526B] Creophagia dies LVI. Creophagia vocant illud intervallum quod est a Natali Domini usque ad feriam secundam post Dominicam in Sexagesima, quia usque ad eam duntaxat diem carnibus vescuntur Graeci Christiani. Apocrea. Sic vocant Dominicam in Sexagesima, quia tunc incipiunt abstinere a carnibus. Nam incidit ea Dominica in 18 Februarii. Triodion. Sic appellant primam sedem Dominicarum et festorum mobilium totius anni, quae sempe incipit a Dominica praecedente Dominicam Septuagesimae, quam vocant Dominicam Pharisaei et Telonei seu Publicani. Legale Pascha Φασχα ). Sic scribendum esse Hebraicum verbum ait Nazianzenus in Panegyrico de Pascha, sed vulgo obtinuisse ut quasi a passione [Col. 0526C] deduceretur, Pascha pronuntietur. Sed ad differentiam Judaici et Christiani Paschalis diverse scribitur et pronuntiatur hoc verbum. Dominica sanctorum omnium, Junio X die 10. Ea est Dominica Trinitatis apud Latinos, quae festa omnia mobilia antiqua claudit, et ideo post festa Christi multiplicia celebrant Graeci festum Omnium Sanctorum. Jejunium SS. apostolorum dies 17. Puto illos dies feriales et profestos intelligi qui sunt inter festum Omnium Sanctorum et festum sanctorum Apostolorum, quod celebrant Graeci, ut ex eorum Menologio claret, die 30 id est, ultima Junii. Verum de his hactenus. Nunc ad Nicephorum redeamus.
Colliguntur itaque universi ab Adam usque ad initium imperii Augusti, secundum exquisitos temporum descriptores, anni quinquies mille quadringenti quinquaginta septem [Col. 0524D] Legendum octo. . Quippe Augustus, ut est dictum, imperium tenuit annis quinquaginta sex, mensibus sex. Anno autem quadragesimo secundo ipsius natus fuit secundum carnem ex sancta et Deipara virgine Maria Dominus noster Jesus Christus. Deus aeternus, in oppido Judaeae Bethlehem ante diem VIII Kalendar. Januarii, qui est Chaeac [Col. 0524D] Is est quartus mensis Aegyptiorum, incipiens a V Kal. Decembris, ut docet Beda, de Natura rerum. cap. 11. vicesimus nonus, idemque Decembris vicesimus [Col. 0524C] quintus.
Cyrenaeus [Col. 0524D] Cyrinus legit Anastasius. , tum a senatu missus, censum egit patrimoniorum et incolarum. Fiunt igitur universi ab Adam ad Domini nostri Jesu Christi in carne administrationem, id est ἐνσάρκον οἶκονομίαν, exquisitissima ratione, anni quinquies mille quingenti.
[Col. 0526C] AD CAP. X.—Tiberio tribuit annos 23, ut Eusebius et Ausonius seu quis alius illo versu tritissimo:
Post Augustum tertius imperator fuit Romanorum Tiberius, anni viginti tres. Hujus imperii anno quinto decimo inchoavit salutiferam et evangelicam doctrinam Dominus noster Jesus Christus.
Anno autem (ejusdem) decimo octavo passus fuit Hierosolymis pro nobis passionem salutarem ante octavum diem Kalendarum Aprilis, Phamenoth 29, id est Martii 25 [Col. 0525D] Sic restitui ex Anastasio; is est septimus mensis Aegyptiorum, qui incipit V Kal. Martias. .
Sunt igitur ab Adam usque ad salutarem passionem et resurrectionem Domini et Dei Salvatoris nostri Jesu Christi anni quinquies mille quingenti triginta tres.
[Col. 0526D] AD CAP. XI.—Annis, mensibus et diebus [Col. 0527C] inter se dissentiunt auctores Latini et Graeci, profani et Christiani. Qua in dissensione sedanda, aut rectore via eligenda, nihil potius reor quam una cum imperatorum annis consules quoque et eorum catalogum a Cassiodoro et aliis compositum conjungere, quod et nos in nostra chronologia quam diligentissime potuimus sumus exsecuti: ad quam lectorem curiosum remittam lubens. De Tiberii annis 23 convenit inter omnes, et ita apud Sex. Aurelium Victorem manuscriptum, quo optimo utor, scriptum est, non, ut in impressis libris, 24. Itaque quoties auctores in testimonium adduco, [Col. 0527D] sciant lectores me his potissimum uti quos habeo cum optimis et multis manuscriptis collatos. Nam in libris impressis nihil fere sanum reperio in temporum et annorum notis, et hoc mendo mendosiores semper sunt Graeci quam Latini, propter Graecarum notarum similitudinem et subtilitatem. Vers. Auson.
[Col. 0525B] Julius igitur Caesar, ut dictum est, praefuit regno occupato Romae an. quatuor, mens. septem. Huic successit Octavianus, cujus anni sunt quinquaginta sex, menses sex. [Tertius imperator regnavit Tiberius, privignus Octavii, annis viginti tribus [Col. 0525D] Inclusa desunt apud Anastasium, recte, quia jam supra posita fuere. .]
[Col. 0526A] Post Tiberium Caius annis tribus, mens. decem [Col. 0525D] Interfectus fuit in palatio. .
Claudius ann. tredecim, mens. uno. Sublatus veneno.
Nero ann. tredecim, mens. octo fugit [Col. 0526D] Sic legendum, ut in Graeco κατέφευγεν, etc. , seque ipsum vivus interfecit. Hoc Nerone persecutionem primo commovente, Petrus et Paulus Romae martyres facti sunt. Et Jacobus frater Domini, quem vocabant omnes Justum, a Judaeis Hierosolymis lapidibus est obrutus [Col. 0526D] Galba hic perperam omissus est, qui imperavit menses septem. .
Otho menses tres, seipsum occidit.
Vitellius menses octo.
Vespasianus annis novem, mens. undecim, diebus viginti duobus, decessit in hortis Sallustianis. Hujus imperii anno secundo capta est urbs Hierosolyma a [Col. 0526B] filio ipsius Tito, ann. post Christi assumptionem triginta quinque [Col. 0526D] Ex annis singillatim positis colliguntur anni 39, ut et Eusebius colligit. .
Titus ann. duobus, mensibus duobus, necatus in palatio.
Domitianus ann. quindecim, menses quinque. Hoc [Col. 0527A] persecutionem commovente Joanni apostolo Pathmus insula ad incolendum assignatur. Qui post mortem Domitiani inde reversus Ephesum, ibi mansit usque ad imperium Trajani.
Nerva annum unum, menses quatuor.
Trajanus annis novemdecim, menses sex. Hujus tempore deifer [Col. 0527D] Sic vertit Anastasius; perperam alii, divus. Ignatius Romae fit martyr objectus bestiis.
Adrianus annis viginti uno. Decessit ad Baias aqua inter cutem effusa. Hic, Hierosolymis deletis, urbi instauratae Aeliae nomen indidit.
Titus Antonius, cognomento Pius, cum filiis Aurel. Vero et Lucio annis viginti duobus, mens. tribus.
Marcus Aurelius filius hujus annis novemdecim, [Col. 0527B] mensibus duobus. Hujus tempore Justinus philosophus martyr factus. Antonius Verus annis duodecim [Col. 0527D] Legendum videtur, Antonius Verus cum eo annis 11; Eusebius, 19, sed Victor, 18. .
Commodus annis tredecim.
Aelius Pertinax menses sex. Caesus in palatio.
Severus annis octodecim. Hujus imperii tempore, Leonides, Origenis κακοφρόνος [Col. 0527D] Haeretici vertit Anastasius. pater, martyr factus est. Et floruit Hippolytus Rom. historicus et Gregorius ταυματούργος, Thaumaturgus, id est, mirabilium effector, et Clemens Alexandrinus.
Antonius Severi filius annis septem. Caesus inter Carras et Edessam.
Macrinus annum unum. Caesus (ab exercitu).
Antonius Gabalus annis quatuor. Caesus Romae.
Alexander Mameae filius, annis tredecim. Caesus [Col. 0527C] apud Moguntiacum.
Maximinus annis tribus. Caesus ad Aquileiam.
Gordianus annis sex. Suspendio vitam finiit in Africa.
[Col. 0528A] Philippus annis septem. Caesus in hortis Tiberianis.
Decius annum unum, menses tres. Periit in foro.
Hujus tempore fit martyr Antiochiae sanctus Babylas et alii per diversas provincias, et septem pueri Ephesi.
Gallus et Volusianus annno uno, mensibus quatuor [Col. 0527D] Eusebius, Aurelius Victor et caeteri tribuunt eis annos 2, et quidem praeterea menses 2. .
Valerianus et Galienus annis duodecim. Valerianus caesus in Perside, Galenus Mediolani.
Claudius anno uno. mens. novem. Mortuus Sirmii.
Aurelianus ann. quinque, menses sex. Caesus in Novo Castello [Col. 0527D] Carcere habet Anastasius. Ἐν καινῷ φρουρείῳ scripserat Nicephorus. .
Tacitus menses sex. Caesus in Ponto. Quo tempore sanctus Charito confessionem exhibuit.
[Col. 0528B] Probus annis sex, menses quatuor. Caesus Sirmii.
Carus una cum filiis Carino et Numeriano ann. duobus. Carus quidem mortuus in Mesopotamia; Carinus autem mortuus in Thraciae oppido Numeria [Col. 0528D] Hic videtur deesse aliquid, nempe Numerianus, quomodo perierit. ,
Diocletianus et Maximianus ann. viginti. Hujus tempore martyr fit S. Petrus Alexandriae episcopus et alii multi per totam proxinciam [Col. 0528D] Videntur hic deesse Galerius, Constantius et Maxentius, qui inter Diocletianum et Constantinum regnaverunt. .
Constantinus Magnus annis triginta uno.
Anno imperii hujus vicesimo coacta fuit synodus sancta prima trecentorum decem et octo Patrum Nicaeae in Bithynia, anno post Christum in carne natum 318, post venerabilem autem passionem et gloriosam resurrectionem, 385 [Col. 0528D] Legendum 351. Supra vero pro 20 Anastasius legit 10; idem tradit et Harmenopulos in Chronologia. .
[Col. 0528C] Fiunt igitur universi ab Adam usque ad mortem Constantini Magni anni quinquies mille octingenti triginta sex.
[Col. 0530D] AD CAP. XII.—Quae de annis Constantini et filiorum ejus scribit, ea cum Eusebio, etc., conveniunt, ut et ea quae de Juliano et Joviano. Sed in [Col. 0531B] Valentiniano et sequentibus est dissensio. Hic enim Valentiniano et Valenti anno 10, mens. 9, dantur; apud Hieronymum vero, qui supplevit hac parte Eusebium, anni 14. Gratianus et Valentinianus et Theodos. ann. 16. Prosper Gratiano cum Valentiniano fratre dat annos 5 et Theodosio postea annos 11, quae computatio in idem recidit. Arcad. et Honor. an. 13. Prosper habet an. 32, sed postea, ubi Nicephorus dat Theodosio minori annos 42, dat ipse Prosper duntaxat 27; ita quatuor annis Prosper superat Nicephorum. Sane Sigebertus [Col. 0531C] annos 13 tribuit, ut et Nicephorus, et Honorio ejus fratrueli post ejus mortem tribuit annos 14, et post ejus mortem Theodosio soli annos tres, et postea eidem Theodosio cum Valentiniano ann. 24: qui omnes anni collecti faciunt annos 54, quae summa cum Nicephoro consentit. Martianus et Valentinianus annis 25. Sigebertus Martiano annos 6, et Valentiniano cum eo annos 5 tribuit, et Leoni annos 16 post mortem Martiani; post mortem vero Valentiniani Maximo et Avito annos 2 et ejus successori Majoriano annos 4: deinde ejus successori Severo annos similiter 4; ejus item successori Anthemio similiter an. 4; deinde Olybrio mens. 7, Lucerio et Nepoti, et Oresti, Augustulo et Odoacri, sibi invicem succedentibus, annos reliquos attribuit usque ad completum annum 16 imperii Leonis. Itaque existimo hic subesse mendum apud Nicephorum et pro 25 legendum 5 vel 8; nam Harmenopulus eis duntaxat annos 7 tribuit, ut et [Col. 0531D] Beda. Zeno an. 17. Sigebertus, ex Chronico Idacii episcopi, annos 19 tribuit, sed postea Anastasio tantum 25 cum ei det Nicephorus 27 annos; itaque res eodem recidit. Idem Sigebertus annos 10 rotunde tribuit Justino Seniori, Nicephorus vero et Harmenopulus annos 9, mens. 3. Justinianus an. 28, dies 7. Revera autem imperavit an. 28, menses 8. Idcirco Harmenopulus et Beda et plerique alii ei rotunde tribuunt annos 39. Sub quo sanct. Constant. synodus celebratur. Id ad [Col. 0532B] annum ejus 24 quidam referunt, ut Sigebert. et alii. Septimo ann. hujus imperii completus fuit cyclus unus sancti Paschatos annorum 532, ex quo crucifixus fuerat Dominus Jesus Christus, indict. 6. Maxima est hac in re Latinorum et Graecorum dissensio. Sigebertus ait anno quinto imperii Justiniani impletum fuisse hunc cyclum [Col. 0532D] Quidam vero anno 5, alii anno 6, «Justiniani id eum fecisse notant» inquit Sigebertus. , quem vocat magnum annum a Christi nativitate annorum 533; ab hoc etiam anno Dionysium abbatem orsum esse cyclum suum cyclorum quinque decemnovennalium. «Et quia secundus, inquit, annus operis concordare [Col. 0532C] debet in ratione computi primo anno nativitatis Christi, debet tricesimus quintus annus cycli Dionysii concordare in ratione computi anno 33 nativitatis Christi, scilicet ut luna 14 Aprilis occurrat IX Kalend. April. in quinta feria, Passio Christi octavo Kal. Aprilis in sexta feria, resurrectio VI Kalend. Aprilis in Dominica die. Sed quia non ita occurrit, sed luna 14 Aprilis occurrit anno XII Kal. Aprilis in prima feria, Dominica vero dies Paschae in V Kalend. Aprilis ideo improbatur, quia repugnat evangelicae veritati.» Haec Sigebertus. Beda quoque de Natura rerum ita scribit: «Sub Justiniano Dionysius Paschales scribit cyclos, incipiens ab anno Dominicae Incarnationis 532, qui est annus Diocletiani 248, post consulatum Lampadii et Orestis, quo anno. Codex Justinianus orbi est promulgatus. Victor quoque Capuanus episcopus librum de Pascha scribens Victorii arguit errores.» Haec Beda. Sed omnia hujusmodi adversus Dionysium objecta concident, [Col. 0532D] si, ut hic legit Nicephorus, illos annos 532 illosque Dionysii circulos non a Christi incarnatione, sed passione computemus. Et ex Horologio Graecorum, cui ascriptus est Paschalis cyclus, constat Graecos absque ullo errore diei Paschalis locum ad hoc usque tempus felicissime numerasse. Sed diligentior hujus rei tractatio non est hujus instituti proprium, atque majoris temporis desiderat laborem.
Moritur autem Constantinus cum regnasset, ut aiunt, annos triginta unum, natus annos sexaginta quinque, relictis filiis tribus, Constante, Constantino et Constantio, quorum Constans veteris Romae, Constantinus novae, Constantius Antiochiae regnum tenuit. Confecit consulatus duos [Col. 0529D] Decem legit Anastasius recte. Nam ex Fastis agnoscimus Constantium decem consulatus iniisse. .
Sed filii post Constantinum regnarunt annis viginti quatuor.
Julianus an. duobus. Interfectus in Perside.
Jovianus menses novem.
Valentinianus Magnus et Valens frater annis decem, mensibus novem. Valentis imperio factus martyr fuit S. Doroth. objectus in venatione feris ab Arianis.
[Col. 0529B] Gratianus et Valentinianus Minor [Col. 0529D] Junior legit Anastasius, recte. , Valentiniani filii et cum his.
Theodosius Magnus annis sedecim consul. tertium. Secundo anno imperii hujus coacta fuit secunda synodus Constantinopoli, centum quinquaginta sanctorum Patrum.
Arcadius et Honorius filii ipsius anni tredecim, mens. tribus.
[Col. 0530A] Theodosius Minor annis quadraginta duobus mens. sex. Sub hoc celebrata fuit synodus tertia Ephesi Patrum sanctorum ducentorum, et altera insidiatoria [Col. 0530D] Anastasius vocat latrocinalem recte, nam in Graeco est ληστρική. , cui praefuit impius Dioscorus.
Martianus et Valentinianus ann. viginti quinque, sub quo Chalcedone quarta sancta synodus celebrata fuit sanctorum Patrum sexcentorum triginta.
Leo magnus annis sedecim.
Leo parvus cum patre annum unum moritur.
Zeno an. septemdecim cum tyranno Basilisco annis duobus.
Anastasius annis viginti septem, mens. quatuor.
Justinus Thrax an. novem, mens. tribus.
Justinianus Magnus annis triginta octo, dies septem. Sub quo sancta Constantinopolitana synodus [Col. 0530B] (quinta) celebratur.
Justinus, Justiniani fratris filius, ann. duodecim, mens. undecim, dieb. viginti.
Septimo anno hujus imperii completus fuit cyclus unus sancti Paschatos annorum quingentorum triginta duorum, ex quo crucifixus fuerat Dominus noster Jesus Christus, indictione 6, anno a condito mundo sexies millesimo sexagesimo quinto
[Col. 0533B] AD CAP. XIII.—Quia totum hoc ultimum caput misere depravatum, mutilum et mendosum est, eorum etiam testimonio qui primi in vulgus edidere, paulo diligentius haec pars ex aliis auctoribus retractanda est. Tiberius ann. 5. Sigebertus manuscriptus annos 6; Hugonis Chronica manuscripta, annos 7; Harmenopulus vero in manuscripta imperatorum Notitia annos 4 ei tribuit. Idem Justino ejus decessori tribuit annos 15, cui hic Nicephorus tantum 12, et Zonaras [Col. 0533C] 13. Sed hanc rem ita conciliat Nicephorus Callistus in fine lib. XVII Eccles. Hist., ut Justinus quidem solus annis 12, mensibus 10 cum dimidio, cum Tiberio vero, quem sibi successorem vivus assumpsit et collegam, annis 3 uno minus mense. De hujus quoque Tiberii annis totam quae subest perplexitatem idem auctor ita definit lib. XVIII Eccl. Hist., Tiberium solum imperasse annis 4, cum Justino autem decessore annis 3. Sic Paulus Diaconus ei tribuit annos 7; Evagrius 4, lib. V, cap. 21; Zonaras annos 3, mens 10, dies 8; Cedrenus 4. Hic in monumentis publicis phoeniceis litteris inscribitur TIBERIUS CONSTANTINUS. Mauricius ann. 20, mens. 4. Hic in publicis instrumentis scribebatur Mauritius, qui et Tiberius, et 20 annos regnavit, Zonara auctore et Chronologia Harmenop. scripta manu, et Niceph. Hist. Eccl. lib. XVIII. Sigebertus et Hugo 21 annos ei dant; Cedrenus vero, annos 20, mens 3, dies 2. Phocas ann. 8. Sic Nicephorus Callistus lib. XVIII [Col. 0533D] Eccl. Hist., cap. ult., et Zonaras, Cedrenus, Sigebertus et alii. Heraclius an. 31 una cum filio. Sigebertus an. 30, Paulus Diaconus ann. 31, ut et Nicephorus et Zonaras et Harmenop. Notitia manuscripta. Constantius filius hujus an. 28. Mirum in modum hoc loco depravata creduntur Nicephoriana, sic ergo aliunde supplenda sunt: Heraclio turpissima ob incesti poenam morte exstincto succedit Constantius, ejus filius, imperans ann. 15, quem veneno exstinguit noverca eademque consobrina εξ ἀδελφῃ, et pro eo imperat cum filio, Heraclona, vix annum integrum, Zonara teste; at Hugo utrisque tribuit biennium. Paulus Diaconus lib. XVIII in fin. Constantino Mauricii filio menses 4, Martinae et Heraclonae annum 1; quem sequitur Sigebertus, et Cedrenus Constantino [Col. 0534B] menses 4, Martinae et Heraclonae menses duntaxat 6 tribuit, omnibus non integrum annum. Senatus, ejectis Martina et Heraclona, cui et nasus abscissus est, Constantem, Constantini veneno sublati filium, Heraclii nepotem, imperio praeficit, cui praefuit ann. 27 secundum Zonaram, Paulum Diaconum et Cedrenum. His ita digestis animadvertere coepi non adeo depravata hic esse Nicephoriana, imo nullo modo esse depravata, si modo hunc Constantinum, quem facit Nicephorus imperasse ann. 28, intelligamus [Col. 0534C] eumdem esse qui et Constans ab aliis appellatur, nam et hunc Constantem fuisse quoque appellatum Constantinum scribit Sigebertus; in eo tantum mendum erit quod quem nepotem dicere debuit, filium appellavit: quo mendo sublato, consentiet Nicephorus cum Notitia Harmenopuli manuscripta, quae, praetermisso Constantini, Martinae et Heraclonae vix integro anno, unum amplius anno Constantino huic, id est Constanti, tribuit, nempe annos 28. Hunc autem esse Constantinum quem plerique Constantem vocant, id etiam maximum argumentum est quod in Sicilia occisum hunc scribit Nicephorus hoc loco, quod Constanti huic convenire ex Zonara discere licet, et ex Paulo Diacono lib. XIX, qui huic tribuit duntaxat anno 27, cum scilicet Martinae et ejus privigno filioque jam tribuisset annum unum. Constans nepos Heraclii, anno 17. Hic videtur emendandum Constantinus. Certum est enim hic agi de Constantino Pogonato, Constantis filio, orthodoxo, sub quo facta est synodus VI, anno ejus 13, ut hic [Col. 0534D] adnotatur. Et Zonaras totidem annos 17 ei tribuit, ut et Diaconus, qui ann. ejus 12 factam synodum ejusmodi ait, caeteri autem et Graeci, anno 13. Justinus filius hujus ann. 10. Et hic emendandum videtur, Justinianus. Is autem intelligendus qui Rhinotmetus, a praeciso postea naso dictus est. Tiberius, qui et Absimerus, ann. 8. 7 duntaxat ei tribuunt Cedrenus, Diaconus, Hugo, Zonaras et Sigebertus, sicque hoc loco emendandum videtur. Justinianus secundo ann. 11. 6 duntaxat annos ei ascribit Hugo. Sigebertus vero 7, Cedrenus 6, ut et Graecus Theophanes, Harmenopulus vero 7; ergo perperam hic legitur 11, et emendandum est 6. Anno hujus iterati imperii secundo scribit Theophanes, Graecus auctor, ut citatur a compilatoribus postremae editionis Conciliorum, factos fuisse canones [Col. 0535B] sextae synodi generalis in Trullo. Sane illius synodi praefatio ad Justinianum hunc Constantini Pogonati filium manifeste innuit sub eo factam esse eam synodum, annum quoque quo ea facta est appellat ea synodus canone annum a mundo condito 6199, indictione quarta; quem annum ita colligo: anno Justini Junioris 7 impletus fuit cyclus Paschalis 532 a passione Christi: erat ergo annus Christi 565; additis quippe ann. 33 quibus vixerat ante passionem, et consequenter ann. mundi 6073: his addo reliquos 5 Justinian., Tiberii 5, Mauricii 20, Phocae 8, Heraclii 31, Constanti, Martinae, Heracleonae, Constantis 27, Constantini Pogonati 17, hujus Justiniani primi imperii ann. 10, Leontii 3, Absimeri 7, fiunt, ann. 6205; sex scil. amplius quam oporteret; sed Justino forte 4, Tiberio 3, et sequentibus aliquot anni videntur detrahendi. Philippicus, qui et Bardanes, ann. 11. Legendum 2, secundum Diaconum, Sigebertum, Harmenopulum, [Col. 0535C] etc. Hugo ei ascribit ann. et mens. 6. Leo Isaurus. Hic et Conon Syrigena et Iconomachus nuncupatus est; ei dantur hic anni 25, ab Harmenopulo vero 24, mens. 8, d. 25; a Diacono ann. 24, mens. 2, d. 22, rectius quam alii omnes. Constantinus filius ejus ann. 34, mens. 11, d. 25. Hic Copronymus dictus est, fuitque catulus Leone patre crudelior, et iconomachus nequissimus, cui tribuit Harmenopulus ann. 34, mens. 3. Copronymus ideo dictus, quod dum baptizatur a patriarcha Germano, caccans in sancto lavacro, magnum dedit praesagium quod futurus esset Ecclesiae Dei in scandalum. Sigebertus ei tribuit ann. 33, Zonaras 34, mens. 3, Diaconus ann. 55, mens. 2, d. 26. Leo Chazazes ann. 5. Hic erat filius Constantini Copronymi ex femina Chazaza. Constantinus filius ejus cum matre Irene ann. 10, m. 2, d. 2. Ann. 10 praecise edidit Sigebertus, item Harmenopulus. [Col. 0535D] Horum anno secundo celebrata fuit Nicaeae secunda synodus. Item Cedrenus et Paulus Diaconus. Sigebertus ait hanc synodum anno septimo illorum inchoatam. In ejus synodi Graeco titulo notatur factum esse anno mundi 6296, indictione 2. In Diegesi vero conciliorum, Lutetiae edita, anno mundi 6293, Christi 794. Nam quod in editione Nomocanonis Hermeti legitur in ejus titulo facta anno mundi 6696, mendosum est et emendandum 6296. Constantinus solus ann. 6 . . . et Irene mater ipsius ann. 5, etc. Haec indubitata sunt. Nicephorus ann. 8, m. 6. Cedrenus huic et filio Stauratio ascribit annos 9. Hic auxilio cunuchorum ad imperium est provectus, ut alii saepe apud Romanos et Graecos et plerosque barbaros. Longum esset numerare quot mala publicis imperiorum rebus ab [Col. 0536B] eunuchis acciderint. Summum et maximum illud fuit quod invidia unius Aetii eunuchi pactae tam inter Carolum Magnum et Irenam Constantinopolitanam imperatricem nuptiae sint disturbatae, ac proinde utriusque imperii Occidentis et Orientis reconciliatio et consolidatio. Scitum est illud Chrysaorii quod recitat Cedrenus cuidam ex principibus insusurratum: Εἶμὲν ἔχεις εὑνοῦχον φόνευσον εἶ δ` οὐχ ἔχεις, ἀγόρασον καὶ φόνευσον. Hunc Nicephorum Seleucenum vocat Harmenopulus, et addit ὁ ἀπὸ τυνικῶν ὁ συμπαθείς, sed legendum ὁ ἀπὸ γενικῶν. Id est, generalis seu ex generali logotheta ad imperium evectus. Michael gener ipsius. Is, cognomento Ranchales, γαμβρὸς Nicephori annum unum imperat secundum Harmenopulum, vel duos secundum Sigebertum et Diaconum; ann. 1, mens. 9, d. 11, secundum hunc Nicephorum. Quod de Leone Armenio et secundo Michaele subditur congruit caeteris auctoribus. Secundi Michaelis legatos ait Sigebertus inter caetera [Col. 0536C] munera Ludovico imperatori et Francorum regi detulisse libros Dionysii Areopagitae de Hierarchia, et petente Ludovico de Graeco in Latinum fuisse translatos et Parisiis in ipso sacri martyris festo cum gaudio susceptos, secuto repente miraculo sanationis novemdecim aegrotorum. Anno hujus Michaelis 8, quem facit a Christo 829, et a mundo condito 4788, scribit impletum esse novum magnum annum ab initio mundi, qui est annorum 532, quod etiam ratio divisionis ostendit. Theophilus, hujus filius, ann. 12, mens. 11. Idem scribit Zonaras, idem et Cedrenus; sed ei annos quindecim tribuit Sigebertus. Theodora una cum filio Michaele anno 14, m. 1. Sigebertus ait Michaelem et Theodoram imperasse annis 11, et postea Michaelem solum ann. 13. Fit summa annorum 24. Nicephorus vero ei cum matre ann. 14, et soli 11 tribuit. Fit summa annorum 25. Consentit cum Nicephoro Cedrenus. In hoc igitur Michaele desinit Nicephorus, quem eo tempore [Col. 0536D] vixisse conjicere licet. Sane narrat Cedrenus hunc ad Michaelem Balbum, Theophili patrem, epistolam pro sacrarum imaginum instauratione scripsisse. Huic Michaeli successit Basilius Macedo, regnans ann. 19, secundum Harmenopulum et Cedrenum et Zonaram, qui anno praeterea uno cum Michaele eum imperasse scribunt. Sigebertus ei 17 ann. ascribit. Hic constituerat leges et jura Romana repurgare, sed quod instituerat, et filius ejus Leo imperator, cognomento Philosophus, praestitit, et libros sexaginta Basilicorum, et multas praeterea Novellas orbi promulgavit.
Tiberius annis quinque.
Mauricius [Col. 0531D] Deest apud Anastasium. annis viginti, mens. quatuor, caesus. Phocas [Col. 0531D] Tyrannum Graeci vocant, ut Zonaras, etc. annis octo, caesus.
Heraclius annis uno et triginta una cum filio. Imperii hujus anno tertio Persa Chrosroes plurima loca occupavit imperii Romani. Hierosolymam diripuit, et inflammavit venerabilia loca, et magnam multitudinem captivam abduxit, cum patriarcha Zacharia et pretiosis lignis [Col. 0531D] Τιμίων ξυλων. , in Persidem. Anno duodecimo ipsius Chosroes Persa occisus, et revocata captivitas, et vivifica crux sua in loca, cum instaurata essent, reposita fuit. Tum deinde Saraceni omnia vastare coeperunt anno mundi sexies millesimo centesimo [Col. 0531B] vicesimo sexto [ al., vicesimo nono], indictione septima.
Constantinus. filius hujus, an. viginti octo [Col. 0531D] Hic vocatur Constantinus Pogonatus. . Hic [Col. 0532A] occisus fuit in Sicilia, cujus tempore magna pars imperii a Saracenis vastata fuit.
Constans, nepos Heraclii, annis septemdecim. Cujus tempore Byzantium a Saracenis devastatum [Col. 0531D] Sic Anastasius; Germanica editio habet obsessum. fuit. Et sexta synodus tertio decimo anno ipsius celebrata Constantinopoli. Hic fortiter se gessit adversus Saracenos, represso impetu illorum et valde ipsis perterrefactis.
Justinus [Col. 0531D] Hic vocatur Justinianus Minor, filius Constantini, [Col. 0532D] Rhinotmetus dictus. , filius hujus annis decem.
Leontius [Col. 0532D] Hunc Sigonius Leonem vocat. annis tribus.
Tiberius, qui et Absimerus, annis octo [Col. 0532D] Emendandum annis 6. .
Justinianus II annis undecim.
Philippicus, qui et Bardanes, annis duobus.
Anastasius, qui et Arthemius, annis duobus.
Theodosius anno uno [Col. 0532D] Sic Paulus Diaconus, sed Zonaras dat ei biennium. .
[Col. 0532B] Leo Isaurus [Col. 0532D] Iconomachus dictus. annis viginti quinque, mensibus tribus, diebus quatuordecim.
( Constantinus fil. ejus annis triginta quatuor, [Col. 0533A] mens. duobus, diebus viginti quinque, I Leo Chazares annis quinque. )
Constantinus filius ejus cum matre sua Irene annis decem, mensibus duobus, diebus duobus. Horum anno octavo celebrata fuit Nicaeae secunda synodus sanctorum Patrum, eccl. trecentorum quinquaginta.
Constantinus (solus) ann. sex, mens. novem, dieb. octo.
Irene mater ipsius annis quinque, mensibus duobus, diebus duodecim.
Nicephorus annis octo, novem, caesus in Bulgaria.
Stauratius, filius hujus, mens. duobus.
Michael, gener ipsius, anno uno, mensibus novem, diebus undecim.
[Col. 0533B] Leo Armenes, annis septem, mensibus quinque, diebus quindecim, caesus in palatio in templo sanctissimae Deiparae.
Michael alter annis octo, mensibus novem, diebus novem.
[Col. 0534A] Theophilus hujus filius, annis duodecim, mensibus tribus, diebus decem.
Theodora, una cum filio Michaele, annis quatuordecim, mens. uno, diebus viginti quinque [Col. 0533D] Anastas., 20. .
Haec amplius adduntur ab Anastasio.
Michael solus annis undecim, mens. uno, diebus novem, occisus est in palatio S. Mamantis.
GENEALOGIA VALENTINIANI MAGNI.
Valentinianus gignit Gratianum et Valentinianum imperatores, et Gallam, uxorem Theodosii Magni. Theodosius Major genuit Arcadium et Honorium imperatores, et Placidiam, uxorem Constantii. De Arcadio nati sunt Theodosius Minor, et Pulcheria [Col. 0534B] quae fuit uxor Martiani imperatoris. De praedicto Constantio et Placidia natus est Valentinianus tertius. Mater Theodosii Junioris illa fuit Eudoxia quae Joan. Chrysostomum exsulavit. Uxor autem ipsius Theodosii Eudocia dicta est.
[Col. 0536D] AD CAP. XIV.—Supervacuum reor plura de hac summa collectione (Graeci συνοπτικὸν χρονικὸν vocant) disserere aut commentari, cum nihil in ea collectione fere veri aut superioribus specialibus computationibus [Col. 0537A] cohaerentis, aut consentanei habeatur. Possem et alia hujusmodi farinae multa superaddere synoptica chronica et inter Graecorum, Suidae. Sed quid erit pretii, cum et Suidas aeque sit depravatus, et ex Nicephoro ad verbum videatur exscripsisse usque ad Michaelem, sequentia vero vel ex se vel aliis recentioribus addidisse; unde quaeso annum conditae turris Nembroth discere potuerunt, qui profecto ex canonicis libris elici non potest, nec Hebraicis, nec Graecis aut Latinis. Caetera etiam sunt aliter collecta quam superius colligi debere demonstratum sit.
Colliguntur anni hoc modo, ut sequitur.
Ab Adam usque ad diluvium anni bis mille ducenti quadraginta duo.
A diluvio usque ad turrim Nembroth anni quingenti viginti quinque.
A turri usque ad διχοτομήματα, dimidiationes Abraham, anni quadringenti viginti quinque.
A dimidiationibus usque ad finem Abraham anni septuaginta sex.
Universi anni ter mille ducenti sexaginta octo.
Ab Abraham usque ad egressionem Israelitarum anni quadringenti triginta.
Ab egressione usque ad aedificationem templi Domini anni septingenti quinquaginta septem.
[Col. 0536A] Ab aedificatione templi usque ad captivitatem, anni quadringenti viginti quinque.
Universi anni quater mille octingenti octoginta.
A captivitate usque ad Alexandrum, anni trecenti decem et octo.
Ab Alexandro usque ad Christum, anni trecenti tres.
Universi anni quinquies mille quingenti.
A Christo usque ad Constantinum Magnum, anni trecenti decem et octo.
A Constantino usque ad Theophilum, indictione quinta anni quingenti triginta.
Universi anni sexies mille trecenti quinquaginta.
[Col. 0537A] Sic ergo colligere coepimus prima, et addere debemus extrema.
Ab Adam usque ad Christi nativitatem anni 5508.
[Col. 0538A] A Christi Domini nativitate usque ad salutiferam ejus passionem, resurrectionem et in coelum ascensum, anni 33.
A Christi ascensu usque ad septimum Justini Junioris annum anni 532, id est unus magnus Paschatos cyclus.
A septimo Justini anno usque ad decimum tertium Theophili imperatoris annum, quo fuit indictio quinta, quam nominat Nicephorus, quia Cedrenus ait eum imperium coepisse initio indictionis octavae, sunt anni universi 273; universi a Christo nato anni 828 [Col. 0537D] Sigebertus, 843.
Ergo universi a condito mundo usque ad ultimum annum Theophili anni 6336. Perperam igitur hic colligitur in Nicephori depravata scriptura summa annorum 6350.
Theodora et Helene, uxores Constantii, patris Constantini Magni. Fausta, uxor Constantini Magni, Eusebia, Constantii. Helena, Magni Constantini filia, uxor Juliani τοῦ πραβάτου, praevaricatoris. Karita (seu Karito), Joviniani, Severa et Justa [ al., Justina], uxores Valentiniani Magni. Dominica, Valentis. Galla et Placilla, Theodosii Magni. Eudoxia, Arcadii. Eudoxia, Theodosii Junioris. Pulcheria, Martiani. Verina, Leonis Magni. Ariadne, Zenonis. Eadem Ariadne, Anastasii. Euphemia, Justini primi. Theodora Justiniani Magni. Sophia, Justini. Anastasia, Tiberii. Constantina, Mauritii. Leontia. Phocae. Flavia Eudocia, et Martina, Heraclii. Heracleone, Constantini. [Col. 0537C] Justiniani, Leontii, Absimari, Philippici, Theodosii, Justiniani, Arthemii. Maria, Leonis primi Isauri. Irene Chazara, Constantini. Maria Eudocia [Col. 0537D] Videtur legendum, ex aliis locis quae contuli, quae et Eudoxia. , Irene, Athenea, Leonis secundi; qui Chazares. Maria et Theodore, Constantini. Thebano [ al., Theophanio], Staucatii. Procopia, Michaelis. Theodosia, Leonis. Thecla et Euphrosyne, Michaelis. Theodora, Theophili. Eudocia Michaelii, Eudocia Basilii [Col. 0537D] Ad suprascriptum Augustarum catalogum, quanta potuimus fide a nobis emaculatum, nihil adnotandum arbitratus sum, hanc otiosis curam lubenter transmittens. Possunt autem ex Cedreno, Zonara [Col. 0538D] et aliis, tam horum quam sequentium imperatorum conjuges addisci. Ex Suetonio vero Spartiano, Capitolino, Lampridio, etc., superiorum Augustorum conjuges, ut Livia Augusti, Plotina Trajani, Sabina Adriani, Faustina D. Pii, et alia Faustina D. Marci .
Reges decem tribuum Israel in Samaria, a temporibus Roboam filii Salomonis usque ad traductionem in Assyrios tribuum decem sub Ezechia rege Judaeae.
1 Jeroboam, servus Salomonis, ungitur ab Achia [Col. 0537D] propheta, quod dominus ipsius Salomon declinasset [Col. 0538B] ad alienigenas uxores et externas ceremonias illarum.
2 Nabath filius ipsius, annis duobus.
3 Basa (hic delevit domum Hieroboam) annis viginti quatuor.
4 Hela, filius illius, sub quo JEU propheta, annis duobus.
5 Zamri, servus ejus, qui illum interfecit, mensibus septem.
6 Amri, annis duodecim
7 Achab, filius ejus, sub quo Elias propheta clausit coelum, et interfecit sacerdotes Baal, annis viginti duobus.
8 Ochosias, filius hujus, annis duobus.
9 Joram, frater ejus, quem occidit Jeu secundum [Col. 0538C] verbum Domini; subque hoc propheta fuit Eliseus, annis duodecim.
10 Jeu: unctus a discipulo Elisei ad exitium domus Achab, secundum prophetiam Eliae, annis viginti octo.
11 Joachaz, quem afflixit vastans regnum ipsius Azael, rex Syriae, annis septemdecim.
12 Joas, sub quo Eliseus propheta victoriam de Syris praedixit et miracula edidit, annis sedecim.
13 Jeroboam, sub quo Jonas propheta, annis quatuordecim.
14 Zacharias, in quo completa fuit prophetia Elisei; promiserat enim Deus per hunc Jeu duraturos ab ipso reges Israeliticos in quartam progeniem; hujus sunt mens. sex.
[Col. 0538D] 15 Sellum, interfector Zachariae, mens. unum.
[Col. 0539A] 16 Manahem, ann. decem.
17 Phaceas, filius Manathemi, ann. duobus.
18 Phacea, filius Romelia, ann. viginti; sub quo fuerunt Isaias et Naum prophetae.
19 Osee, filius Eliae, interfector Phaceae, annis novem. Hujus tempore Salamanasser, Assyriorum rex, cepit totam Samariam, et regem ipsius et totum Israel, exceptis duabus Juda tribubus et Benjamin, cum esset rex Hierosolymis Ezechias. Introduxit autem in terram illam Chutaeos, ut vocantur, collocavitque in Samaria et urbibus a se vastatis atque captis. Hi suis diis seviebant, et ideo Deus iratus immisit eis leones, a quibus illi devorabantur.
Hac re et causa cognita, rex Assyriorum misit Israelitas ad eos cum sacerdotibus qui ipsos docerent legem et venerationem Dei aeterni. Admiserunt [Col. 0539B] autem tantummodo scripta Moysis; et colentes Deum aeternum, non reliquerunt idola.
Horum posteri sunt Samaritae in hodiernum diem, solum Pentateuchos conservantes, et fugientes consuetudinem Judaeorum.
Pontifices in Israel.
1 Aaron, ab Abrahamo septimus, reliquit filios duos, Eleazar et Ithamar.
2 Eleazar, sub quo decessit Moyses, et est divisa terrae possessio per Josuam, et tabernaculum testimonii fixum in deserto.
3 Phinees, Eleazari filius, cum omnibus senioribus populum judicans Abiu, Bechi, Ozi.
[Col. 0539C] 4 Heli, ex Ithamar.
5 Achitoph, sub quo Samuel.
6 Abiathar, cum Davide.
7 Zadoc, ex domo Eleazari.
8 Achimas, Azariae filius filii Amariae.
9 Azarias, ob ardentem affectionem amoris erga Deum, qui est scilicet ζήλος Θεοῦ, interfectus.
10 Azaria, qui prohibuit Oziam ingressu in loca sacra.
11 Urias fidelis Isaiae
12 Sommas, pravus et libidinosus, tempore Ezechiae regis.
13 Eliazim, Sellum filius.
14 Chelcias, sub Josia rege optimo.
15 Sareas tempore eo quo Judaei captivi abducti [Col. 0539D] sunt Babylona a Nabuchodonosore.
16 Jossedech, quem Ezechiel Saduc nominat. Hic fuit Babylone inter captivos.
17 Jesus, filius ejus; qui rediit in patriam, et templum instauravit cum Zorobabel.
18 Joachim, Jesu filius.
19 Eliasib, filius Joacim.
20 Jodae, Eliasibi filius, sub quo Nehemias instauravit Hierosolymam et muros refecit.
21 Jonas.
22 Jaddo, tempore Alexandri regis Macedonum.
23 Onias.
24 Simon, Dei amans.
25 Eleazar, frater Simonis sub quo translatae fuerunt [Col. 0540A] sacrae Scripturae, tempore Ptolemaei regis.
26 Manasse.
27 Onias, Simonis filius.
28 Simon, Oniae filius, cujus meminit Jesus, Sirach filius, in Sapientia sua.
29 Simonis filii tres: Onias, Jason, Menelaus. Hi adversati sibi mutuo, sese everterunt. Horumque temporibus illa facinora designavit Antiochus, sublato Menelao.
30. Alcimus alienigena, constitutus Menetai loco ab Annocho.
31 Judas Machabaeus, et Jonathas, et Simon cum fratribus.
32 Joannes, qui et Hyrcanus, Simonis filius.
33 Aristobulus, Hyrcani filius, qui post Alexandram [Col. 0540B] matrem necatam, diadema sibi imposuit.
34 Joannes, qui et Janneus et Alexander.
35 Hyrcanus, quem Aristobulus frater ejus expulit: Pompeius vero imperator confugientem ad se Hyrcanum restituit. Quo tempore subjecti fuerunt Romanorum ditioni Judaei. Ac Aristobulus quidem vinctus Romam mittitur a Pompeio; Hyrcanus autem capitur a Parthis; Antigonus vero filius Aristobuli et ipse interficitur.
36 Ananelus alienigena, quem constitutit Herodes.
37 Aristobulus, Hyrcani filius, gener Ananeli, sublatus ab Herode.
38 Ananelus, iterum ab Herode constitutus.
39 Simon, Boeth filius, socer Herodis.
40 Matthias, Theophili filius.
[Col. 0540C] 41 Joazar, filius socrus Herodis, sub quo natus est Christus.
42 Eleazar.
43 Jesus, Osiae filius.
44 Joazar.
45 Ananus, sub quo Christi manifesta doctrina et miracula sunt inchoata. Hunc Ananum Gratus praeses Rom. dignitate et munere privavit, constituto illius loco Ismaelo.
46 Eleazar, Anani filius.
47 Simon.
48 Caiphas et Joseph, gener Anani. Ananus autem magistratus erat pontificum sub praesidibus Romanis a quibus et muneris illius principatus conferebatur. Caiphas igitur pontifex fuit anno eo in quem [Col. 0540D] incidit passio Christi. Hunc removit Vitellius, praetor Romanus.
49 Jonathas, Anani filius
50 Theophilus, frater ejus.
51 Simon.
52 Jonathas, Anani filius iterum.
53 Matthias.
54 Aclionaeus, qui et Josephus.
55 Ananias, quem vinctum Quadratus misit Romam.
56 Ismaelus.
57 Josephus, constitutus a Nerone.
58 Ananias, qui sustulit Jacobum fratrem Domini, cui Paulus dixit: Percutiet te Deus, paries dealbate [Col. 0541A] Hunc Agrippa secundus removit. In Hierosolymorum autem obsidione a civibus occiditur.
59 Jesus Damnaei filius.
60 Jesus, Gamalieli filius.
61 Matthias, sub quo inchoatur bellum abversus Romanos.
62 Phinees, qui productus fuit a Romanis, in quorum manus devenerat, populantibus Hierosolymam. Cujus tempore Titus urbem cepit, et incendit tempium.
NICEPHORI, nomina patriarcharum Hierosolymae post Christi Jesu in coelos ascensionem.
1 Jacobus, frater Domini, anni viginti sex.
2 Simeon Cleophae fratris ipsius filius et martyr annis viginti tribus.
[Col. 0541B] 3 Justus, annis sex.
4 Zacharias, annis quatuor.
5 Thobias, annis quatuor.
6 Benjamin, annis duobus.
7 Joannes, annis duobus.
8 Matthaeus, annis duobus. (\)
9 Philippus, anno uno.
10 Seneca, annis quatuor.
11 Justus, annis quatuor.
12 Levi, annis quatuor.
13 Ephraim, annis duobus.
14 Joseph, annis duobus.
15 Judas, annis duobus.
16 Marcus, annis octo.
17 Cassianus, annis octo.
[Col. 0541C] 18 Publius, annis quinque.
19 Maximus, annis quatuor. (\)
20 Julianus, annis duobus.
21 Gaianus, annis tribus.
22 Symmachus, annis duobus.
23 Caius, annis tribus.
24 Julianus, annis quatuor.
25 Elias, annis duobus.
26 Capito, annis quatuor.
27 Maximus, annis quatuor.
28 Antonius, annis quinque.
29 Valens, annis tribus.
30 Dolichianus, annis duobus (\)
31 Narcissus, annis quatuor.
[Col. 0542A] 32 Dius, annis octo.
33 Germanion, annis quatuor.
34 Gordias, annis quinque.
35 Narcissus iterum martyr decem.
36 Alexander martyr, annis quindecim.
37 Mazabenes, annis viginti quatuor.
38 Hymneus, annis viginti tribus.
39 Zabdas, annis decem.
40 Hermon, annis novem.
Hactenus imperatores alieni a Christiana religione, et Christiani afflicti fuerunt.
NICEPHORI, postquam Christiani fuerunt imperatores, episcoporum Hierosolymae nomina.
41 Macarius, qui in synodo fuit annis viginti [Col. 0541D] Quia saepe vocatus ab Acacii Caesariensis synodo, non comparuisset; provocavit vero ad majus tribunal et ejus provocationi suffragatus est Constantius imperator (Nicetas in Thesauro, lib. V, cap. 15) . .
[Col. 0542B] 42 Maximus, annis sex.
43 Cyrillus, expulsus ab Arianis. Loco hujus constituuntur tres; Arsenius [Col. 0541D] Erennius legit Nicetas in Thesauro, lib. V, cap. 21. , Heraclius et Hilarius. Et rursum revocatus tempore Gratiani, in secunda synodo, inventus fuit Constantinopoli, annis sexaginta duobus.
44 Joannes, annis sedecim.
45 Paulinus, annis viginti.
46 Juvenalis, qui fuit in duabus synodis, Ephesi et Chalcedone, annis triginta octo.
47 Theod. [Col. 0541D] Existimo hunc esse Theodulum de Bethlehem, quem sedis apostolicae legati in locum Polychronii episcopi, certas quidem ob causas, sed ob simoniacas ordinationes maxime, damnati, quasi vicarium episcopum dimiserunt. Polychronius vero sedi suae magno cum honore est restitutus Valentianiano septimum et Avieno coss., quod fame et egestate obsessis Hierosolymitanis clericis et plebibus tria, quae illi a summo pontifice assignata erant, usufructuaria praedia erogasset. Sedit vero Polychronius Hierosolymis annis 6, mensibus 6, et requievit in pace. Vide historiam [Col. 0542D] damnationis Polychronii illius Conciliorum tomo I. expulsus a Marciano, et rursum Juvenalis an . . .
48 Anastasius, annis octodecim.
49 Martyrius, annis octo.
50 Salustius, cujus tempore separavit se episcopus Romae propter [Col. 0542D] Scriptum illud, ab instituenda concordia Graecis Henoticon dictum, Acacius episcopus CP. haereticus ex animi sui sententia condiderat. Data vero pecunia corrupit missos a Felice pontifice maximo legatos ita ut, contra mandata sua, ei communicarent; qua de re illis adempta est a Felice sua dignitas, et litteris ad eum scriptis damnatus Acacius, qui vicissim Felicis nomen ex albo sustulit (Cedr. ad Zonar. Ann., tom. III, in Vita Basilisci imp.) . edictum Zenonis de conjunctione, [Col. 0542C] annis octo.
51 Elias [Col. 0542D] Hujus Eliae meminit Pratum Spirituale, cap. 35. expulsus ab Anastasio imperatore, annis . . .
52 Joannes, annis undecim.
53 Petrus tempore Justiniam imperatoris annis viginti.
54 Macarius expulsus, annis duobus.
55 Eustochius, anno uno.
56 Macarius iterum annis quatuor.
57 Joannes, annis.
58 Amos, annis octo.
59 Isaacius, annis octo.
60 Zacharias ante urbem captam annis viginti quatuor [Col. 0542D] Capta urbe translatus est cum residuo populi, tam urbis quam regionis universae, a Cosdroe, in Persidem (Guillelm. Tyr. Hist. belli sacri, lib. I, cap. 2) . .
[Col. 0543A] 61 Modestus, anno uno [Col. 0543D] Hic urbe dejectus a Cosdroe Persa, imperatoris Mauricii genero, in soceri ultionem; ecclesias, datis ab Heraclio imp. sumptibus necessariis, reformavit (Id. ubi supra, lib. I, cap. 1) . .
62 Sophronius, annis [Col. 0543D] Hic locum veteris et a Vespasiano directi templi Salomonis cum indicasset, Omar, filius Carab, tertius a Mahomete erroris et regni successor, illud restituit ex integro, et quale regum Latinorum temporibus Hierosolymis visebatur (Id. ubi supra, lib. I, cap. 2, et lib. VIII, cap. 3) . . . .
ORESTUS avunculus Hequem caliphae [Col. 0543D] Qui ne, ut Christianus et Christiana matre progenitus, male audiret apud suos, per Ramulensem [Col. 0544D] praesidem, Hiarot nomine, Ecclesiam Dominicae Resurrectionis, a Maximo patriarcha, tempore Constantini, aedificatam, funditus dejecit. Foedus cum Romano imperatore Constantinopoli initum dissolvit idem calipha Hequem; ejus vero successor Daber illud renovavit. Scribit tamen Guillelmus Tyriensis Nicephorum patriarcham Hierosolymitanum sumptibus a Constantino Monomacho imp. ministratis ecclesiam Dominicae resurrectionis restituisse, A. D. 1048, annis 51 ante urbis liberationem, et 37 postquam diruta fuerat ecclesia. (Guill. Tyr. ubi supra, lib. I, passim) . .
NICEPHORI EXPOSITIO NOMINUM Episcoporum Romanorum post Christum et Apostolos.
1 Petrus Apostolus, annis duobus.
2 Linus, annis duodecim.
3 Anacletus, annis duobus.
4 Clemens, annis novem.
5 Evarestus, annis novem.
6 Alexander, annis duodecim.
7 Xystus, annis novem.
8 Telephorus martyr, annis decem.
9 Hyginus, annis quatuor.
[Col. 0543B] 10 Pius, annis quindecim.
11 Anicetus, annis duobus.
12 Sotericus, annis novem.
13 Eleuthericus, annis quindecim.
14 Victor, qui in synodo quae fuit celebrata in Palaestina, die Paschatos, annis duodecim.
15 Zephyrinus, annis novemdecim.
16 Callistus, annis octo.
17 Urbanus, annis septem.
18 Pontianus, annis tribus.
19 Anteros, mense uno.
20 Flavius, martyr sub Decio, annis quindecim.
21 Cornelius, qui removit Novatum, eversorem poenitentiae, annis tribus.
22 Lucianus, annis duobus.
[Col. 0543C] 23 Stephanus, annis novem.
24 Xystus, annis duobus.
25 Dionysius, annis octo.
26 Felix, confessor sub Valeriano, annis qumque.
27 Eutychianus, mens. octo.
28 Caius, annis quindecim.
29 Marcellinus, annis duobus.
Hactenus imperatores alieni fuere a religione Christiana, et infesti hanc colentibus. Sub Christianis autem imperatoribus Romani episcopi fuere.
30 Eusebius, anno uno.
31 Miltiades, annis quatuor.
32 Silvester, cujus tempore Nicaena synodus celebratur, annis viginti octo.
33 Marcus, annis duodecim.
[Col. 0543D] 34 Julius, annis quindecim.
35 Liberius, exterminatus a Constantio Ariano, annis sex.
[Col. 0544A] 36 Felix, anno uno.
37 Siricius, annis quindecim.
38 Anastasius, annis tribus.
39 Innocentius, annis quindecim.
40 Zosimus, annis octo.
41 Bonifacius, annis quatuor.
42 Coelestinus, sub quo Ephesina synodus, annis viginti uno.
43 Xystus, annis octo.
44 Leon, sub quo Chalcedonia synodus, annis viginti uno.
45 Hilarion, annis sex.
46 Simplicius, cujus sunt epistolae scriptae ad Antiochenos, contra Marcium Nestorianum, annis quatuordecim.
[Col. 0544B] 47 Felix, qui separavit se ob edictum Zenonis de conjunctione.
48 Gelasius, annis quinque.
49 Anastasius, annis duobus.
50 Symmachus et cum hoc Laurentius, annis quatuordecim.
51 Hormisdas, qui Justiniani temporibus Chalcedoniam synodum in sacros codices retulit, annis decem.
52 Joannes, annis tribus.
53 Agapetus, ann. uno.
54 Silverius, annis duobus.
55 Vigilius, annis quinque.
56 Pelagius, annis octo.
57 Joannes, annis quinque.
[Col. 0544C] 58 Benedictus, annis quatuor (\)
59 Pelagius alter, annis decem.
60 Gregorius, annis tredecim.
61 Subinianus, ann. uno.
62 Bonifacius mens. octo.
63 Bonifacius alter, annis septem.
NICEPHORI CATALOGUS EPISCOPORUM Byzantii post Christum et apostolos.
1 Andreas apostolus praeco Byzantii fuit Evangelii. Exstruxit aedem, in qua precibus piis imploraretur Deus ultra regionem Argyropoli: et ordinavit episcopum urbis illius Stachyn, cujus meminit Apostolus in Epistola scripta ad Romanos.
2 Stachys, annis sedecim.
[Col. 0544D] 3 Onesimus, annis quatuordecim.
4 Polycarpus, annis octodecim.
5 Plutarchus, annis sedecim.
[Col. 0545A] 6 Sedecion, annis novem.
7 Diogenes, annis quindecim
8 Eleutherius, annis septem.
9 Felix, annis quinque.
10 Polycarpus, annis septemdecim.
11 Athenodorus, annis quatuor. Hic exstruxit alteram aedem in topothesia, cui nomen Olea, ibique conventus habebat ecclesiasticos.
12 Euzoius, annis sedecim.
13 Laurentius, annis undecim, mens. sex.
14 Alypius, annis tredecim, mens. sex.
15 Pertinax, vir consularis senatus Romani, an. novemdecim, mens. decem, diebus quinque. Hic aliam aedem exstruxit in loco maritimo, cui nomen Ficus; eam appellavit Irenen.
[Col. 0545B] 16 Olympianus, annis undecim.
17 Marcus, annis tredecim.
18 Cyriacus, annis sedecim.
19 Castinus, annis septem. Hic Byzantii, in loco cui nomen Petrium, aedem ad preces exstruxit, sanctae Euphemiae titulo, quae nunc Martyr facta fuit.
20 Titus, annis triginta quinque, mens. sex.
21 Domitius, frater Probi imper., annis viginti quatuor; mens. sex.
22 Probus, filius hujus Domitii, annis duodecim. Hi omnes fuerunt episcopi Byzantii, antequam declararetur imp. Constantinus Magnus Byzantii, propter bellum contra Licinium, ob Metrophanem episcopum.
23 Metrophanes, filius Domitii paulo ante nominati, [Col. 0545C] et frater Probi episcopi, et filius fratris Probi imperatoris, annis decem. Cum ob decrepitam aetatem in synodo Nicaena considere non posset, ejus vicem Alexander presbyter supplevit: Nicetas, Thesauri lib. 5, cap. 6.
24 Alexander vixit an. nonaginta octo, et episcopus fuit an. sexaginta tribus.
25 Paulus confessor, an. tribus, ejectus a Constantio.
26 Eusebius, Arianus declaratus qui prius fuerat Berythi, deinde Nicomediae, annis duodecim.
27 Macedonius, presbyter Ecclesiae Constantinopolis, oppugnator sancti Spiritus, an. duodecim. Vide Nicetam in Thesauro, lib. 5, cap. 6.
28 Eudoxius Arianus, qui prius fuerat Germanicae, [Col. 0545D] deinde Antiochiae, annis decem.
29 Demophilus Arianus, qui prius fuerat Berrhoae in Thracia, annis undecim, mensibus quinque.
30 Evagrius, manibus impositis factus ab Eusthatio Antiochiae, et statim exterminatus a Valente.
31 Gregorius Nazianzenae praefuit Ecclesiae annis duodecim et rediit ad vitam privatam.
32 Nectarius axiomaticus, a patribus centum quinquaginta, simul baptizatur et ordinatur episcopus, annis sedecim, mensibus tribus.
33 Joannes, presbyter Antiochiae, cognomento [Col. 0546A] Chrysostomus, annis quinque et mensibus sex.
34 Joanne exterminato, Arsacius presbyter, frater Nectarii, annis duobus.
35 Atticus, presbyter Constantinopolita, annis viginti.
36 Sisinnius, presbyter ejusdem Ecclesiae, an. duobus.
37 Nestorius, denegator hominis Christi, cum Deum negaret esse, presbyter Antiochiae, annis tribus mensibus duobus. Hoc Oasin in exsilium acto,
38 Maximianus, presb. Constantinopolitanus an. duobus, mens. quinque.
39 Proclus [Col. 0545D] Zonaras Annalium tom. III eum nominat Proculum et Chrysostomi discipulum fuisse ait. , a Sisinnio factus episcopus Cyzici: ubi non receptus, cum alterum legissent Cyziceni, privatis studiis operam dedit. Mortuo autem Maximiano, [Col. 0546B] solium est sortitus principis urbis. Hic ab imperatore Theodosio minore impetravit ut liceret Pityunte Constantinopolim transferre reliquias Joannis Chrysostomi, annis duodecim, mensibus tribus.
40 Flavianus, presbyter Constantinopolitanus, anno uno, mensibus decem. Hoc dejecto a Dioscoro in illa insidiosa synodo Ephesi,
41 Sufficitur Anatolius presbyter, et a responsis Dioscori, annis octo, mensibus octo.
42 Gennadius presbyter Constantinopolitanus, ann. tredecim, mensibus duobus.
43 Acacius presbyter, curator alendis orbis, haereticus, annis septemdecim, mensibus novem; damnatus a Felice P. M. ob conscriptum ab illo Henoticum, tempore Zenonis imp.
[Col. 0546C] 44 Phrabitas, presbyter S. Theclae Sycis, M. 3. D. 17.
45 Euphemius presbyter Constantinopolitanus et curator pauperibus alendis in nova urbe, annis sex et mensibus sex. Hoc expulso ab imperatore Anastasio,
46 Macedonius, presbyter Constantinopolitanus et vasorum custos an. sex.
47 Timotheus, presbyter Constantinopolitanus et custos vasorum, an. sex.
48 Joannes, Cappadox presbyter, et syncellus illius, anno uno, mensibus decem.
49 Epiphanius, presbyter Constantinopolitanus sub Justiniano, annis sedecim, mensibus tribus.
[Col. 0546D] 50 Anthimus Trapezunti episcopus, mens decem. Hoc remoto, congregata synodo adversus Severum,
51 Menas presbyter et praefectus hospitio Sampsorum, annis sedecim, mensibus sex.
52 Eutychius, presbyter et monachus, in monasterio Amasiae, annis duodecim, mensibus duobus. Hoc ejecto a Justiniano, imperii ipsius anno 38, eo quod non reciperet edictum ipsius de corpore Christi experte omnis labefactationis,
53 Joannes presbyter Antiochiae, ex numero Scholasticorum, annis duodecim et mensibus septem.
[Col. 0547A] 54 Eutychius, iterum sub Justiniano restitutus, confecit annis quatuor, mensibus sex.
55 Joannes diaconus Constantinopolitanus, Jejunator, temporibus Tiberii annis tredecim, mensibus quinque.
56 Cyriacus presbyter Ecclesiae ejusdem et oeconomus, annis undecim.
57 Thomas, diaconus Ecclesiae ejusdem et sacellarius, annis tribus, mensibus quinque.
58 Sergius, diaconus Ecclesiae ejusdem, annis octo, mensibus septem, diebus viginti uno.
59 Pyrrhus, presbyter ejusdem Ecclesiae, monachus et monasteriorum magister, et praecipuus Chrysopoli. Orta autem seditione contra ipsum, successit annis duobus, mensibus novem, diebus duobus.
[Col. 0547B] 60 Paulus, presbyter ejusdem Ecclesiae et oeconomus, annis duobus, diebus viginti sex. Pyrrhus restitutus mensibus quatuor, diebus viginti tribus.
61 Petrus, curator accipiendis hospitibus in eadem Ecclesia, annis duodecim, mensibus septem.
62 Thomas, diaconus ejusdem Ecclesiae et chartarum custos, annis duobus, mensibus septem.
63 Joannes, presbyter et custos vasorum magnae Ecclesiae, annis quinque, mensibus novem.
64 Constantinus, diaconus Ecclesiae ejusdem, custos vasorum et oeconomus, anno uno, mensibus undecim, diebus septem.
65 Theodorus, presbyter ejusdem Ecclesiae, syncellus et custos vasorum, annis duobus, mensibus tribus.
[Col. 0547C] 66 Georgius, presbyter syncellus, et vasorum custos, annis tribus, mensibus tribus. Theodorus restitutus, anno uno, mensibus decem.
67 Paulus et laicis a secretis.
68 Callinicus, presbyter et custos vasorum Blachernis, annis duodecim. Exterminatus [Col. 0547D] Orbatus oculis. a Justiniano Rhinotmeto.
69 Cyrus, presbyter et monachus, ex Trogesso Amastrido, annis sex. Expulsus a Philippico.
70 Joannes diaconus et chartarum custos in oeconomio, annis tribus.
71 Germanus episcopus Cyzici et confessor, annis quindecim. Ejicitur ab impio Leonte Isauro.
72 Anastasius, presbyter et syncellus, annis viginti quatuor.
[Col. 0548A] 73 Constantinus, monachus et episcopus Syllaei, annis duodecim. Huic caput amputatur.
74 Nicetas [Col. 0547D] Hic aliud nihil sciebat quam edere ac bibere (Glycas, Annal. par. IV) . Objurgatus aliquando ab uno quodam astantium quod pro Matthaeum pronuntiasset Matthaium, respondit se vehementer odisse quae geminos et trinos haberent sonos (Id. ibid.) . , presbyter sanctorum Apostolorum, et monasteriorum magister, eunuchus, annis tredecim, mensibus quatuor.
75 Paulus Cyprius, diaconus orthodoxus et confessor, annis quinque, mensibus sex.
76 Tarasius, a secretis, annis viginti uno, diebus duobus.
77 Nicephorus, a secretis, monachus factus, expulsus ab impio Leone Armenio [Col. 0547D] Deportatus in Proconesum, quod adduci non potuisset, ut probaret imaginum oppugnationem: id autem multo ante praesciverat, visus sibi tribulis et spinis manum conjungi cum Leonis capiti diadema primum imponeret (Vide Glyc. Ann. p. III) . , an . . .
78 Theodotus Cassiteras, annis quindecim.
79 Antonius, ex Syllaeo, annis duodecim.
80 Joannes, presbyter et syncellus, insidiatus sibi [Col. 0548B] ipsi, annis novem.
81 Methodius confessor, annis quatuor, mensibus tribus.
82 Ignatius eunuchus [Col. 0547D] Hic Michaelis Rangabis, seu Balbi, Constantinopolitani imperat. filius fuit, ex Procopia, Nicephori imp. filia: Nicetas primum nominatus, et a Leone Armenio imperatore evectus, cum ipsa vitae mutatione diversum etiam nomen sibi ascivit (Glyc. Annal. IV par) . Pulsus per Bardam Caesarem, sub Michaele Temulento imper. restitutus fuit sedi suae, pulso Photio per Basilium Macedon. imperat (Glyc. ubi supra) . , annis undecim, mensibus quinque.
83 Photius (cum hasce res inferas reliquisset divinus Ignatius) a Basilio Macedone imperatore, secundum in pontificia sede collocatus, excellentissimum illud solium recepit. Qua autem ratione (Vide Glyc. Annal. p. IV) . Cum ante solium vertere coactus fuisset a Saniona imperatoris cubiculario, substitutus fuit ejus loco Euthymius vir admirandus.
84 Post Photium Stephanus, Leonis Philippi, frater [Col. 0548D] Zonar. Annal. tom. III. .
85 Stephano defuncto successit Antonius cognomento [Col. 0548C] Catuleas.
86 Post hunc mysticus Nicolaus patriarcha est designatus, a quo initiatus est sacro baptismate Constantinus Leonis Philosophi filius anno Pontificatus. Deportatus a Leone Philosopho imperatore in Galacrenaeum monasterium, quod condiderat, idque quod nulla ratione exorari potuisset ut Samonam Agarenum, qui ad suos transfugerat, rursum reciperet eximeretque censurae. Pulso deinde per Alexium imperatorem Euthymio, suae sedi restitutus, et Constantino Leonis filio imperii administratore, scripto est ordinatus
87 Euthymius, vir admirandus [Col. 0548D] Nicolai loco designatus est Syngelus Euthymius, vir sacer, qui modis omnibus obstitit ne imperator tertias et quartas nuptias lege lata confirmaret. Huic pro suggesto abrogata dignitate, multis etiam contumeliis affectus est a Nicolai sectatoribus, et pulsus in exsilium ab Alexio imperatore. Restitutus vero Nicolaus sedem tenuit annis tredecim. Et aliquanto post, scilicet Julio mense, ad concordiam redierunt metropolitae et clerici, Nicolai et Euthymii causa hactenus disjuncti (Cedrenus, in Romano Lacapeno) . .
88 Post Nicolaum Stephanus, metropolita Amasenus, [Col. 0549A] sedem principis urbis per triennium occupavit.
89 Trypho monachus, hic cum effluxisset praescriptum a Romano Lacapeno imperatore tempus quo solium administrare debuerat, donec imperatoris filius Theophylactus ad justam aetatem pervenisset; deceptus a Theophano Caesariensi pont. cum in pura charta subscripsisset, loco motus est [Col. 0549D] Vide Glycam, Zonaram et Nicetam passim ad hunc et ad sequentes patriarchas. .
90 Theophylactus, Romani Lacapeni imp. filius, eunuchus, aetatis anno decimo sexto contra canones gubernacula Ecclesiae usurpavit: equorum supra omnem modum amator, vitam vixit insolentem. Aqua vero intercute ex equitatione correptus, cum sedisset annis viginti tribus, vivendi finem fecit.
91 Substitutus est in ejus locum Polyeuctus, solitariae vitae sectator, et inde usque a puero de parentum [Col. 0549B] voluntate castratus; vir omnino venerandus, eloquentia et virtute praestans. Nicephoro Phocae et Joanni Zimiscae restitit.
92 Polyeucto successit Basilius monachus, Scamandrenus, qui cum post quadriennium suae designationis, ob quaedam objecta crimina per concilium loco motus est,
93 Antonius Studites patriarcha est designatus; qui cum renuntiasset sacerdotio, quod per sex annos tenuerat, ac paulo post obiisset, et vacasset Ecclesia quatuor annis cum dimidio, designatus est
94 Nicolaus Chrysoberges; qui cum pontificatum annos duodecim et menses octo ornasset, defuncto successit.
95 Sisinnius magister, vir ab ineunte aetate in [Col. 0549C] litteris versatus. Quo et ipso (cum triennium Ecclesiam rexisset) mortuo eligitur patriarcha
96 Sergius, qui Manuelis monasterio praeerat patriarcha, Photio genere conjunctus. Cum autem ad annos viginti Ecclesiam pavisset, mortem obiit, et in ejus locum suffectus est
97 Eustathius, sacerdotum aedis palatinae princeps: qui cum orthodoxorum Ecclesiae octo annis praefuisset, moritur paulo ante Basilium Porphyrogenitum imperatorem.
98 Eique succedit Alexius, solitarius, e mansione Studiana in patriarcharum solium translatus. Acceptis nonaginta auri libris et totidem clero donatis matrimonium Michaelis imp. cum Zoe imperatrice, [Col. 0549D] Romani Argyropoli vidua confirmavit. Pene excidit patriarchatu, fraude Joannis Orphanotrophi, fratris Michaelis Paphlagonis Imp.
9 Alexio mortuo cum sedem illam tenuisset quiete octodecim annis, Monomachus imperator auri centenarios viginti quinque e monasterio Alexii ab illo in thesauros relatos abstulit. Ei vero successit Michaelus, cognomento Caerularius, vitae solitariae sectator: ejus mortui manus crucis in modum sic conformata, ut solebat esse cum populo pacem denuntiaret, immobilis nec mutata mansit.
[Col. 0550A] 100 Constantinus, praeses et protovestiarius, cognomento Lichudes, liberalis, et magnificus, et solers, Ecclesia per annos quatuor et menses sex gubernata, in aliam vitam migravit.
101 Joanne Xyphilinus, monachus, propter eloquentiam, prudentiam, doctrinam et virtutem omnino admirandus, oriundus Trapezunte, vitam in Olympo religiosis exercitiis agebat, unde tanquam inter alios eximius, vi ad patriarchatum pertractus est, et pavit Ecclesiam annis undecim mensibus septem.
102 Cosmas ineruditus ille quidem, sed omnis generis virtutibus ornatus (qua de causa etiam in maximo pretio ab imper. habebatur) Nicephorum Botoniatem insignibus imperii redimivit. Ejus vero [Col. 0550B] successoris Alexii Comneni, cum imperandi rationem probare non posset, desperaretque de emendatione, Tolle (inquit, ministro suo) librum hunc Psalmorum, et me sequere. His dictis, ex ecclesia sanctissimus patriarcha discessit. Ejus vero in locum suffectus est, cum fidelem populum, annos quinque et menses novem pavisset.
103 Eustratius, spado, simplici vir ingenio, et dignus qui in angulo lateret. Verum et ille post triennium administrati pontificatus, ob ignotam quamdam causam, nolens deturbatur, evecto vicissim ad Patriarchici solii sublimitatem
104 Nicolao monacho, cognomento Grammatico, qui in studio virtutis aetate acta, litterarum non rudis erat, licet non exquisite peritus: Ecclesia per [Col. 0550C] annos viginti septem gubernata, obiit senex admodum.
105 Leo Stypiota.
106 Michael, Acuti monasterii monachus, virtute celebris, imperatorem Manuelem, a quo unctus erat, vicissim ungit sacram aedem ingressum. Oxites cognominatus, summa sede ultro cessit, et in Oxiam insulam rediit, in qua vitae inopis et simplicis institutum a puero amplexus fuerat.
107 Cosmas, patria Aegineta, ex numero diacononorum, licet eruditissimus, virtutum tamen choro illustrior, imperatricis uterum exsecratus est.
108 Theodosius principem sedem imperante Manuele curabat et ornabat. Sedi suae restitutus, natus [Col. 0550D] patre Armenio, sponte secessit in insulam Terebinthum
109 Camatero Basilio, oecumenicus patriarchatus ab Andronico delatus, vel potius venditus syngrapha quam praemiserat se quidquid ei libuisset facturum, dejecto per Isaacium Angelum imperatorem,
110 Nicetas Mundanus, Ecclesiae maximae sacellarius successit, quem natu maximum in sacra sede exspirare non est passus imper.; sed delirium, et levitatem et senium causatus, expulit.
111 Leontius vero monachus quidam pastor designatus [Col. 0551A] est, sed hunc Dei genitricium [Col. 0551D] Dei genitricium ironice appellat Nicetas, quod imperator confixisset hunc designandum patriarcham, et locum in quo habitaret, a Dei genitrice [Col. 0552D] sibi fuisse commonstratum. priusquam annus elaberetur etiam repudiavit imperator, etc.
112 Dositheus vero Hierosolymitanus ad oecumenicum patriarchatum evectus est; quod ut faceret Isaac imperator, Balsamonem Antiochenum decep
Paulo post haec tempora, capta a Gallis et Venetis urbe Constantinopolitana, et electo Veneto patriarcha, aperte nimium desciverunt Graeci a communione sedis apostolicae; proinde in describendo illo patriarcharum catalogo ultra progredi nolui.
Numerati a Nicephoro episcopi Alexandrini in Aegypto.
1 Marcus evangelista, annis duobus
2 Annianus, annis viginti duobus.
[Col. 0551B] 3 Abilius, annis duodecim.
4 Cerdo, annis duodecim.
5 Primus, annis duodecim.
6 Justinus, annis decem.
7 Eumenes, annis tredecim.
8 Marcianus, annis decem.
9 Celadion, annis decem.
10 Agrippinus, annis quatuordecim.
11 Julianus, annis quindecim.
12 Demetrius, annis decem.
13 Heracleas, annis quadraginta sex.
14 Dionysius expulsus imperat. Valeriano, annis septem decim.
15 Maximianus, annis octo.
16 Theonas, annis novemdecim.
[Col. 0551C] 17 Petrus martyr, annis undecim. Hactenus ex diversis gentibus, et non Christiani imperatores fuerunt usque ad Constantinum Magnum. Post Constantinum autem M. Alexandrini episcopi ita numerantur:
18 Achilas anno uno.
19 Alexander, qui fuit in prima synodo, annis viginti tribus.
20 Athanasius, saepe expulsus ab Arianis; cui primum ejecto, suffecerunt Ariani suae quemdam factionis Gregorium.
21 Hic expulsus est a Constantio, et rursus factus Athanasius episcopus.
22 Georgius Cappadox, dejecto denuo Athanasio, annis . . . Athanasius tertio itemque quarto episcopus [Col. 0551D] factus. Universi anni hujus sunt quadraginta sex.
23 Petrus, expulsus a Valente, anno uno.
24 Lucius Arianus, annis quinque.
25 Petrus iterum, anno uno.
26 Timotheus, qui secundae synodo adfuit, annis octo.
27 Theophilus, annis viginti octo.
28 Cyrillus, qui Ephesi in priore synodo fuit conflata [Col. 0552A] contra impium Mestorium, annis triginta duobus.
29 Dioscorus, in synodo posteriore Ephesi insi diosa et prava, annis quinque. Removetur seu de trahitur a IV synodo, coacta Chalcedone.
30 Proterius orthodoxus, occisus in lacu sacro seu divino, annis sex.
31 Timotheus Aelurus, annis duobus.
32 Timotheus Albus, annis quindecim.
33 Petrus Mongus, anno uno
34 Joannes expulsus, annis tribus.
35 Petrus iterum, annis sex.
36 Athanasius haereticus, annis septem.
37 Joannes, annis novem.
38 Joannes alius, annis undecim.
[Col. 0552B] 39 Dioscorus, annis tribus.
40 Timotheus, tempore Justiniani imperatoris.
41 [Col. 0552D] De Gajano, et sex sequentibus deinceps Alexandrinis episcopis, vide Leontium, lib. de Sectis. Gaianus, anno uno.
42 Theodosius, annis duobus.
43 Paulus, annis duobus.
44 Zoilus, annis septem.
45 Apollinaris, annis novemdecim.
46 Joannes, annis undecim.
47 Eulogius, annis viginti septem.
48 Theodorus Scribon, annis duobus.
49 Joannes Cyprius, nominatus Misericors, annis decem.
50 Georgius, annis quatuordecim.
51 Cyrus, annis decem.
52 Petrus, annis decem.
Episcopi Antiochiae, numerati et nominati a Nicephoro.
1 Petrus apostolus, annis duobus.
2 Evodius, annis viginti tribus.
3 Ignatius, Deo plenus, martyr: factus Trajani temporibus, annis quatuor.
4 Heron, annis viginti.
5 Cornelius, annis tredecim.
6 Herodes, annis sex.
7 Theophilus, annis tredecim.
8 Maximianus, annis tredecim.
9 Serapion, annis viginti quinque
10 Asclepiades, annis novem.
11 Philetus, annis octo.
[Col. 0552D] 12 Zebinus, annis sex.
13 Babylas, martyr factus temporibus Decii, annis tredecim.
14 Fabius, annis novem.
15 Demetrianus, annis quatuor.
16 Paulus Samosatensis, annis octo
17 Domnus, annis duobus.
18 Timaeus, annis decem.
[Col. 0553A] 19 Cyrillus, annis quindecim.
20 Tyrannus, annis tredecim.
Hactenus alieni imperatores fuere a Christiana doctrina, et hanc colentibus infesti. Postquam autem esse imperatores Christiani coeperunt, hi nominantur:
21 Vitalis, annis sex.
22 Philogonius, annis quinque.
23 Paulus, annis quinque.
24 Eustathius, qui fuit in prima synodo Nicaena primarius. Idem ejicitur ab Arianis, annis octodecim.
Post quem praesederunt Ariani.
25 Eulalius, annis tribus.
26 Euphronius, annis octo.
[Col. 0553B] 27 Phacellius, tempore cujus celebrantur Encaenia Ecclesiae magnae Antiochiae, annis duodecim.
28 Stephanus, annis tribus.
29 Leontius, annis octo. De hoc Leontio evirato, vide Nicetam, in Thesauro, lib. V, cap. 30.
30 Eudoxius, annis duobus.
31 Ananius, annis quatuor. Nicetas illum Adrianum vel Anianum nominat, Thesauri lib. V, cap. 18.
32 Meletius confessor, expulsus a Valente annis viginti quinque.
33 Euzoius Arianus, annis . . .
34 Meletius rursum, cum adfuisset in conventu secundae synodi Constantinopoli.
35 Flavianus annis viginti.
36 Porphyrius, annis . . .
[Col. 0553C] 37 Alexander annis . . .
[Col. 0554A] Theodotus, annis quatuor.
38 Joannes, qui fuit in tertia synodo Ephesi, annis octodecim.
39 Domnus, in altera synodo Ephesi insidiosa, annis octo.
40 Maximus praesens in synodo Chalcedone, quae numeratur hic expulsus fuit ob lapsum, annis quatuor.
41 Basilius, annis duobus.
42 Acacius, quo praesidente urbs corruit, anno uno.
43 Martyrius, annis tredecim.
44 Julianus, annis quindecim.
45 Petrus Fullo ejectus a Zenone, annis tribus.
46 Joannes, ejectus post menses tres.
47 Stephanus annis tribus.
[Col. 0554B] 48 Stephanus alius, anno uno.
49 Calandion, annis quatuor.
50 Petrus Fullo rursum.
51 Palladius, annis decem.
52 Flavianus, expulsus ab Anastasio imperatore, an. septem [Col. 0553D] Evagrius. Historiae lib. VI, cap. ultimo, restitutum ait. Anno 23. .
53 Paulus ejusdem tempore, annis tribus.
54 Euphrasius, oppressus ruina urbis, annis quinque.
55 Euphraimus, tempore Justiniani, annis octodecim.
56 Domnus, annis quatuordecim.
57 Anastasius, annis undecim.
58 Gregorius, annis viginti quatuor.
59 Anastasius iterum, annis sex.
[Col. 0554C] 60 Anastasius alius, annis novem.
Admonitio praevia
[Col. 0553D] Persona ipsa Anastasii vix quidquam ad nos pertinet, cum scriptorum modo quae in ejus collectaneis cernuntur rationem habeamus. De eo nihilominus aliquid dicere ac praefari libet. Natione fuit, ut videtur, Romanus; certe Ecclesiae Romanae presbyter, abbas et bibliothecarius. Claruit, praesertim ab anno 858 ad 882, sub pontificibus Nicolao I, Adriano II et Joanne VIII. Utrum idemmet cum cardinali Anastasio censendus sit, latius disputant scriptores, Cavaeus in primis omnino consulendus. Scripta illius recensent bibliographi, inter quos diligentior Fabricius [Col. 0553D] Bibl. Graec. tom. IX, pag. 337; Bib. med. t. I, p. 89 edit. Patav. . Prae caeteris Collectanea illius edenda nobis reliquit Gallandius noster ὁ πάνυ . Circumferuntur vero in illis quae subjungimus scriptorum monumenta.
[Col. 0554D] I. Ipsius Anastasii Bibliothecarii epistolae duae, altera ad Joannem diaconum, altera ad Martinum episcopum Narniensem.
II. Joannis papae IV Apologia pro Honorio summe pontifice.
III. Sancti Maximi epistolae quinque.
IV. Theodori papae epistolae tres.
V. Martini papae epistolae quatuor.
VI. Commemoratio eorum quae S. Martinus Constantinopoli passus est.
VII. Relatio motionis in S. Maximum, quae facta est coram principibus in secretario.
VIII. Anastasii monachi epistola.
IX. Relatio disputationis inter S. Maximum et Theodosium episcopum Caesareae Bithyniae.
[Col. 0555A] X. Anastasii apocrisiarii epistola ad Theodosium presbyterum Gangrensem.
XI. Hypomnesticon de gestis SS. Maximi, Anastasiorum, Martini, etc.
Prodiere primum haec Collectanea a Sirmondo edita Parisiis an. 1620, publici etiam juris facta a Combefisio, et in tomo XII Bibl. PP. Lugdunensis, atque iterum vulgata in nova recensione operum Sirmondi, unde et nos in nostram penum transtulimus. Sed jam de auctoribus in Collectaneis comprehensis aliquid dicamus.
Fuit Joannes papa hujus nominis quartus, natione Dalmata, patria Jaderensis, patrem habuit Venantium Scholasticum. Romae diaconum egit, ac tandem papa designatus fuit, a S. Petro septuagesimus quartus: quam dignitatem annum et menses novem [Col. 0555D] Burius in Notitia. obtinuit, usque ad diem 20 Septembris anni 642 [Col. 0555D] Cavaeus ad an. 640. , [Col. 0555B] vel ad duodecimum Octobris an. 641. [Col. 0555D] Fabr. Bibl. med. tom. IV, p. 42, edit. Patav. Scripsit inter caetera ad Constantinum filium Heraclii imp. apologiam pro Honorio papa propter unam in Christo voluntatem. Haec ad Constantinum epistola apud Eutychium [Col. 0555D] Annal. tom. II, pag. 325. inscribitur ad Heraclium et Constantinum fratres imperatores. In concilio Rom. an. 640 Joannes Monothelitas damnavit.
S. Maximus ex protosecretario Heraclii abbas Chrysopolitanus fuit prope Constantinopolim. Hunc Graeci theologum [Col. 0555D] In Cod. Bibl. Coislin. apud Montfauc. pag. 305. , item confessorem [Col. 0555D] Combe. ad S. Maxim. t. I, p, 642; II, 98, 481, 528. , philosophum et martyrem appellant. Hic strenuissimus Monothelitarum ac praecipuus adversarius, post mille vexationes tandem Lazicos deportatus, obiit an. Christi 662 aetatis LXXXII. Cum Pyrrho Constantinopolitano patriarcha insignem habuit disputationem, quam ad an. 645 consignat [Col. 0555D] Bibl. Gr. tom. VIII, pag. 729. Fabricius. Concilio Lateranensi sub Martino I interfuit. Anastasius apocrisiarius [Col. 0555C] magistri sui Maximi vitam scripsit, quam laudat Allatius de Purgatorio [Col. 0555D] Pag. 730. , exstatque apud Combef. in tomo priori Operum S. Maximi [Col. 0556D] Pagg. 1, 28. : postquam habentur etiam acta, collationes, etc., quae nos item Graece et Latine ex Anastasii versione edenda curavimus, prout exstant apud Sirmondum [Col. 0556D] Opp. tom. III. . Consulantur Baronius [Col. 0556D] Tom. VIII, pag. 657, num. 31. et Combefisius in editione praeclara operum S. Maximi.
Joannem IV excepit in pontificatu Theodorus exeunte anno 642 quem tenuit usque ad dimidium anni 649. Patria fuit Hierosolymitanus. Latine nonnulli Adeodatum, vel etiam Deusdedit appellant. Is pontifex Pyrrhum Constantinopolitanum patriarcham turpiter in haeresin Monothelitarum relapsum sic damnasse dicitur, ut ad sepulcrum S. Petri accedens, in Christi sanguine tincto calamo depositionem Pyrrhi conscripserit. Duae ejus exstant epistolae sive apud [Col. 0555D] Harduinum [Col. 0556D] Conc. tom. II, pag. 643. , sive apud Oldinum [Col. 0556D] Athenaei Rom., pag. 613. . Quae in collectaneis Anastasii leguntur, potius fragmenta sive excerpta sunt quam integrae epistolae.
Theodoro mense Maio vita functo, Julio ineunte Petri sedem regendam accepit Martinus, hujus nominis primus, patria Tuders, martyr etiam sine [Col. 0556A] tamen sanguinis effusione. Sedit pontifex ab anno 649 ad 654 vel 655. De ejus tempore videndi Sirmondus [Col. 0556D] Opp. tom. III, pag. 465. et Cointius [Col. 0556D] Annal. Franc. tom. III, pag. 456. . Exstant ejus epistolae in tomis Conciliorum, et in Bibl. Patrum. Is coacto Lateranis concilio centum quinque episcoporum Constantis imperatoris Typum, ducesque Monothelitarum Sergium, Pyrrhum et Paulum, Cyrum item Alexandrinum, et Theodorum Pharanitensem damnavit. Anno 653 Calliopas Olympii in exarchatu successor cum Ravennatensi exercitu Romam veniens, sanctum pontificem capit, navi imponit et, post trimestre spatium, in Naxum insulam deportat. Mox Constantinopolim ducitur: nec tamen ab eo obtineri potuit, ut Typum approbaret. Ea propter Chersonesum deportatur, ubi exsul obiit, et in ecclesia S. Mariae in Blachernis sepultus est. Ex ejus epistolis ad nos spectat ea quae ad Theodorum est: seu potius fragmenta quaedam ab Anastasio decerpta, in quibus deplorat vicem suam sanctus pontifex.
Auctor hujus Commemorationis sese socium sancti Martini prodit, dum statim ab initio ait: Quaedam quidem exterius sollicitudine multa addiscens, plurimorum autem proprie contemplator factus. Et sub finem: Visa mihi et audita diligentissime declaravi vobis. Non tamen navigationis socius fuisse videtur. Sex namque tantum pueruli cum S. Martino navigare permissi sunt. Facile igitur credi possit, illum sancto pontifici Constantinopoli adfuisse subinde, cum in Relatione motionis statim ab initio dicatur: Die qua domnus Maximus, et is qui cum eo erat, penes hanc urbem regiam applicuerunt. Quae satis ostendunt Constantinopoli fuisse quosdam qui adversariis Monothelitarum adhaerebant. Ut ut sint quaecunque in eum crudeliter et truculente ibi gesta sunt usque ad transportationem in Chersonesum [Col. 0556C] dilucide nobis exponit. Clericum etiam et monachum se prodit, cum propter rerum theologicarum peritiam, tum etiam quia saepe S. Martinum summum sacerdotem nostrum appellat, Maximum vero, dominum: item quia, more apud monachos usurpato: Ego, ait, humilis et peccator famulus vester a Deo, venerabiles Patres. Utrum vero auctor motionis in S. Maximum factae idem sit cum auctore narrationis de S. Martino; etsi certa argumenta nulla demonstrant, connexio tamen rerum quae narrantur, styli affinitas, et quod apud Anastasium jungantur in Collectaneis, haud improbabiliter istud suadeant.
Erat Anastasius iste S. Maximi abbatis discipulus ac perfamiliaris. Annum ejus natalem fuisse 618 scribit Cavaeus [Col. 0556D] Ad ann. 655, pag. 385. , emortualem vero 664. Exstat in Collectaneis Anastasii ejus ad monachos Caralitanos epistola. Fortasse etiam duae superiores enarrationes ad eumdem pertineat. Scripsit anno Christi saltem [Col. 0556D] 657 non 655 ut Cavaeo videtur. Ait enim: Nono Kal. Septembris, quae nunc transacta est, decimae quarta indictionis. Nimirum anno Graecorum 6164, cui et indictio 14 et annus Christi 657 congruunt.
Alter S. Maximi discipulus fuit Anastasius iste, presbyter et monachus, atque Romanae Ecclesiae [Col. 0557A] apocrisiarius. Scripsit vitam et acta S. Maximi magistri sui [Col. 0557A] Fabr. Bibl. Gr. tom. IX, pag. 122 et 340. , quae maxime continentur in epistola ad Theodosium Gangrensem, quam nobis in suis Collectaneis servavit Anastasius Bibliothecarius. Scripsit porro indictione nona, ideoque anno Christi 666, non 665, ut notat Cavaeus. Etsi vero Graecae epistolae non supersint, testimonia tamen S. Hippolyti ex cod. Francisci Turriani adjuncta sunt ex Combefisio. Obiit S. martyr Anastasius die Dominico, hora tertia, V Idus Octobrias, cum in sancta Collecta diceretur, Sancta sanctis, indictione decima. Qui characteres cadunt in annum Christi 666, quo Kal. Septembris fluebat indictio 10, et quinto Idus, sive dies 11 Octobris erat Dominica, sive feria prima, ut aiunt auctores Hypomnestici.
Hujus opusculi auctores sese palam ostendunt [Col. 0558A] Theodosius et Theodorus fratres monachi, ut notat Combefisius in monito, et Cavaeus [Col. 0558A] Ad ann. 668. . Aiunt etiam Anastasii apocrisiarii epistolam sese accepisse a Lazico per Gregorium abbatem Bavararuensem, mense Augusto, indictione XI, quae praeteriit. Ex quo consequitur eos scripsisse anno 668, vel 669, putato scilicet initio indictionis, more Graecorum, a Septembri. Pro anno priori stat Cavaeus, pro posteriori Combefisius. Habemus in eo Hypomnestico succinctam historiam passionis et mortis Martini papae, Maximi, Anastasii abbatis, Anastasii apocrisiarii, Theodori et Euprepii, ejusdem Anastasii aprocrisiarii fratrum germanorum. Porro Jacobus Sirmondus, qui primus fasciculum hunc Anastasianum edidit, eique Collectaneorum titulum fecit, acceperat ex bibliotheca Ecclesiae Lugdunensis.
Collectanea
[Col. 0557C] Charissimo fratri Joanni digno Christi levitae Anastasius exiguus in Domino salutem.
Ecclesiasticam Scripturae ad multorum instructionem historiam industriae tuae promiseram ex Graeco me tibi sermone quaedam in Latinum vecturum eloquium. Dixeras enim et, summa Veritate docente, perhibueras ecclesiasticam te ordiri non posse fidenter historiam, nisi utriusque linguae quaedam rerum gestarum conscripta series ad tuam notitiam devenisset. Quapropter, qui tantae me imperitiae recognosco ut nec ipsius linguae meae in qua natus sum, ne dixerim alienae, vim penetrare sufficiam, ac per hoc nunquam interpretandi quacunque ratione conamen arripere praesumpsissem, consentiens a magistris reprehendi quam te a praedicta torpore meo [Col. 0557D] texenda historia removere, satisfacere tibi ecce pro viribus maturavi. Credens plane a te corrigendum quidquid meum distortum, poliendum quidquid repertum fuerit impolitum. Sane fateor, testimonium mihi perhibente conscientia, mallem haec et hujusmodi ab aliis fieri, non tam laborem fugiens, quam imperitam undecunque scientiam meam, si tamen scientia et non magis inscitia sit dicenda, non nesciens, si, salva pace fraternitatis tuae, seu scribendae a te historiae proposito, haec omittere potuissem: [Col. 0558C] qui profecto tanta luce sapientiae rutilas, ut a me, non quod necessarium, sed temerarium, experiri saporem proposuisse videaris. Itaque mihi, interveniente obedientia, sata ab aliis rustica falce collegisse et ad aream latinitatis fideli humero transvexisse sufficiat, nil videlicet addenti vel minuenti. Tuum autem erit, adjectis sententiis, veluti quodam ventilabro judicii opus historiae dilatare, et verba nostra, quae in ea inserenda decreveris, quasi quaedam frumenta purgare. Verum nos sic et haec et alia interpretandi propositum sumpsimus, ut nec ab ipsa verborum usquequaque circumstantia discessisse noscamur, nec pro posse a sensus veritate decidisse videamur. Porro novissimorum temporum brevia quaedam opuscula transtuli, quoniam priorum temporum gesta [Col. 0558D] priores, imo majores nostri transferentes, nos in hujuscemodi opere praevenerunt, quemadmodum et longe praestantius transcenderunt. Igitur, [Col. 0557D] Post Chronogr. trip. Ex Nicephoro, Georgio et Theophane excerptam. Dedimus hanc supra. post Chronographiam tripertitam quam te hortante transtulimus, et alia quaedam brevissima opuscula quae ad petitum diversorum Patrum et fratrum nostrorum interpretati sumus, ad manus nostras venire contigit apologiam quarti Joannis Romani pontificis pro Honorio papa a calumniatoribus impetito, quod unam Domini nostri Jesu Christi tantum scripserit [Col. 0559A] voluntatem. Quae videlicet apologia satis hunc, ut reor, excusabilem reddit, licet huic sexta sancta synodus quasi haeretico anathema dixerit, et in Dei solius jam judicio positum reprobationis telo confoderit: cum haereticus non ex erroris tantum deceptione quantum ex electione non recta et contentiosa pertinacia generetur. Quis autem erit qui nobis interim dicat, utrum ipse pro certo dictaverit epistolam de qua illum anathematizandi fomitem calumniatores susceperunt, cum et ex scriptoris vel indisciplinatione, vel in pontificem odio quid contingere tale potuerit? Quamvis non ignoremus, docente sancto Maximo in epistola sua quam Marino scripsit presbytero, sanctissimum hanc scripsisse Joannem abbatem. Esto, et ipse dictator exstitit. Quis hinc illum [Col. 0559B] interrogavit? quis intentionem investigavit? quis hunc corrigere voluit, et ille percontanti, aut emendare conanti restitit, vel contentionibus serviens resultavit? Praesertim cum in Evangelio illo, quo dicitur: Nolite judicare, et non judicabimini (Luc. VI, 37) , et caetera, nihil aliud praecipi magnis etiam magistris Ecclesiae videtur, nisi ut ea facta quae dubium est quo animo fiant in meliorem partem interpretemur. Sunt quippe quaedam facta media quae ignoramus quo animo fiant, cum bono et malo fieri possint, de quibus temerarium est judicare, maxime ut condemnemus. Denique duo sunt, in quibus temerarium judicium cavere debemus; cum incertum est quo animo quidquam factum sit, vel cum incertum est qualis futurus sit qui nunc vel malus vel bonus [Col. 0559C] apparet. Quantum autem temerarium sit judicium praecavendum, aperte Dominus indicat, qui de Sodomitis more nostro loquitur, dicens: Descendam, et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint, an non est ita, ut sciam (Gen. XVIII, 21) . Et rursus per Moysem: Ne maledicas surdo, ait, nec coram caeco ponas offendiculum (Levit. XIX, 14) . Quod eisdem pene verbis Apostolus monet: Unusquisque, inquiens, nostrum pro se rationem reddet Deo. Non ergo amplius invicem judicemus, sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri, vel scandalum (Rom. XIV, 12, 13) . Quis autem magis surdus vel mutus dicendus est quam is cui, cum exanimis et dissolutus jacet in sepulcro, nec auris patet ad objecta solemniter audiendum, nec os aperitur ad objecta rationabiliter [Col. 0559D] refellendum? Verum de hujusmodi judiciis sufficiunt quae venerabilis Anastasius apostolicae Sedis praesul ad Anastasium imperatorem scribens, sacrae Scripturae auctoritatis pondere gravida docet. Sed ne videamur tam sanctam tamque reverendam synodum accusare, vel temere reprehendere, licere nobis opinamur de illa sentire, quae sanctos patres nostros de Chalcedonensi magna synodo sensisse non ignoramus. Quorum unus, sanctus videlicet papa Gregorius, usque ad prolationem tantummodo canonum hanc suscipiendam fore signavit. Beatus quoque aeque papa Gelasius in tomo de anathematis vinculo, qualiter eadem synodus recipienda sit, luculentis exemplis et nonnullis divinis testimoniis innuit, ubi [Col. 0560A] horum circumstantiam tali deliberatione concludit. Haec, inquiens, et hujusmodi exempla nos edocent, et testimonia divina confirmant, non omnia passim a quocunque dicta, vel ubicunque scripta indifferenter accipere, sed, retentis bonis, quae noceant refutare. Nam, et hanc quoque sanctam synodum canonica quaedam capitula promulgasse, Graecorum scripta testantur, quae tamen pene omnia, quia sedes apostolica non approbavit, tota Latinitas reprobavit. Sed quid de hac sola dicimus? cum, et secundam universalem synodum quae primo Constantinopoli celebrata est in causa primatus Ecclesiarum, sedes apostolica non admittat: quin, et omnes synodos sic recipiendas decernat ut Chalcedonensem synodum admittendam fore praedictus sanctus Gelasius papa [Col. 0560B] describit, pro fidei scilicet communione et veritate Catholica et apostolica, pro qua hanc fieri sedes apostolica delegavit factamque firmavit. Verum, si omnia exaggerare volumus quae in Honorii papae excusationem colligere possumus, facilius charta nobis quam sermo deficiet, et interpretandi propositum ad dictationis profecto vertemus eloquium. Unum tamen dicemus, quod reticere proculdubio non debemus, quia talis est dictus Honorius qualis est et pronuntiatus: quod si talis non fuit, cui sit praefixa sententia, profecto non erit: quoniam sicut scriptum est: Homo videt in facie, Deus autem in corde.
Sed ecce, dum prolixius praefatio ad te nostra dirigitur, ab interpretandi studio procul abscessimus: [Col. 0560C] ostendere gestientes quod in apostolicae sedis petra, quantum ad fidem pertinet, nec etiam per Honorium inventum sit unquam serpentis, id est virulentae sectae vestigium. Sume igitur jam memoratam Joannis papae pro Honorio Apologiam: sume etiam et pro eodem ipso Apologiam ex epistola Maximi Monachi, et re vera philosophi Christique Dei nostri martyris, missa Marino presbytero, diffloratam. Ipse quippe beatissimus Maximus, non solum in jam dicta, sed et in ea quam scripsit ad abbatem Thalassium epistola, jam nominatum defendit Honorium, verum etiam, in epistola sua dogmatica quam ad Petrum scripsit illustrem, magnum hunc et divinum appellat. Ex qua scilicet epistola de eodem papa Honorio, et Hierosolymitano Sophronio [Col. 0560D] de quo in translatis a nobis scriptis saepe memoriam fecimus, atque de Pyrrho Constantinopolitano haeretico Patriarcha, defflorata quaedam atque translata en tibi afferimus. Praeterea interpretati sumus ex epistola ejusdem sancti Maximi ad Marinum scripta presbyterum circumstantiam de Spiritus sancti processione, ubi frustra causari contra nos innuit Graecos, cum nos non causam vel principium Filium dicamus Spiritus sancti, ut autumant; sed, unitatem substantiae Patris ac Filii non nescientes, sicut procedit ex Patre, ita eum procedere fateamur ex Filio, missionem nimirum processionem intelligentes. pie interpretans, utriusque linguae gnaros ad pacem erudiens, dum scilicet et nos et Graecos edoce [Col. 0561A] secundum quiddam procedere et secundum quiddam non procedere Spiritum sanctum ex Filio: difficultatem exprimendi de alterius in alterius linguae proprietatem significans. Siquidem et hujusmodi pia interpretatione sanctus olim Athanasius orientales et occidentales super subsistentiae vel personae nomine dissidentes univit, dum unum idemque utrosque corde credere, sensuque retinere perdocuit: licet ob linguae varietatem aliter atque aliter ore confiterentur, et importunis contentionibus deservirent. Transtulimus etiam quasdam epistolas Theodori papae successoris praedicti papae Joannis, juxta quod ordo poscebat, scriptas ad Paulum successorem Pyrrhi, et consecratores ejus, quorum scilicet Joannis ac Theodori, eximiorum sedis apostolicae [Col. 0561B] praesulum, stylus epistolarum Latina redolet eloquentia: ex quo liquido constat, non Graece illas, sed Latine fuisse dictatas. Unde notandum quod, nonnulla quae Latine fuerunt edita, Latinitas funditus mole oblivionis obruta deplorasset, nisi ex Graecorum post fonte librorum haec hausta sitibundo [Col. 0562A] pectore resumpsisset, sicut epistolam beati papae Felicis in Petrum sententiam proferentem Antiochenum. Quinimo sicut et ipsum quoque Clementem, quem Rufinus nostrae linguae redditum, restitutum et redeuntem ad Gaudentium scribens innuit: et quod Latine scriptus fuerit et amissus, rursusque receptus, signanter ostendit. Excerpsi nihilominus, et tibi ecce translatam praesento, quamdam narrationis circumstantiam ex epistola sancti Maximi ad Thalassium scripta abbatem, quid Constantinopoli legati Romani gesserint, gratia incitandae constantiae in causa maximae pietatis ad redargutionem pusillanimorum, et agnoscendae potestatis apostolicae sedis, contra eos qui ab ipsa quid violenter extorquere nituntur. Porro ecce nihilominus [Col. 0562B] exhibeo exsilii gesta sancti papae Martini, quae ad petitum venerabilis Martini episcopi Narniensis edideram: una cum Hypomnestico declarante breviter gesta sanctorum Maximi Philosophi, et utriusque Anastasii, necnon et Theodori, ac Euprepii, et aliorum.
[Col. 0561C] Dominus, qui dixit de tenebris lucem splendescere, qui eripuit nos de potestate tenebrarum in admirabile lumen suum, lumen veritatis, et veritas luminis, in quo complacuit omnem plenitudinem divinitatis habitare, et per eum reconciliare omnia, in ipso pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in coelis sunt, sive quae in terris (Coloss. I, 20) , propter eminentem magnitudinem divitiarum bonitatis suae in faciem Ecclesiae suae respiciens, vestram praecognitam sibi et praedestinatam benignitatem ad fidei nunc integritatem vocare dignatus est: ita ut, omni fallaci caligine procul amota, per vos victricem faciat veritatem. Quantum enim ex diversis suggestionibus quae ad nos catervatim venerunt, quinimo et ex ipso quoque auditu didicimus, omnes [Col. 0561D] occidentales partes scandalizatae turbantur, fratre nostro Pyrrho patriarcha, per litteras suas huc atque illuc transmissas, nova quaedam et praeter regulam fidei praedicante, et ad proprium sensum quasi sanctae memoriae Honorium papam decessorem nostrum attrahere festinante, quod a mente catholici Patris erat penitus alienum. Igitur, ut vestra benignitas [Col. 0562C] causam totam rei discere possit, subtilissima veritate, quae ante brevis intercapedinem temporis gesta sunt, enarrabo.
Sergius reverendae memoriae patriarcha praedicto sanctae recordationis Romanae urbis pontifici significavit, quod quidam in Redemptore nostro Domino Jesu Christo duas contrarias dicerent voluntates: quo praefatus papa comperto rescripsit ei, quia Salvator noster, sicut esset monadicus unus, ita et valde mirabiliter super omne genus hominum conceptus et natus esset. Ex sancta quoque ipsius incarnata dispensatione docebat, quia Redemptor noster, sicut esset Deus perfectus, ita esset et homo perfectus: ut, quam primus homo per praevaricationem amisit, sine aliquo peccato natus primae [Col. 0562D] imaginis nobilem originem renovaret. Natus ergo est secundus Adam nullum habens nascendo vel cum hominibus conversando peccatum, etenim Verbum caro factum in similitudine carnis peccati omnia nostra suscepit, nullum reatus vitium ferens ex traduce praevaricationis exortum. Similitudinem ergo intelligimus, non carnis ejus, sed peccati. [Col. 0563A] Etenim carnem Dominus veram suscepit ex intemerata et beata virgine Dei genitrice, consubstantialis nobis effectus. Ergo similitudinem carnis peccati sanctus dicit Apostolus, quam similem nobis peccatoribus sine peccato cum anima rationali suscepit; et idcirco unam voluntatem secundum primam formationem Adae naturalem humanitatis suae Dominus noster Jesus Christus habere dignatus est: non duas contrarias, quemadmodum nunc nos habere dignoscimur, qui de peccato sumus Adae geniti: quoniam, corruptibilis per transgressionem primus homo effectus, et Creatori suo subdi contemnens, sensit carnem, quae prius erat sibi subjecta, nihilominus repugnantem, et peccato suo totum genus humanum fecit obnoxium, sicut dicit Apostolus: [Col. 0563B] Regnavit mors ab Adam usque ad Moysem, etiam in eos qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae (Rom. V, 14) . Quapropter, et nos qui per praevaricationem et peccatum illius nascimur, duas contrarias habere voluntates dignoscimur: duas autem dico, mentis et carnis invicem reluctantes, sicut idem beatus docet Apostolus: Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem. Haec autem invicem adversantur, ut non quaecunque vultis, illa faciatis (Gal. V, 17) . Et hoc omne humanum patitur genus sub peccato constitutum, quoniam nemo est mundus ab hoc peccato praevaricationis, nec infans, sicut scriptum est, cujus est unius diei vita super terram (Job XIV, 4, sec. LXX) . Et quemadmodum Spiritus sanctus per David ait: Ecce [Col. 0563C] enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea (Psal. L, 7) . Sicut enim in Adam omnes peccaverunt, secundum Apostolum, ita in Christo omnes justificabuntur (I Cor. XV, 22) . Et sicut per unum hominem peccatores constituti sunt multi; ita et per unum hominem justi constituentur multi (Rom. V, 19) . Ergo unus et solus est sine peccato mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui in mortuis liber conceptus et natus est. In dispensatione itaque sanctae carnis suae duas nunquam habuit contrarias voluntates, nec repugnavit voluntati mentis ejus voluntas carnis ipsius. Neque enim habuit quodcunque peccatum, qui venit dimittere peccatum mundi, quemadmodum et ipse dixit: Quis ex vobis arguet me de peccato (Joan. VIII, 46) ? Et [Col. 0563D] alias taliter ait: Venit princeps mundi ejus, et in me invenit nihil (Joan. XIV, 30) . Unde scientes, quod nullum in eo, cum nasceretur et conversaretur, esset omnino peccatum, decenter dicimus et veraciter confitemur, unam voluntatem in sanctae ipsius dispensationis humanitate, et non duas contrarias mentis et carnis praedicamus, secundum quod quidam haeretici velut in puro homine delirare noscuntur.
Secundum hunc igitur modum jam dictus decessor noster praenominato Sergio patriarchae percontanti scripsisse dignoscitur: quia in Salvatore nostro duae voluntates contrariae, id est, in membris ipsius penitus non consistunt, quoniam nihil [Col. 0564A] vitii traxit ex praevaricatione primi hominis. In nobis enim, non in eo, coaptatur quod scriptum est: Scio enim quia non habitat in me, id est in carne mea, bonum (Rom. VII, 18) . Et iterum: Non quod volo bonum hoc ago; sed quod nolo malum, hoc facio. Si autem quod nolo malum illud facio, non jam ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum (ibid., 19, 20) . Et post haec: Video enim aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis (ibid., 23) . Hinc ergo hae duae contrariae voluntates mentis et carnis, quas Apostolus docet, in nostro nequaquam Salvatore fuerunt, eo quod hic luctaminis stimulus ex praevaricatione protoplasti sumpsit initium: quoniam a Redemptore nostro natura [Col. 0564B] suscepta est, non criminis culpa. Sed ne quis nonnunquam minus intelligens reprehendat, quamobrem de humana tantum natura, et non etiam de divina natura docere sciatur: etenim Christus in duabus naturis in una persona unitis cognoscitur, adoratur, et colitur Deus et homo perfectus. Debet qui super hoc ambigit scire, quoniam ad hoc facta est responsio ad jam dicti patriarchae interrogationem. Praeterea et hoc fieri solet, ut scilicet ubi est vulnus, ibi medicinale occurrat auxilium. Nam et beatus Apostolus hoc saepe fecisse dignoscitur, se secundum auditorum consuetudinem praeparans; et aliquando quidem de suprema natura docens, de humana penitus tacet: aliquando vero de humana dispensatione disputans, mysterium divinitatis ejus non tangit. [Col. 0564C] Etenim ipse hic quidem de divina natura ait: Christus Dei virtus, et Dei sapientia (I Cor. I, 24) ; alibi autem de incarnatione ejus ita dixit: Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus; et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus (ibid., 25) . Sapientia autem et stultitia, virtus et infirmitas, contrariae adinvicem absque dubietate ponuntur. Ergone contraria sibimet docet beatus Apostolus? absit: sed audientibus semet configurat sapienter, secundum tempus docens, ut provida nutrix parvulis quidem lac praebens, perfectis autem solidum tribuens cibum. Quid ergo est quod ait: Quod infirmum est Dei, fortius est hominibus; et quod stultum est Dei, sapientius est hominibus? Hoc totum capitulum de dispensatione Christi, non de superna natura [Col. 0564D] illius docere videtur: volens ostendere quia Deus homo factus animam habuit et corpus humanum, quod stultum asserit et infirmum. Sapientia enim humana divinae collata, stultitia est: fortitudo vero carnis eum Dei virtute comparata, infirmitas est. Quia profecto condita humana sapientia cum conditrice sapientia comparata, stultitia est.
Igitur connectentes utraque, et Christum Dei virtutem et Dei sapientiam secundum divinitatem, naturam divinitatis ejus confitemur: et secundum ejus sanctae carnis dispensationem, quod stultum et quod infirmum est Dei, naturam humanitatis veraciter praedicamus, quoniam hoc infirmum et stultum, fortius et sapientius est omnibus hominibus. Omnes [Col. 0565A] enim homines, sicut etiam superius dictum est, sub peccato praevaricationis nascuntur. Dominus autem noster Jesus Christus absque peccato existens, et nullum secum vitium ferens vetustatis, non solum fortior, sed et sapientior est omnibus hominibus, quamvis infirmum nostrum et stultum sola misericordia suscipere sit dignatus. Qui vero ex peccato primi hominis nati sunt, filii irae ac tenebrarum a sanctae Scripturae magisterio nominantur. At vero Christus, cum lux vera sit, sedentes in tenebris et umbra mortis illuminare dignatus est. Quid enim doceat Apostolus scribens ad Ephesios, audiamus: Et vos, inquit, cum mortui essetis delictis et peccatis vestris, in quibus aliquando ambulastis secundum saeculum mundi hujus, secundum principem potestatis [Col. 0565B] aeris spiritus, qui nunc operatur in filiis diffidentiae, in quibus et nos aliquando conversati sumus in desideriis carnis, facientes voluntates carnis et cogitationum, et eramus natura filii irae, sicut et caeteri (Ephes II, 1, 2, 3) . Ecce istae sunt duae voluntates contrariae, mentis scilicet et carnis, quae in Salvatore nostro modis omnibus non fuere. Nos has ex peccato progenitoris Adae, qui et se, et omne humanum genus obnoxium fecit, habere dignoscimur, ut aliquando quidem carnis aculeus menti resistere appareat, aliquando vero voluntas mentis voluntati carnis contradicere satagat; ut taliter cum Apostolo gementes confiteamur: Mente quidem servio legi Dei, carne vero legi peccati. Dominus autem noster unam voluntatem humanitatis naturalem suscipere dignatus est, [Col. 0565C] quam in propria carne potestative ut omnium Dominus circumferebat, eo quod omnia serviant Deo: nullum profecto habens vel afferens ex praevaricatione peccatum, quoniam solus sine peccato et crimine praevaricationis est natus.
Praedictus ergo decessor meus docens de mysterio incarnationis Christi dicebat, non fuisse in eo, sicut in nobis peccatoribus, mentis et carnis contrarias voluntates. Quod quidam ad proprium sensum convertentes, divinitatis ejus et humanitatis unam eum voluntatem docuisse suspicati sunt, quod veritati omnimodis est contrarium. Verumtamen vellem, ut interroganti responderent, secundum quam naturam dicunt Christi Dei unam voluntatem? Si secundum divinam tantum, de humanitate ipsius quid respondebunt? [Col. 0565D] quoniam et homo perfectus est, ut non cum Manichaeo condemnentur. Porro si secundum humanitatem Christi dixerint, quod haec voluntas Deus esset perfectus, observent ne forte cum Photino et Ebione judicentur. Jam vero si ex utraque natura unam voluntatem esse dixerint, non solum naturales voluntates, sed et ipsas naturas confundent; ut nec hoc, nec illud, id est divina et humana, intelligi possit. Sicut enim utrasque naturas in adunatione unius Christi, ut impius Nestorius, non patimur; ita differentiam naturarum penitus non negamus, sed neque [Col. 0566A] confundimus, quoniam utrasque naturas cum adunatione unius personae Christi Dei inenarrabili consonantia confitemur. Quia enim unam voluntatem dicunt divinitatis Christi et humanitatis, et unam simul operationem: quid aliud, nisi quia et unam naturam Christi Dei secundum Eutychianam et Severianam divisionem operari noscuntur? Denique orthodoxi Patres, qui in toto mundo claruerunt, sicut utrasque naturas, ita et voluntates ac operationes Christi docere concordi praedicatione monstrantur.
Comperimus autem quod charta quaedam mandata sit, in qua sacerdotes subscribere coacti sunt contra tomum beatae memoriae papae Leonis et Chalcedonensium synodum: in qua charta quaedam sunt per novitatem composita, quae dogma ecclesiasticum refutare [Col. 0566B] omnino dignoscitur. Inspiret ergo divina clementia Christianissimae pietati vestrae, et cum sitis custodes immaculatae fidei nostrae, vos ad compunctionem incitet, quo eos, qui novis sunt adinventionibus corrumpendi, imperatoriis sanctionibus arceatis, et praedictam chartam, quae in scandalum properat fidei, et locis publicis est suspensa, praecipiatis depositam scindi. Omnes enim qui in Occidentalibus partibus hoc audierunt, sed et populi qui sunt regiae vestrae urbis, cognita praedictae chartae concinnatione, corde perculsi sunt. Erit enim per auctoritatem vestram et apostolicam perfectionem praedicta charta, quae contra Chalcedonensem synodum est composita, nunc et in omni tempore otiosa, et cunctis virtutibus irrita. Perfectio vero fidei [Col. 0566C] quemadmodum usque in praesens refulsit, oramus ut et per vos, sicut etiam per piae memoriae Constantinum, divino auxilio in robore suo permaneat. Propter quod, Christianissimi et Christi fidei custodes, donate hoc munus in primordiis vestris Ecclesiae matri vestrae, cujus estis post Deum opitulatores, ut fidem Sponsi ejus serpentina calliditas non audeat violare. Hoc in primordiis salutare sacrificium afferte Domino Deo nostro, et ab ejus Ecclesia omnis novitatis nebulam radio pietatis vestrae dispergite: quatenus Dominus Deus noster, vicaria ope, omnes quae contra vos sunt conterat nationes, quaeque pacem et inexpugnabilem Deum repellunt. Quatenus vobis ea quae sunt Dei curantibus, Deus quae vestra sunt benignus dignetur perficere. Propter quod etiam mentis [Col. 0566D] inclinato genu tota mecum Ecclesia supplicat, ut ab integritate immaculatae fidei nostrae, quam sancti apostoli nobis tradiderunt, et sanctissimi Patres doctrinis luculentissimis consignavere, novae confusionis turbinem amovere dignetur. Quatenus Deus et Dominus noster, cujus fides immaculata custoditur, misericordias suas merito vobis et copiosissime largiatur, qui est omnipotens et Dominus sempiternus. Creator omnium ad vestrum benigne respiciat imperium, et gentes, quae in sua feritate confidunt, inexpugnabili suo potentatu prosternat.
[Col. 0567A] Τὸν δέ γε τῆς Ρωμαίων πάπαν Ὁνώριον, οὐ καταγορεύειν οἶμα τῆς τῶν ἐμφύτων θελημάτων ἐπὶ Χριστοῦ δυάδος, ἐν τῇ γραφείσῃ πρὸς Σέργιον ἐπιστολῇ διὰ τὸ ἓν θέλημα φάναι, συναγορεύειν δὲ μᾶλλον, καὶ ταύτην ὡς εἶκὸς συνιστᾷν, οὐκ ἐπ` ἀθετήσει τοῦτό γε λέγοντα τοῦ ἀνθρωπίνου καὶ φυσικοῦ τοῦ Σωτῆρος θελήματος, ἀλλ` ἐπὶ τοῦ μηδαμῶς τῆς ἀσπόρου συλλήψεως αὐτοῦ καὶ τῆς ἀφθόρου γεννήσεως προκαθηγεῖσθαι θέλημα σαρκὸς, ἢ λογισμὸν ἐμπαθῆ. Μόνη γὰρ θέλησις θεία καὶ πατρικὴ, δι` Υἱοῦ μονογενοῦς αὐτουργοῦντος τὴν οἶκείαν σάρκωσιν, καὶ Πνεύματος ἁγίου συνδρομῇ, ταύτην εἶργάσατο. Καὶ ὅτι γε ταύτης ἔχεται τῆς ἐννοίας, δῆλον ἐντεῦθεν· εἶπὼν γὰρ, ὅτι διὰ τὴν ἄφραστον ἕνωσιν τῆς ἀνθρωπίνης καὶ θείας φύσεως, καὶ Θεὸς λέγεται παθεῖν, καὶ ἀνθρωπότης ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατελθεῖν μετὰ τῆς θεότητος, καὶ ταύτῃ δεῖξαι τὴν τῶν φυσικῶς προσόντων ἑκατέρᾳ φύσει τῶν τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ καὶ Υἱοῦ κατ` ἐπαλλαγὴν ἄκραν ἀντίδοσιν, ἐπάγει λέγων· ὅθεν καὶ ἓν θέλημα ὁμολογοῦμεν τοῦ Κυριοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Πῶς, φησὶν_ Ἐπειδὴ προδήλως ἐκ τῆς θεότητος προσελήφθη ἡ ἡμετέρα φύσις, οὐχ ἁμαρτία· τουτέστιν, οὑκ ἐκ τῆς ἁμαρτίας· μονονουχὶ συμφθεγγόμενος τῷ μεγάλῳ Ἀθανασίῳ γράφοντι τάδε κατ` Ἀπολιναρίου τοῦ δυσσεβοῦς· Ἐγεννήθη ἐκ γυναικὸς, ἐκ τῆς πρώτης πλάσεως τὴν ἀνθρώπου μορφὴν ἑαυτῷ ἀναστησάμενος, ἐν ἐπιδείξει σαρκὸς δίχα σαρκικῶν θελημάτων καὶ λογισμῶν ἀνθρωπίνων, ἐν εἶκόνι καινότητος. Ἡ γὰρ θέλησις θεότητος μόνη, ἐπειδὴ καὶ φύσις ὅλη θεότοτος. Ἐπειδὴ γὰρ τῆς δι` ἡμᾶς κατὰ σάρκα τοῦ Λόγου γεννήσεως ὑπὲρ ἡμᾶς πρόοδος γέγονεν. Οὐ γὰρ σαρκὸς ἐμπαθὴς προηγήσατο θέλησις ἢ λογισμὸς, ὡς ἐφ` ἡμῶν ὁρᾶται, διὰ τὴν ἐξ ἀπάτης τοῦ γένους κατακρατοῦσαν ἡδονήν· ἀλλὰ θέλησις θεότητος μόνη δι` Υἱοῦ αὐτουργοῦντος, ὡς ἔφην, τὴν οἶκείαν σωμάτωσιν κατ` εὐδοκίαν Πατρὸς, καὶ συνέργειαν τοῦ παναγίου Πνεύματος, καινοτομοῦντος ἐν ἑαυτῷ τε καὶ δι` ἑαυτοῦ τὸν ἐπεισαχθέντα τῇ φύσει τῆς γεννέσεως τρόπον, καὶ ἀσπόρως τὴν ἑαυτοῦ ποιουμένου σύλληψιν ἐκ τῆς ἁγίας θεοτόκου, καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας. Τοῦτον δὴ τὸν ἄῤῥητον αὐτοῦ τῆς γεννήσεως σκοτήσαντες λόγον, ἐκεῖνος μὲν, θέλησιν μόνην ἐπ` αὐτοῦ θεότητος εἶπεν, οὗτος δὲ θέλημα ἓν τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ· ἐπειδὴ προδήλως, φησὶν, ἐκ τῆς θεότητος προσελήφθη ἡ ἡμετέρα φύσις, καὶ οὐχ ἁμαρτία, δίχα σαρκικῶν θελημάτων καὶ λογισμῶν ἀνθρωπίνων, ὡς ὁ θεῖός φησιν Ἀθανάσιος. οὐ μέν γε τὸ μὴ καὶ ὡς ἄνθρωπον αὐτὸν μετὰ τοῦ εἶναι φύσει Θεὸν οὐκ ἔχειν ἀνθρώπινον θέλημα καὶ φυσικὸν, ὥσπερ οὖν καὶ θεῖον καὶ πατρικόν.
Τὸ δ` αὐτὸ κᾂν τοῖς ἑξῆς ὑπαινίττεται, φάσκων· Χωρὶς ἁμαρτίας συνελήφθη ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ τῆς ἁγίας ἀχράντου καὶ ἀειπαρθένου θεοτόκου Μαρίας, καὶ χωρὶς μολυσμοῦ ἐξ αὐτῆς κατὰ σάρκα γεγέννηται. Τὴν δέ γε θείαν γραφὴν ἐπαινετῶς τε καὶ ψεκτῶς προάγει τῆς σαρκὸς μνημονεύουσαν, οὐχ ἑτέραν, μὴ γένοιτο, τῇ τε φύσει καὶ τῇ οὐσίᾳ τὴν τοῦ Κυρίου σάρκα πρὸς τὴν ἡμετέραν ὑποβάλλων νοεῖν, ὅς γε ταύτην ἠπίστατο προσληφθεῖσαν ἐκ τῆς ἡμετέρας οὐσίας, ἤγουν τῶν τῆς ὁμοφυοῦς ἡμῖν ἀειπαρθένου καὶ θεομήτορος πάναγίων σπλάγχνων, ἀλλ` ἑτέραν τῇ ἁμαρτησίᾳ, καὶ τοῦ μηδαμῶς ἀντιταττόμενον ἔχειν, καθάπερ ἡμεῖς, ἐν τοῖς μέλεσι τὸν ἐκ παραβάσεως νόμον τῷ νόμῳ τοῦ Πνεύματος. Οὐ γὰρ προσελήφθη, φησὶν, ὑπὸ τοῦ σωτῆρος ἡ κατεφθαρμένη ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας σὰρξ, ἡ ἀντιστρατευομένη τῷ νόμῳ τοῦ νοὸς αὐτοῦ· Οὖ τινος γὰρ οὐ προκαθηγήσατο ὁ καθ` ἁμαρτίαν διὰ σπορᾶς τῆς γεννήσεως νόμος, τοῦτου παντελῶς οὐδὲ τοῖς μέλεσιν ἐνυπάρχει· ἀλλἀ νόμος θείας δικαιοσύνης πρὸς ὑποτύπωσιν ἡμῖν ἐκφαινόμενος, καὶ τὸν ἐκ παραβάσεως ἐπεισαχθέντα τῇ φύσει τελείως ἐξαφανίζων. Ἦλθε γάρ, φησιν, ὁ ἀναμάρτητος ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπολωλὸς, τουτέστι τὴν ἁμαρτήσασαν τοῦ ἀνθρωπίνου γένους φύσιν. Ἕτερος γὰρ νόμος ἐν τοῖς μέλεσιν αὐτοῦ, ἢ θέλημα διάφορον ἢ ἐναντίον οὐ γέγονε τῷ Πατρὶ [ f. Σωτῆρι], ἐντεῦθεν δεικνὺς, οὐχ ὡς οὐκ εἶχεν ἀνθρώπινον θέλημα καὶ φυσικόν· οὐ γὰρ λέξας φαίνεται τοῦτο, ἀλλ` ὅτιπερ ὡς ἄνθρωπος οὔτε κατὰ σῶμα διὰ τῶν μελῶν τὴν οἱανοῦν ἐκέκτητο παρὰ φύσιν ἐνέργειαν, οὔτε μὴν κατὰ ψυχὴν θελήματος ἐναντίαν ἢ παράλογον κίνησιν, ὥσπερ ἡμεῖς, ἐπειδὴ καὶ ὑπὲρ νόμον ἀνθρωπίνης φύσεως ἐτέχθη.
Τρανώτερον δὲ κᾂν τοῖς ἑξῆς παρίστησιν, ὡς ὁ λόγος ἦν αὑτῷ μόνον τὸ ἐμπαθὲς, ἀλλ` οὐ τὸ φυσικὸν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἀποδιορίσασθαι θέλημα· καὶ ὅτιπερ, κᾂν τῷ φυσικῷ καὶ ἀνθρωπίνῷ, πρὸς τὸ πατρικὸν καὶ θεῖον συνέβαινε μὲν, οὐδεμίαν τὴν ἐξ ἀντιπράξεως ἔχων πρὸς ἐκεῖνο διαφορὰν, ὑποτύπωσιν δὲ διδοὺς ἡμῖν ἑαυτὸν, τὸ οἶκεῖον ἑκουσίως ὑπέταττεν· συνίστα δὲ τὸ πατρικὸν, ᾧ ἂν καὶ ἡμεῖς ἐκμιμούμενοι, τὸ ἑαυτῶν ἀθετήσαντες, τὸ θεῖον διὰ πάσης σπουδῆς ἐκπληρώσωμεν, λέγων οὕτως· «κᾂν γέγραπται, ὅτι οὐκ ἦλθον ποιῆσαι τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με πατρός·» καὶ, «οὐχ ὃ ἐγὸ θέλω, ἀλλ` ὅ τι σὺ, Πάτερ· οὔκ εἶσι ταῦτα διαφόρου θελήματος, τουτέστιν ἐναντίου καὶ ἀντιπράττοντος· ἀλλὰ τῆς προσληφθείσης ἀνθρωπίνης οἶκονομίας οἶκειουμένης συμπαθῶς τὰ ἡμέτερα. Ταῦτα γὰρ δι` ἡμᾶς ἔλεγεν, οἷς δέδωκεν παράδειγμα ὁ τῆς εὐσεβείας διδάσκαλος, ἵνα τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ ἑπώμεθα· καὶ μὴ τὸ ἴδιον ἕκαστος ἡμῶν, ἀλλὰ τὸ τοῦ Κυρίου μᾶλλον ἐν πᾶσι προτιμήσῃ θέλημα.» Οὐκ ἀναίρεσιν οὖν, ὡς ἔφην, τοῦ φυσικοῦ καὶ ἀνθρωπίνου θελήματος, ἀλλὰ τοῦ ἐμπαθοῦς καὶ παρὰ φύσιν ποιεῖ· καὶ δι` ὅλου φάναι, τὸ πάσης ἁμαρτίας ἐλεύθερον, τὸ καθ` ἡμᾶς, ἐπιμαρτύρεται τὸν δι` ἡμᾶς σαρκωθέντα Θεόν.
Καὶ ἵν` ἐπιτόμως εἴπω· διὰ τοῦ ἑνὸς θελήματος, τὸ μόνην τῆς αὐτοῦ κατὰ σάρκα γεννήσεως τὴν θείαν προκαθηγήσασθαι θέλησιν δηλοῦν αὐτὸν οἶναι· διὰ δὲ τοῦ μὴ ὑπάρχειν θελήματος διαφορὰν, τὸ ἐναντίον οὐκ ἔχων ἢ ἀντιπρᾶττον, ἀλλὰ τὸ συμβαῖνον δι` ὅλου καὶ ἡνωμένον· ὅθεν ἡνίκα μὲν τὴν ἡμετέραν φύσιν ἐκ τῆς θεότητος προσειλῆφθαι λέγῃ, θελήματος ἑνὸς μνημονεύει· ἡνίκα δὲ τὸ, οὐκ ἦλθον ποιῆσαι τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, εἶς μέσον τῷ λόγῳ προτίθησι, τὸν ἀριθμὸν ἀφεὶς, οὐκ εἶσὶ ταῦτά, φησι, διαφόρου θελήματος, τουτέστιν ἐναντίου καὶ ἀντικειμένου. Ἐξ οὗ τὸ δύο κατὰ φύσιν ὑπάρχειν ἐν τῷ σωτῆρι θελήματα προδήλως συνάγεται. Εἶ γὰρ ἐναντίον οὐκ εἶχεν, φυσικὸν εἶχεν ὡς ἄνθρωπος. Τὸ γὰρ οὐκ ἐναντίον, φυσικὸν πάντως, καὶ οὐδεὶς ἀντερεῖ· οὐδὲν γὰρ ἐν τῇ φύσει ἢ τοῖς κατὰ φύσιν παντελῶς ἐναντίον. Δέος οὖν πολλὰ βαίνειν [ f. ἐπιβαλεῖν], ὃ μὴ κυρίως ἐν τοῖς ἑαυτοῦ γέγραφε λόγοις, καὶ μηχανᾶσθαι τοὺς δι` ἐναντίας οἶκείας δοξης ὡς οὐκ ἀρίστης ἐπικάλυμμα ποιεῖν τ` ἀνδρὸς τὰ γράμματα, καθ` ἕτερον ταῦτα παρὰ τὸν ἐκείνου σκοπὸν παρεξηγουμένους. Συνηγοροῦντα γὰρ ἔχει τὸν λόγον, πᾶσαν τοῦ ἐπηρεαστοῦ καταδρομὴν ἀπελαύνοντα.
Καὶ οὕτω μὲν ἔγωγε τὸν νοῦν ἔχειν ὑπολαμβάνω, πάσης ὅντα καθαρὸν ὑποψίας. Βεβαιότερον δέ μοι τοῦτον πεποίηκεν ἐκ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης ἐπανελθὼν ὁ ὁσιώτατος πρεσβύτερος κύριος ἀββᾶς Ἀναστάσιος, ἀνὴρ, εἶ καί τις ἄλλος, ἀρετῇ τε θείᾳ καὶ φρονήσει κεκοσμημένος· καὶ φήσας ὡς πολὺς αὑτῷ λόγος κεκίνηται πρὸς τοὺς ἐκεῖσε τῆς μεγάλης ἐκκλησίας ἱερωτάτους ἄνδρας, διὰ τὴν πρὸς Σέργιον ἐξ αὐτῶν γραφεῖσαν ἐπιστολὴν, ὅτου χάριν καὶ πῶς αὐτῇ διερωτῶν ἐνετάγη τὸ ἓν θέλημα_ καὶ εὗραν ἀσχαλῶντας ἐν τούτῳ, καὶ ἀπολογουμένους, καὶ πρὸς αὐτοῖς τὸν ταύτην ἐν λατίνοις ὑπαγορεύσαντα, κατὰ κέλευσιν αὐτοῦ κύριον ἀββᾶν Ἰωάννην τὸν ἁγιώτατον σύμπονον, ἶσχυριζόμενον, ὡς οὐδαμῶς ἐπίμνησιν ἐν αὐτῇ δι` ἀριθμοῦ πεποίηνται ἑνὸς τὸ παράπαν θελήματος, εἶ καὶ τοῦτο νῦν ἀνεπλάσθη παρὰ τῶν ταύτην ἐρμηνευσάντων εἶς τὴν Ἑλλάδα φωνήν. Οὔτε μὴν τὴν οἶανοῦν κυρίωσιν ἢ ἐκβολὴν τοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον φυσικοῦ τοῦ σωτῆρος θελήματος, ἀλλὰ τοῦ καθ` ἡμᾶς καὶ διαβεβλημένου τελείαν ἀποσκευὴν καὶ ἀναίρεσιν, καθ` ὃ καὶ ὁ πρὸς ἄλληλα τῶν ὁμογενῶν σῦνίσταται πόλεμος. Δεῖξαι βουλόμενος πάσης οὖσαν καθαρὰν ἁμαρτίας τὴν προσληφθεῖσαν σάρκα, κατὰ τὴν τῶν ἱερωτάτων λογίων, καὶ τῶν πατρικῶν διδαγμάτων παράδοσιν. Καὶ φαίνονταί πως διὰ τῶν τοιούτων λόγων, συνᾴδοντες τοῖς ἀρτίως ἐξηγηθεῖσι παρὰ τῆς ἐμῆς οὐδενίας, καὶ οἷον ἐπισφραγίζοντες τὴν ὑπὲρ Ὁνωρίου γενομένην συνηγορίαν.
Ταῦτα γοῦν ἀπολογησαμένους διαγθοὺς, ἐθαύμασα λίαν αὐτῶν τὴν ἀκρίβειαν, ὥσπερ οὖν καὶ κατεπλάγην τὴν πανουργίαν τῶν πάντα τολμώντων ὑπὲρ ἑνὸς τοῦ διακενῆς ἀσεβεῖν, καὶ θελόντων, ὡς ἔθος αὐτοῖς πάλαι καὶ νῦν, παρακλοπαῖς τισι καὶ παρεξηγήσεσι τοὺς ἐκθύμως καθ` αὐτῶν ἀγωνιζομένους, τό γε παρὰ τὸ εἶκός, εἶς ἑαυτοὺς ἐπισπᾶσθαι, καὶ τὸν νοῦν σφετερίζεσθαι μηδαμῶς συνεπόμενον. Ἀναγκαίως οὖν καὶ τοῦτο μαθὼν δεδήλωκά σοι, θεοτίμητε Πάτερ, ὡς ἂν διὰ πάντων φραξάμενος ἔχοις ὅπως διακρούσῃ τῶν ἐναντίων τὰς φάλαγγας, λόγῳ τε βάλλων εὐτόνος καὶ πίστει κατὰ κράτος υπερνικῶν, δόξαν τε τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐντεῦθεν εἶς ἀνάῤῥησιν ἔχων, καὶ διάδημα τὴν αὐτοῦ κατὰ χάριν κοινωνίαν καὶ ἕνωσιν.
[Col. 0568A] Honorium etiam Romanum papam non diffiteri reor naturaliter in Christo voluntatum dualitatem, in epistola quam scripsit ad Sergium, eo quod unam dixerit voluntatem; sed potius confiteri, et hanc fortassis etiam constabilire. Nam hoc non in reprobationem dixit humanae Salvatoris et naturalis voluntatis: sed quod nullatenus conceptionem ejus, quae fuit sine semine, vel incorruptam nativitatem praecesserit voluntas carnis, vel cogitatio vitiosa. Sola namque voluntas divina atque paterna, per Filium unigenitum per semet operantem propriam incarnationem, sanctique Spiritus conventionem, hanc operata est. Et quod hunc sensum sectetur, hinc est manifestum. Cum enim dixisset, quia propter ineffabilem unitatem humanae ac divinae naturae, et Deus [Col. 0568B] dicitur pati, et humanitas de coelo cum divinitate descendisse; et hoc modo ostendisset eorum, quae naturaliter insunt utrique naturae unius Christi et Dei Filii per commutationem summam redditionem, subinfert: Unde, inquiens, et unam voluntatem fatemur Domini Jesu Christi. Quomodo ait? Quia profecto a divinitate assumpta est natura nostra, non culpa: id est, non a peccato; propemodum cum magno effatus Athanasio, qui haec contra Apollinarium impium scribit: Natus est ex muliere, de prima plasmatione hominis formam sibi erigens in ostensione carnis absque carnalibus voluntatibus et humanis cogitationibus in imagine novitatis. Voluntas enim sola divinitatis est, quoniam natura tota divinitatis est. Denique Verbi propter nos secundum carnem [Col. 0568C] nativitatis super nos progressio facta est. Non enim carnis vitiosa praecessit voluntas vel cogitatio, sicut in nobis aspicitur, propter generis desiderium, quod a deceptione primi parentis obtinuit: sed voluntas divinitatis sola per filium, qui secundum beneplacitum Patris, et cooperationem Spiritus sancti, propriam, ut dixi, per se operatus est incorporationem, gerens in se, et per se noviter invectum naturae modum nativitatis, et sine semine suam ipsius patrans conceptionem ex sancta Dei Genitrice semperque Virgine Maria. Hac ergo ineffabili nativitatis ejus inspecta ratione, ille quidem voluntatem solam in eo divinitatis dixit, hic vero voluntatem unam Domini Jesu Christi. Quia profecto, inquit, a divinitate assumpta est natura nostra, non culpa, absque carnalibus [Col. 0570A] voluntatibus, et humanis cogitationibus, ut sacratissimus Athanasius ait. Non tamen perhibuit eum tanquam hominem, quia est quoque natura Deus, non habere humanum voluntatem et naturalem, quemadmodum et divinam atque paternam.
Idipsum autem etiam in subsequentibus innuit, asserens: Sine peccato conceptus est de Spiritu sancto, et sancta, immaculata semperque Virgine Dei genitrice Maria, et sine contagione ex ea secundum carnem natus est. Divinam quoque Scripturam in laudem et vituperationem profert carnis memoriam facere. Non aliam, absit, natura et substantia Domini carnem, quam nostram commonens intelligendam: qui etiam hanc sciebat assumptam ex nostra substantia, id est ex congenitae nobis semper Virginis [Col. 0570B] et Dei Matris sanctis visceribus; sed alienam a vitio, et nullatenus legem praevaricationis habentem, sicut nos, in membris repugnantem spiritus legi. Non enim assumpta est, ait, a Salvatore caro a peccato corrupta, quae repugnaret legi mentis ejus. Cujus enim sementationem, quae per peccatum efficitur, non praecessit generationis lex, hujus omnino nec in membris est: sed lex divinae justitiae ad imaginationem nobis ostensa, et eam quoque, quae ex praevaricatione naturae illata est, perfecte demolitur. Venit enim sine peccato quaerere et salvare quod perierat, id est naturam humani generis quae peccaverat. Alia enim lex in membris ejus, aut voluntas diversa vel adversa, non fuit in Salvatore. Hinc ostendit. non quod non habuerit humanam voluntatem et [Col. 0570C] naturalem (non enim hoc dixisse videtur), sed quod sicut homo neque secundum corpus per membra quamlibet habeat praeter naturae leges operationem, neque rursum secundum animam voluntatis contrarium, vel sine ratione motum, veluti nos: quia et super legem natus est humanae naturae.
Expressius autem et in subsequentibus comprobat, quod sermo sibi esset tantum, vitiatam et non naturalem a Salvatore disterminandi voluntatem, et quod in naturali ac humana ad paternam ac divinam coaptaretur quidem, sed nullam haberet ad illam ex repugnatione diversitatem: normam autem dans nobis seipsum, quod proprie suum erat, voluntarie subjiciebat, commendabat vero paternum. Quatenus et nos imitati, quod [Col. 0570D] nostrum est reprobato, quod divinum est omni studio expleamus, dicens ita: Licet enim scriptum sit: Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me Patris (Joan. VI, 38) . Et: Non quod ego volo, sed quod tu, Pater (Marc. XIV, 36) ; non sunt haec diversae voluntatis, id est contrariae ac repugnantis, sed dispensationis humanitatis assumptae, quae sua compassibiliter fecit quae nostra sunt. Ista enim propter nos dicebat, quibus dedit exemplum pietatis magister, ut sequamur vestigia ejus, et non suam unusquisque nostrum, sed Domini potius in omnibus praeferat voluntatem. Non ergo interemptionem, ut dixi, naturalis et humanae voluntatis, sed vitiosae, ac ejus quae est extra naturam, facit; et ut totum [Col. 0572A] fateamur, ab omni peccato Deum liberum esse testatur, qui secundum nos propter nos incarnatus est.
Et ut compendio dicam, per unam voluntatem solam ejus secundum carnem nativitatem eum divinam praecessisse voluntatem indicare conjicio. Per id vero quod ait, non esse voluntatis ejus diversitatem, contrarium vel repugnans quid non eum habere perhibet, sed conveniens et prorsus unitum ex toto. Unde cum nostram quidem naturam de divinitatis voluntate dicit assumptam, unius mentionem facit. Illud autem quod introducit: Non veni facere voluntatem meam, in medium verbo praeponit, omisso numero: Non sunt, inquit, haec diversae voluntatis, id est contrariae atque adversatricis. Ex quo duas secundum naturam existere in Salvatore voluntates [Col. 0572B] manifeste colligitur. Si enim contrariam non habuit, naturalem habuit tanquam homo. Quod enim non est contrarium, naturale profecto est. Et nemo contradicet. Nihil quippe in natura vel in his quae sunt secundum naturam, est omnino contrarium. Timor ergo est opinari, quod in ejus proprie non est sermonibus scriptum, et moliri adversarios propriae opinionis tanquam non bonae ad velamentum illius viri litteras faciendum, secundum utrumque has praeter illius intentionem falso referentes. Advocatum quippe habet rationis sermonem omnem calumniatoris abigentem incursum.
Et ego quidem sic se illius habere sensum existimo, ab omni suspicione purgatum. Certiorem autem mihi hunc sanctissimus fecit presbyter, dominus [Col. 0572C] videlicet Anastasius abbas a seniori Roma reversus, vir scilicet imcomparabilis, virtuteque divina et prudentia venustatus: qui asserens, quod multum sermonem moverit ad sacratissimos magnae illius Ecclesiae viros, propter epistolam quae ab eo fuerat ad Sergium scripta, percontans cujus rei gratia, vel qualiter in ea inserta fuerit una voluntas, et invenit haesitantes in hoc, et rationem reddentes; insuper et eum, qui hanc per jussionem ejus Latinis tractaverit dictionibus, dominum videlicet abbatem Joannem sanctissimum symponum [Col. 0572D] Hoc est collaboratorem. affirmantem, quod nullomodo mentionem in ea per numerum fecit unius omnimodis voluntatis: licet hoc nunc sit fictum ab his qui hanc in Graecam vocem interpretati sunt. Verum nec quamlibet exinanitionem vel abolitionem [Col. 0572D] naturalis secundum humanitatem Salvatoris voluntatis, sed ejus quae nostra est, et reproba facta, perfectam dejectionem et interemptionem. Juxta quod et in invicem eorum quae unius generis sunt efficitur bellum. Ostendere volens, ab omni esse peccato mundam assumptam carnem, secundum sacratissimorum eloquiorum et paternarum doctrinarum traditionem. Et apparet qualiter hujusmodi sermones concinentes sint cum his quae modo sunt ab exiguitate mea recitata, et veluti astipulatores factae pro Honorio defensionis.
Ego, cum haec ille ratiocinando respondisset, miratus sum oppido cognoscens subtilitatem ipsorum, [Col. 0574A] et obstupui quodammodo super astutia eorum qui pro uno frustra omnia gerere imple audent et volunt, sicut eis ab olim moris et nunc est, furtivis et falsis narrationibus, eos qui contra se magnanimiter agonizant, taliter, quin et absque omni ratione ad se ipsos attrahere, et sensum fraudare, qui se nullatenus sequitur. Necessario ergo et hoc cum didicissem, significavi tibi domino, honorabilis Pater, quatenus per omnia munitus, habeas qualiter insequaris adversariorum phalanges: verboque indefesse jaciens, et fide potenter superans, gloriamque hinc Unigeniti in praeconium habens, et diadema hujus communionem per gratiam et unitatem.
[Col. 0573B] Vestris laudabilibus syllabis [Col. 0573D] Συλλαβαῖς pro litteris dignatus es significare indigno servo tuo propter abbatem Pyrrhum. Et post pauca: Et futurum profecto esset, ut hac forte pro causa ad redargutionem illius et omnium, qui secundum illum impiam novitatem sectantur indifferenter, ad divinitus conservanda tua et famosissima vestigia properarem. Quatenus scirent omnes, qui secundum vos pietatis sunt amatores, illorum una cum omni prorsus inscitia, impietatis quoque superfluam abundantiam. Sed timui ne putarer extra sacra quidquam agere jura, praeter voluntatem hoc faciens sanctissimae sedis apostolicorum virorum, qui universam plenitudinem catholicae Ecclesiae bene ducunt, et ordinate secundum divinam legem deducunt. Quoniam hac divina videlicet lege consistunt [Col. 0573C] coelestia et terrestria, et oportet ab ea nequaquam exorbitare, sed quae sunt divina secundum Deum agere illos, qui sancte secundum vos vivere proposuerint: quatenus et Deum gestorum habeant curatorem, et sine successu receptionem. Quoniam, famosissime domine, pejor his est, quod et antea intimavi, etiam ab antiquis haereticis nova fides et expositio. Hanc enim multis quibus perduravit annis in episcopatu ad manifestationem reprobae mentis suae (nam Deus et ad nequitiae propalationem saepe novit longanimiter sustinere: non ut hanc ampliorem per inducias reddat, sed ut hanc ampliorem factam justius puniat) decessor quidem ejus impie in utero aluit, iste vero magis impie genuit. Et rursus posteriores horum in contemptum excolunt [Col. 0573D] divinitatis. Et paulo post: Et quod adhuc deterior illis est mos, et veluti speciale omnium perversorum haereticorum indicium, quia et suae ipsius impietatis obnoxios, describunt innoxios. Sophronium quippe, [Col. 0574B] qui prudenter divina perdocuit et praedicavit Ecclesiae catholicae dogmata, se in errorem movisse hac illacque susurrant. Et post pauxillum: Divinus enim Sophronius, ut ipsi testamiui, laudabilissimi, in Afrorum regione mecum et cum omnibus peregrinis monachis moras agebat, cum ipsi perversitates illas fabricarent adversus omnes. Et post pusilla: Et erat quidem domus omnium per divinam concordiam et unanimitatem in unum Dei favente gratia in universitate, quae sub sole consistit, pacifica et tranquilla fide munitis Ecclesiis. Hi vero, qui horum invidebant consonantiae, ac in Christum Deum confessioni, veluti quamdam caliginosam nubem, et stridentem vel gravem fluctum maris ac barbarorum, nemine hos movente, quam solo daemone turbationis amico, [Col. 0574C] qui genus humanum ad simultatem concitavit, repente contra veram Christianorum fidem novam excogitaverunt ecthesim. Deinde sententias pro ea, et compositiones injustas. Dein actiones monumentorum. Deinde synodos latrocinales, et concursus episcoporum non voto convenientium, sed violentia contractorum, non exhortatione properantium, sed ex fuga barbarorum peregre proficiscentium. Dein jussiones et minas huc atque illuc adversus pios transmissas. Nam eum qui tunc imperabat, sophistice muneribus in servitutem redigentes. Et post pauca: Ex proprio nomine viro ecthesim producere persuaserunt. Paulo post: Fit autem horum inimicus pariter et defensor, an potius asserendum fautor et accusator horum publicans argumentum: et [Col. 0574D] innotescens quod ipse nequaquam ex se fuerit motus, sed ab illis coactus, impiissimam fecerit ecthesim in scriptis pro se ipso haec dicens, et rationem reddens Joanni sanctae memoriae quondam papae senioris [Col. 0575A] Romae. Et post pauxillum: Convincunt autem seipsos, quod isti valde manifeste fortissimi hanc fecerint, et nullatenus ille. Neque enim quodlibet super hoc habuit studium, utpote ad alia circumlatus. Post brevia: De quibus omnibus miseri nec sensus apostolicae facti sunt sedis, et quod est risu, imo ut magis proprie dicamus, lamento dignissimum, utpote illorum demonstrativum audaciae, nec adversus ipsam apostolicam sedem mentiri temere pigritati sunt: sed quasi illius effecti consilii, et veluti quodam ab ea recepto decreto, in suis contextis pro impia ecthesi actionibus secum magnum Honorium acceperunt, suae praesumptionis attestationem ad alios facientes viri in causa pietatis maximam eminentiam. Quis itaque, o famosissime et [Col. 0575B] qualis Sophronius haec et tam atrociter et per tantum temporis facere his falsiloquis persuasit? quae hos non rogavit Ecclesia? quis pius et orthodoxus non supplicavit antistes, cessare illos a propria haeresi clamando et obtestando? Siquidem ultima sua exspirabat sacer Arcadius, et spiritum Deo tradebat, sed nec usque ad horam illam eos rogare cessavit. Et post pauca: Quid autem et divinus Honorius, quid vero et post illum Severinus senex? quid denique et is, qui post hunc exstitit, sacer Joannes? Porro is qui nunc praesidet beatissimus papa omisit quidquam supplicationi conveniens? Nonne Oriens totus et Occidens lacrymas, lamenta, obsecrationes, deprecationes ex aequo, tam Deo per orationes quam his per epistolas, afferebant? Sed Deus quidem horum [Col. 0575C] profecto beatorum virorum finem admisit, et pro ea vicissitudine in saecula conservavit. Illi autem Domini contemnentes inducias, ad conversionem hos benigne cohortantes, et horum egregiorum facta per tot tempora supplicatione torpentes, suae nequaquam passi sunt coelestem fidem praeferre. Post aliqua: Divinus ergo magnusque Sophronius tunc Alexandriam veniens, mox ex prima lectione (dederat enim etiam ipsi Cyrus ad retractandum illa novem impietatis capitula) lugubre quiddam et ingens vociferatus, fontes emittebat lacrymarum, illum fervide obsecrans, supplicans, expostulans, in pavimento ipsius vestigiis provolutus, quo nihil horum super ambonem contra catholicam Dei Ecclesiam praedicaret, quippe cum haec liquido impii essent [Col. 0575D] Apollinarii dogmata. Et paulo post: Taliter viri, o mihi prae omnibus reverendum caput, divina Deo perosis insultationibus, et invicem scenicis quodammodo illusionibus lacerabant, et sacratissimum Sophronium tam miserabiliter lamentatum, utpote contritionem more cujusdam secundi Hieremiae catholicae deflentem Ecclesiae, tantumque divinorum lapsum bene valde et compatientissime dogmatum deplorantem, nullatenus consolati sunt. Et post nonnulla: Si enim Romana sedes non solum reprobum Pyrrhum, sed et male sentientem et male credentem non nescit, perspicuum profecto est, quia omnis qui [Col. 0576A] eos, qui Pyrrhum reprobaverunt, anathematizat, sedem Romanam, id est catholicam Ecclesiam anathematizat: omitto enim dicere, quia utique et seipsum, qui talis est, si duntaxat sedi Romanae communicat, catholicaeque Dei Ecclesiae. Obsecro igitur, benedicte domine mi, praecipere omnibus, ne Pyrrhum sanctissimum vel almificum nominent. Neque enim tale quid sacra regula eum vocari permittit. A cuncta enim cecidit sanctitate, qui nimirum ab Ecclesia catholica sponte prosiliit. Non enim fas est illum ex quacunque laude cognominari, qui jam olim damnatus est, et abjectus ab apostolica sede Romanae urbis, ob externae sensum opinionis, donec ab ea recipiatur conversus ad ipsam, imo ad Dominum Deum nostrum per piam confessionem et orthodoxam fidem, [Col. 0576B] qua sanctificationem recipiat, sanctumque vocabulum. Itaque si vult haereticus neque esse, neque audiri, non isti aut illi satisfaciat, superfluum quippe hoc et irrationabile est; quia sicut uno contra eum scandalizato omnes scandalizati sunt, ita quoque uno satisfacto, omnes proculdubio satisfiunt. Festinet pro omnibus sedi Romanae satisfacere. Hac enim satisfacta, communiter ubique omnes pium hunc et orthodoxum praedicabunt. Nam frustra solummodo loquitur, qui mihi similes suadendos ac subripiendos putat, et non satisfacit et implorat sanctissimae Romanorum Ecclesiae beatissimum papam, id est apostolicam sedem, quae ab ipso incarnato Dei Verbo, sed et omnibus sanctis synodis, secundum sacros canones et terminos, universarum, quae in toto [Col. 0576C] terrarum orbe sunt, sanctarum Dei Ecclesiarum in omnibus et per omnia percepit et habet imperium, auctoritatem et potestatem ligandi atque solvendi. Cum hoc enim ligat et solvit etiam in coelo Verbum, quod coelestibus virtutibus principatur. Si enim alios quidem satisfaciendos ducit, et beatissimum Romanum papam nequaquam implorat, simile quiddam agit ei, qui forte homicidii vel alterius cujusdam criminis redarguitur, et insontem se non ei, qui secundum leges judicandi jura sortitus est, exhibere festinat: sed tantum inutiliter et sine lucro aliis, et privatis hominibus munditiam monstrare sui satagit actus, qui nullam habeant se solvendi a crimine potestatem. Quapropter, benedicte mi domine, adhuc magis extende praeceptionem, quae bene vobis, et [Col. 0576D] secundum placitum Dei visa fuisse dignoscitur, quo nemini licentiam habeat iste quidquam loqui et obloqui dogmatis causa. Sed liquido discite voluntatem hujus abundantius investigantes, si velit annuere penitus veritati: et si hoc agere studuerit, et ad id secundum rationem accelerat, hortamini eum suggestionem convenienter facere ad beatissimum papam Romanum: quatenus sic per illius divinam praeceptionem, regulariter quae circa ipsum sunt et decentissime moderetur ad gloriam Dei et vestrae laudem sublimitatis.
[Col. 0577A] Non in tot hujus sanctissimi papae synodica, quot scripsistis, capitulis Constantinopolitani reprehenderunt, sed in duobus tantum. Quorum alterum est de divinitatis ratione, quia dixit, aiunt, procedere etiam ex Filio Spiritum sanctum. Alterum vero de divina incarnatione, quoniam scripsit, inquiunt, absque originali et actuali peccato Dominum esse. Et in priore quidem consonantia protulerunt testimonia Latinorum Patrum, necnon et Cyrilli Alexandrini de sacro ipsius opere quod in sanctum evangelistam fecit Joannem, ex quibus non causam Spiritus sancti Filium se facere monstraverunt. Unam enim norunt causam Filii ac Spiritus esse Patrem: alterius quidem secundum generationem, alterius vero secundum emissionem: sed ut hunc per eum prodire insinuarent, [Col. 0577B] et hanc substantiae communionem et indissimilitudinem demonstrarent. In posteriori autem non est opus omnino defensione. Quae enim in hoc sit [Col. 0578A] altercatio, quamvis ita calumniatoribus ob suam perversitatem videatur? Verum prosecuti sunt, dicentes, quod nec in mente habuerit peccatum, secundum quod primus vitiatus fuisse apparet Adam, nec actionem mali et operationem. Ergo isti quidem haec, de quibus non rationabiliter impetiti sunt: illi autem, de quibus et valde juste, nullam nunc usque fecerunt apologiam, quia nec abjectionem eorum, quae ab eis introducta sunt. Porro, secundum jussionem vestram, rogavi Romanos interpretari propria dicta, causa furtivas adversantium subreptiones effugiendi. Verumtamen more obtinente ita faciendi atque mittendi, nescio utrum consentiant. Alias autem nec valent in aliena dictione ac voce sensum suum, sicut in propria vel alumna, subtili exprimere [Col. 0578B] diligentia, vel etiam quemadmodum nos in nostra nostrum.
[Col. 0577C] Synodicas fraternitatis vestrae litteras, datas per Georgium presbyterum et Petrum diaconum nos suscepisse significamus, quarum percurrentes textum, invenimus eam inter spem et metum, quemadmodum inter fidum gemini littoris portum, confidentem pariter et fluctuantem, et non frustra. Nam sacerdotium grave onus est, quod scilicet aliorum vitae cura fatigat, juxta quod scriptum est: Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror (II Cor. XI, 29) ? Et quanto metu sacerdotalis mens concutitur, ne forte per silentium vel immoderatum eloquium maculetur, tanto spe et maxima propriae fortitudinis penna ad altitudinem sublevatur, quando de subjectorum profectu gratulatur. Scriptum est enim: Ubi plurimae segetes, ibi [Col. 0577D] manifesta fortitudo boum (Prov. XIV, 4) . Hinc e contra metus reverberat. Scriptum namque est: Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam. Illaqueatus es verbis oris tui, et captus propriis sermonibus. Fac ergo quod dico, fili mi, et temetipsum libera, quia incidisti in manum proximi tui. Discurre, festina, suscita amicum tuum: ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent [Col. 0578C] palpebrae tuae. Eruere quasi damula de manu, et quasi avis de insidiis aucupis (Prov. VI, 1-5) . Audivimus, dilectissime frater, per timorem periculum nostrum, audiamus per spem repromissum consolationum solatium. Ego sum, inquit Deus, pars haereditatis tuae (Num. XVIII, 20) . Et iterum: Sacerdotes tui induant justitiam (Psal. CXXXI, 9) . Timor autem concutit, cum alias dicitur: Cui multum creditur, multum ab eo exigetur (Luc. XII, 48) . Et iterum: Potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI, 7) . Et rursus spes nos refovet, ubi ait: Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem exquirent ex ore ejus, quoniam angelus Domini exercituum est (Mal. II, 7) . Inter tot ergo procellas atque tranquillos fluctus aestuare profundum, quid aliud est nisi in [Col. 0578D] portu asperrimi littoris navim mentis nostrae tempestatibus concuti? Sed quia majorem fiduciam ex longanimitate Dei Evangeliorum habere cognoscimur, spe gaudentes hujusmodi aestum nullo modo formidamus. Nos ergo quid, nisi dispensatores unius pastoris sumus? Ipso enim pascente pascimus, et regente regimus, quoniam omnes sub eodem pastore cum ovibus ipsius oves pascuae sumus. Neque enim [Col. 0579A] nostris viribus, sed Dei gratiae deputamus quod sumus. Tantum restat, ut cum divino auxilio petendo, quaerendo, pulsando, fide et opere donum gratiae irreprehensibiliter exhibere possimus, quo, conculcatis vitiis, virtutum repromissa praemia percipere mereamur. Superbia, quae est initium omnis peccati, longe a sacerdotum mentibus fiat. Avaritia rursus, quae est idolorum servitus, atque omnium malorum radix, abscissa, et a turbine pulveris sui procul amota destruatur, quae excaecat etiam oculos sapientum. Dilectionem igitur omnium virtutum matrem, sine qua nihil perficitur, et in qua omnes virtutes pacis completae vinculo indissolubiliter continentur, fide recta et spe certa studio indesinenti teneamus. Et quoniam fide hominum corda purgantur, lecti [Col. 0579B] apices dilectionis vestrae limpida fidei fluenta vos de fontibus Salvatoris hausisse, et sicut praedicamus praedicare, et quemadmodum credimus credere, et sicuti docemus indiminute docere manifestarunt. His ergo ita se habentibus, cum ea quae a Pyrrho adversus apostolicam fidem nostram ad subversionem synodalium decretorum prolata sunt, tam per dogma sedis apostolicae, quod expositum est a praedecessore nostro, quam per jussionem filii nostri mansuetissimi principis destructa sint: quamobrem fraternitas tua a publicis locis chartam, quae suspensa pridemque cassata fuerat, non abstulit? quae scilicet scandalum sanctis Dei Ecclesiis non modicum intulit: Corde enim creditur ad justitiam; ore autem confessio fit in salutem (Rom. X, 10) . Si dejiciendum ergo ejusdem [Col. 0579C] Pyrrhi conamen fraternitas vestra ducit, qua pro causa praedictam chartam de pariete non deposuit? Nemo quippe quod abominatur colit. Si autem, quod absit, hujusmodi scriptum amplectitur, cujus rei gratia nobis hoc per propria synodica sua minime patefecit? Neutrum enim sine horum alterius dejectione indemniter stare potest. Nam si recta fides, quae tot conciliis roborata est, ab Heraclio et Pyrrho cum quadam additione et emendatione corrigitur: ergo fides a Patribus subtiliter examinata commoveri cognoscitur, et mortui vacua spe beatitudinis deciderunt: quod avertat Deus a fidelium cordibus. Hi enim qui defuncti sunt minime perierunt: Pretiosa namque in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV, 15) . Et qui vivunt in hac [Col. 0579D] fide, mundi effecti sunt: Patrumque dogma signata fide verum et pium firmiter est posteris traditum. Restat igitur, quod contra fidem promulgatum est irritum fiat, et cum auctore proprio destruatur. Porro mirati sumus quia episcopi, qui fraternitatem tuam consecraverunt, sanctissimum illum in litteris suis dixerunt. Sed et quia propter vulgarem turbationem et odium, Ecclesiae hunc Constantinopolitanae abrenuntiasse significaverunt: propter quod etiam in ambiguitate positi, quae a fraternitate vestra scripta sunt judicaveramus ad modicum quid differre, donec jam dictus Pyrrhus ab episcopatu Ecclesiae Constantinopolitanae pelleretur. Nam turbatio et odium populi episcopatus gradum nescit auferre. [Col. 0580A] Canonica enim vindicta super eo debuerat provenire, quo fraternitatis tuae consecratio irreprehensibilis et firma consistat. Scriptum est enim: Si vir ejus mortuus fuerit, soluta est a lege viri. Si autem vir ejus vivit, adultera vocabitur si fuerit cum alio viro (Rom. VII, 2, 3) . Erunt enim duo in carne una. Mysterium autem hoc magnum est, ait Apostolus, ego autem dico in Christo et Ecclesia (Ephes. V, 31, 32) . Etenim licet indigni simus, locum tamen ejus in Ecclesiis adimplemus. Vivente itaque praedicto Pyrrho, et nondum natura vel culpa exstincto, ne forte fieret schisma oportuerat praecaveri. Ut ergo fraternitatis vestrae sacerdotalis robustior ordo permaneat, oportet debitum adversus eum colligi episcoporum ex propinquioribus locis conventum. Praecipimus [Col. 0580B] enim super hoc etiam charissimis filiis nostris Serico archidiacono, et Martino diacono et apocrisiario, quibus et locum nostrum ad hujus rei deliberationem credimus, quatenus cum fraternitate vestra praedicti Pyrrhi culpa regulariter exquiratur. Non enim praesentia ejus necessaria est, ubi excessus ejus, et scripta veritati repugnantia praesto sunt, ut cum de his dijudicatur, modis omnibus condemnetur. Primo quidem, quoniam Heraclium, qui anathematizavit inviolabilem orthodoxorum Patrum fidem, diversis laudibus extulit, et sophisticam jussionem ipsius, in qua quasi symbolum fidei composuit, subscribendo firmavit, furtivisque subreptionibus quosdam sacerdotes apud se singulatim praedictam chartam roborare coegit, et in publicis locis suspendere [Col. 0580C] ad destructionem Chalcedonensis concili audaci transgressione praesumpsit. Unde non modicum dissensionis scandalum Ecclesiis Dei disseminavit, et obtestatione conventus a decessore nostro corrigi parvipendit. His igitur et aliis in synodo fraternitatis vestrae requisitis, canonicae hunc exsecutioni submittite, ut sacerdotali ordine et episcopali legislatione, ac regulariter eo sacerdotio denudato, non solum fides illibata permaneat, sed et fraternitatis vestrae gradus episcopalis firmior conservetur. At vero, si diligenter fraternitas vestra, dum consiliatur, perspexerit fautores jam dicti Pyrrhi circumstrepere, et senseritis crebro, insolenter praesenti negotio quod diffiniendum est impedimentum per dilationem afferre, ut proprium compleant quandoque [Col. 0580D] consilium, vobis contradicentes, nisi juxta votum suum quidquam proveniat; et si ob hoc fraternitatem vestram obnoxiam facere, vel etiam schisma de eadem persona tentaverint: possibile est ut abscidatur etiam in hujusmodi capitulo talis versutiarum ipsorum intentio, et obtineatur jussio a domino nostro et filio Christianissimi principis, quoniam de hoc enixius eum per litteras nostras poposcimus, ut scilicet saepe dictum Pyrrhum ad hanc Romanam urbem jubeat mitti, quatenus conventu synodico a nobis effecto, pro sua temeritate judicetur. Sic enim et fraternitatis vestrae episcopalis dignitas omni futuro contrariorum schismate firmior apparere valebit, et scandalum novitatis ab orthodoxa [Col. 0581A] fide pulsum necabitur, atque Dei Ecclesia continuae paci donabitur. Deleri namque ab Ecclesia scandala debent, et exstirpari. Multa enim possunt oriri dissensionis zizania contra promotionem fraternitatis tuae, nisi canonica falce, ne proficiant, radicitus rescindantur. Siquidem cum patitur unum membrum, compatiuntur reliqua corporis membra (I Cor. XII) . Absit ergo ut schismata et dissensiones proveniant, secundum quod et mansuetissimum dominum et filium nostrum principem per litteras nostras petivimus, quod ab episcopatu fraternitatis vestrae omnia quae nuper exorta sunt scandala recidantur, et nos quidem veluti fraterna viscera condolentibus providentiae nostrae medelam afferentes appareamus. Verumtamen praedictam [Col. 0581B] chartam, quae contra orthodoxam fidem et Chalcedonense concilium sophistice probatur exposita, cunctis viribus irritam esse deliberamus, et vinculo anathematis refutatam, atque ut a nobis et ab omnibus orthodoxis episcopis abominatam respuimus. Sufficit namque nobis fides quam sancti apostoli praedicaverunt, concilia firmaverunt, et sancti Patres [Col. 0582A] consignaverunt, per quam renati et docti facti sumus, quamque docemus, nullum augmentum in symbolo fidei, quod a synodis est firmatum, recipientes. Anathema his qui addunt; anathema qui demunt sancto mathemati, id est symbolo, quod in concilio Nicaeno diffinitum, Constantinopolique firmatum, et in Ephesino primo atque Chalcedone, a sanctis ot orthodoxis Patribus, qui in catholica fide floruerunt, gratia sancti est Spiritus stabilitum. Haec et his similia concordi sensu fraternitas vestra praedicando nobiscum, ore et opere confiteatur. Similiter autem anathematizantes omnes haereses et auctores earum, ut id ipsum dicamus omnes, sicut scriptum est, et schismata nullo modo germinent in Ecclesiis Dei, quae spirituali jam et bis acuto sententiae [Col. 0582B] gladio sunt rescisa. Porro praesentem litterarum latorem fraternitati vestrae in omnibus commendamus, quoniam et mores ejus exigunt ut eum vobis nos commendare debeamus: quia manifeste vestram nobis praesentiam exhibere venerabilitas ejus atque perfectio morum dignoscitur.
[Col. 0581C] Dominus ac Salvator noster in Evangeliis apostolis suis ita dixit: Quicunque solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19) . Sed et alia Scriptura dicit: Ne transferas terminos aeternos, quos posuerunt patres tui (Prov. XXII, 28) . His ergo sic se habentibus, ad notitiam fraternitatis vestrae deducimus quia Pyrrhus, qui quondam Ecclesiae Constantinopoleos episcopatum subripuit, et instar lupi sub praetextu pastoris latitabat, contra orthodoxam fidem cornu bellico erecto, quaedam novitatis figmenta composuit, et chartis a se dictatis, quosdam furtivis ac subreptitiis modis subscribere compulit sacerdotes: versute gerens, ut haereticum praesumptionis suae dogma subreptis aliorum subscriptionibus [Col. 0581D] stabiliret, et veluti novum mathema contra colendum, nobisque traditum a sanctis Patribus symbolum componere conaretur. Et quoniam in Chalcedonensi consilio anathema positum est his [Col. 0582C] qui addiderint vel dempserint quid in fide, quae a tot Patribus est roborata: hujus rei gratia dilectionem vestram praemunire consideravimus, ut his quae a praedicto Pyrrho adversus apostolicam fidem praesumpta sunt reprobatis, eamdem fidem sicut et fisi sumus retineatis, quam ex ipso lacte uberum sanctae Ecclesiae simul suxistis, universa temerariae novitatis deliramenta destruentes. Nos enim tam per alias litteras, quam per decretum praesentis propositionis, omnia quae contra orthodoxam et apostolicam fidem nostram ab ejusdem Pyrrhi nova et temeraria vanitate introducta sunt abominantes, simulque cum charta, quae proposita, et in publicis locis ab eo suspensa est, anathematizantes, volumus omnes illa sapere, id est tenere, quae sancti apostoli [Col. 0582D] tradiderunt, et Patres qui in orthodoxa fide floruerunt, posteris tradita per sancta quinque concilia firmaverunt.
[Col. 0581D] Litteras fraternitatis vestrae, per quas nobis de promotione Pauli fratris et coepiscopi nostri significastis, [Col. 0582D] suscepimus: et gavisi quidem super hujus sumus ordinatione. Sed futura moestitia huic videlicet [Col. 0583A] successura, propter zizania, quae nascitura fore sperantur, animum nostrum valde concussit, nisi diligentissima manu et cautissima cura priusquam crescant et Dominicam messem suffocent exstirpentur. Debuerat igitur Pyrrhus, qui sanctis Dei Ecclesiis scandalum seminavit, canonicae prius animadversioni submitti, et tum praelatus frater noster Paulus sacrari: ne forte tempore aliquo de ejectione sua quampiam se putet querimoniam objecturum, quod odium sustinuerit populare, et vi pulsus libellum dederit, et suam Ecclesiam refutaverit, sicut nobis fraternitas vestra per litteras suas significavit. Facile quippe mutantur homines, et quidem aliquando ex odio ad dilectionem assurgunt, aliquando vero a dilectione in odium dilabuntur. Qua ergo pro [Col. 0583B] causa, quae dissimulari futura sunt provido non contemplantur obtutu; ne forte proveniens scandalum variis simultatibus Ecclesiam Dei discindat. Sunt capitula, quibus praedictus Pyrrhus canonice potest ab omni sacerdotali ordine pelli. Primum quidem quia Heraclium, qui anathematizavit catholicam fidem et Patres orthodoxe sentientes, in litteris suis laudibus extulit, et per subreptionem, per quosdam sacerdotes qui subscripserant, sophisticam quoque chartam adversus apostolicam fidem confirmare praesumpsit, et in publicis locis suspendere festinavit, quasi novam fidem et symbolum suscitans contra sanctam Chalcedonensem synodum; poenam minime veritus aeterni judicii; et anathema quod positum est in eadem Chalcedonensium synodo; quo [Col. 0583C] nemo unquam sancto mathemati, id est colendo symbolo, quidquam addere vel minuere audere pertentet. Praedictus autem Pyrrhus nec protestatione conventus a pravitate sua recedere passus est. Ideo ergo jam memoratam chartam abominantes, et omnia quae crebro dictus Pyrrhus contra fidem molitus est anathematizantes, quin etiam nunc iterum atque iterum anathematizamus: illa tantum [Col. 0584A] amplectentes quae sancti nobis Patres in synodis tradiderunt; nihil fidei addentes, nec auferentes. Et idcirco quae in personam praedicti Pyrrhi diffinierimus, in litteris quas ad jam memoratum fratrem et coepiscopum nostrum misimus, agnoscetis. Ut igitur scandalum minime futuro tempore generetur, secundum praefixum modum diligenter sacra providentia exstinguere curet. Et res quidem ipsa nos magis ad tribulationem provocavit, et nascitura zizania conjecturis probabilius informavit, quoniam per litteras vestras praedictum Pyrrhum sanctissimum nominastis. Si enim alia taceamus, et nihil omnino peccavit aut in religionem, aut in doctrinam fidei, et nec una culpa eum damnavit; quamobrem de propria est dejectus Ecclesia? Sed fortasse quis [Col. 0584B] dixerit, generale hoc odium fecit. Sed vulgaris tumultus jus sacerdotii auferre non potest, nec odium sacro quemquam ordine denudare. Manifestae quippe sunt canonicae causae, quae jura sacerdotii recidere possunt. Nisi enim naturae causa praesul exstinguatur, Ecclesiam ejus alius non potest irreprehensibiliter apprehendere. Et haec quidem non contradicentes ordinationi praedicti fratris nostri Pauli scribimus, sed vulnus latens et absconsum medente manu adaperimus, ne in vitalia viscera serpere possit, omnem immunditiam fetidae putredinis medicinaliter exhaurientes, et quae possunt fieri diligentia providae incisionis penetrantes, non ut haec fiant optantes. Nam saepedictum fratrem nostrum in visceribus mentis nostrae complectimur et fovemus: [Col. 0584C] sed ne schismata fiant, fraterna providentia et affectione dilectionis terremur; quatenus episcopatus ejus manus impositio nullomodo maculetur. Denique interemptis et suffocatis schismatibus, et fides quoque orthodoxa, quae tot spiritualibus paradisi florum odoribus, per agricolas Christi Dei nostri, sanctos videlicet apostolos, eluxit, nullatenus aliquibus zizaniorum spinis poterit sauciari.
[Col. 0583D] In his et hujusmodi esse te, Pater, sciens, et sola quae illius sunt prae omnibus in generatione nostra omni studio procurare cognoscens: oportere ratus sum virtutem innotescere tibi eorum, quae modo ab Urbe mihi felicissima scripta sunt a quibusdam reverendis viris, et tecum ex toto corde diligentibus Deum, causa dogmatum catholicae sanctae et apostolicae ipsius Ecclesiae. Significaverunt, enim quod multa hujus rei gratia et prolixa quaedam in ea facta sit motio, id est in regia urbe, a sacratis illius ecclesiasticis viris: et prius quidem, sed praecipue per [Col. 0584D] idem tempus, quando illic missos in causa promotionis papae cum delatis decretis apocrisiarios susceperunt. Tunc enim, tunc post plurimos sermones, quos ad eos causa consecrationis moverunt, novissime ad effectum ejus, atque ad ipsius desiderii completionem, protulerunt eis dogmaticam chartam nunc ab eis expositam, asserentes: Non aliter vobis in capitulo, pro quo tantum transigentes navigium huc venistis, favorem praestabimus, nisi prius vos suasuros ei qui sacrandus est profiteamini, huic chartae subscribere et dogmatibus quae in ea continentur [Col. 0585A] exceptis dilationibus consentire. At illi eorum quae praetendebantur sibi virtute comperta, et quod hac pro causa tanto tempore manere viduam Ecclesiarum principem matrem et urbem coegissent, hanc profecto per hujusmodi suum volentes obtinere commentum. Dum scilicet usque ad eam quoque irrationabiliter extendendam fore novitatem propriam putaverint, ut id pro quo studebant assequerentur, tranquille rationem prosecuti sunt, et quasi condescendentes dixerunt: Nos quidem super hoc auctoritatem praebere non possumus; ministerium quippe nobis est creditum, non professionem faciendi praeceptum. Illud autem vobis certum reddimus, quod referamus omnia quae a vobis praetenta sunt, et chartam ipsam ostendamus ei qui consecrandus est, et si [Col. 0585B] judicaverit hanc bene habere, rogabimus annotare huic propriam subscriptionem. Nunc autem ne velitis insperate propterea nobis impedimento fieri, et vim inferre protelando, et nos hic retinendo. Neque enim est qui cuilibet, maximeque in causa fidei, vim possit inferre. In hac enim et nimis infirmus fortis valde consistit, et valde mitis bellator summus invenitur: verboque divino confortans animam, maximis etiam invectionibus magis durus quam dissolutus quodammodo reperitur: quanto magis Romanorum Ecclesiae et clero, quae ab olim huc usque, utpote senior cunctarum quae sub sole sunt Ecclesiarum, omnibus pravest? Hoc certe canonice tam a conciliis et apostolis, quam [Col. 0586A] ab horum summo principatu consecuta, et in sortem adepta, nullis omnino propter pontificatus provectionem scriptis, aut synodicarum editionibus chartarum subjecta, sicut etiam in his omnes ex aequo ei secundum jus sacerdotale subjecti consistunt. Haec itaque cum taliter nihil reveriti, sed cum omni sacra decentique fiducia stabiles illi et firmae revera et immobilis petrae ministri, maximae videlicet et apostolicae quae illic est Ecclesiae, ad regiae urbis clericos disputassent, hos sedasse apparuerunt, et ut humiliter ac modeste sentirent prudenter egerunt, sinceritatem et orthodoxiam propriae fidei ab ipso eis initio cognitam facientes. Illi autem ipsorum admirantes pietatem, hujusmodi factum duxerunt merito recompensandum, et a praetendenda charta cessantes, [Col. 0586B] jussionem in effectum ob episcopatum se suo perducere studio promiserunt. Quam factam accipientes Deo amabiles apocrisiarii, gratulantes remearunt ad propria. Hujus autem chartae, divinitus honorate Pater, exemplar et mihi quoque transmissum est. Exposita vero ab eis fuerat causa facendarum in Christo Deo, id est in substantiis ejus, ex quibus videlicet et in quibus est et creditur, naturalium operationum; et ne de caetero in eo sive una sive duae penitus praedicarentur. Fatebatur autem solummodo confitendum esse, ex uno eodemque Dei Verbo incarnato Deo decibilia et humana processisse, et in unum eumdemque referenda.
[Col. 0585C] Quia, cum episcopatus apice praepositura sanctitati tuae, ob meritum summae religionis, beati Martini monasterii penes urbem positi, est a summis pontificibus delegata, hortari me visa est, quatenus, quae apud Graecos reperissem, ex his quae beato papae Martino pro fide ac rectis dogmatibus acciderunt, in latinum converterem stylum: quamvis alius sit Martinus, cujus cerneris coenobio pie praeesse, et alius, cujus affectas ad liquidum accidentia nosse. Ille quippe Turonicus, iste vero Romanus fuit antistes. Parui ergo exhortationibus tuis, pater venerabilis, non tam scientia, quam obedientia. Scio namque, dicente Samuele: Meliorem esse obedientiam quam sacrificium, et auscultare, magis quam offerre holocausta: quoniam quasi peccatum ariolandi est repugnare, [Col. 0585D] et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere (I Reg. XV, 22, 23) . Igitur malui imperitia quam peccare idololatria. Verum hujus operis media in aliis implicitus ipse non transtuli, sed, ab alio petitu meo interpretata, postmodum in quibusdam correxi. Quia vero, quaedam ex Actis beati Maximi monachi ac discipulorum ejus huic operi connexa et continuata [Col. 0586C] reperi, et ipsa quoque, si vita comes fuerit, transferre, Deo praeduce, minime recusabo, sanctissime ac reverentissime pater. Data indictione 8, tempore domni Joannis VIII papae.
Hujus sane initium operis juxta sensus duntaxat virtutem ita se habet.
[Col. 0586D] Ex his quae a Theodoro Spudeo sanctae Sophiae scripta sunt sanctis Theodoro et Euprepio germanis fratribus, et regis pistorum principibus constitutis in exsilio Chersonis, super his quae inique gesta sunt ab adversariis in sanctum et apostolicum, novum re vera confessorem et martyrem Christi Dei nostri, Martinum papam Romanum, priusquam illuc in exsilium [Col. 0587A] mitteretur, cum vi raperetur propter verbum veritatis de apostolica sede.
THEOD. Postquam reversus est in excubitu cum sudoribus quos novit Deus, potui ei scribere ac innotescere omnia quae de ipso diffamabantur. Cum quibus intuli et alia quaedam, quae implorarent eum, aut nullatenus superaretur a nequam secta impiorum virorum reverens, et tremens ac prae oculis habens naufragium Sergii Cypriorum insulae archiepiscopi.
Rescribit ergo illa.
Martinus Theodoro sincera affectione dilecto fratri.
Quoniam agnovi, ut potui, ea quae in scriptis a [Col. 0587B] vobis significata sunt, in paucis verbis exsequar. Cum exirem ab Ecclesia, quae vocatur Constantiniana, in qua exercitus me cum armis constrinxerat, in praesentia exarchi, ac Theodori cubicularii, seu cleri, clara voce dixerunt: Anathema habeat quisquis dixerit vel crediderit, quia Martinus usque ad unum apicem fidem mutavit, aut mutaturus est: et anathema habeant qui in orthodoxa fide sua usque ad mortem non permanserint. His auditis, Calliopas coepit rationem reddere, aliam fidem praeterquam nos tenemus non esse, neque aliter se credere. Sed hoc, propter eos qui audiebant, non propter fidem, dicebat. Et scire te volo, dilectissime frater, de fide quam significasti, necnon et falsis calumniis quas adversus veritatem proponunt: quia, opitulantibus [Col. 0587C] nobis orationibus vestris ac omnium fidelium Christianorum qui vobiscum sunt, et vivens et moriens salutis nostrae fidem defendam, et quemadmodum beatus Paulus apostolus docet, mihi vivere Christus est, et mori lucrum. De falsis autem accusationibus, quas noviter haeretici faciunt abjicientes veritatem Christi Dei, qualem omnino potuerunt hominibus veritatem loqui, qui Dei veritati resistunt? Tibi igitur reddo rationem, dilectissime frater, per eum qui judicaturus est mundum istum per ignem, qui et reddet unicuique secundum opus suum. Ego aliquando ad Saracenos nec litteras misi, nec quem dicunt tomum qualiter credere debeant, aut pecunias unquam transmisi, exceptis duntaxat quibusdam illuc venientibus servis Dei causa eleemosynae, quibus [Col. 0587D] et modicum quid praebuimus minime ad Saracenos transmissum. Porro, de domina nostra gloriosa semper virgine Maria quae Deum et Dominum nostrum Jesum Christum peperit, quam omnes sancti et catholici Patres Dei genitricem appellant, utpote quae Deum hominem genuit, falsum contra me, imo contra suas ipsorum animas, iniqui viri testificati sunt. Nam quisquis beatam super omnem creaturam et naturam humanam, absque eo qui genitus est ex ea, venerabilem semperque virginem, matrem videlicet Domini nostri non honorat atque adorat, anathema sit, et in praesenti saeculo, et in futuro! Sed homines occasiones quaerentes scandala objiciunt ad scandalizandos multos.
[Col. 0588A] Subscriptio. Deus te incolumem custodiat, amantissime fili.
THEOD. Susceptis his, gratias egi Deo, comperiens fortitudinem propositi sanctissimi viri. Anxiabar autem volens discere qualiter sublatus fuerit a sede sua, et non poteram. Quotquot enim super hoc veram responsionem interrogabam, nemo mihi dabat, sed aliter atque aliter. Unde me necessitas compulit innotescere super hoc, et obsecrare illum, quo ab ipso discerem veritatem.
Scribit ergo ad haec iterum sanctus.
Martinus Theodoro.
Noscere voluit cara vestra dilectio, qualiter de sede sancti Petri apostoli, sicut unus passer solitarius [Col. 0588B] ab aedificio, raptus fuerim. Et miror quia super hoc me inquirere voluisti, cum praedixerit Dominus noster de nequam temporibus istis discipulis suis: Quia in diebus illis erit tribulatio, qualis non fuit ab origine mundi usque nunc. Et nisi quia abbreviati sunt dies illi, non posset sustinere omnis caro. Sed qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 21, 22) . Hoc in paucis de Antichristo dicitur. Nam et sanctus Paulus secundum datam sibi gratiam Spiritus praenuntiavit dies istos Timotheo discipulo suo, dicens: In novissimis diebus discedent homines a fide, et a veritate auditum avertent, seipsos amantes, vani (II Timoth. III, 1, 2, etc.) . Et, crede mihi, desideratissime fili mi, non videndum tempus aliud, nisi manifeste hoc in quo sint initia dolorum, [Col. 0588C] quemadmodum Dominus praedixit adventum Antichristi. Et mihi breviter dicere necessarium visum est, antequam in toto mundo praevaleat judicium, et finem cursus tradam, hoc mihi expedire arbitratus, quo aliis mala mihi praeparantibus exsultem potius quam fleam. Igitur, ut scias qualiter sublatus et ductus sim a Romana urbe, nil falsum audies accidentium. Omnia praescivi, per totum tempus, quae meditabantur, et, sumpto meipso cum omni clero meo, privatim mansi in ecclesia Salvatoris nostri Jesu Christi, quae cognominatur Constantiniana, quae prima in toto mundo constructa et stabilita est a beatae memoriae Constantino imperatore, et est juxta episcopium. Illic enim omnes nos seorsum morabamur a die sabbati, quando Calliopas cum Ravennati exercitu [Col. 0588D] et Theodoro cubiculario introivit civitatem. Misi ergo in obviam ejus quosdam ex clero: quibus susceptis in palatio, aestimavit et me cum eis esse. Cum autem quaesisset, et non invenisset, dixit primis cleri: Quia nos eum voluimus adorare; sed cras. quod est Dominica dies, obvii ei erimus ei salutabimus eum, quia hodie non suffecimus. Porro, Dominico die datis missis in praedicta sancta Dei ecclesia, suspicatus ille turbam multam colligi propter diem nuntiavit hoc: Quia multum fatigati sumus ex itinere, et non possumus occurrere hodie, sed cras omnimodis occurremus, et adorabimus sanctitatem vestram. Ego vero ipse graviter infirmus eram ab Octobrio mense usque ad praedictum tempus, id est usque ad sexto decimo [Col. 0589A] Kalendas Julias. Ergo feria secunda diluculo mittit chartularium suum, et quosdam ex obsequio suo, dicens: Quia arma praeparasti, et armatos habes intus, et multitudinem lapidum collegisti ad repugnandum: et hoc necessarium non est, nec aliquid tale fieri permittas. Cumque praesens audissem haec, necessarium magis non habui, qualiter hos certos redderem, quam mittere illos gyraturos per totum episcopium, et, si arma vel lapidem vidissent, ipsi testimonium perhiberent. Cum autem issent et nihil invenissent, subintuli eis per verba, quod nunquam aliquando aliter, sed semper per complexionem [Col. 0589D] συμπλοκήν. et fallacem accusationem incederent adversus nos, cum et in adventu infamis Olympii vani cujusdam hominis cum armis me hunc potuisse repellere [Col. 0589B] faterentur. Ego itaque ante altare ecclesiae lectulum meum habebam in quo jacebam; et nondum transacta media hora; ecce exercitus cum eis veniens in ecclesiam, obumbrati omnes tenentes lanceas et spathas suas, quin et arcus suos paratos una cum scutis suis, et facta sunt illic quae nec dicenda sunt.
Quemadmodum namque, in hiemali tempore vento valide flante folia ex arboribus concussa cadunt, ita percutiebantur armis candelae sanctae ecclesiae, et retunsae excutiebantur in pavimentum, et audiebatur sonitus qui in eadem fiebat ecclesia veluti tonitrus quidam horribilis tam ex pressura armorum quam ex multitudine candelarum ab eis fractarum. Quibus confestim introeuntibus, jussio a Calliopa porrecta est presbyteris et diaconibus, [Col. 0589C] in qua humilitatis meae abjectio [Col. 0589D] ἀποβολὴ, ejectio. continebatur, quod irregulariter et sine lege episcopatum subripuissem, et non essem in apostolica sede dignus institui, sed omnimodis in hanc regiam urbem transmitti, subrogato in loco meo episcopo. Quod necdum aliquando factum est, et spero quod nec aliquando fieri habet: quia in absentia pontificis, archidiaconus, et archipresbyter, et primicerius locum praesentant pontificis. Dum ergo haec moventur, quae de fide gesta fuerant jam manifestavi vobis. Quod autem praeparati non fuerimus ad repugnandum, melius judicavi decies mori quam unius cujuscunque sanguinem in terram fundi. Quod quidem et sine periculo hoc gestum est, non paucis, quae non placuerunt Deo, malis effectis. Eadem itaque hora [Col. 0589D] dedi me ipsum ad exhibendum imperatori, et non resistendum. Porro acclamantibus mihi, ut veritatem dicam, quibusdam ex clero ne facerem hoc, nulli eorum accommodavi aurem, ne subito fierent homicidia. Sed dixi illis: Sinite mecum venire ex clero, qui necessarii mihi sunt, episcopos videlicet, presbyteros, et diaconos, et absolute qui mihi videntur. Respondit Calliopas: Quotquot voluerint venire, cum bono veniant. Nos cuiquam [Col. 0590A] necessitatem non facimus. Respondi ego: Clerus in potestate mea est. Exclamantes autem quidam ex sacerdotibus, dicebant: Cum ipso vivimus, et cum ipso morimur. Post haec coepit dicere per se Calliopas, et qui cum ipso erant: Veni nobiscum ad palatium. Nec hoc facere recusavi, sed exivi cum eis in palatium eadem secunda feria. Et tertia feria venit ad me omnis clerus, et multi erant qui se paraverant ad navigandum mecum: qui etiam res suas jam immiserant in ea quae vocabantur levamenta: et alii quoque nonnulli praeparabantur clerici et laici qui festinabant pervenire ad nos. Eadem ergo nocte, quae illucescit in feria quarta, quae erat tertio decimo Kalendas Julias, circa horam quasi sextam noctis, tulerunt me de [Col. 0590B] palatio, retrusis omnibus qui mecum in palatio erant, usque ad res diversas, quae mihi in via et hic erant necessariae; et non nisi cum sex puerulis et uno cauculo eduxerunt nos ex urbe; et, cum immississent nos in unum eorum quae dicebantur levamenta [Col. 0590D] Navigia quaedam minora sunt ad navium onera levanda. , circa horam plus minus quartam diei ad portum pervenimus. In ea sane hora, quae egressi sumus ab urbe Roma, statim ut erant obseratae portae, iterum eas obseraverunt et sic remanserunt, ne exirent a civitate aliqua et venirent ad nos in portu, donec illinc navigassemus. Unde necessitas nobis effecta est, ut omnium eorum res, qui in levamenta missi fuerant, in praedicto portu dimitteremus, et mox eadem die moveremur. Et pervenimus Kalendas Julias Mesenam in qua erat navis, id est carcer [Col. 0590C] meus. Non autem Mesenae tantum, sed et in Calabria, et non tantum in Calabria quae subdita est magnae urbi Romanorum, sed et in plurimis insularum in quibus nos vel tribus mensibus peccata impedierunt, nullam compassionem adeptus sum: excepto duntaxat in insula Naxia, quoniam ibi annum fecimus, merui lavari duobus vel tribus balneis, et apud urbem mansi in hospitio quodam. Et ecce quadraginta et septem dies sunt hodie, ex quo non merui calida nec frigida aqua rigare me, et effluxi et refrigui totus, quoniam ventris fluor et in navi et in terra usque ad praesentem horam requiem mihi omnino non dedit: et in ipsa quoque necessitatis meae hora cum gustaturus sum, totus conquassatus corpore, ea quae necessaria sunt percipere ad confortandam naturam [Col. 0590D] non habeo, quia quod habeo taedet me sumere, cum id habeam penitus in fastidium. Sed credo in virtutem Dei qui omnia conspicit, quia cum de praesenti vita subductus fuero, exquirentur de his omnibus hi qui me persequuntur, ut saltem sic ad poenitentiam ducti ab iniquitate sua convertantur.
Subscriptio. Incolumen te custodiat Deus, fili dulcissime!
[Col. 0591A] Afflictionum moerores et lacrymas, communemque sine cessatione ac moestissimam vocem quae in dolores ex imo cordis prolata est, puto autem quae et profertur Deo ab his qui sunt Romae, adhuc autem et in omni loco dominationis ejus degentibus sanctis famulis Dei et fidelibus populis, ex quo facta est persecutio adversus sanctissimum Patrem nostrum, Deo beatissimum, et fidelem sacerdotum principem et apostolicum universalem papam, ac per hoc adversus catholicam Ecclesiam; puto autem hactenus hunc eumdem moerorem retineri in vobis, et multam sollicitudinem habere vos, scire quomodo peractum est contra eum, quando exsulatus est et persecutione pulsus a Roma navigio usque Byzantium. Haec in mente habens ego humilis et peccator famulus vester, [Col. 0591B] quaedam quidem exterius sollicitudine multa addiscens, plurimorum autem proprie contemplator factus indignus ministerii beatissimi et pretiosi sacerdotis nostri, judicavi litteris reminisci, et nota facere claraque constituere vobis benedictis, atque per vos omnibus fidelibus et zelum habentibus culturae divinae: quatenus cognoscentes cum cordis moestitudine mecum illum propheticum sermonem proferatis: Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, et plorabo die ac nocte contritiones catholicae Ecclesiae et omnium Christianorum, imo perditionem, propter ea quae acta sunt in beatum et Deo plenum ducem veritatis et praedicatorem. Verumtamen Deo gloria, qui dedit ei virtutem et sufferentiam stabilem in tentationibus quae [Col. 0591C] supervenerunt ei a contrariis virtutibus et viris, in expugnando et viriliter dimicando pro cultu Dei, irrefragabiliter et spe firma usque ad mortem ponens animam suam, utpote imitator ejus qui eum constituit athletam, Dominus ejus, ad informationem pro veritate dimicare. Ea equidem, quae inibi Romae gesta sunt in beatum et adamantinum spiritualem Patrem sacerdotumque principem domnum Martinum, et vos scitis: qualibus periculis luctatus est, videns gladios vibratos et acutos confertos ad invicem, tentos a pluribus militibus paratum habentibus inficere enses et commutare a vita beatum, in circuitu altaris astantibus, et in toto templo catholicae Ecclesiae Romae quae cognominatur Constantiniana, in qua sacerdotio fungens recubabat in foribus et grabato [Col. 0591D] ipse beatus aeger: et quomodo contritus animis, et artubus constrictus, impulsus et expulsus, raptus et extractus ex apostolico throno, in quo Deus eum constituit loco, inspectorem sui apostolum, et praedicatorem [Col. 0592A] orthodoxum veritatis. Sed vere iste non fecit pretiosiorem animam suam se, sed posuit eam usque ad mortem, imitans, sicut dictum est, Dominum suum dicentem: Bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis; quo salvaret ubique errantem et perditam plebem ab insurgentibus nostris temporibus haereticis.
Traditus igitur Romae de catholica Ecclesia sancti Joannis a potentibus hujus saeculi his qui hoc erant ministerio digni ministri, atque custodibus, depositus est ad portum, et conjectus est in lembo, et navigantibus, sicut scitis, euntibusque juxta Avidum [Col. 0591D] Αβουδόν. , in insulam quae vocatur Naxos, non concesserunt beato illi apostolico viro custodes penitus contingere terram, dolentibus prorsus pedibus ejus, cum ipsi per [Col. 0592B] loca conferrent et omnino quiescerent. Hi autem qui per loca erant sacerdotes, et caeteri fideles regionis ipsius, dirigebant munera beato illi causa utilitatis ejus, non parvae multoties quantitatis. Quas quidem directas species et quantitates custodes bestiales continuo coram eo diripiebant, improperiosa et amara plurima congerentes in eum. Eos autem qui munuscula detulissent injuriis et verberibus afficientes dimittebant, dicentes ad eos: Quoniam quicunque diligitis istum, inimici estis reipublicae. Num quidnam hoc solum ei non valebat inferre dolorem incomparabilem super infirmitatem quae enim aegre deprimebat? Exinde igitur praemittentes ab Avido quemdam custodes qui retinebant eum, nuntiaverunt in Byzantio adventum et captionem ejus, proferentes adversus [Col. 0592C] eum plurima mala: haereticum, et rebellem, Deique adversarium proclamantes, et subvertentem universam terram Romanorum. Cumque tandem pervenisset Byzantium beatus ille septimo decimo die Septembrii mensis in portum juxta Euphemiam prope [Col. 0592D] Ἀρκαδιαναὶ domus Arcadii in nova urbis regione. SIRM. Arcadianon, reliquerunt eum a mane ministri usque in horam decimam recubantem in grabato navis, eratque, sicut scriptum est, spectaculum omnibus angelis et hominibus. Accedebant enim varii homines, quos propter ferales mores lupaces dixerim, et subrogati, ut conjicio, talia contra sanctum papam agebant, qualia Christianis dici non oportet. Morantibus nobis in littore, tota die eram incedens dolore plenus et amaritudine eo quod viderem talem sanctum virum ita dejectum; non solum autem, sed et [Col. 0592D] talia eloquia a quibusdam ethnicis prolata contra eum, nihil aliud quaerebam, nisi ut auferretur anima mea a me.
Dehinc circa solis occasum venit quidam scriba, [Col. 0593A] nomine Sagoleva, cum multis excubitoribus: et auferentes de lembo posuerunt in gestatorio, duxeruntque in custodiam excubitorii, quae cognominatur [Col. 0593D] Πρανοδιάρα. Vide Chronicon. Paschale pag. 308, et Constantinop. Christ. Ducangii, [Col. 0594D] lib II, sect 6, num. 1, pag. 138. Id. Prandearia; et fecit eum inclausum sub multa custodia, praecipiens excubiti custodibus ut nullus penitus sciret civitatis, quia est in eodem excubitu. Fecit ergo sanctus idem apostolicus clausus, et sine participatione penitus sermonis alicujus, nonaginta tres dies. In ipsa vero nonagesima tertia die, quae est dies parasceve, mane tulerunt eum de custodia, constituendum in cella sacellarii jubentes pridie convenire omnem senatum, quod et factum est. Jusserunt autem eum introducendum, et introduxerunt in portatoria sella: erat enim penitus aeger, praecipue autem illis diebus prae navigatione et afflictione [Col. 0593B] custodiae per tot dies effectae. Intendens autem in eum primus, qui praesidebat sacellarius cum reliquis principibus a longe, jussit eum surgere a ferculo, et stare. Aientibus quibusdam ministrorum non valere eum stare, turbatus prae multa ira sacellarius exclamavit, cum eo autem et quidam de custodia, surgere eum et astare censurae subnixum hinc inde: quod et factum est. Sacellarius autem inquit ad eum: Dic miser, quid tibi mali intulit imperator? tulit a te aliquid? oppressit te vi? Ille autem tacebat. Tunc ait ad eum sacellarius imperativa voce: Non respondes? Ecce nunc ingredientur accusatores tui. Et continuo cum sermone introducti sunt plurimi accusatorum contra eum. Omnes autem erant mendacii filii et discipuli eorum qui Dominum nostrum Jesum [Col. 0593C] Christum necaverunt. Contradicebant vero sancto viro, quemadmodum praemoniti fuerant. Erant enim voces eorum praemeditatae et praeparatae. In quibus quidam eorum, paulo ante interrogati ut testimonium perhiberent, tentabant dicere veritatem, sicut mos est: et continuo turbati qui praetendebant certamen hoc, incipiebant validis minis increpare eos, donec suaderent eis proferre quae erant convenientia in mortem beati et justi viri. Contemplatus sanctus papa introeuntes testificari, subridens dixit: Isti sunt testes? sic habet ordo? Erant enim primi ingredientes, nomine quidem milites, lupaces autem et bestiales sententia; et quidam eorum qui erant Olympii, cum quibus erat et Andreas qui fuerat ejus notarius.
[Col. 0593D] Erant autem inter accusatores infelices Imeritus, et Therinus et reliqui numero quasi viginti, primores milites et reliqui accusantes. Jurabant autem ad sancta Evangelia, et sic testificabantur. Primicerius sane omnium accusantium erat Dorotheus patricius Ciliciae, qui jurans dixit, quoniam quinquaginta capita si haberet, non oporteret eum vivere eo quod solus subvertit et perdidit universum Occidentem, et delevit, et revera unius consilii fuit cum Olympio, et inimicus homicida imperatoris et Romanae [Col. 0594D] πολιτείας, reipublicae. urbanitatis. Videns ergo justus vir introeuntes eos et jurantes sine parcitate testificatores, compassus [Col. 0594A] perditioni animarum eorum, ait ad eos qui praesidebant principes: Obsecro vos per Deum, nolite praeparare eos et jurare, sed absque sacramento dicant quaecunque volunt, vosque facite quaecunque vultis. Et quid opus est etiam jurando perdere illos animas suas? Ingresso equidem uno testium, et dicente quoniam conjurationes fecit cum Olympio, et milites praeparavit ut jurarent; interrogatus Deo pretiosus vir, si haec ita se haberent, respondit: Si vultis audire veritatem, dieo vobis sequentia. Et coepit dicere: Quando factus est Typus, et directus Romam ab imperatore. Et, hoc tantum dicente beato illo, aliud quid non concessum est loqui. Sed continuo ante omnes incipiens cum clamore Troilus inquit: Non inferas nobis hic de fide; de duellio nunc scrutaris, quoniam [Col. 0594B] et Romani, et nos Christiani sumus et orthodoxi. Et respondit idem vir justus: Utinam! Verumtamen invenietis me in illa die tremendi examinis testem etiam in hoc.
Denuo inter accusantes testes, ait ad eum praefectus Troilus: Qualis homo es tu, quoniam cernens et audiens talia contra imperatorem nitentem effodiendum Olympium non prohibuisti eum, sed e contra consensisti ei? Ad quem continuo dixit ipse beatus apostolicus papa: Dic, domine Troile: quando, sicut scitis etiam vos, et nos audivimus, Georgius a magistratibus, qui erat ex monachis, ingressus est huc in urbem a castris, et talia verba locutus est fecitque res tales; ubi eras tu et qui sunt tecum, quoniam non restitistis ei, sed e contra concionatus est vobis, et [Col. 0594C] quos voluit Palatii exsulavit et prohibuit? Iterumque sub Valentino, cum praecepto imperatoris indutus est purpura et consedit ei, quo ieratis vos? Non eratis hic? Cur ergo non prohibuistis eum dicentes: Non attingas res non opportunas tibi? Nonne omnes e contra convenistis ei? Quomodo habebam ego tali viro adversus stare, habenti praecipue brachium universae militiae Italicae? An potius ego illum feci exarchum? Verumtamen, denuo obsecro vos per Dominum, quodcunque vultis et definitis fieri in me, citius explete. Novit enim Deus, maxima mihi dona tribuistis, quacunque me clade jugulaveritis. Percontatus autem quemdam de ministrantibus, Sagolebam videlicet, sacellarius, si sunt foris alii aliqui, qui debeant testificari? respondit scriba: Sunt, domine, plurimi alii. [Col. 0594D] Deficientes autem hi qui praesidebant, sancto et venerabili astante viro in conspectu eorum, et potissimum Spiritu eum sancto firmante, dixerunt sufficere testes. Erat quippe interpres eorum, quae a Sancto dicebantur, verborum, Innocentius consul filius Thomae, qui erat ab Africa: et, cum interpretaretur ea quae a beato viro dicebantur, non ferebat, videns ignita jacula sancti Spiritus a Deo honorabili viro contra eos prolata. Ait ad Innocentium cum furore: Cur nobis interpretaris quae dicit? Noli dicere quae dicit.
Surgens ergo continuo sacellarius cum plurimis [Col. 0595A] qui consederant ei ingressus est nuntiare imperatori quaeque ipse voluit. Eduxerunt autem sanctum apostolicum virum de cella judicii, magis autem ex aula Caiphae, in gestatorio sedili sedentem, et statuerunt eum in medio atrii quod erat ante cellam sacellarii, et imperialis stabuli, quo consueverat omnis populus convenire et exspectare sacellarii ingressum. Circumdederunt eum excubitores, eratque omnibus spectaculum formidabile turbis. Post paululum ergo, jusserunt inferri eum in solarium expositionis, ut esset ibi quatenus prospiceret imperator per cancellos triclinii sui ea quae futura erant fieri. Erat itaque multitudo populorum usque ad hippodromum conferta convenientium illic. Statuerunt ergo reverentissimum virum in medio solarii dispositionis, [Col. 0595B] praesentia totius senatus subnixum hinc et inde. Facta est ergo constipatio subito non minima, et exiens ab imperatore sacellarius apertis januis triclinii in solarium dividere universum populum jussit. Veniensque ad sanctum ac venerabilem virum Martinum apostolicum, dixit ad eum: Vide quomodo Deus te duxit, et tradidit in manus nostras. Tu nitebaris contra imperatorem: quid tibi spei erat? Ecce dereliquisti Deum, et dereliquit te Deus. Et continuo exclamans sacellarius quemdam astantium excubitorum tonsorem, praecepit sine mora auferre psachnion [Col. 0595] est pallium vel peram. Vide Baron. ad ann. 651, num. 10, qui cum aliis legit psachmon. summi et apostolici atque praecipui pastoris omnium Christianorum, qui orthodoxam sanctorum Patrum et synodorum confessionem, hoc est fidem confirmavit, et novi erroris exortos auctores, novos [Col. 0595C] videlicet haereticos, cum impiis dogmatibus eorum canonice et synodice anathematizavit. Cum ergo incidisset psachnion beati viri excubitor, et corrigiam campagiorum ejus, statim tradidit eum sacellarius praefecto urbis, dicens: Tolle eum, domine praefecte, et continuo membratim incide illum. Cum his autem omnibus jussit astantibus anathematizare eum, quod et fecerunt. Non responderunt autem hujuscemodi voci viginti virorum animae. Sed omnes quique hoc ipsum videbant, et sciebant quia est Deus in coelo conspector eorum quae fiebant, dimisso vultu cum multa moestitudine recedebant tribulati. Suscipientes ergo cum carnifices exuerunt exterius ejus pallium sacerdotalis stolae, et scindentes alas tunicae quae erat interius a summo usque deorsum circumposuerunt [Col. 0595D] ferrea vincula in sanctam ejus cervicem, et per omne corpus ejus trahentes eum vi, non concesserunt penitus ei alicubi residere et animam refocillare, sed a palatio duxerunt eum publicantes et dehonestantes per medium civitatis ad praetorium, et gladius coram eo.
Erat autem dolor magnus beato illi, et inenarrabilis: oppido enim erat fessus et infirmus, prae tantis incommodis futurus relinquere animam a pressura passionum et tenuitate corporis. Attamen gaudens spe confortabatur in Domino: et, quo magis cum afflictione et vi trahebatur, eo sereno obtutu ductus cum multa constantia animae justus, [Col. 0596A] cum uno solummodo indumento a summo discisso in duas partes, et sine cinctorio sequebatur, adeo ut interiora ejus quodammodo nuda panderentur, et multifaria quidem continuo populorum, conspectis quae fiebant, gemebant, ut veritatem dicam, et lacrymabantur. Pauci autem ministrorum satanae gaudebant et subsannabant, et capita transeuntes, sicut scriptum est movebant, dicentes: Ubi est Deus ejus, et ubi fides ejus, et ubi doctrina ipsius? Qui cum venisset in praetorium dehonestatus et a carnificibus vinculatus cum gladiis, conjecerunt eum in unum carcerum cum homicidis, et post unam quasi horam tulerunt eum inde, et transposuerunt in eam, quae dicitur Diomedis custodia, in praetorio Praefecti. Tanta autem instantia et vi trahebant eum vinculis [Col. 0596B] nexum ut dilaniarentur crura et poplites ejus, et sanguis efflueret per ascensum scalae ejusdem custodiae. Sunt enim scopulosi, et asperi valde ac penitus in altum porrecti gradus. Erat autem ipse beatus praesentis vitae proximus jam carere suppliciis, anima deficiente etiam ante gladium, cum jam non valeret conscendere cum se trahentibus. Introducentes ergo eum, quomodocunque in custodiam decidentem saepius et surgentem, posuerunt in scamno indutum calibis et catenis. Tunc enim, quando traditus est a Caipha Pilato ut crucifigeretur, hoc est a praefecto, continuo cum exuerent eum carnifices, graviter algoribus vexabatur: erat enim intolerabilis hiems. Imposuerunt ei gravissima ferri pondera, et nullus aderat ei hominum ejus proprius, excepto uno solummodo [Col. 0596C] clerico adolescente: quique commanens ei in custodia, et superstans lamentabatur magistrum, sicuti Petrus.
Erat etiam convinctus magister custodiae eidem beato, quoniam sic erat mos, ut futurus pati per gladium convinciretur magistro custodiae. Erant ergo duae mulieres, genitrix et nata, praenominatae custodiae claves tenentes, quaeque aspicientes importabilem dolorem sancti illius qui inter tot poenarum genera quae aderant, algore quatiebatur durissimo: motae compassionibus quaerebant aliquam exhibere misericordiam cum eo, et contegere eum, sed non audebant propter convinctum et custodientem carnificem. Putabant enim actutum venturam censuram [Col. 0596D] ut trucidaretur. Post quasdam vero horas, cum vocassent quidam ab imo ex ordine militari magistrum vigiliae carnificem, descendente eo, una mulierum ergastulorum illorum pietatis viscere ducta, accedens amplectensque bellatorem Christi, et apostolicum patrem, portansque reclinavit eum in proprio toro suo, contegens utiliter et involvens. Mansit autem usque ad vesperum sine voce. Vespere autem facto, misit ad cum Gregorius Praefectus Eunuchus ex cubiculariis majorem domus suae cum parvis cibariis, qui refecit eum, dicens: Ne deficias in tribulationibus, confidimus in Deum, non morieris. In quo magis aggravatus ille beatus ingemuit. [Col. 0597A] Abstulerunt autem ferrea vincula continuo ab eo.
Sequenti vero die abiens imperator in Patriarchium visendi gratia Paullum patriarcham (proximus enim erat morti) narravit ei quae consummata sunt in sanctissimum virum. Ingemiscens vero Paullus, et conversus, ad parietem dixit: Hei mihi! et hoc ad abundantiam judiciorum meorum actum est. Percontatus autem ab imperatore quamobrem hoc dixerit, respondit: Numquidnam, domine, non est miserabile talia pati pontifices? Tunc attentius adjuravit Imperatorem, sufficere ei in his quae passus est, nihilque amplius sustinere. Unde audiens beatus ille ac apostolicus vir, quod non suscepit quod exspectabat, non gratum habuit tale [Col. 0597B] promissum, sed penitus moestus effectus est. Festinabat enim explere bonum certamen, et abire ad eum quem desiderabat. Interea defuncto Paullo, et Pyrrho residere nitente, atque quibusdam Ecclesiae contradicentibus et prohibentibus, libellumque ejus publicantibus in palatio, asserentibusque quoniam et a beatissimo Paullo anathematizatus est: Pyrrhus reprobatus est sacerdotio propter libellum quem fecerat Romae.
Et multa commotione facta, post dies octo defuncto Paullo, dirigitur ab imperatore ad Diomedis custodiam ad magnanimum papam Demosthenes rescriptor et collaborator sacellarii, et Libellifius cum eo. Intrantes vero, dixerunt ad eum: Dominator noster eximius imperator misit nos ad te, dicens: [Col. 0597C] Ecce in quanta gloria prius consistens, in qualem ordinem te ipsum duxisti! nemo tibi fecit hoc, sed tu ipse tibimetipsi. Ipse autem nihil aliud respondit, nisi solum hoc: Gloria et gratiarum actio per omnia soli immortali Regi. Dicit ad eum Demosthenes rescriptor: Significavit tibi dominator, dic nobis ea quae de Pyrrho expatriarcha hic et Romae subsequenter gesta sunt. Pro qua causa abiit Romam: jussus, an proprio proposito? Respondens sanctus papa dixit: Proprio proposito. Ait Demosthenes: Libellum illum quomodo fecit? compellente aliquo? Respondit sanctus vir: Nemine, sed propria propositione. Demosthenes inquit: Veniente Pyrrho Romam, quomodo suscepit eum sanctus vir Theodorus decessor tuus papa? uti episcopum? Respondit [Col. 0597D] aequanimis papa, et quomodo non? qui prius quam veniret Pyrrhus Romam, manifeste scripsit huc, hoc est beatus Theodorus, ad Paullum, utpote ad eum qui indecens fecerit, et alterius thronum invaserit. Deinde autem sponte sua eodem Pyrrho veniente Romam ad vestigia beati Petri, quomodo non haberet eum suscipere praecessor meus, et honorare, utpote episcopum? Respondens Demosthenes dixit: Vere veritas sic se habet. Unde autem sumebat ea quae ad usum sui corporis erant necessaria? Dicit beatus: Manifeste de Patriarchio Romano. Ait concertator: Qualis panis dabatur ei? Respondit honorabilis vir: Vos domini mei, nescitis Ecclesiam Romanam? Dico enim vobis, quia quisquis venit [Col. 0598A] illuc miserabilis homo hospitari, omnia ad usum praebentur ei, et nullum immunem suis donis sanctus Petrus repellit venientium illuc: sed panis mundissimus et vina diversa dantur non solum ei, sed hominibus ei pertinentibus. Si ergo in miserabilibus hominibus haec fiunt, qui venit etiam honorabilis sicut episcopus, qualem sumptum habet suscipere? Dicit ad eum Demosthenes: Nos didicimus, quia vi fecit libellum Pyrrhus Romae, et quia lignea vincula sustinuit, et multa dolenda passus est. Respondit vir ille beatus, et dixit: Nihil tale factum est. Nam nisi quia formidine aliqui tenentur, non possunt forte loqui veritatem. Hic sunt Constantinopoli plurimi, qui tunc erant Romae, et sciunt quae ibi gesta sunt. Ex quibus interim [Col. 0598B] superest Plato Patricius, qui tunc Exarchus erat, quippe direxit homines suos tunc ad Pyrrhum Romam: percontamini eum de his si mentior. Verumtamen, quid volumus plurima quaerere? Ecce in manibus vestris retinetis me, et quodcunque vultis consummate in me: Deo indulgente in vestra est potestate. Utique si membratim inciditis carnes meas, sicuti praefecto jussistis cum me traderetis, non communico Ecclesiae Constantinopolitanae. Ecce hic sum, examinate me, et tentate, et invenietis experimento gratiam Dei, et fidelium servorum ejus. Iterum Pyrrhus in medium venit, qui toties anathematizatus et nudatus est divino honore. Stupefactus autem Demosthenes rescriptor, et admirans super hac voce aequanimis papae audaciam atque constantiam [Col. 0598C] pro Christo in morte sua, equidem ad hoc positus erat calix passionis. Similiter et hi qui consequentes erant ei stupentes, accepto libellario scriatim cuncta dicta a beato viro, conscribentes recesserunt.
Fecit ergo reverentissimus papa in eodem Diomedis ergastulo octoginta quinque dies post primas nonaginta tres; hoc est omnes simul CLXXVIII. Venit igitur Sagoleba scriba, dicens, quia jussus sum auferre te hinc, et transferre in domum meam, et post dies duos dirigere te quo jusserit mihi sacellarius. Interrogante autem papa quo ducendus esset, vel in quem locum, noluit ei dicere. Rogabat ergo sanctus ille, ut sineretur in eadem custodia, quousque exsularetur, et ad horam auferretur de custodia: et nec [Col. 0598D] hoc concessum est ei. Sed circa occasum solis dicit venerabilis papa his qui erant in ergastulo: Accedite, fratres, vale faciamus; quia ecce nunc aderit qui auferat me hinc. Et haec, dicente eo, hauserunt singuli calicem. Et surgens sereno vultu cum multa constantia atque gratiarum actione dicit ad unum concurrentium sibi dilectum, qui erat ibi: Veni, domine frater, et da mihi pacem. Erant porro praecordia fratris illius, sicut mihi ipse referebat in illa hora, qualia ut conjicio discipuli illius contemplantis Dominum in cruce. Non valens ergo, ut aiebat, cohibere seipsum, vocante eum beato ad osculum, irrugiit frater ut leo. Cum eo autem inibi praesentes omnes lamentabantur terribili lamento. Anxiatus in [Col. 0599A] hoc vir beatus flagitabat omnes ne ita facerent, sereno obtutu dicens. Et, impositis venerabilibus manibus super verticem ejus, subridens ait: Bona sunt haec, domine frater, haec sunt opportuna, et te oportet ita facere? haec sunt pacis? cum e contra nunc debeas gaudere super me. Ad quem illico cum contritione cordis respondit frater: Deus novit, famule Christi. Laetor in gloria qua dignatus est Christus Deus noster propter nomen suum haec te omnia pati: sed lamentor omnium perditionem. Salutantes ergo omnes eum recesserunt. Veniens igitur continuo scriba et auferens eum intulit in domum suam. Dictum est ergo, quia in Chersonam exsulatur: et post dies aliquot cognovimus, quia illuc clanculo navigio transvectus est [Col. 0599B] ipse sanctissimus apostolicus vir. Veniens ergo illuc post dies aliquot scripsit epistolam in Byzantium ad quemdam sibi charissimum, ex illis videlicet qui hunc propter Dominum et ob rectam fidem ejus amabant.
Cum esset in magna tribulatione et exsilio idem saepe dictus Pater noster sanctissimus constitutus, postulans aliquarum specierum subsidia propter multas et frequentes, gravesque aegrimonias corporales, angustiasque omnimodas regionis illius, eo quod nihil ibi inveniretur, praecipue triticum, quod quidem illic nominabatur, non autem inveniebatur. Unde cum jurejurando scripsit, quia navicula illo veniente, et parum tritici habente ad commutationem salis, vix potuerit emere ex eo unum tritici [Col. 0599C] modium quatuor solidis, cum multis et hoc precibus. Diversas autem angustias scripsit sancta ejus anima pati se ibi, non solum corporalibus angustiis, sed etiam habitantium et dominantium ibi malis oppressus, ita ut penitus contritus male pejus moreretur, suasione videlicet dominantium in Byzantio. Quamobrem, quaeso vos, ego humilis et peccator famulus vester, a Deo honorabiles Patres, ut quemadmodum ego visa mihi et audita diligentissime declaravi vobis, hoc est imminentes tentationes beatissimo papae, propter rectam confessionem in Christo Domino, et propter anathematismum in novos factum haereticos, quanquam ex multis parva, tamen quae potui dirigere scripsi: ita et vos zelum habentibus culturae Dei, explicate eadem, et hortamini imitari [Col. 0599D] eum, et traditiones sanctorum Patrum retinere secundum imitationem ejus, et non communicare omnino contraria sentientibus. Obsecrantes etiam pro me indigno famulo qui scripsi, quo cum eo et vobiscum inveniam misericordiam a Christo Deo nostro in saecula. Amen.
Obiit autem idem sanctissimus ter beatus apostolicus Martinus papa, recens revera confessor et martyr Christi Dei nostri in eadem exsulatione Chersonae, juxta ejusdem ad Dominum Deum petitionem, quam obtulit ei cum lacrymis, exiens de navi, et calcans terram illam, id est ut in ea finiret vitam, bonum certamen certans, cursum martyrii consummans [Col. 0600A] et bonam fidem servans, mense Septembrio, die sexta decima, in qua felicissimae martyris et fidem custodientis orthodoxam Euphemiae, pretiosissima et beatissima, secundum anni circulum, celebratur memoria, indictione quarta decima. Positus est autem in tumulis sanctorum extra muros Chersonitarum civitatis quasi stadio uno, in pretiosissimo et reverendissimo templo sanctissimae et prae omnibus sanctis colendae, castissimae et immaculatae, perbenedictaeque gloriosissimae et excellentissimae omnium creaturarum, gratia plenissimae, gaudium facientis et tribuentis dominae nostrae, proprie natura et veritate solius Dei genitricis, semper virginis Mariae, quae cognominatur Blachernes: factus typus imitabilis omnibus, qui bene vivere et decertare [Col. 0600B] elegerint et voluerint, pro ea, quae verissima est, veritate. Cujus virginis cujusque confessoris intercessionibus, Christus verus Deus et Salvator noster, qui ineffabiliter et sine semine ex ea processit propter genus humanum, custodiat et conservet nos et omnes fideliter audientes, omnemque populum quem acquisivit in sinceritatem fidei et conversationem, in pace, et dilectione perfecta, et omni justitia usque in finem. Cui est cum Deo Patre et Spiritu sancto in deitate una substantia, aequus honor, virtus eadem, sine tempore regnum, semper principium, sceptrum juge, gloria perpes, majestas similis, per infinita saecula. Amen.
Habet autem se praedicta epistola ejusdem sanctissimi et apostolici papae sic.
Indicamus germanae charitati vestrae, domine frater, quia postquam egressi sumus ex eo quod Ivon dicitur a Constantinopoli, navigantes sancta quinta feria coenae Domini pertransivimus Pharum, per diversa loca transmeantes Idibus Maiis, et Chersonem pervenimus. Ergo gerulus harum, qui praesentem vobis tradit epistolam, post triginta dies post nos a partibus Byzantii venit Chersonem. Et gavisi sumus super adventum ipsius, aestimantes quod expensae missae nobis ab Italia essent in terram hanc, quae deberent nos eo veniente consolari. Et cum interrogassemus, cognovimus ab eo quod nihil huc detulerit ab Italia: et miratus sum, et glorificavi Deum meum etiam in hoc, quoniam, sicut scit, tribulationes nostras dispensat, maxime cum fames in [Col. 0600D] hac terra et necessitas talis esset, ut panis in ea tantum nominetur, non tamen penitus videatur. Quoniam nisi mittantur nobis ex partibus illis sumptus, vel a partibus Ponti, hic vivere omnino nequimus. Spiritus enim promptus est, caro vero infirma, ut etiam ipse nosti. Neque enim dispensatio quaevis potest in hac terra ullatenus inveniri in solatium saltem modici sumptus. Si ergo, ut dictum est, transmissum fuerit illinc frumentum et vinum, aut oleum et alia quaedam quoquo modo, festina, prout potueris, mittere nobis. Neque enim hujuscemodi mala, ut reor, ostendi sanctis, qui ibidem sunt, vel his qui sunt Ecclesiae illius, ut usque adeo mandatum Domini [Col. 0601A] parvipenderent: praesertim cum Apostolus Philippensibus scripsit, gratias agens eis quod et Thessalonicam et semel et bis in usum sibi miserint, ubi et subdit: Habeo autem omnia, et abundo. Si enim peregrinos illic, id est Romae, ita reficit sanctus Petrus, quid dicemus de nobis, qui proprii servi ejus sumus, et saltem ad momentum ministravimus ei, et in tali exsilio et afflictione consistimus? Cognitionem autem feci ad dilectionem vestram quarumdam specierum, quae comparari debent illic: et horum, quaeso te, more solito curam habeto, ut nosti, ad emendum et mittendum nobis propter multas necessitates nostras et frequentes infirmitates.
Exemplar alterius epistolae.
[Col. 0601B] Omne desiderium habemus semper litteris nostris charitatem vestram consolandi, et relevandi vos a sollicitudine quae vobis de nobis est; vobiscum vero et omnes sanctos et fratres nostros, qui curam nostri propter Dominum gerunt. Ecce et impraesentiarum scribo vobis, quae coarctant nos. Veritatem dico in nomine Christi Dei nostri. Remoti enim ex omni mundana turbatione, et depositi a peccatis nostris, ecce et ipsa vita caruimus. Siquidem hi, qui in hac regione habitant, omnes gentiles existunt, et gentiles mores acceperunt hi, qui hic habitare noscuntur, nullam charitatem prorsus habentes, quam jugiter hominum natura et inter ipsos quoque barbaros crebra compassione demonstrat. Novit itaque Deus, nisi ex naviculis, quae veniunt ex partibus Romaniae, [Col. 0601C] ut hi qui hic sunt nuncupant, partes videlicet Graecorum Ponticas partes vocantes. Nam nec semel de regione ista usque ad unum trimisium [Col. 0601D] est tremissem, nempe tertiam solidi partem. frumentum potui comparare: sed nec alterius cujuscunque generis speciem, nisi, ut praedictum est, ex naviculis quae huc raro veniunt, ut sale onustae recedant. Sic potuimus emere tres vel quatuor modios numismate, usque ad praesentem Septembrium mensem. Usque nunc vero non potuimus de novis geniminibus emere, nisi uno numismate modios quatuor. Miratus sum autem, et adhuc miror indiscretionem et compassionem omnium qui quondam mihi pertinebant, et amicorum meorum ac propinquorum, quia sic funditus infelicitatis meae obliti sunt, et nec scire volunt ut invenio, sive sim super terram, sive non [Col. 0601D] sim. Miratus quoque multo magis sum in eos, qui sunt sanctissimae apostoli Petri Ecclesiae, quoniam tantam dederunt operam de corpore ac membro suo, id est, super dilectione nostra, ad reddendos nos sine sollicitudine, saltem super corporali usu, quotidianoque sumptu. Nam etsi aurum Ecclesia sancti Petri non habet, frumento tamen et vino, et aliis necessariis expensa non caret per gratiam Dei, ut modicae saltem exhibitionis curam gessissent. Qualem putas conscientiam habemus exhibendi ante tribunal Christi accusantibus omnibus tunc et rationem reddentibus hominibus, qui ex eodem luto et massa consistunt? Quae formido est, quae cecidit super homines [Col. 0602A] ad mandata Dei minime facienda, aut timor ubi non est timor? An subtractione usque adeo nos spiritus maligni operiunt? An ita inimicus omni plenitudini Ecclesiae apparui, et adversarius illis? Verumtamen Deus, qui omnes vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, per intercessiones sancti Petri stabiliat corda eorum in orthodoxa fide, et confirmet contra omnem haereticum et adversariam Ecclesiae nostrae personam, et immobiles custodiat, praecipue pastorem qui eis nunc praeesse monstratur: quo in nullo prorsus decidentes, vel declinantes, aut dimittentes eorum quae in conspectu Domini et sanctorum angelorum ejus in scriptis professi sunt, usque ad pusillum quidpiam, una cum humilitate mea coronam percipiant justitiae orthodoxae fidei de manu [Col. 0602B] Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi. De humili namque hoc corpore meo et ipsi Domino cura erit, ut sibi gubernare placet, sive in tribulationibus indesinentibus, sive in modico refrigerio; Dominus enim prope est, et quid sollicitus sum? Spero quippe in miserationes ejus, quod non tardet modo finire meum, quo jusserit, cursum. Omnes vestrates propter Dominum salutate, et omnes qui pro Dei amore meis compassi sunt vinculis. Deus excelsus potenti manu sua protegat vos ab omni tentatione, et salvet in regnum suum.
En ergo quae scripta sunt a beatissimo apostolico ad charissimum suum.
Igitur saltem nunc, quando a sanctitate ipsius [Col. 0602C] commoniti sumus, festinemus singuli qui diligimus Dominum, et habemus aemulationem erga sanctos ejus, qui usque ad mortem in fide catholica permanserunt: et saltem ex parte reficiamus eum, et compatiamur ei, ministrantes illi ex his quae Dominus unicuique nostrum donavit, ut et communicatores in Domino claritatis ejus efficiamur. Non autem haec aio, quoniam summus sacerdos noster fuit, sed quia incruentum Christo Deo pro salute animarum nostrarum in ecclesia vestra sacrificium obtulit, et tantum illuminavit populum, confessor et praedicator veritatis effectus. Aestimo sane quod certificari etiam irrationabilia debuerint animalia (quanto magis vos rationabiles et sensati?), quod omnia, quae in eum facta sunt, ob rectam fidem ejus effecta sint, et haereticorum [Col. 0602D] abdicationem. Et hoc non aliunde, nisi quia pertinaciter adversarii perdurantes nullo modo flecti, vel ad lucem veritatis converti, sed et validioribus afflictionibus et tribulationibus afficiebant, a custodia in custodiam, ab exsilio in exsilium, eos qui circa monachum Anastasium erant, qui a tempore multo hic propter Christum de loco in locum tractus afflictus est. Simili modo et domnum Maximum, et discipulum ejus. Nunquid et isti rebelles sunt? Caeterum, de Pyrrho sciendum est, quoniam postquam certi facti sunt a ter beato apostolico, ac Platone, quod sponte fecerit libellum suum, locaverunt eum in throno isto: quanquam Deus statim [Col. 0603A] justo judicio suo deleverit eum de libro viventium. Similiter autem et novus praesul, ut comperimus, Pyrrhum et praedecessores ejus, beatos Patres et sanctos vocavit. Ut ergo scientes, dilecti, quia terribilem judicem habemus, qui venturus est judicare cogitationes et actus nostros, et exquirere rectam fidem suam, sapientiam fortem et stabilem, sicuti suscepimus in Domino teneamus cum patientia [Col. 0604A] multa. Sanctos quoque Patres nostros, saltem ut unum ex egenis, singuli secundum vires reficiamus, et consolemur tribulationes eorum. Et quidem de sanctissimo et famulo Christi Dei nostri apostolico dicta sint. De caetero vero necessarium duxi, etiam de divinitus honoratis et illustratis Patribus nostris et concertatoribus ejus dilectioni vestrae significare.
Τῇ ἡμέρᾳ ᾗ προσωρμίσθησαν ταύτῃ τῇ βασιλευούσῃ πόλει, ὅ, τε κύριος Μάξιμος, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ περὶ δυσμὰς ἡλίου ἠλθόντες δύο μανδάτωρες μετὰ δέκα ἐκσκουβιτώρων, ἐπῇραν αὐτοὺς ἐκ τοῦ πλοίου γυμνοὺς καὶ ἀνυποδέτους. Καὶ μερίσαντες αὐτοὺς ἀπ` ἀλλήλων, ἐφύλαξαν εἶς διάφορα ἐκσκούβιτα, καὶ μεθ` ἡμέρας τινὰς ἀναφέρουσιν αὐτοὺς ἐν τῷ παλατίῷ, καὶ εἶσάγουσι τὸν γέροντα, ἐν ᾧ τόπῳ συνήχθη ἡ σύγκλητος, καὶ πολὺς ἀλλος ὄχλος_ καὶ παριστῶσιν αὐτὸν μέσον τῶν ἀρχόντων καθημένων. Καὶ λέγει αὐτῷ ὁ σακελλάριος μετ` ὀργῆς πολλῆς καὶ μανίας_ Χριστιανὸς εἶ_ καὶ εἶπε, χάριτι Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, χριστιανός εἱμὶ. Καὶ λέγει ἐκεῖνος, οὐκ ἔστιν ἀληθές. Ἀπεκρίθη ὀ δοῦλος τοῦ Θεοῦ· Σὺ λέγεις, οὐκ εἶμι, ἀλλ` ὁ Θεὸς λέγει εἷναί με, καὶ διαμένειν χριστιανόν. Καὶ πῶς, φησίν, εἴπερ χριστιανὸς εἶ, μισεῖς τὸν βασιλέα_ Ἀποκριθείς ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος, ἔφη· Καὶ πόθεν δῆλον_ τὸ γὰρ μῖσος, ψυχῆς ἐστί κεκρυμμένη διάθεσις, ὤσπερ οὖν καὶ ἡ ἀγάπη. Καὶ λέγει αὐτῷ Ἐξ ᾧν ἐποίησας, πᾶσιν ἐγένου φανερὸς, ὃτι μισεῖς τὸν βασιλέα, καὶ τὴν πολιτείαν αὐτοῦ, σὺ γὰρ μόνος Αἴγυπτον, καὶ Ἀλεξάνδριαν, καὶ Πεντάπολιν, καὶ Τρίπολιν, καὶ Ἀφρικὴν Σαρακηνοῖς παρέδωκας. Καὶ τίς τούτων ἀπόδειξις, ἔφη_ Καὶ παραφέρουσιν Ἰωάννην τὸν γενόμενον σακελλάριον Πέτρου τοῦ γενομένου στρατηγοῦ Νουμηδίας τῆς Ἀφρικῆς λέγοντα, ὅτι πρὸ εἶκοσιδύο ἐτῶν ὁ πάππος τοῦ δεσπότου ἐκέλευσε τῷ μακαρίῳ Πέτρῳ λαβεῖν στρατὸν, καὶ ἀπελθεῖν εἶς Αἴγυπτον κατὰ τῶν Σαρακηνῶν, καὶ ἔγραψέ σοι ὡς πρὸς δοῦλον τοῦ Θεοῦ λαλῶν, πληροφορίαν ἔχων εἶς σὲ ὡς ἅγιον ἄνθρωπον, εἶ συμβουλεύεις αὐτῷ ἀπελθεῖν. Καὶ ἀντέγραψας αὐτῷ, λέγων, μηδὲν τοιοῦτο ποιῆσαι, ἐπειδὴ οὐκ εὐδοκεῖ ὁ Θεὸς ἐπὶ τῆς βασιλείας Ἠρακλείου, καὶ τοῦ γένους αὐτοῦ, συμπραχθῆναι τὴν πολιτίαν τῶν Ῥωμαίων. Λέγει ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ· Ἐὰν ἀληθεύῃ, πάντως ἔχεις καὶ τὴν πρὸς ἐμὲ Πέτρου, καὶ τὴν ἐμὴν πρὸς αὐτὸν ἐπιστολὴν_ παρενεχθῶσι, καὶ ὑπόκειμαι ταῖς δοκούσαις τῷ νόμῷ ποιναῖς. Καὶ λέγει_ Ἐγὼ οὐκ ἔχω ἐπιστολὴν, ἀλλ` οὔτε οἶδα, εἶ ὅλως ἔγαψέ σοι. Ἀλλ` ἐν τῷ φοσάτῳ ταῦτα κατ` ἐκεῖνον ἐλάλουν πάντες τὸν καιρόν. Λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος· Εἶ τὸ φοσᾶτον ὅλον τοῦτο διελάλει, πῶς σὺ μόνος τοῦτο συκοφαντεῖς με_ θεώρησάς με πότε, ἣ ἐγώ σε. Καὶ λέγει, οὐδέποτε. Τότε στραφεὶς πρὸς τὴν σύγκλητον ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος, εἶπεν· Εἶ δίκαιόν ἐστι τοιούτους παρακομίζεσθαι κατηγόρους, ἢ μάρτυρας, κρίνατε_ «ᾧ γὰρ κρίματι κρίνετε, κριθήσεσθέ, καὶ οἵῳ μέτρῳ μετρεῖτε, μετρηθήσεσθέ, φησιν ὁ τῶν ὅλων Θεός.»
Καὶ μετὰ τοῦτον φέρουσι Σέργιον τὸν Μαγουδὰν, λέγοντα· Πρὸ ἐννέα ἐτῶν ὁ μακάριος ἀββᾶς, Θωμᾶς ἐλθὼν ἀπὸ Ῥώμης εἶπέ μοι Ὅτι ὁ πάππας Θεόδωρος ἔπεμψέ με πρὸς τὸν πατρίκιον Γρηγόριον, ἵνα εἴπω αὐτῷ, μὴ φοβηθῆναί τινα. Ὁ γὰρ δοῦλος τοῦ Θεοῦ ὁ ἀββᾶς Μάξιμος, ἐθεώρησεν ὄναρ, ὅτι κατ` οὐρανοὺς εἶς ἀνατολὰς καὶ δυσμὰς ἦσαν δῆμοι ἀγγέλων. Καὶ οἱ μὲν εἶς ἀνατολὰς ἔκραζον· Κωνσταντῖνε Αὔγουστε, τοῦ βίγκας· Οἱ δὲ εἶς δυσμὰς ἐβόουν· Γρηγόριε Αὔγουστε, τοῦ βίγκᾶς· Καὶ ὑπερίσχυσεν ἡ φωνὴ τῶν εἶς δυσμὰς, τὴν τῶν εἶς ἀνατόλην φωνήν Καὶ τότε κραυγάζει ὁ σακελλάριος· Ἔπεμψέ σε ὁ Θεὸς καυσθῆναι εἶς τὴν πόλιν ταύτην. Λέγει ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος· Εὐχαριστῷ τῷ Θεῷ, καθαίροντί με τῶν ἑκουσίων κακῶν, δι` ἀκουσίου κολάσεως· «Πλὴν, οὐαὶ τῷ κόσμῷ ἀπὸ τῶν σκανδαλῶν, ἀνάγκη γὰρ ἐλθεῖν τὰ σκάνδαλα· Οὐαὶ δὲ δι` οὗ σκάνδαλον ἔρχεται.» Ὄντως οὐκ ἔδει τοιαῦτα λαλεῖσθαι παρουσίᾳ χριστιανῶν, οὐδὲ ἀτιμωρήτους μένειν τοὺς τὰ τοιαῦτα πράττοντας πρὸς τὸ ἀρέσαι ἀνθρώποις, σήμερον οὖσι, καὶ αὔριον οὐκ οὔσι. Ταῦτα ζῶντος Γρηγορίου ἔδει τοῦτον εἶπεῖν, καὶ γνωρίσαι τῷ βασιλεῖ τὴν εἶς αὐτὸν εὔνοιαν, δίκαιον δὲ ἐστι, εἶ καὶ ὑμῖν παρίσταται, τὸν πρὸ τούτου συκοφάντην ἐκβιασθῆναι ἀπελθεῖν ἐνέγκαι τὸν πατρίκιον Πέτρον, καὶ τοῦτον τὸν ἀββᾶν Θωμᾶν, κᾀκεῖνον τὸν μακάριον πάππας Θεόδωρον. Καὶ τότε παρουσίᾳ, πάντων, ἔλεγον τῷ πατρικίῳ Πέτρῷ Εἶπὲ, κῦρι ὁ πατρίκιος, ἔγραψάς μοί ποτε περὶ ὧν εἶπεν ὁ σακελλάριός σου, ἢ ἐγώ σοι_ Καὶ ὅταν κατετέθετο, ὑπὸ κόλασιν ἐγενόμην. Ὁμοίως δὲ καὶ τῷ μακαρίῳ πάππᾳ Εἶπὲ, δέσποτε, ἐγώ σοί ποτε ὄναρ ἀφηγησάμην_ Καὶ ὅταν ἤλεγξέ με, ἐκείνου ἦν τὸ ἔγκλημα, οὐκ ἐμοῦ τοῦ ἑωρακότος. Ἀπροαίρετον γὰρ πρᾶγμα τὸ ὄναρ· Μόνα δὲ τὰ προαιρετικὰ κολάζει ὁ νόμος, εἴπερ αὐτῷ ἐναντιοῦται. Τότε λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ Τρώϊλος· Παίζεις, ἀββᾶ, οὐκ οἴδας ποῦ εἶ_ Ὁ δὲ, οὐ παίζω, ἀλλὰ πενθὼ τὴν ζωήν μου συντηρηθεῖσαν μέχρι τοῦ νῦν, ἴνα τοιούτων λάβω πεῖραν φαντασμάτων. Λέγει Ἐπιφάνιος ὁ πατρίκιος. Ὁ Θεὸς γινώσκει, καλῶς ποιεῖ παίζων αὐτὰ, ἐὰν οὔκ εἶσιν ἀληθῆ· Μεθ` ὃν ὁ σακελλάριος πάλιν πρὸς αὐτὸν μετ` ὀργῆς εἶπεν· Ἀπλῶς πάντες ψεύδονται καὶ σὺ μόνος ἀληθεύεις_ Καὶ ἀποκριθεὶς εἶπεν ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος, συνδακρύσας τῷ λόγῷ Ἐξουσίαν ἔχετε, συγχωροῦντος τοῦ Θεοῦ, καὶ ζωῶσαι καὶ θανατῶσαι. Πλήν ἐὰν οὗτοι ἁληθεύωσι, καὶ ὁ Σατανᾶς φύσει Θεός ἐστιν. Εἶ δέ οὐκ ἔστιν, ὥσπερ οὖν οὐδέ ἐστιν, οὐδὲ οὗτοι ἀλήθευσαν. Μήτε γὰρ ἀξιωθῶ μετὰ χριστιανῶν θεωρῆσαι τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ ὑπερουσίου Θεοῦ, ποιητοῦ τε καὶ δημιουργοῦ, καὶ προνοητοῦ, καὶ, κριτοῦ καὶ σωτῆρος τῶν ὅλων, εἶ ποτε ὄναρ τοιοῦτον ἀφηγησάμην, ἢ ἄλλου ἀφηγουμένου ἤκουσα, εἶ μὴ τῇ ὥρᾳ ταύτῃ παρὰ τοῦ κυροῦ Σεργίου τοῦ εὐνοϊκοῦ τῆς βασιλείας.
Εἶτα τρίτον συκοφάντην προβάλλονται, Θεόδωρον τὸν υἱὸν Ἰωάννου τοῦ κανδιδάτου λεγομένου, τὸν ἐπίκλην Χιλὰ, τὸν νῦν γαμβρὸν τοῦ κυροῦ Πλάτωνος τοῦ πατρικίου, λέγοντα· Ὅτι συντυχίας μεταξὺ ἡμῶν ἐν Ῥώμῃ γενομένης περὶ τῶν βασιλέως, διέσυρε τὸ λαλούμενον, βυτία ποιῶν καὶ λαιβία. Πρὸς ὃν εἶπεν ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος· Οὐδέποτε διελέχθην σοι, εἶ μὴ ἄπαξ μετὰ τοῦ ὁσιωτάτου πρεσβυτέρου κυροῦ Θεοχαρίστου, τοῦ ἀδελφοῦ τοῦ ἐξάρχου, διὰ τὸν· πριμικήριον, προτραπεὶς διὰ γραμμάτων περὶ τούτου. Καὶ ἐὰν εὐρεθῶ ψευδόμενος, ἀπολαύω.
καὶ μετὰ τοῦτον, τέταρτον ἄγουσι Γρηγόριον τὸν υἱὸν Φωτεινοῦ, λέγοντα· Ὅτι ἀπῆλθον εἶς τὸ κελλίον τοῦ ἀββᾶ Μαξίμου ἐν Ῥώμῃ, κᾀμου εἶπόντος, ὅτι καὶ ἱερεύς ἐστιν ὁ βασιλεὺς, εἶπεν ὁ ἀββᾶς, Ἀναστάσιος ὁ μαθητὴς αὐτοῦ· Μὴ ἀξιωθῇ εἶναι ἱερεύς. Εὐθέως λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος· Φοβήθητι τὸν Θεὸν, κῦρι Γρηγόριε. Οὐδὲν παντελῶς ἐν τῇ περὶ τούτων διαλέξει λελάληκεν ὁ σύνδουλός μου. Καὶ ῥίπτει ἑαυτὸν εἶς τὴν γῆν, λέγων τῇ συγκλήτῳ· Ἀνάσχεσθε τοῦ δούλου ὑμῶν, καὶ πάντα λέγω ὡς ἑλαλήθη, καὶ ἐλέγξει με ἐὰν ψεύσομαι. Ὁ κύριός μου οὗτος Γρηγόριος ἐλθὼν εἶς Ῥώμην, ἠξίωσεν ἐλθεν εἶς τὸ κελλίον τοῦ δούλου ὑμῶν. Ὃν θεωρήσας, ὡς ἔθος μοι ἐστὶν, ἔῤῥιψα ἐμαυτὸν εἶς τὴν γῆν, καὶ προσεκύνησα αὐτῷ, καὶ ἠσπασάμην αὐτὸν, καὶ εἶπον αὐτῷ μετὰ τὸ καθίσαι· Τίς ἡ αἶτία τῆς ποθητῆς παρουσίας τοῦ δεσπότου μου_ Καὶ εἶπεν· Ὁ ἀγαθὸς καὶ θεοστήρικτος ἡμῶν δεσπότης, φροντίζων τῆς εἶρήνης τῶν ἁγίων τοῦ Θεοῦ ἐκκλησιῶν, ἐποίησε κέλευσιν πρὸς τὸν θεοτίμητον πάππαν, πέμψας καὶ προσφορὰν εἶς τὸν ἅγιον Πέτρον, προτρεπόμενος αὐτὸν ἑνωθῆναι τῷ προέδρῳ Κωνσταντινουπόλεως· ἃπερ πεμφθῆναι διὰ τῆς ἐμῆς μετριότητος κατηξίωσε τὸ εὐσεβὲς αὐτοῦ κράτος. Καὶ εἶπον· Δόξα Θεῷ τῷ ποιήσαντί σε ἄξιον τῆς τοιαύτης διακονίας Πλὴν, ἐπὶ ποίῳ τρόπῳ γενέσθαι τὴν ἕνωσιν ἡ αὐτοῦ θεοστεφὴς ἐκέλευσε γαληνότης, πάλιν εἶπὲ, εἴπερ οἶδας_ καὶ εἶπας, ἐπὶ τῷ Τύπῳ. Καὶ ἔφην· Ἀδύνατον, ὡς οἶμαι, τοῦτο καθέστηκεν· οὐ γὰρ ἀνέχονται οἱ Ῥωμαῖοι συναναιρεθῆναι ταῖς τῶν ἀκαθάρτων αἱρετικῶν φωναῖς, τὰς τῶν ἁγίων Πατέρων φωτοφόρους φωνάς, ἢ τῷ ψεύδει συνάποσβεσθῆναι τὴν ἀλήθειαν, ἣ τῷ σκότει συναφανισθῆναι τὸ φῶς. Οὐδὲν γὰρ ἡμῖν ἔσται τὸ προσκυνούμενον, εἶ γένηται τῶν θεοδιδάκτων λόγων ἀναίρεσις. Καὶ εἶπας, οὐκ ἀναίρεσιν τῶν ἱερῶν Τύπος ποιεῖται φωνῶν, ἀλλὰ σιωπὴν, ἵνα τὴν εἶρήνην οἶκονομήσωμεν. Καὶ εἶπον· Ἔστι παρὰ τῇ θείᾳ γραφῇ σιωπὴ, καὶ ἀναίρεσις· ὁ Θεὸς γὰρ εἶπε διὰ τοῦ Δαβίδ· «Οὔκ εἶσι λαλιαὶ, οὐδὲ λόγοι, ὧν οὐκ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν.» Οὐκοῦν εἶ μὴ λαλοῦνται καὶ ἀκούονται οἱ περὶ Θεοῦ λόγοι, οὐδὲ ὅλως εἱσὶ, κατὰ τὴν Γραφήν. Καὶ εἶπας· Μὴ βάλῃς με εἶς ὕλας, ἐγὼ ἀρκοῦμαι τῷ ἁγίῳ συμβόλῳ. Καὶ πῶς δύνασαι τῷ ἁγίῳ ἀρκεῖσθαι συμβόλῳ, ἔφην, δεχόμενος τὸν Τύπον_ Καὶ τί βλάπτει τὸ δέχεθαι τὸν Τύπον, καὶ λέγειν τὸ σύμβολον_ ἤφης. Λέγω, ὅτι προφανῶς ἀναιρεῖ τὸ σύμβολον ὁ Τύπος. Καὶ εἶπας· Διὰ τὸν κύριον, πῶς_ Εἶπὲ μοι, ἔφην, τὸ σύμβολον, καὶ γνῶθι πῶς ἀναιρεῖται ὑπὸ τοῦ τύπου. Καὶ ἤρξω τοῦ λέγειν· Πιστεύω εἶς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων. Ἐπίσχε, εἶπον, μικρὸν, καὶ μάθε πῶς ἡ τῶν ἐν Νικαίᾳ πίστις ἤρνηται. Ποιητὴς γὰρ οὐκ ἂν εἴη Θεὸς, θελήσεως καὶ ἐνεργείας φυσικῆς ἐστερημένος, εἴπερ θελήσας, ἀλλ` οὐκ ἀναγκασθεὶς ἐποίησε τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν εἴπερ ἀληθεύει ἐν πνεύματι Δαβίδ· «Πάντα ὅσα ἠθέλησεν ὁ Κύριος, ἐποίησεν ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ, ἐν ταῖς θαλάσσαις, καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἀβύσσοις.» Εἶ δὲ οἶκονομίας χάριν συναναιρεῖται τῇ κακοπιστίᾳ ἡ σωτὴριος πίστις, χωρισμὸς Θεοῦ παντελὴς, ἀλλ` οὐχ ἕνωσις Θεοῦ ἐστι τὸ τοιοῦτον εἶδος τῆς λέγομένης οἶκονομίας. Καὶ γὰρ αὔριαον οἱ δυσώνυμοι Ἰουδαῖοι λέγουσιν· Οἶκονομήσωμεν τὴν πρὸς ἀλλήλους εἶρήνην, καὶ ἐνωθῶμεν, καὶ περιέλωμεν ἡμεῖς μὲν τὴν περιτομὴν, καὶ ὑμεῖς τὸ βάπτισμα, καὶ μηκέτι ἀλλήλους. πολεμσωμεν. Τοῦτο Ἀρειανοῖ ποτε προέτειναν ἐγγράφως ἐπὶ τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου, λέγοντες· Περιέλωμεν τὸ ὁμοούσιον καὶ τὸ ἑτερούσιον, καὶ ἑνωθῶσιν αἱ ἐκκλησίαι. Καὶ οὐ κατεδέξαντο οἱ θεοφόροι πατέρες ἡμῶν, ἀλλ` εἴλοντο μᾶλλον διώκεσθαι καὶ ἀποθανεῖν, ἢ σιωπῆσαι φωνὴν παραστατικὴν τῆς μιᾶς τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑπερουσίου Θεότητος· καὶ ταῦτα συνεπιτιθεμένου τοῖς τὰ τοιαῦτα προτείνουσι τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου, καθὼς πολλοῖς ἱστόρηται τοῖς φιλοπόνως τὰ τότε γενόμενα γράψασι. Καὶ οὐδεὶς τῶν βασιλέων ἠδυνήθη μέσαις φωναῖς πεῖσαι τοὺς θεοφόρους πατέρας σῦμβιβασθῆναι θοῦς ἐπὶ αὐτῶν αἱρετίζουσι, ἀλλὰ ταῖς τραναῖς καὶ κυρίας, καὶ καταλλήλοις τῷ ζητουμένῳ δόγματι ἐκέχρηντο, λέγοντες προφανῶς· Ὅτι ἱερέων ἐστὶν τὸ ζητεῖν, καὶ ὁρίζεσθαι περὶ τῶν σῶτηρίων δογμάτων τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας. Καὶ εἷπας· Τί οὖν_ Οὐκ ἔστι πᾶς βασιλεὺς χριστιανὸς καὶ ἱερεύς_ Καὶ εἷπον· Οὐκ ἔστιν. Οὐδὲ γὰρ παρίσταται θυσιαστηρίῳ, καὶ μετὰ τὸν ἁγιασμὸν τοῦ ἄρτου ὑψοῖ αὐτὸν, λέγων, τὰ ἅγια τοῖς ἀγίοις. Οὔτε βαπτίζει, οὔτε μύρου τελέτην ἐπιτελεῖ, οὔτε χειροθετεῖ, καὶ ποιεῖ ἐπισκόπους, καὶ πρεσβυτέρους, καὶ διακόνους, οὔτε χρίει ναοὺς· Οὕτε τὰ σύμβολα τῆς ἱερωσύνης ἐπιφέρεται, ὠμοφόριον καὶ τὸ Εὐαγγέλιον, ὥσπερ τῆς βασιλείας τόν τε στέφανον καὶ τὴν ἀλουργίδα. Καὶ πῶς ἡ γραφὴ βασιλέα. καὶ ἱερέα λέγει εἷναι τὸν Μελχισεδέκ_ ἔφης. Καὶ εἶπον, ἑνὸς τοῦ φύσει βασιλέως Θεοῦ τῶν ὅλων γενομένου φύσει διὰ τὴν ἡμῶν σωτηρίαν ἀρχιερέως, εἷς ὑπῆρχε τύπος ὁ Μελχισεδέκ. Ὡς δέ γε κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδὲκ ἕτερον εἶναι λέγεις βασιλέα καὶ ἱερέα, καὶ τὰ λοιπὰ τόλμήσον εἶπεῖν, τὸ· «Ἀπάτωρ, ἀμήτωρ, ἀγενεαλόγητον, μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε τέλος ζωῆς ἔχοντα.» Καὶ σκόπει τὸν ἐκ τούτου ἀναφυόμενον κακόν. Ἄλλος γὰρ εὐρεθήσεται Θεὸς ὁ τοιοῦτος ἀνανθρωπήσας, κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδὲς, ἀλλ` οὐ κατὰ τὴν τάξιν Ἀαρὼν τὴν ἡμῶν ἱερουργῶν σωτηρίαν.
Πλὴν, τί θέλομεν διὰ πολλῶν ἐλθεῖν_ Εἶς τὴν ἁγίαν ἀναφορὰν ἐπὶ τῆς ἁγίας τραπέζης, μετὰ τοὺς ἀρχιερέας καὶ ἱερέας καὶ διακόνους, καὶ παντὸς ἱερατικοῦ τάγματος, μετὰ τῶν λαϊκῶν οἱ βασιλεῖς μνημονεύονται, λέγοντος τοῦ διακόνου· Καὶ τῶν ἐν πίστει κεκοιμημένων λαϊκῶν, Κωνσταντίνου, Κώνσταντος, καὶ τοὺς λοιπούς. Οὕτω δὲ καὶ τῶν ζώντων μνημονεύει βασιλέων, μετὰ τοὺς ἱερωμένους πάντας. Ταῦτα αὐτοῦ λέγοντος, κράζει ὁ Μηνᾶς· Ταῦτα λέγων ἔσχισας τὴν Ἐκκλησίαν. Καὶ λέγει πρὸς αὐτόν· Εἶ ὁ λέγων τὰ τῶν ἁγίων γραφῶν, καὶ τὰ τῶν ἁγίων Πατέρων σχίζει τὴν Ἐκκλησίαν, ὁ ἀναιρῶν τὰ τῶν ἁγίων δόγματα, τί δειχθήσεται τῇ Ἐκκλησίᾳ ποιῶν, ὧν χωρὶς, οὐδὲ αὐτὸ τοῦτο, Ἐκκλησίαν εἶναι δυνατόν_ Καὶ στραφεὶς ὁ σακελλάριος εἶπε τοῖς ἀνθρώποις τοῦ ἐξάρχου μετὰ κραυγῆς· Εἴπετε τῷ ἐξάρχῳ, τοιοῦτον ἄνθρωπον ὤφειλες ἐάσαι ζῇν ὅπου ἄρχεις_ Καὶ λαβόντες αὐτὸν ἔξω, εἶσάγουσι τὸν μαθητήν· καὶ ἀπαιτοῦντες αὐτὸν, κατειπεῖν τοῦ ἐπιστάτου, ὡς θλίψαντος Πύῤῥον, ἀπεκρίνατο ἠρεμαίᾳ τῇ φωνῇ τὰ τῆς ἀληθείας, ὅτι οὐδεὶς ἐτίμησε Πύῤῥον ὡς ἐτίμησε [Col. 0611D] legit insuper ὁ ἐπιστατης μου. Et mox, κελεύετε. , καὶ πελεύεται κράξαι_ Καὶ ἐπείπερ οὐ κατεδέξατο τῆς πρεπούσης μοναχοῖς εὐλαβοῦς φωνῆς ξενωθῆναι, κελεύει τυπῆναι αὐτὸν ὑπὸ τῶν παρεστώτων· Καὶ πυγμαῖς αὐτὸν βαλόντες, ἡμιθανῆ αὐτὸν πεποιήκασι. Καὶ ἀπολύσαντες αὐτοὺς εἶς τὰ δεσπωτήρια, καταλαμβάνει τὸν γέροντα ὁ Μηνᾶς, λέγων παρουσίᾳ τῶν ἀρχόντων· Ἐβαλέ σε ὁ Θεὸς, καὶ ἤγαγέ σε ὧδε, ἵνα ἀπολάβῃς, ὅσα εἶς ἄλλους ἐποίησας, πλανῶν πάντας εἶς τὰ Ὠριγένους δόγματα. Πρὸς ὃν εἷπεν ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος παρουσίᾳ πάντων· Ἀνάθεμα Ὠριγενεῖ καὶ τοῖς δόγμασιν αὐτοῦ, καὶ παντὶ σύμφρονι αὐτοῦ. Καὶ λέγει ὁ πατρίκιος Ἐπιφάνιος· Ἐλύθη, κῦρι ἀββᾶ Μηνᾶ, ὁ κατ` αὐτοῦ παρὰ σοῦ ἐπαγόμενος ψόφος, ἵνα καὶ εἶ ἦν Ὠριγενιστὴς, ἐπὰν ἀνεθεμάτισε, τῆς τοιαύτης ἑαυτὸν ἠλευθέρωσε μέμψεως. Ἐγὼ δὲ ὡς οὐκέτι τοιοῦτο περὶ αὐτοῦ λεγόμενον παραδέχομαι. Καὶ ἀμηνέχθη ἔκαστος αὐτῶν, ἐν ᾧ παρεφυλάττετο τόπῳ.
Καὶ τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ περὶ τὴν αὐτὴν ἀφὴν τοῦ λύχνου, Τρώϊλος ὁ πατρίκιος, καὶ Σέργιος ὁ εὐκρατᾶς ὁ ἐπὶ τῆς τραπέζης τῆς βασιλικῆς, παρεγένοντο πρὸς τὸν δοῦλον Θεοῦ τὸν γέροντα, καὶ καθίσαντες, ἐκέλευσαν καὶ αὐτὸν καθίσαι, καὶ εἶπον πρὸς αὐτὸν· Εἶπὲ ἡμῖν, κῦρι ἀββᾶ, τὴν μεταξὺ σοῦ καὶ Πύῤῥου γενομένην, ἐν Ἀφρικῇ καὶ Ῥώμῃ περὶ τῶν δογμάτων κίνησιν, καὶ ποίοις αὐτὸν ἔπεισας ἀναθεματίσαι τὸ δόγμα τὸ ἴδιον, καὶ τῷ σῷ συνθέσθαι. Καὶ ἀφηγήσατο αὐτοῖς πάντα καθεξῆς, ὅσα ἡ μνήμη ἀνέσωσε, καὶ τοῦτο εἶπεν· Ὅτι ἐγὼ δόγμα ἴδιον οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τὸ κοινὸν τῆς Ἐκκλησίας τῆς καθολικῆς. Οὐ γὰρ ἐκίνησα φωνὴν τὴν ὁιανοῦν, ἵνα ἴδιόν μου λέγηται δόγμα. Καὶ μετὰ τὴν ἀφήγησιν λέγουσιν αὐτῷ· Οὐ κοινωνεῖς τῷ θρόνῳ Κωνσταντινουπόλεως_ Καὶ εἶπεν. Οὐ κοινωνῶ. Διὰ ποίαν οὐ κοινωνεῖς αἶτίαν_ εἶπον. Ἀπεκρίθη. Ὅτι τὰς ἁγίας τέσσαρας συνόδους ἐξέβαλον διὰ τῶν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ γενομένων ἐννέα κεφαλαίων, καὶ διὰ τῆς ἐν ταύτῃ τῇ πόλει γενομένης παρὰ Σεργίου Ἐκθέσεως, καὶ διὰ τοῦτο προσεχῶς ἐπὶ τῆς ἕκτης ἶνδικτιῶνος ἐκτεθέντος Τύπου· καὶ ὅτι ἅπερ ἐδογμὰτισαν διὰ τῶν κεφαλαίων, διὰ τῆς Ἐκθέσεως κατέκριναν· καὶ ἅπερ ἐδογμάτισαν διὰ τῆς Ἐκθέσεως, διὰ τοῦ Τύπου ἠμύρωσαν, καὶ καθεῖλον ἑαυτοὺς τοσαυτάκις. Οἱ τοίνυν ὑφ` ἑαυτῶν κατακριθέντες, καὶ ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων, καὶ τῆς μετὰ ταῦτα ἐπὶ τῆς ὀγδόης ἶνδικτιῶνος γενομένης συνόδου καθαιρεθέντες, ποίαν ἐπιτελέσουσι μυσταγωγίαν_ ἢ ποῖον πνεῦμα τοῖς παρὰ τῶν τοιούτων ἐπιτελουμένοις ἐπιφοιτᾷ_ Καὶ λέγουσιν αὐτῷ· Σὺ μόνος σώζῃ, καὶ πάντες ἀπώλλυνται_ Καὶ εἶπεν· Οὐδένα κατέκριναν οἱ τρεῖς παῖδες μὴ προσκυνήσαντες τῇ εἶκόνι, πάντων ἀνθρώπων προσκυνούντων. Οὐ γὰρ ἐσκόπουν τὰ τῶν ἄλλων, ἀλλ` ἐσκόπουν ὅπως ἂν αὐτοὶ μὴ ἐκπέσωσι τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας. Οὕτω καὶ Δανιὴλ. βληθηὶς εἶς τὸν λάκκον τῶν λεόντων, οὐ κατέκρινετέ τινα τῶν μὴ προσευξαμένων τῷ Θεῶ κατὰ τὸ θέπισμα Δαρείου, ἀλλὰ τὸ ἴδιον ἐσκόπησε. Καὶ εἵλετο ἀποθανεῖν, καὶ μὴ παραπεσεῖν τῷ Θεῷ. καὶ ὑπὸ τῆς ἶδίας μαστιγωθῆναι συνειδήσεως, ἐπὶ τῇ παραβάσει τῶν φύσει νομίμων· κᾀμοὶ οὖν μὴ δῷ ὁ Θεὸς κατακρῖναί τινα, ἢ εἶπεῖν ὅτι ἐγὼ μονος σώζομαι· αἱροῦμαι δὲ ἀποθανεῖν, ἢ θρόησιν ἔχων κατὰ τὸ συνειδὸς, ὅτι περὶ τὴν εἶς Θεὸν πίστιν παρεσφάλην καθ` οἱονδήποτε τρόπον.
Λέγουσιν αὑτῷ· Καὶ τί ἔχεις ποιῆσαι, τῶν Ῥωμαίων ἑνουμένων τοῖς Βυζαντίοις_ Ἰδοὺ γὰρ χθὲς ἦλθον οἱ ἀποκρισιάριοι Ῥώμης, καὶ αὔριον τῇ κυριακῇ κοινωνοῦσι τῷ πατριάρχῇ, καὶ πᾶσι δῆλον γίνεται, ὅτι σὺ διέστρεφες τοὺς Ῥωμαίους. Ἀμέλει σοῦ ἀπαρθέντος ἐκεῖθεν, συνέθεντο τοῖς ἐνταῦθα. Καὶ εἶπε πρὸς αὐτούς· Οἱ ἑλθόντες, οἱονδήποτε πρόκριμα τῷ θρόνῳ Ῥώμης, κᾂν κοινωνήσωσιν, ἐπὰν οὐκ ἤγαγον πρὸς τὸν πατριάρχην ἐπιστολὴν, οὐ ποιοῦσι· καὶ οὐ πείθομαι πάντως, ὅτι οἱ Ῥωμαῖοι ἑνοῦνται τοῖς ἐνταῦθα, εἶ μὴ ὁμολογήσωσι τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν, καθ` ἑκάτερον τῶν ἐξ ὦν, ἐν οἷς τε καὶ ἅπέρ ἐστιν, εἶναι φύσει θελητικόν τε καὶ ἐνεργητικὸν τῆς ἡμῶν σωτηρίας. Καὶ λέγουσιν· Εἶ δὲ συμβιβασθῶσι τοῖς ἐνταῦτα οἱ Ῥωμαῖοι, τί ποιεῖς_ Καὶ εἶπε· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ ἀποστόλου καὶ ἀγγέλους ἀναθεματίζει παρὰ τὸ κήρυγμά τι νομοθετοῦντας.
Καὶ λέγουσι· Πάντως ἀνάγκη ἐστὶ θελήσεις λέγεσθαι ἐπὶ Χριστοῦ καὶ ἐνεργείας_ Ἀπεκρίθη· Πᾶσα ἀνάγκη, εἴπερ εὐσεβεῖν κατὰ ἀλήθειαν θέλωμεν. Οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων, χωρὶς ἐνεργείας φυσικῆς ὑφέστηκεν. Οἱ γὰρ ἅγιοι Πατέρες φανερῶς λέγουσι μήτε εἶναι, ἢ γινώσκεσθαι χωρὶς τῆς οὐσιωδοῦς αὐτῆς ἐνεργείας τὴν οἶανδήποτε φύσιν· εἶ δὲ οὔτὲ ἐστιν, οὔτε γινώσκεται φύσις ἄνευ τῆς αὐτὴν οὐσιωδῶς χαρακτηριζούσης ἐνεργείας, πῶς εἶναι τὸν Χριστὸν, ἢ γνωρίζεσθαι Θεὸν ἀληθῶς φύσει καὶ ἄνθρωπον, ἄνευ τῆς θεϊκῆς καὶ ἀνθρωπίνης ἐνεργείας, ἐστὶ δυνατόν_ Ἀπολέσας γὰρ, κατὰ τοὺς Πατέρας, τὸ βρυχικὸν ὁ λέων οὐκ ἔστι λέων, καὶ κύων τὸ ὑλακτικὸν, οὐκ ἔστι κύων καὶ ἄλλο τὸ οἱονοῦν τὸ φυσικῶς αὐτοῦ συστατικὸν ἀπολέσαν, οὐκ ἔστιν ἔτι ὅπερ ἧν. Καὶ λέγουσιν αὐτῷ· Οἴδαμεν ὄντως ὅτι οὕτως ἦν· πλὴν μὴ λυπήσης τὸν βασιλέα, διὰ τὴν εἶρήνην καὶ μόνον ποιήσαντα τὸν τύπον, οὐκ ἐπ` ἀναιρέσει τινὸς τῶν ἐπὶ Χριστοῦ νοουμέμένων, ἀλλ` ἐπὶ εἶρήνῃ, τὴν σιωπὴν τῶν ποιουσῶν τὴν διάστασιν φωνῶν οἶκονομοῦντα.
Καὶ ῥίψας ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος ἑαυτὸν εἶς τὴν γῆν μετὰ δακρύων· Οὐκ ὤφειλε λυπηθῆναι ὁ ἀγαθὸς καὶ εὐσεβὴς δεσπότης κατὰ τῆς ἑμῆς ταπεινώσεως. Οὐ γὰρ δύναμαι λυπῆσαι τὸν Θεὸν σιωπῶν, ἅπερ αὐτὸς λαλεῖθαι καὶ ὁμολογεῖσθαι προσέταξεν. Εἶ γὰρ κατὰ τὸν θεῖον ἀπόστολον, αὐτός ἔστιν ὁ θέμενος ἐν τῇ Ἐκκλησία, πρῶτον ἀποστόλους, δεύτερον προφήτας, τρίτον διδασκάλους, δῆλόν ἔστιν, ὅτι αὐτός ἔστιν ὁ διὰ τούτων λαλήσας. Διὰ πάσης οὖν τῆς ἁγίας γραφῆς, τῆς τε παλαιᾶς καὶ νέας διαθήκης, καὶ τῶν ἁγίων διδασκάλων καὶ συνόδων διδασκόμεθα, θελητικόν τε καὶ ἐνεργητικὸν θεότητί τε καὶ ἀνθρωπότητι, τὸν σαρκωθέντα Θεόν. Οὐδενὸς γὰρ τῶν, οἷς ὡς Θεός γινώσκεται, καὶ τῶν, οἷς ὡς ἄνθρωπος φύσεί γνωρίζεται, χωρὶς ἁμαρτίας, ἐστὶν ἂν ἐλλιπής. Εἶ δὲ τέλειός ἐστι καθ` ἑκάτερον, ὡς οὐδενὸς κατ` ἑκάτερον ἐλλιπὴς, προφανῶς τὸ κατ` αὐτὸν ὁλον νοθεύει μυστήριον, ὁ μὴ ὁμολογῶν αὐτὸν εἶναι ὅπέρ ἐστι, μετὰ τῶν προσόντων αὐτῷ καθ` ἑκάτερον, ἐν οἷς τε, καὶ ἅπέρ ἐστι, πάντων φυσικῶν ἶδιωμάτων.
Καὶ μικρὸν σιωπήσαντες, ἀλλήλοις προσνεύσαιτες λέγουσι· Πόθεν δύνασαι δεῖξαι, ὅτι τὰς συνόδους ἐκβάλλουσιν οἱ θρόνου Κωνσταντινουπόλεως_ Καὶ λέγει αὐτοῖς· Ἤδη δέδεικται μερικῶς διὰ τῶν ἐν Ῥώμῃ λαληθέντων παρ` ἐμοῦ πρὸς τὸν κύριον Γρηγόριον, τὸν ἀσηκρῆτιν· Καὶ νῦν, εἶ παρίσταται τῷ δεσπότῃ τοῦτο δειχθήσεσθαι, κελεύσει δοθῆναι ἄδειαν τῷ ἀναξίῳ ὑμῶν δούλῳ, καὶ ποιῶ γνῶσιν βιβλίων, ὅτι τὰ ἐμὰ ἀφηρέθησαν, καὶ πᾶσι φανερὸν ποιῶ τοῦτο, χωρὶς οἱασδήποτε σκολιότητος λόγων. Καὶ λοιπὸν ἄλλων πολλῶν λαληθέντων, εἶς γραφικὰς καὶ φυσικὰς καὶ τεχνικὰς ἐτράπησαν γυμνασίας τε καὶ θεωρίας, ἐφ` αἷς ἡδυνθέντες, ἱλαρωτέρως διετέθησαν, καὶ ἤρξαντο λέγειν· Οἶδεν ὁ Κύριος, ὠφελήθημεν, καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν ἐνοχλεῖν ὑμῖν οὐκ ἔχομεν.
Ὁ δὲ κῦρις Σέργιος εἶπεν αὐτῷ· Ὅτι πολλάκις ἦλθον εἶς τὸ κέλλιόν σου εἶς Βέββας, καὶ ἠκροασάμην τῆς διδασκαλίας σου, καὶ ὁ Χριστὸς ἔχει βοηθῆσαί σοι, καὶ μὴ ἀγωνιάσῇς. Εἶς ἓν δὲ μόνον λυπεῖς πάντας, ὅτι πολλοὺς ποιεῖς χωρισθῆναι τῆς κοινωνίας τῆς ἐνταῦθα Ἐκκλησίας. Ἔστι τις ὁ λέγων, εἶπεν ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ, ὅτι εἶπον· Μὴ κοινωνήσῃς τῇ Ἐκκλησίᾳ τῶν Βυζαντίων_ Ἀπεκρίθη ὁ κῦρις Σέργιος· Αὐτὸ τοῦτο, τὸ σὲ μὴ κοινωνεῖν, μεγάλη πρὸς πάντας ἐστὶ φωνὴ, μὴ κοινωνῆσαι. Καὶ εἶπεν ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος· Οὐδὲν βιαιότερον συνειδότος κατηγοροῦντος, καὶ οὐδὲν τούτου συνηγοροῦντος παῤῥησιαστικώτερον. Ἀκούσας δὲ ὁ κῦρις Τρώϊλος, ὅτι ὁ Τύπος ἀναθεματίζεται εἶς πᾶσαν τὴν δύσιν, λέγει πρὸς τὸν δοῦλον τοῦ Θεοῦ· Καλόν ἔστιν, ὅτι τοῦ εὐσεβοῦς ἡμῶν δεσπότου ἡ ὑπόληψις ὑβρίζεται_ Ἀπεκρίθη ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος· Ὁ Θεὸς συγχωρήσεις τοῖς ἐκβιβάσασι τὸν δεσπότην ποιῆσαι τὸν τύπον, καὶ τοῖς συγχωρήσασι. Καὶ λέγει, τίνες εἶσὶν οἱ ἐκβιβάσαντες, καὶ τίνες οἱ συγχωρήσαντες_ Ἀπεκρίθη, οἳ τῆς Ἐκκλησίας ἐξεβίβασαν, καὶ οἱ ἄρχοντες συνεχώρησαν. Καὶ ἶδοὺ ὁ ῥύπος ἐκ τῶν ὑπευθύνων εἶς τὸν ἀθῶον καὶ καθαρὸν πάσης αἱρέσεως ἐξετινάχθη Ἀλλά συμβουλεύσατε ποιῆσαι, ὅ ἐποίησεν ὁ εὐσεβὴς τῇ μνήῃ γενομένος αὐτοῦ πάππος. Ἐκεῖνος γὰρ αἶσθόμενος, ὅτι ψόγον αὐ τοῦτινες κατὰ τὴν δύσιν καταχέουσι, διὰ κελεύσεως ἐλεύθερον ἑαυτὸν ἐποίησε τῆς ἐπὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ μέμψεως, γράψας. Ὅτι Ἔκθεσις οὐκ ἔστιν ἐμή, οὕτε γὰρ ἐγὼ ὑπηγόρευσα, ἢ ἐκέλευσα γενέσθαι· ἀλλὰ Σέργιος αὐτὴν ὁ πατριάρχης συντάξας πρὸ πέντε ἐτῶν τοῦ ἀνελθεῖν με ἀπὸ τῆς ἀνατολῆς, ἐδεήθη μου κατ` αὐτὴν γενομένου τὴν πανευδαίμονα πόλιν, ὀνόματί μου προτεθῆναι αὐτὴν μεθ` ὑπογραφῆς· καὶ κατεδεξάμην τὴν ἐκείνου παράκλησιν. Νῦν δὲ γνοῦς ὁτι τινὲς ἐπ` αὐτὴν διαμάχονται, πᾶσι δῆλον ποιῶ, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐμή. Ταύτην ἐποιήσατο τὴν κέλευσιν πρὸς τὸν μακάριον Ἰωάννην πάππαν, κατακρίνοντα τὴν ἔκθεσιν, ἐν τοῖς πρὸς Πύῤῥον τότε γραφεῖσι, καὶ ἔκτοτε Σεργίου χρηματίζει πανταχοῦ εἶναι ἔκθεσις. Τοῦτο ποιήσει καὶ ὁ νῦν εὐσεβῶς βασιλεύων ἡμῶν, καὶ μενεῖ παντελῶς ἄχραντος πάσης μέμψεως ἡ πρόληψις αὐτοῦ. Τότε σείσαντες τὰς κεφαλὰς, ἐσιώπησαν, τοῦτο μόνον εἶρηκότες, ὅλα δυσχερῆ καὶ ἀνέκβατα.
Τούτων καὶ ἑτέρων διαφόρων λαληθέντων, προσκυνηθέντες καὶ προσκυνήσαντες, μετὰ πάσης ἱλαρότητος ἀνεχώρησαν. Καὶ πάλιν τῶ ἄλλῳ, σαββάτῷ, ἀνήγαγον αὐτοὺς ἐν τῷ παλατίῳ· καὶ εἶ εἶσφέρουσι πρῶτον τὸν μαθητὴν τοῦ γέροντος, συνελθόντων καὶ τῶν δύο πατριαρχῶν. Καὶ ἄγουσι Κωνσταντῖνον καὶ Μηνὰν κατηγόρους τοῦ γέροντος, καὶ ἀπαιτοῦντες τὸν μαθητὴν συγκαταθέσθαι τοῖς κατ` αὐτῶν λαλουμένοις. Μετὰ δὲ πάσης παῤῥησίας εἶπεν ὁ μαθητὴς ἀφόβως πρὸς τὴν σύγκλητον· Κωνσταντῖνον εἶσάγετε ἐν σεκρέτῳ παλατίου_ Οὗτος οὐκ ἔστιν οὔτε πρεσβύτερος, οὔτε μοναχὸς, ἀλλὰ τριβοῦνος θυμέλης· ἐγνωρίσθη Ἀφροῖς καὶ Ῥωμαίοις, ποῖα γύναικα βόσκων ἦλθεν ἐκεῖσε. Πάντες ἔμαθον τὰς πανουργίας αὐτοῦ, ἃ ἐποίησε πρὸς τὸ λαθεῖν· ποτὲ μὲν λέγων, ὅτι ἀδελφαὶ αὐτοῦ εἶσι, ποτὲ δὲ, ὅτι διὰ τὸ μὴ κοινωνῆσαι τῇ Ἐκκλησίᾳ Κωνσταντινουπόλεως ἐπῇρε αὐτὰς, ἵνα μὴ χρανθῶσι τῇ αἱρετικῇ κοινωνίᾳ Ἀλλὰ καὶ πάλιν ἐὰν λείψῃ αὐτῷ σπατάλη, καὶ εὔρῃ χῶραν μὴ γνωρίζουσαν αὐτὸν, τὰ αὐτὰ ποιεῖ, αἶσχροῦ κέρδους χάριν, καὶ ῥυπαρᾶς ἡδονῆς. Καὶ μεγάλη αἶσχύνη ἐστὶ τὸ κᾂν συντυγχάνειν αὐτῷ, τοῖς σεμνῶς βιῶναι θέλουσιν. Εἶτα μετὰ ταῦτα, ἐρωτηθεὶς εἶ τὸν τύπον ἀνεθεμάτισεν_ Ἀφόβως εἶπεν· Οὐ μόνον ἀνεθεμάτισα, ἀλλὰ καὶ λίβελλον ἐποίησα. Τί οὖν, οὐχ ὁμολογεῖς πεποιηκέναι κακῶς_ Λέγουσιν αὐτῷ οἱ ἄρχοντες. Καὶ λέγει, μὴ δῷ ὁ Θεὸς, ἵνα ὅπερ ἐποίησα καλῶς κατὰ θεσμὸν ἐκκλησιαστικὸν, εἴπω γενέσθαι κακῶς. Καὶ πολλὰ ἄλλα ἐρωτηθεὶς, καὶ ἀποκριθεὶς καθὼς ὁ Θεὸς ἐχωρήγησεν αὐτῷ, ἐξάγεται τοῦ σεκρέτου.
Καὶ εἶσάγουσι τὸν γέροντα, καὶ λέγει πρὸς αὐτὸν κῦρις Τρώϊλος· εἶπὲ, ἀββᾶ. βλέπε, εἶπὲ τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἐλεεῖ σε ὁ δεσπότης· ἐπὶ ἐὰν διὰ τῆς νομίμου διηγήσεως ἔλθωμεν, καὶ εὕρῃ κᾂν ἕν τῶν κατηγορηθέντων σου ἀληθὲς, ὁ νόμος φονεύσει σε. Καὶ εἶπε· καὶ ἤδη εἷπον, καὶ πάλιν λέγω, ὅτι ἐὰν μόνον ἓν λέγηται εἶναι ἀληθὲς, καὶ ὁ Σατανᾶς Θεὸς ἔστιν· εἶ δὲ οὐκ ἔστι Θεὸς, ἀλλ` ἀποστάτης, καὶ τὰ κατηγορηθέντα μου ψευδῆ, καὶ ἀνυπόστατα. Πλὴν εἴ τι κελεύεςτε ποιῆσαι, ποιήσατε· Θεὸν σέβων, οὐκ ἀδικοῦμαι. Καὶ λὲγει αὐτῷ· Οὐκ ἀνεθεμάτισας τὸν τύπον_ Ἀπεκρίθη· Πολλάκις εἶπον, ὅτι ἀνεθεμάτισα. Λέγει αὐτῷ· Τὸν τύπον ἀνεθεμάτισας_ τὸν βασιλέα ἀνεθεμάτισας. Ἀπεκρίθη ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος· Ἐγὼ βασιλέα οὐκ ἀνεθεμάτισα, ἀλλὰ χάρτην ἀλλότριον τῆς ὁρθοδόξου καὶ ἐκκλησιαστικῆς πίστεως. Καὶ λέγει αὐτῷ· Ποῦ ἀνεθεματίσθη ὑπὸ τῆς συνόδου Ῥώμης_ Ἀπεκρίθη· Εἶς τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Σοτῆρος, καὶ εἶς τὴν θεοτόκου. Τότε λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ ἔπαρχος· Κοινονεῖς τῇ Ἐκκλησίᾳ τῶν ὧδε, ἢ οὐ κοινωνεῖς_ Ἀπεκρίθη, καὶ εἶπεν· Οὐ κοινωνῶ. Λέγει αὐτῷ, διὰ τί_ Ἀπεκρίθη· Ὅτι ἐξω ἔβαλε τὰς συνόδους. Καὶ εἶπεν, ἐὰν ἔξω ἔβαλε τὰς συνόδους, πῶς εἶς τὰ δίπτυχα ἀναφέρονται_ Καὶ λέγει· Καὶ τίς ὄνησις ὀνομάτων, τῶν δογμάτων ἐκβεβλημένων_ Καὶ δύνασαι, ἔφη, τοῦτο δεῖξαι_ Καὶ εἶπεν· Ἐὰν λάβῳ ἄδειαν, καὶ κελεύητε, δειχθῆναι ἔχω τοῦτο πάνυ εὐχερῶς. Καὶ σιωπησάντων αὐτῶν, λέγει αὐτῷ ὁ σακελλάριος· Διὰ τί ἀγαπᾷς τοὺς Ῥωμαίους, καὶ τοὺς Γραικοὺς μισεῖς_ Ἀποκριθεὶς ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος εἶπε· Παραγγελίαν ἔχομεν, τοῦ μὴ μισῆσαί τινα· ἀγαπῶ τοὺς Ῥωμαίους, ὡς ὁμοπίστους, τοὺς δὲ Γραικοὺς, ὡς ὁμογλώσσους· Καὶ πάλιν λέγει αὐτῷ ὁ σακελλάριος· Πόσων ἐτῶν λέγεις ἑαυτόν_ Ἀπεκρίθη, οέ Καὶ λέγει αὐτῷ· Πόσους χρόνους ἔχει μετὰ σοῦ ὁ μαθητής σου_ Ἀπεκρίθη, λζ'. Τότε ἀνέκραξε εἷς κληρικὸς· Ἀπέδωκέ σοι ὁ Κύριος, ὅσα ἐποίησας τῷ μακαρίῳ Πύῤῥῳ. Πρὸς ὃν οὐδὲν ἀπεκρίθη ὅλως.
[Col. 0619B] Τοσούτων δὲ λαληθέντων ἐν τῷ σεκρέτῳ, οὐδεὶς οὐδὲν τῶν πατριαρχῶν ἐφθέγξατο. Ἐν δὲ τῷ κινεῖσθαι περὶ τῆς συνόδου Ῥώμης λόγον, κράζει ὁ Δημοσθένης· Οὐ κεκύρωται ἡ σύνοδος, τοῦ συγκροτήσαντος αὐτὴν καθαιρεθέντος. Καὶ λέγει ὁ τοῦ Θεοῦ δοῦλος· Οὐ καθῃρέθη, ἀλλ` ἐδιώχθη. Ποία γέγονεν ἐπὶ τοῖς πεπραγμένοις συνοδικὴ καὶ κανονικὴ πρᾶξις ἀσφαλῶς ἔχουσα αὐτοῦ τὴν καθαίρεσιν_ Πλὴν ἵνα καὶ κανονικῶς καθῃρέθη, οὐ ποιεῖ τοῦτο πρόκριμα τοῖς ὁρθοδόξως κατὰ τοὺς θείους κανόνας κυρωθεῖσιν, οἷς καὶ τὰ γραφέντα παρὰ τοῦ ἐν ἀγίοις πάπα Θεοδώρου συμβαίνουσι. Καὶ λέγει τούτων ἀκούσας Τρώϊλος ὁ πατρίκιος· Οὐκ οἶδας τὶ λέγεις ἀββᾶ. Τὸ γενόμενον, γὲγονε.
[Col. 0619C] Ταῦτα, ὅσα ἡ μνήμη κατέχει, τὰ κεκινημένα τε καὶ εἶρημένα· καὶ εἶς τοιοῦτον τὰ κατ` αὐτοὺς κατέληξε τέλος· ἄπολύσαντες καὶ τὸν ἅγιον γέροντα τοῦ σεκρέτου, ἐν τῇ φρουρᾷ. Καὶ τῇ ἐπαύριον, ἥ τις ἦν κυριακὴ, συμβούλιον ποιήσαντες οἱ τῆς Ἐκκλησίας, ἔπεισαν τὸν βασιλέα, ταύτην αὐτοὺς κατακρῖναι τὴν πικρὰν καὶ ἀπάνθρωπον ἐξορίαν· διῇρημένους ἀλλήλων, τὸν μὲν ἅγιον γέροντα εἶς Βιζύην κάστρον τῆς Θρᾴκης, τὸν δὲ μαθέτην αὐτοῦ εἶς Πέρβεριν, ὃ οὐκ ἔχει ἐξώτερον βῆμα ποδὸς ἡ Ῥωμαίων βασιλεία, ἀπρονοήτους, γυμνοὺς, ἀτρόφους, πάσης τῆς πρὸς τὸ ζῇν ἀφορμῆς ἐστερημένους, μὴ ἐγγίζοντας θαλάσσῃ, ἵνα μὴ ἔχωσιν ἐκ τῶν ἐλεημόνων ἐπίσκεψιν. Καὶ οὕτως εἶσὶ γυμνοὶ καὶ ἄτροφοι, μόνην ἔχοντες τὴν ἐλπίδα τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντες πάντας τοὺς Χριστιανοὺς, τοῦτο βοῶντες· Εὔξασθαι διὰ τὸν Κύριον, ἵνα τελειώσῃ ὁ Θεὸς τὸ ἔλεος αὐτοῦ μετὰ τῆς ταπεινώσεως ἡμῶν, καὶ διδάξῃ ἡμᾶς. Ὅτι οἱ συμπλέοντες αὐτῷ, ἠγριωμένης πεῖραν λαμβάνουσι θαλάσσης, ἀνέμοις καὶ κύμασι δονουμένου μὲν τοῦ σκάφους, ἀκατασείστου δὲ διαμένοντος. Συγχωρεῖ γὰρ κλύδονος μεγάλου αὑτοὺς πειραθῆναι, δοκιμάζων αὐτῶν τὴν περὶ αὐτὸν διάθεσιν, ἶνα μεγάλῃ τῇ φωνῇ κράξωσι· «Κύριε, σῶσον ἡμᾶς, ἀπολλύμεθα,» καὶ μάθωσι πάντα μόνῳ αὐτῷ ἐπιγράφειν, τὰ τῆς αὐτῶν σωτηρίας. Καὶ μὴ πεποιθότες ὦσιν ἐφ` ἑαυτοῖς, καὶ τύχωσι χαλήνης μεγάλης, τοῦ ἀνέμου καὶ τῶν κυμάτων κατευνασθέντων· καὶ εἶς μέσον λύκων αὐτοὺς ἐκδίδωσι, καὶ διὰ τῆς στενῆς πύλης εἶσελθεῖν, καὶ διὰ τεθλιμμένης ὁδεύειν τρίβου παρακελεύεται, καὶ λιμὸν καὶ δίψαν, καὶ γύμνωσιν, καὶ δεσμὰ, καὶ φυλακὰς, καὶ ἀπαγωγὰς, καὶ μάστιγας, καὶ σταυρὸν, καὶ ἥλους, καὶ ὄξος, καὶ χόλην, καὶ ἐμπτύσματα, καὶ ῥαπίσματα, καὶ κολαφίσματα, καὶ ἐμπαιγμοὺς προτείνεται, καὶ πάθος, καὶ θανάτους πολυτρόπους· ὦν τέλος, ἡ παμφαὴς ἀνάστασις, φέρουσα μεθ` ἑαυτῆς εἶρήνην τοῖς δι` αὐτὸν διωχθεῖσι, καὶ χαρὰν τοῖς δι` αὐτὸν θλιβεῖσι, καὶ ἀνάληψιν εἶς οὐρανοὺς, καὶ προσαγωγὴν τῷ πατρίκῳ καὶ ὑπερουσίῳ θρώνῳ, καὶ λῆξιν ὑπὲρ ἄνω πάσης ἀρχῆς οὖσιαν, καὶ ἐξουσίας, καὶ δυνάμεος, καὶ κυριότητος, καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου, εἴτε ἐν τῷ αἶῶνι τούτῳ, εἴτε ἐν τῷ μέλλοντι· ἧς τύχοιμεν ἅπαντες, εὐχαῖς καὶ πρεσβείαις τῆς πανυμνήτου, καὶ πανσέπτου, καὶ ὑπερενδόξου κυρίως φύσει θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου, Μαρίας, καὶ τῶν ἁγίων ἀποστόλων, προφητῶν καὶ μαρτύρων. Ἀμὴν.
Die qua domnus Maximus et is qui cum eo erat penes hanc regiam urbem applicuerunt, circa occasum solis, venientes duo mandatores una cum decem excubitoribus tulerunt eos e navi nudos et discalceatos, et separatos eos ab invicem custodierunt in diversis excubitibus. Et post dies aliquot adducunt eos in palatium, et introducunt senem in locum, in quem senatus collectus est, et alia multa turba; et exhibent eum in medium sedentium principum. Et dicit ei sacellarius cum ira multa et furore: Christianus es? Et dicit: Gratia Christi Dei universorum Christianus sum. Et dicit ille: Non est verum. Respondit [Col. 0604B] Dei servus: Tu dicis, sed Deus scit esse me Christianum. Et quomodo, inquit, si Christianus es, odio habes imperatorem? Respondens Dei servus ait: Et unde hoc claret? odium quippe mentis est occultus affectus, quemadmodum et dilectio. Et dicit ei: Ex his quae fecisti cunctis factum est manifestum quod odio habeas imperatorem et rempublicam ejus. Tu enim solus Aegyptum, et Alexandriam, et Pentapolim, et Africam Saracenis tradidisti. Et quae est, infit, horum approbatio? Et falso inducunt Joannem, qui fuerat sacellarius Petri quondam praetoris Numidiae provinciae Africae, dicentem: Quia ante viginti duos annos avus dominatoris jussit beatae memoriae Petro exercitum sumere, et pergere in Aegyptum contra Saracenos: et scripsit tibi tanquam [Col. 0604C] ad servum Dei loquens, certitudinem habens in te, utpote in homine sancto, si des ei consilium abire. Et rescripsisti ei, dicens: Nil tale facere, quoniam non bene placitum est coram Deo, ut imperio Heraclii et generis ejus cooperetur respublica Romanorum. Dicit servus Dei: Si veritatem loquitur, utique habet et Petri ad me, et meam ad ipsum epistolam, quae deferantur, et subjaceo poenis a legibus constitutis? Et dicit: Ego non habeo epistolam, sed nec novi si omnino scripserit tibi. Verum haec in castris per illud tempus omnes loquebantur. Et dicit ad eum Dei servus: Si exercitus totus hoc fatebatur, quomodo tu solus super hoc me accusas? Vidisti me aliquando, vel ego te? At ille: Nunquam. Tunc Dei servus ad senatum conversus dixit: Si justum [Col. 0604D] est tales adducere calumniatores, vel testes, judicate: In quo enim judicio judicaveritis, judicabimini; et in qua mensura metiemini, metietur de vobis (Matth. VII) , ait omnium Dominus.
[Col. 0606A] Et post hunc adducunt Sergium Magudam dicentem: Ante annos novem, beatus abba Thomas veniens Roma dicit mihi: Papa Theodorus misit me ad Gregorium patricium, ut dicerem ei, ne quisquam timeret. Servus enim Dei abba Maximus vidit visionem, quod in coelis ad orientem et occidentem chori essent angelorum. [Col. 0605] Graeco: Et illi quidem ad orientem, clamarent: Constantine Auguste, tu vincas. Hi vero; etc. SIRM. Hi vero qui erant in occidente vocem emittebant, dicentes: Gregori Auguste, tu vincas, et magis sonuit vox occidentalium quam orientalium voces. Et tunc clamabat sacellarius: Misit te Deus ut incendaris in hac urbe. Dicit Dei servus: Gratias ago Deo, qui emundat me a spontaneis malis per supplicium non spontaneum. Verumtamen vae mundo ab scandalis. Necessitas enim est ut veniant scandala: vae autem per quem scandalum [Col. 0606B] venit (Matth. XVIII, 7) . Vere non oportebat ut talia dicerentur in praesentia Christianorum, nec impunitos manere illos qui talia fingunt ad placendum hominibus qui hodie sunt, et cras non sunt. Haec ut iste diceret, dum Gregorius adviveret, oportebat, qui et notam illi facere debuit suam circa eum devotionem. Justum autem esset, si et vobis quoque videtur, ut accusator, qui hunc praecessit, cogeretur abire, ducturus Petrum patricium, et iste abbatem Thomam, et ille beatum papam Theodorum. Et tunc in praesentia cunctorum dicere patricio Petro: Dic, domine patrici, scripsisti mihi aliquando super his quae dixit sacellarius tuus, aut ego tibi? Et cum acquievisset, sub supplicio fierem. Similiter et beato papae: Dic, domine, ego tibi aliquando somnium [Col. 0606C] enarravi? Et cum convicisset me, illius esset crimen, non meum, qui videram. Res enim non voluntaria est somnium. Porro sola quae sunt voluntaria punit lex, si duntaxat sibi fuerint adversata. Tunc dicit ei Troilus: Jocaris, abba: nescis ubi sis? Qui respondens ait: Non jocor, sed lugeo vitam meam hactenus conservatam, ut hujuscemodi experimentum praestigiorum percipiam. Et dicit domnus Epiphanius: Deus novit, bene facit deludens eos, si vera non sunt. Post quem, sacellarius iterum cum ira dixit ad eum: Absolute omnes mentiuntur, et tu solus verum dicis? Et respondens servus Dei, audito verbo, cum lacrymis ait: Potestatem habetis, permittente Deo, et vivificandi et mortificandi. Verumtamen, si isti venitatem dicunt, et Satanas natura [Col. 0606D] Deus est. Si autem non est, sicut nec est, nec isti veritatem dixerunt. Denique nec merear cum Christianis videre adventum supersubstantialis Dei, factoris videlicet, conditoris et creatoris, et provisoris, ac judicis et salvatoris universorum, si somnium tale aut vidi, aut alio referente audivi, excepta hora hac a domno Sergio dilecto imperii.
Dein tertium calumniatorem proponunt Theodorum filium Joannis dudum candidati, cognomento Chila, qui gener est nunc domni Platonis patricii, dicentem: Quia collocutione inter nos Romae facta de imperio, detraxit quod dicebatur, mutiens et subsannationes faciens. Ad quem servus Dei dixit: [Col. 0608A] Nunquam disputavi tecum, nisi semel cum sanctissimo presbytero domno Theocharisto, exarchi fratre, propter primicerium, jussus per litteras super hoc. Quod si repertus fuero mentiens, recipiam.
Et post hunc, quartum adducunt Gregorium filium Photini dicentem: Quia perrexi Romam ad cellulam abbatis Maximi; et me dicente quia et sacerdos est imperator, dixit abbas Anastasius discipulus ejus: non sit dignus fore sacerdos. Et statim dixit ad eum servus Dei: Time Deum, domne Gregori, nil tale hujuscemodi disputatione conservus meus locutus est. Et cum semet projecisset in terram, senatui dixit: Sustinete servum vestrum, et omnia dico vobis sicuti dicta sunt: et arguat me, si mentitus fuero. [Col. 0608B] Hic dominus meus Gregorius veniens Romam dignatus est venire ad cellulam servi vestri. Quo viso, sicuti moris est mihi, projeci meipsum in terram, et adoravi eum, et osculatus sum, et dixi ei post sessionem: Quae causa est desiderabilis adventus domini mei? At ille: Bonus, inquit, et a Deo confortatus dominator noster, sollicitudinem habens pacis sanctarum Dei Ecclesiarum, jussionem fecit ad divinitus honoratum papam, missa etiam oblatione ad sanctum Petrum, hortatus est eum, quo se praesuli Constantinopolitano uniret, quae mitti per mediocritatem meam dignatum est pium ejus imperium. Et dixi: Gloria Deo, qui fecit te dignum hujusmodi ministerio. Verumtamen sub quo fieri modo unitatem a Deo coronata ejus jussit tranquillitas, si nosti? Et [Col. 0608C] dixisti: Sub Typo. Et dixi: Impossibile, ut opinor, est hoc: non enim patiuntur Romani auferri una cum impuris haereticorum vocibus sanctorum Patrum luciferas voces, vel simul cum mendacio veritatem exstingui, aut cum tenebris lumen pariter dissipari. Nil nobis quod adoretur erit, si divinitus ostensorum fuit verborum ablatio. Et dixisti: Non ablationem sacrarum Typus efficit vocum sed taciturnitatem, ut dispensemus pacem. Et dixi: Est apud divinam Scripturam taciturnitas etiam demptio. Deus enim per David dixit: Non sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum (Psalm. XVIII, 3) . Ergo nisi dicantur et audiantur sermones qui de Deo sunt, nec omnino sunt secundum Scripturam. Et dixisti: Ne mittas me in silvas: ego sancto contentus sum [Col. 0608D] symbolo. Et quomodo, dixi, potes sancto esse contentus symbolo, suscipiens Typum? Et quid laedet suscipere Typum, et dicere symbolum? asseruisti. Aio: Quoniam evidenter obtruncat symbolum Typus. Et dixisti: Quomodo propter Dominum? Recitemus, dixi, symbolum, et scito qualiter obtruncetur a Typo. Et coepisti dicere: Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Attende, dixi, paululum, et disce qualiter apud Nicaeam convenientium fides negetur. Factor enim non esset Deus, voluntate ac operatione naturali privatus, si volens et non coactus fecit coelum et terram, si veritatem profert David in spiritu, dicens: Omnia quaecunque voluit Dominus fecit, in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis (Psalm. CXXXIV) . Si autem, dispensationis gratia, una cum credulitate nequam salutaris demitur fides, separatio Dei fit omnimoda: sed non unitas est hujusmodi species ejus quae dicitur dispensatio. Si quidem cras nefandi Judaei dicent: Dispensemus in alterutros pacem, et uniamur et amputemus nos quidem circumcisionem, vos vero baptismum, et non jam invicem impugnemus. Hoc et Ariani aliquando praetenderunt in scriptis sub Magno Constantino dicentes: Auferamus dictum unius substantiae, et alterius substantiae, et uniantur Ecclesiae. Et non id admiserunt deiferi patres nostri, sed elegerunt potius persecutionem pati et mori, quam tacere vocem comprobaniem unam Patris, et Filii, et Spiritus sancti supersubstantialem deitatem; et haec cohibente his qui haec [Col. 0610B] praetendebant Magno Constantino, sicut a multis refertur, qui ea quae tunc gesta sunt studiose scripserunt. Et nullus imperatorum potuit mediis vocibus suadere deiloquis Patribus, ut convenirent in ea quae ipsi sectabantur; sed expressis vocibus ac propriis, et dogmati quod quaerebatur congruis, usi sunt, dicentes liquido, quoniam sacerdotum est quaerere ac diffinire de salutaribus Ecclesiae catholicae dogmatibus. Et dixisti: Ergo non est omnis Christianus imperator etiam sacerdos? Et dixi: Non est. Neque enim astat altari, neque post sanctificationem panis exaltat eum, dicens: Sancta sanctis. Neque baptizat, neque chrismatis confectionem patrat, neque facit episcopos, vel presbyteros, aut diaconos, neque linit ecclesias, neque indicia sacerdotii fert, superhumerale [Col. 0610C] scilicet et Evangelium, quemadmodum imperii coronam et purpuram. Et dixisti: Et quomodo Scriptura regem et sacerdotem dicit esse Melchisedech? Et dixi: Unius natura regis cunctorum Dei, natura etiam ob salutem nostram pontificis facti, unus erat typus Melchisedech. Quod si secundum ordinem Melchisedech, alium dicis esse regem et sacerdotem; et reliqua praesume dicere, id est: Sine patre, sine matre, sine genealogia, neque initium dierum, neque finem vitae habentem (Hebr. VII) . Et adverte quod ex hoc oriri valeat malum. Alius quippe talis reperietur Deus incarnatus secundum ordinem Melchisedech, et non secundum ordinem Aaron salutem nostram perficiens.
Verumtamen, quid volumus per multa discurrere? [Col. 0610D] Inter sacras oblationes supra sanctam mensam post pontifices, et sacerdotes, et diaconos omnemque sacratum ordinem, cum laicis imperatores memorantur, dicente diacono: Et eorum, qui in fide dormierunt, laicorum, Constantini, Constantis et caeterorum. Sic autem et vivorum memoriam facit imperatorum post sacratos omnes. Haec, eo dicente, clamat Mennas: Haec dicens scidisti Ecclesiam. Et dicit ad eum: Si is qui dicit ea quae sanctarum sunt Scripturarum atque sanctorum Patrum, scindit Ecclesiam, qui adimit sanctorum dogmata, quid monstrabitur Ecclesiae faciens, sine quibus nec dici ipsam Ecclesiam est possibile? Et conversus sacellarius dixit hominibus exarchi cum clamore: Dicite exarcho: Hujusmodi hominem debebas dimittere vivere ubi praeest. [Col. 0612A] Et cum eduxissent eum foras, intromittunt discipulum. A quo cum exegissent ut diceret contra magistrum quod tribulaverit Pyrrhum, respondit quieta voce quae veritatis erant, quia nemo honoravit Pyrrhum ut honoravit magister meus, et jubetis clamare? Quia vero passus non est a decenti monachos reverenda voce divertere, jubetur percuti ab his qui astabant; et pugnis submissum semimortuum reddiderunt. Quibus dimissis ad carceres, venit ad senem Mennas, dicens in praesentia principum: Misit te Deus, et duxit te huc, ut recipias quaecunque in alio fecisti, seducens omnes in Origenis dogmata. Ad quem servus Dei coram omnibus dixit: Anathema Origeni, et dogmatibus ejus et omni consentaneo ejus! Et dicit Epiphanins patricius: Destructa est, [Col. 0612B] domne abba Menna, querimonia quae a te adversum eum illata est, quoniam et si esset Origenianista, eo quod anathematizavit eum, ab hujuscemodi sese liberavit querela. Interim ergo tale dictum super eo ulterius non admittam. Et inductus est unusquisque ipsorum in locum in quo custodiebatur.
Et eadem die circa tactum [Col. 0612D] est accensionem. lucernae, Troilus patricius, et Sergius eucratas, qui erat super imperatoriam mensam, venerunt ad servum Dei senem, et sedentes jusserunt etiam illi sedere, et dixerunt ad eum: Dic nobis, domne abba, motionem dogmatum, quae inter te et Pyrrhum Romae et in Africa facta est: et quibus ei verbis persuaseris anathematizare proprium dogma, et tuo pacisci. Et enarravit eis [Col. 0612C] omnia per ordinem quaecunque retinere memoria valuit. Addidit autem et hoc, dicens: Ego dogma proprium non habeo, sed commune catholicae Ecclesiae. Neque enim movi vocem quamlibet, ut proprium meum dicatur dogma. Et post totam narrationem dicunt ei: Non communicas throno Constantinopolitano? Et dixit: Non communico. Quamobrem non communicas? dixerunt. Respondit: Quia sancta quatuor concilia ejecerunt per illa novem Capitula, quae facta sunt Alexandriae, et per Ecthesin quae in hac urbe a Sergio patrata est, et per Typum qui nuper, id est per sextam est indictionem expositus: et quia, quae per illa dogmatizaverunt per Ecthesin damnaverunt, et, quae dogmatizaverunt per Ecthesin, per Typum irrita statuerunt, et deposuerunt [Col. 0612D] semetipsos toties. Illi igitur, qui a seipsis damnati sunt, et a Romanis atque a synodo, quae post haec per octavam indictionem facta est, sunt depositi et sacerdotio denudati, qualia celebrant, rogo, mysteria? Aut qualis spiritus, ad ea quae a talibus celebrantur, advenit? Et dicunt ei: Ergone tu solus salvaris, et omnes peribunt? Et dixit: Neminem damnaverunt tres pueri non adorantes iconam, cum hanc omnes homines adorarent. Non enim intendebant ea quae aliorum erant, sed intendebant quatenus ipsi non deciderent a vera pietate. Sic et Daniel missus in lacum leonum non damnavit quemquam [Col. 0614A] eorum qui non adoraverunt Deum secundum Darii sanctionem, sed quod suum erat intendit, et elegit mori et non cadere a Deo, et a sua conscientia flagellari in praevaricatione eorum quae legalia sunt natura. Mihique Deus non det damnare quemquam, vel dicere quod solus ego salver! Quantum autem valeo, eligo mori quam terrorem habere in conscientia quod in fide, quae in Deum est, per quemlibet erraverim modum.
Dicunt ei: Et quid facies, cum Romani uniti Byzantiis fuerint? Ecce enim heri venerunt apocrisiarii Romani, et cras Dominico die communicabunt patriarchae, ac per hoc omnibus manifestum fit quod tu subverteris Romanos. Denique te illinc ablato, mox consenserunt his qui hic sunt. Et dixit [Col. 0614B] ad eos: Hi qui venere, praejudicium quoquomodo sedi Romanae, quamvis communicent, eo quod non detulerint ad patriarcham epistolam, non faciunt: et non credo aliquando quod Romani uniantur istis, nisi confessi fuerint Dominum nostrum et Deum, secundum utrumque eorum ex quibus est et quae est, esse, et natura voluntarium et operatorium habere salutis nostrae. Et dicunt: Quod si connexi fuerint his Romani, quid facies? Et dixit: Spiritus sanctus etiam angelos anathematizat, praeter id quod praedicatum est, innovantes.
Et aiunt: Utique necessitas est voluntates dici in Christo, et operationes? Respondit: Omnis necessitas est, si duntaxat pie revera sapere volumus. Nihil enim eorum quae sunt sine operatione naturali [Col. 0614C] subsistit. Sancti namque Patres manifeste dicunt non esse, nec sciri, sine substantiali operatione [Col. 0613D] interpres omisit sic supple: ullam quamcumque naturam. Si autem neque est, neque cognoscitur [Col. 0614D] natura absque operatione quae ipsam substantialiter characterizet quomodo, etc. SIRM. , quae hanc substantialiter characterizet: quomodo esse Christum, aut agnosci Deum natura veraciter et hominem est possibile? Amisso quippe, secundum sanctos Patres, fremibili, leo non jam leo, et latrabili, canis non jam canis; et aliud quodcunque perdito quod se naturaliter commendabat, non ulterius est quod erat. Et dicunt ei: Novimus vere quod ita sit; verumtamen ne contristes imperatorem, qui propter pacem tantummodo fecit Typum: non in ademptionem cujusquam eorum quae in Christo intelliguntur, sed ad pacem silentium vocum quae faciebant dissensionem, dispensans.
Et projiciens se Dei servus in terram cum lacrymis [Col. 0614D] dixit: Non debuerat contristari benignus et pius dominus adversus humilitatem meam; non enim possum contristare Deum, tacens quae ipse nos loqui et confiteri praecepit. Si enim secundum sacratissimum Apostolum, ipse est qui posuit in Ecclesia primo apostolos, secundo prophetas, tertio doctores, perspicuum est quod ipse sit qui per istos locutus est. Per totam ergo sanctam Scripturam, tam scilicet Vetus quam Novum Testamentum, sanctosque doctores, ac synodos, edocemur voluntatis et operationis tam in divinitate quam in humanitate incarnatum Deum esse capacem. [Col. 0616A] In nullo enim eorum quibus ut Deus scitur, vel eorum quibus ut homo natura cognoscitur, excepto duntaxat peccato, est imperfectus. Si autem perfectus est utroque, sicut in nullo ex ambobus est minoratus, manifeste totum ipsius adulterat sacramentum, qui non confitetur eum esse quod est. cum existentibus sibi omnibus naturalibus idiomatibus, ex quibus, et in quibus et quae esse probatur.
Et cum paulum tacuissent, et ad invicem innuissent, aiunt: Unde potes ostendere quod sanctas synodos abjiciant hi qui sunt throni Constantinopoleos? Qui dicit eis: Jam partim ostensum est per ea quae Romae locutus sum ad dominum Gregorium a secretis. Et nunc, si placet dominatori ut hoc [Col. 0616B] ostendatur, jubeat dari licentiam indigno servo vestro, et facio notitiam librorum, quoniam mei ablati sunt: et cunctis hoc manifestum facio sine qualibet pravitate verborum. Et deinde cum alia multa dicta fuissent, in scripturales, ac naturales et artificiales conversi sunt exercitationes et theorias, quibus delectati hilariores effecti sunt, et coeperunt dicere: Novit Dominus, profecimus, et ex hoc vobis molestiam non ingeremus.
Porro, domnus Sergius dixit ei: Saepe veni ad cellulam tuam in Bellas, et audivi doctrinam tuam, et Deus auxiliabitur tibi, ne sollicitus sis. In uno vero solummodo contristas omnes, qui videlicet multos facis separari a communione hujus Ecclesiae. Est aliquis qui asserat, ait Dei servus, quod [Col. 0616C] dixerim: Ne communices Ecclesiae Byzantinorum? Respondit domnus Sergius: Hoc ipsum, inquiens, quo ipse non communicas, magna est apud omnes procul dubio vox non communicandi. Et Dei servus: Nil, ait, certius est quam conscientia quae accusat: et nil eo, cui haec testimonium perhibet, majorem habet fiduciam. Caeterum, cum audisset domnus Troilus, quod Typus anathematizaretur in toto Occidente, dicit ad servum Dei: Bonum est, quia pii dominatoris nostri opinio injuriis laceratur? Respondit servus Dei: Deus ignoscat his qui dominatori facere Typum persuaserunt, et his qui permiserunt. At ille: Qui, ait, sunt qui persuaserunt, et qui sunt qui permiserunt? Respondit: Hi qui erant Ecclesiae suaserunt, et principes permiserunt. [Col. 0616D] Et ecce sordes a sontibus in insontem et omni haeresi purum excussa est. Sed consilium date ut faciat quod fecit piae memoriae quondam avus ejus. Ille quippe sentiens quod in vituperium ejus in Occidente quidam prorumperent, per epistolam liberum se fecit ab Ecclesiae querimonia, scribens: «Ecthesis, inquit, non est mea, neque enim ego vel dictavi, vel jussi ut fieret. Sed cum hanc Sergius patriarcha composuisset ante quinque annos, prius quam ab Oriente repedassem, deprecatus est me, cum ad hanc felicem pervenissem urbem, ut nomine meo proponeretur cum subscriptione: et suscepi deprecationem illius. Nunc vero cognoscens quod quidam super ea altercarentur, cunctis facio [Col. 0618A] manifestum, quia non est mea.» Hanc fecit jussionem ad beatum Joannem papam, condemnantem Ecthesin in his quae scripserat tunc ad Pyrrhum. Et ex eo tempore ubique Sergii esse dicitur Ecthesis. Hoc faciat et is qui pie in nobis imperat, et permanebit omnino intemerata ab omni reprehensione opinio ejus. Tunc moventes capita siluerunt, hoc tantum dicentes: Omnia difficilia et perplexa.
His itaque et aliis diversis edictis, adorati et adorantes, cum omni hilaritate discesserunt. Et rursus alio sabbato adduxerunt eos in palatium, et introducunt primo discipulum senis, convenientibus etiam tunc duobus pariter patriarchis. Et ducunt Constantinum et Mennam senis accusatores, exigentes a discipulo, quo acquiesceret his quae a se [Col. 0618B] dicerentur. Ast discipulus cum fiducia omni ad senatum intrepide dixit: Constantinum introducitis in secretarium palatii? Hic neque presbyter est, neque monachus, sed tribunus thymelicus: innotuit Afris atque Romanis, quales mulierculas pascens illinc venerit. Nam et omnes didicerunt versutias ejus, quas exercuit ut lateret: modo quod sorores suae fuerint dicens, modo quod, ne communicarent Ecclesiae Constantinopolitanae, tulerit eas affirmans, ne videlicet polluerentur haeretica communione. Verum etsi rursus sibi defecerint epulae, et invenerit locum se non agnoscentem, eadem facit turpis lucri gratia et sordidae voluptatis. Ingensque confusio est saltem loqui cum eo his qui religiose vivere volunt. Deinde interrogatus si Typum anathematizasset, [Col. 0618C] intrepide dixit: Non solum anathematizavi, sed et libellum feci. Ergone, aiunt ei principes, confiteris te male fecisse? At ille: Non tribuat Deus, ut quod bene et secundum ritum Ecclesiae feci, dicam factum fuisse non bene. Et super multis interrogatus, cum respondisset secundum quod sibi largitus est Deus, educitur de secretario.
Et introducunt senem, et dicit ad eum domnus Troilus: Dic, abba, vide, dic, veritatem, et miserebitur tui dominator. Nam si ad legalem inquisitionem venerimus, et invenerit saltem unum verum ex his de quibus accusaris, lex occidet te. Et dixit: Jam dixi, et iterum dico: si unum tantummodo ex his quae dicitis est verum, et Satanas Deus est: si vero non est Deus, sed apostata, et ea super quibus [Col. 0618D] accusor falsa sunt et minime subsistentia. Verumtamen quidquid jubetis facere, facite: Deum colens non injuriam patior. Et dicit ei: Non anathematizasti Typum? Respondit: Multoties dixi, quia anathematizavi. Et dicit ei: Typum anathematizasti, imperatorem anathematizasti. Respondit Dei servus: Ego, inquiens, imperatorem non anathematizavi, sed chartam alienam ab ecclesiastica fide. Et dicit ei: Ubi anathematizatus est a Romana synodo? Respondit: In ecclesia Salvatoris, et in Dei Genitricis. Tunc dicit ad eum praefectus: Communicas Ecclesiae huic, an non communicas? Respondit, et dixit: Non communico. Dicit ei: Quare? Respondit: Quoniam foras ejecit synodos. At ille: [Col. 0620A] Si foras, inquit, ejecit synodos, quomodo in diptychis recitantur? Et dicit: Et qui profectus est nominum, cum dogmata sint ejecta? Et potes, ait, hoc ostendere? Et dixit: Si accepero licentiam, et jusseritis, ostendetur hoc oppido facile. Et tacentibus omnibus, dicit ei sacellarius: Quare diligis Romanos, et Graecos odio habes? Respondens autem Dei servus ait: Praeceptum habemus ne quemquam odio habeamus. Diligo Romanos ut unam mecum habentes fidem: Graecos autem, ut eadem qua ego lingua loquentes. Et iterum dicit ei sacellarius: Quot annorum dicis esse teipsum? Respondit, septuaginta quinque. Et dicit ei: Quot annos habet tecum discipulus tuus? Respondit, triginta septem. Tunc unus clericorum exclamavit: Retribuit tibi Deus quaecunque [Col. 0620B] fecisti beato Pyrrho. Ad quem nihil omnino respondit.
Cum autem tanta in secretario dicta fuissent, nullus penitus patriarcharum quidquam effatus est. Cumque sermo de synodo Romana motus exstitisset, clamat Demosthenes: Non est firma synodus, eo, qui hanc celebravit, deposito. Ad quod servus Dei: Non, inquit, depositus est, sed expulsus. Nam quae sub gestorum serie synodica et canonica facta est actio continens ejus diligenti relatione depositionem? Verumtamen, etiamsi canonice depositus exstitisset, non faceret hoc praejudicium his quae orthodoxe secundum sacras regulas sunt firmata: quibus etiam, quae scripta sunt a sanctae memoriae papa Theodoro, congruunt. Et dicit, his auditis, domnus Troilus: [Col. 0620C] Nescis quid dicas abba. Quod factum est, factum est.
Haec sunt, quantum memoria retinet, quae mota et dicta sunt, et tali ea quae in illos gesta fuere terminata sunt fine, dimisso quoque sancto sene a secreto in carcerem. Postera vero die quae fuit Dominica, concilio facto, hi qui erant Ecclesiae persuaserunt piissimo imperatori, hoc eos amaro et inhumano exsilio condemnandos et ab invicem dividendos; sanctum quidem senem penes Bysohen castrum Thraciae provinciae; porro discipulum ejus apud Perberim, quo exterius nec passus pedis Romanorum habet imperium, nudos, sine provisione, sine causa, atque omni ad vivendum occasione carentes, non appropinquantes mari, ne haberent ex misericordibus [Col. 0620D] visitationem. Et ita sunt nudi, et sine alimentis, solam habentes spem Dei: et hoc omnes Christianos rogantes atque clamantes: Orate propter Dominum, ut consummet Deus misericordiam suam cum humilitate nostra, et doceat nos. Nam et ipsi qui cum eo navigant efferi experimentum accipiunt maris, ventis quidem et fluctibus scapha concussa, sed stabili penitus permanente. Permittit quippe magnis eos tentari procellis, eorum erga se probans affectum, quatenus voce grandi exclament: Domine, salva nos, perimus, discantque omnia illi soli ascribere, quae suae noscuntur esse salutis: et ne confidentes sint in se, tranquillitatemque consequantur magnam, ventis sedatis et fluctibus: et in medium eos luporum dati [Col. 0622A] et per angustam portam intrare et per arctam incedere semitam jubet, et famem ac sitim, et nuditatem, et vincula, et carceres, et abductiones, et verbera, et crucem, et clavos, et acetum, et fel, et sputa, et alapas, et colaphos et ludibria proponit, et passionem, et mortes multimodas: quorum finis splendidissima est resurrectio, ferens secum pacem his qui propter illum persecutionem sunt passi, et ascensum in coelos, et ascensum ad paternum et consubstantialem thronum, et sortem quae est super omnem principatum, potestatem, et virtutem, et dominationem et omne nomen quod nominatur, sive in hoc saeculo, sive in futuro. Cujus participes efficiamur omnes, orationibus et intercessionibus superlaudabilis et prae omnibus venerabilis et gloriosae, proprie [Col. 0622B] ac natura Dei genitricis, semperque virginis Mariae, sanctorumque apostolorum, prophetarum ac martyrum. Amen.
Χθὲς ὀκτωκαιδεκάτῃ τοῦ μηνὸς, ἥτις ἦν ἡ ἁγία Πεντηκοστὴ, ὁ πατριάρχης ἐδήλωσέ μοι λέγων· Ποίας ἐκκλησίας εἶ_ Βυζαντίου, Ῥώμης, Ἀντιοχείας, Ἀλεξανδρείας, Ἰεροσολύμων_ Ἰδοὺ πᾶσαι μετὰ τῶν ὑπ` αὐτὰς ἐπαρχιῶν ἡνώθησαν. Εἶ τοίνυν εἶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἑνώθητι, μήπως ξένην ὁδὸν τῷ βίῳ καινοτομῶν, πάθῃς ὑπὲρ οὐ προσδοκᾷς. Πρὸς οὕς εἶπον· Καθολικὴν Ἐκκλησίαν, τὴν ὀρθὴν καὶ σωτήριον τῆς εἶς αὐτὸν πίστεως ὁμολογίαν, Πέτρον μακαρίσας ἐφ` οἷς αὐτὸν καλῶς ὁμολόγησεν, ὁ τῶν ὅλων εἶναι Θεὸς ἀπεφήνατο. Πλὴν μάθω τὴν ὁμολογίαν, ἐφ` ἣν πασῶν τῶν Ἐκκλησιῶν γέγονεν ἡ ἕνωσις, καὶ τοῦ γενομένου καλῶς, οὐκ ἀλλοτριοῦμαι. Καὶ φασι· Κᾂν οὐκ ἔχωμεν περὶ τούτου κέλευσιν, λέγομεν διὰ τὸ γενέσθαι σε πάντως ἀπροφάσιστον. Δύο λέγομεν ἐνεργείας διὰ τὴν διαφορὰν, καὶ μίαν διὰ τὴν ἕνωσιν. Τὰς δύο διὰ τὴν ἕνωσιν μίαν φατὲ γεγονέναι, ἢ παρὰ ταύτας, εἶπον, ἑτέραν_ Οὔ, φασιν, ἀλλὰ τὰς δύο μίαν διὰ τὴν ἕνωσιν. Ἀπηλλάγημεν πραγμάτων, ἔφην, ἑαυτοῖς ἀνυπόστατον πίστιν, καὶ Θεὸν ἀνύπαρκτον πλάσαντες. Εἶ γὰρ εἶς μίαν συγχέομεν τὰς δύο διὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ πάλιν εἶς δύο διαιροῦμεν διὰ τὴν διαφορὰν, οὐκ ἔσται μονὰς οὔτε δυὰς, ἐνεργειῶν ἀλλήλαις ἀναιρουμένων ἀεὶ, καὶ ποιουσῶν ἀνενέργητον ᾧ προσπέφυκαν, καὶ παντελῶς ἀνύπαρκτον. Τὸ γὰρ μηδεμίαν ἔχον ἐκ φύσεως ἀναφαίρετον, καὶ μηδενὶ λόγῳ τροπῆς ἁλλοιουμένην καὶ μεταπίπτουσαν κίνησιν, πάσης οὐσίας ἐστέρηται κατὰ τοὺς Πατέρας, οὔκ ἔχον ἐνέργειαν οὐσιωδῶς αὐτὸ χαρακτηρίζουσαν. Τοῦτο οὖν λέγειν οὐ δύναμαι, οὔτε ἐδιδάχθην παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων ὁμολογεῖν· τὸ δοκοῦν ὑμῖν, οὖσιν ἐξουσιασταῖς, ποιήσατε· Οὐκοῦν ἄκουσον, ἔφησαν, ἔδοξε τῷ δεσπότῃ καὶ τῷ πατριάρχῃ, διὰ πραικέπτου τοῦ πάππα Ῥώμης, ἀναθεματισθῆναί σε μὴ πειθόμενον, καὶ τὸν ὁριζόμενον αὐτοῖς ἀπενέγκασθαι θάνατον. Τὸ τῷ Θεῷ πρὸ παντὸς αἶῶνος ὁρισθὲν ἐν ἐμοὶ δέξοιτο πέρας, φέρον αὐτῷ δόξαν πρὸ παντὸς ἐγνωσμένην αἶῶνος, αὐτοῖς τοῦτο ἀκούσας ἀπεκρινάμην. Καὶ πρὸς τὸ γνῶναί σε, καὶ προσθήκην εὐχῆς τῷ Θεῷ ποιήσασθαι καὶ δεήσεως, ἐμφανῇ σοι τὰ δηλωθέντα πεποίηκα, παρακαλῶν τῷ κυρίῳ Θείῳ, καὶ τοῖς ἐκεῖ σὺν αὐτῷ Πατράσεν ἡμῶν ἁγίοις γνώριμα καταστῆσαι ταῦτα, τῆς αὐτῆς χάριν αἶτίας.
Heri, quod fuit octava decima mensis dies qua solemnitas agebatur sanctae mediae Pentecostes, patriarcha significavit mihi dicens: Cujus Ecclesiae es? Constantinopolitanae, Romanae, Antiochenae, Alexandrinae, an Hierosolymitanae? Ecce omnes una cum subditis sibi provinciis adunatae sunt. Igitur si es catholicae Ecclesiae, unire, ne forte extraneam et novam viam conversatione tua reperiens, patiaris quod non speras. Ad quos dixi: Catholicam Ecclesiam Deus omnium esse praenuntiavit rectam et salutarem fidei in se habitae confessionem, Petrum beatum dicens in quibus se bene confessus est. Verumtamen [Col. 0622C] discam confessionem, supra quam omnium Ecclesiarum facta est unitas, et ab eo quod bene gestum est nequaquam alienabor. Et aiunt: Licet non habeamus super hoc jussionem, dicimus ut efficiaris penitus inexcusabilis. Duas fatemur operationes ob diversitatem, et unam propter unitionem. Duas propter unitatem asseritis factas, an praeter has, dixi, aliam? Non, inquiunt, sed duas unam propter unitionem. Caruimus, dixi, rebus, nobismetipsis sine subsistentia fidem, et sine existentia Deum fingentes. Si enim in unam confundimus duas propter unitionem, et rursus in duas separamus unam propter differentiam, non erit unalitas, neque dualitas, operationibus invicem separatis semper et patrantibus inoperativum et penitus insubstantivum eum cui inerant. Quod enim ex natura [Col. 0622D] nullum habet qui auferri possit, vel aliqua ratione vicissitudinis commutari et intercidere, motum, omni caret substantia, secundum Patres, non habens operationem substantialiter se characterizantem. Hoc itaque dicere nequeo. Neque enim sic edoctus sum a sanctis Patribus confiteri. Quod libuerit vobis, potestativi cum sitis, facite. Ergo audi, dixerunt: Visum est dominatori et patriarchae per praeceptum papae Romani ut anathematizeris nisi obedias, et destinatam ab eis perferas mortem. Quod a Deo ante omne diffinitum est saeculum finem accipiat, feren [Col. 0624A] sibi gloriam ante omne saeculum scitam, illis, cum haec audirem, respondebam. Et ut cognoscas et additamentum orationis et deprecationis facias Deo, manifesta tibi quae denuntiata sunt mihi exhibui: rogans quatenus haec domno Thio, et sanctis Patribus qui illic simul cum eo sunt, nota constituas ejusdem rei gratia.
[Col. 0623A] Haec jussit mihi transcribere et nota facere sanctissimis vobis: quo et ex his motione comperta, communem omnes pro communi matre nostra, catholica [Col. 0623B] videlicet Ecclesia, et nobis indignis servis vestris afferatis Domino precem, ad roborandum omnes et nos quoque in illa vobiscum perseverantes, secundum pie in ipsa praedicatam a sanctis Patribus [Col. 0624A] orthodoxam fidem. Magnus enim in toto mundo timor habetur, cum haec persecutionem consonanter ab omnibus patiatur, nisi sua gratia consuete praestet [Col. 0624B] auxilium is qui semper auxiliatur, semen pietatis saltem seniori Romae relinquens, nobis non mentientem ad apostolorum habitam principem repromissionem suam confirmans.
[Col. 0623B] Multa scribere nos etiam praeter votum tempus prohibuit. Omnia vero in uno nota facimus verbo sanctissimis vobis. Hi qui alterius sunt partis, diffinitione immobili, ut est, et propriae maxime professionis constitui paternam non malunt doctrinam, sed alterius impelluntur opinionibus quas et dinumerare [Col. 0623C] operosum de caetero duco. Modo ergo ab inexistentia ad inconvenientiam translati sunt: id est, ex eo quod neque unam, neque duas dicunt, ad praedicandum duas et unam, id est tres in uno eodemque Christo voluntates et operationes traducti, quod neque patrius, neque synodicus, neque physicus sermo decrevit: sed neque priscorum et deinceps haereticorum furor eatenus adinvenit, sciens inanem tanquam vitio proprio corruptam eamdem opinionem. Si enim diversae ex diversis compositum substantiis characterizant naturaliter proprietates, utpote nullatenus adempta naturarum diversitate propter unitionem, sed salva potius proprietate utriusque naturae et in unam personam et unam subsistentiam [Col. 0623D] concurrente, quemadmodum sancta Chalcedonensis synodus ait: et is Deus ex Deo Patre, et homo ex homine semper virgine matre, idem ipse existens cognoscitur juxta naturam natus, quanquam incorporaliter et sine causa; corporaliter autem ex hac propter causam, salutem videlicet nostram: quomodo possibile est unam eamdemque personam, id est unum eumdemque Christum Dominum nostrum et Deum, super duas etiam alia secundum ipsos proprietate naturaliter figurari, ad certitudinem eorum ex quibus, et in quibus et quae est? Si enim eaedem creduntur etiam per aliam, id est per tertiam, quae et per dualitatem voluntates et operationes ejus quae secundum naturam sunt: necesse est ut identitate exhibitionis indissimilitas [Col. 0624] cognoscatur existentiae, et sit idem duabus una, id est alterutris tres, sive naturales, sive substantiales.
Verum, naturales quidem non, sed, secundum illos, subsistantiales, aggregentque ob hoc adversus eum jam aut tres substantias, aut totidem subsistentias, [Col. 0624C] et secundum ipsum aequi numeri proprietates, increatam videlicet et creatam, et neutram, id est inexistentem. Inexistens enim est quod neutrius per naturam participatur, ita ut etiam identitate quae ad eam, id est tertiam, est, secundum illos inexistentes sint et duae naturae, et naturales ipsius voluntates et operationes. At vero si non eadem, sed alia, exceptis his ex quibus est credendus, in eo per tertiam aiunt, eumdem secundum, eamdem, rursus proferunt inexistentiam, velut is qui medius inter neutram harum existat, increatam scilicet natura sua, et creatam substantiam atque virtutem: aut enim subsistentialem volunt hanc esse, aut compositam, aut deivirilem, aut unitoriam propter adunationem. [Col. 0624D] Nam non solum, ut dictum est, hanc non existentem introducunt, quod secundum nihil eorum ex quibus est naturam hunc characterizet: verum etiam a naturali cognatione, quam habet cum Deo et Patre, reddunt externum. Minus enim dicendum, quia perhibent eum, etiam a congenita proprietate quam habet ad intemeratam matrem et virginem, alienum: quasi secundum neutrum horum habeat compositam, aut subsistentialem, aut deivirilem, aut unitoriam propriam voluntatem et operationem. Verum Patris quidem incompositam sine principio habet, et substantialem atque divinam; matris vero creatam natura et humanam.
Deinde etiam divisas naturas ex quibus ipse est inferunt, quasi per operationem, et non per subsistentiam [Col. 0625A] sibi unitas innotescat, si propter unitatem unam operationem dogmatizent: quod hi qui in divisione corrupti sunt dicunt, affectuosam hanc esse operationem fabulose fingentes. Sic autem et confusioni locum tribuentes et deivirilem secundum Severum male interpretantur, unam hanc, sed non duas secundum unitionem divinam natura et virilem significare contendentes, et hanc Deiviri quamdam naturam, sed non virum factum Deum sibimet subindicunt, praesertim cum hoc praevidens etiam vere deiphantor Dionysius [Col. 0625B] Epist. ad Caium. , non unam vocaverit hanc, sed nova quadam deivirili nobis eum dixerit operatione conversatum. Ostendens non alteram ab altera disjunctam, sed ambas per alterutras connaturaliter adunatas, in eorum ex quibus, et in quibus et quae [Col. 0625B] erat, certitudinem proferendas, et, ut [Col. 0625B] Paterne. Patrum more sive verbis. paterne dicamus [Col. 0626B] Leo papa epist. ad Flavianum. , cum alterius communione horum utrumque. Ita ut mirabiles quidem passiones, compassibilia vero, procul dubio miracula cognoscantur per omnimodam coaptationem eorum, quae ab eo naturaliter gesta sunt. Dupla enim omnia, et vera omnia, et unita omnia praedicant in eo qui duplici est natura, ea quae secundum naturam sunt Dei praecones et Patres nostri. Quibus, ut dictum est, suum corrigere nolentes sermonem, adhuc et senioris Romae propriae consentire sectae coegerunt apocrisiarios, unam super duas, id est tres secum praedicandi in eodem Domino nostro Jesu Christo voluntates et operationes, similem scientiae ligno gustum commiscentes, [Col. 0626A] quemadmodum et isti fidem ex bono et malo proferunt affectantibus. Unde et talibus circumvenientes litteris ei qui miserat mittunt. Quia ergo in magno propter haec periculo sunt res pene totius catholicae et apostolicae Dei Ecclesiae constitutae, pro ea deprecamur et obsecramus sanctissimos viros, ne hanc despiciatis periclitantem, sed adjuvetis tempestatibus laborantem, scientes in tempore tribulationis dilectionem, quae in Spiritu sancto est, nasci: et si possibile est vos transire citius, quasi alia pro causa, ad senioris Romae pios et firmos ut petram viros: qui videlicet vobiscum tutores nostri sunt semper, et propugnatores ferventissimi veritatis, obsecrare hos supplicatoriis vocibus et lacrymis pro omnibus Christianis, quatenus mercedem a Domino sortiantur: [Col. 0626B] omnibus similiter et sibimet absque novitate recens super ea minus plusve suscipientes vel approbantes, praeter quae diffinita sunt a sanctis Patribus ac synodis, ut boni studii sui aemulatione hoc maximum cum Deo auxilio directe prosequentes opus, cum illis sive nunc, sive in die judicii, Dominum habeant debitorem, quem nimirum habuerunt in talibus creditorem, non aliud quid praeter se, sed ipsum totum, totis vobis atque illis in aeternas delicias et refectionem donantem: quem et nos habere adversus Arianos qui continuantur hic, supplicate Deo, beati et nostrae ad Deum deductionis praevii, cum simus egeni, pauperes, et indigni servi vestri.
Τὰ κεκινημένα περὶ τῆς ἀμώμήτου ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίστεως, καὶ τῆς τῶν δι` ἐναντίας παρεισάκτου καινοτομίας, μεταξὺ τοῦ ἀββᾶ Μαξίμου, καὶ Θεοδοσίου ἐπισκόπου Καισαρείας ἀναγκαῖον ἡγησάμην κατάδηλον ποιῆσαι πᾶσιν ὑμῖν τοῖς ἐν ὀρθοδοζίᾳ διατελοῦσιν, ἵνα ἀκριβέστερον τὰ περὶ τούτων εἶδέναι ἔχοντες, δοξάζητε μᾶλλον τὸν φιλάνθρωπον Θεὸν, τὸν διδόντα λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος τῶν φοβουμένων αὐτόν. Μήπως συνήθως οἱ ἐχθροὶ τῆς ἀληθείας, τἀναντία ταύτης διαφημίζοντες, ἐκταράξωσιν ὑμῶν τὰς καρδίας.
[Col. 0625D] Τοιγαροῦν τῇ εἶκοστῇ τεταρτῇ τοῦ Αὐγούστου μηνὸς τῆς νυνὶ παρελθούσης τεσσαρεσκαιδεκάτης ἐπινεμήσεως, ἐξῆλθε πρὸς αὐτὸν ἐν ᾗ παρεφυλάττετο ἐξορίᾳ, τουτέστιν ἐν κάστρῳ Βιζύης, ὁ προρηθεὶς ἐπίσκοπος Θεοδόσιος, ὡς εἶπεν, ἐν προσώπου Πέτρου τοῦ προέδρου Κωνσταντινουπόλεως πεμφθείς· καὶ Παῦλος, καὶ Θεοδόσιος οἱ ὕπατοι, ὡς εἶπον καὶ αὐτοὶ ἐκ προσώπου βασιλέως πεμφθέντες. Καὶ ἀνελθόντες πρὸς τὸν εἶρημένον μοναχὸν Μάξιμον, ἐν ᾧ τόπῳ ἀπεκέκλειστο, εκαθίσαν, καὶ ἐπέτρεψαν καὶ αὐτὸν καθίσαι, συνόντος αὐτοῖς καὶ τοῦ ἐπισκόου Βιζύης· καὶ λέγει πρὸς αὐτὸν ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ο ἐπίσκοπος· Πῶς ἔχεις, κῦρι ἀββᾶ_ ΜΑΞΙΜΟΣ. Ὡς προώρισεν ὁ Θεὸς πρὸ πάντων τῶν αἶώνων τὴν περὶ ἐμὲ προνοητικήν διεξαγωγὴν, οὕτως ἔχω. ΘΕΟΔ. Τί οὖν, πρὸ παντὸς αἶῶνος περὶ ἑκάστου ἡμῶν, ὥρισεν [Col. 0627D] Forte προώρισεν ὁ Θεὸς, ΜΑΞ. Εἶπερ προέγνων, πάντῳς καὶ προώρισε. ΘΕΟΔ. Τί ἐστιν αὐτὸ τὸ, προέγνω, καὶ προώρισεν, ΜΑΞ. Ἑ πρόγνωσις τῶν ἐφ` ἡμῖν ἐννοιῶν καὶ ἔργων ἐστὶν, ὁ προορισμὸς δὲ τῶν οὐκ ἐφ` ἡμῖν συνβαινόντων ἐστὶ. ΘΕΟΔ. Ποῖά ἐστι τὰ ἐφ` ἡμῖν, καὶ ποῖα τὰ οὐκ ἐφ` ἡμῖν_ ΜΑΞ. Ὡς· ἔοικε, πάντα γινώσκων ὁ δεσπότης μου, δοκιμαστικῶς διαλέγεται πρὸς τὸν δοῦλον αὐτοῦ. ΘΕΟΔ. Μὰ τὴν ἀλήθειαν τοῦ Θεοῦ, ἀγνοῶν ἠρώτησα, καὶ μαθεῖν τέλων τὴν διαφορὰν τῶν ἐφ` ἡμῖν, καὶ οὐκ ἐφ` ἡμῖν· καὶ πῶς τὰ μὲν ὐπὸ τὴν πρόγνωσιν τοῦ Θεοῦ ὐπάρχουσι, τὰ δὲ ὐπὸ τὸν προορισμὸν ὦσιν. ΜΑΞ. Ἐφ` ἡμῖν ἐστι τὰ ἑκούσια πάντα, τουτέστιν ἀρέται καὶ κακίαι· οὐκ ἐφ` ἡμῖν δὲ, αἱ ἑπιφοραὶ τῶν συμβαινόντων ἡμῖν πολαστικῶν τρόπων, ἤ τῶν ἑναντίων· οὔτε γὰρ ἐφ` ἡμῖν ἑστιν ἡ κολάζουσα νόσος, οὔτε ἡ εὐφραίνουσα ὑγεία, καὶ αἱ ποιότητες καὶ αἱ τούτων αἶτίαι. Οἷον αἶτία νόσου ἀταξία, ὥσπερ καὶ ὑγείας εὐταξία· καὶ βασιλείας οὐρανῶν αἶτία, ἡ τῶν ἐντολῶν φυλακὴ, ὥσπερ καὶ πυρὸς αἶωνίου, ἡ τούτων παράβασις. ΘΕΟΔ. Τί οὖν, διὰ τοῦτο θλὶβῃ εν τῇ ἐξορίᾳ ταύτῃ ἐπειδὴ ἄξιά τινα ἐποίησας ταύτης τῆς θλίψεως_ ΜΑΞ. Παρακαλῶ, ἵνα ὁ Θεὸς ταύτῃ τῇ θλίψει περιορίσῃ τὰς ἐκτίσεις, ὧν ἥμαρτον αὐτῷ ἐν τῇ παραβάσει τῶν αὐτοῦ δικαιωτικῶν ἐντολῶν. ΘΕΟΔ. Οὐκ ἔστι δοκιμῆς ἕνεκεν ἐπαγομένη θλίψις πολλοῖς_ ΜΑΞ. Ἡ δοκιμὴ τῶν ἁγίων ἐστὶν, ἵνα ψανερωθῶσι διὰ τῆς θλίψεως τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων αἱ περὶ τὸ φύσει καλὸν διαθέσεις αὐτῶν, ἑαυταῖς συνεκφαίνουσαι τὰς ἠγνοημένας πᾶσιν ἀρετὰς, ὡς ἐπὶ Ἰὼβ καὶ Ἰωσὴφ. Ὁ μὲν γὰρ ἐπὶ φανερώσει τῆς κεκρυμμένης ἀνδρείας ἐπειράζετο· ὁ δὲ, ἐπ` ἐκφωνήσει τῆς ἁγιαστικῆς σωφροσύνης ἐδοκιμάζετο. Καὶ πᾶς τῶν ἁγίων ἀκουσίωνς ἑν τῷ αἶῶνι τούτῳ θλιβεὶς, ἐπί τισι τοιαύταις οἱκονομίαις ἐθλίβετο, ἵνα διὰ τῆς ἀσθενείας τῆς συγχωρουμένης αὐτος ἐπαχθῆναι, τὸν ὑπερήφανον καὶ ἀποστάτην περιπατήσωσι δράκοντα, τουτέστι τὸν διάβολον. Ἡ γὰρ ὑπομονὴ, δοκιμῆς ἔργον ἐστὶν ἐφ` ἑκάστου τῶν ἁγὶων. ΘΕΟΔ. Μὰ τὴν ἀλήθειαν τοῦ Θεοῦ, καλῶς εἶπας· καὶ ὁμολογῶ τὴν ὠφέλειαν, καὶ ἐζήτουν ἀεὶ ἐν τοῖς τοιούτοις συνδιαλέγεσθαι ὑμῖν. Ἀλλ` ἐπειδὴ ἐπ` ἄλλῳ κεφαλαίῳ κᾀγὼ καὶ οἱ δεσπόται μοῦ οἱ μελλοπατρίκιοι πρὸς σὲ γεγόναμεν, καὶ τοσαῦτα διαστήματα ἤλθομεν, παρακαλοῦμέν σε τὰ παρ` ἡμῶν προτεινόμενα δέξασθαι, καὶ χαροποιῆσαι πᾶσαν τὴν ρἶκουμένην. ΜΑΞ. Ποῖα ταῦτά εἶσι, δέσποτα, καὶ τίς ἐγὼ, καὶ πόθεν εἶμὶ, ἵνα ἡ ἐπὶ τοῖς προτεινομένοις μοι συγκατάθεσις χαροποιήσῃ πᾶσαν τὴν οἶκουμένην_ ΘΕΟΔ. Μὰ τὴν ἀλήθειαν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἅπερ λέγω σοι, ἐγώ τε καὶ οἱ δεσπόται μου μελλοπατρίκιοι, ἐκ τοῦ στόματος τοῦ δεσπότου ἡμῶν τοῦ πατριάρκου, καὶ τοῦ εὐσεβοῦ δεσπότου τῆς οἱκουμένης ἠκούσαμεν. ΜΑΞ. Κελεύσατε οἱ δεσπόται μου εἶπεῖν ἅπερ βούλεσθε, καὶ ἁπερ ἠκούσατε.
[Col. 0629A] ΘΕΟΔ. Παρακαλεῖ ὁ βασιλεύς καὶ ὁ πατριάρχης δι` ἡμῶν, μαθεῖν παρά σοῦ, διὰ ποίαν αἶτίαν οὐ κοινωνεῖς τῷ θρόνῳ Κωνσταντινουπόλεως_ ΜΑΞ. Ἔχετε περὶ τούτου ἐπιτροπὴν ἔγγραφον παρὰ τοῦ εὐσεβεστάτου βασιλέως, ἢ παρὰ τοῦ πατριάρχου_ ΘΕΟΔ. Οὐκ ὤφελες, δέσποτα, ἀπιστῆσαι ἡμῖν· κᾂν γὰρ ταπεινός εἶμι, επίσκοπος ἀκούω, καὶ οἱ δεσπόται μου συγκλήτου μέρος τυγχάνουσι, καὶ οὐκ ἤλθομεν πειράσαι σε· μὴ δῴη Θεός. ΜΑΞ. Οἶῳδήποτε τρόπῳ ἤλθατε πρὸς τὸν δοῦλον ὑμῶν, ἐγώ χωρὶς πάσης ὑποστολῆς λέγω τὴν αἶτίαν, δι` ἦν οὐ κοινωνῶ τῷ θρόνῳ Κωνσταντινουπόλεως. Πλὴν κᾂν ἄλλων ἦν τὸ ἐρωτᾷν με διὰ ποίαν αἶτίαν, ὑμῶν οὐκ ἔστι, τῶν γινωσκόντων ἀσφαλῶς πλεῖου ἐμοῦ τὴν αἶτίαν.
Γινώσκετε τάς γενομένας καινοτομίας ἀπὸ τῆς ἵκτης ἐπινεμήσεως τοῦ διελθόντος κύκλου, ἀρξαμένας ἀπὸ Ἀλεξανδρίας διὰ τῶν ἐκτεθέντων ἐννέα κεφαλαίων παρὰ Κύρου, τοῦ οὐκ οἶδα πῶς γεγονότος ἐκεῖσε προέδρου, τῶν βεβαιωθέντων ὑπὸ τοῦ θρόνου Κωνσταντινουπόλεως· καὶ τὰς ἄλλας ἀλλοιώσεις, προσθήκας τε καὶ μειώσεις, τὰς γενομένας συνοδικῶς ὑπὸ τῶν προεδρευσάντων τῆς τῶν Βυζαντίων Ἐκκλησίας, Σεργίου λέγω, καὶ Πύῤῥου, καὶ Παύλου, ἅς τινας καινοτομίας πᾶσα γινώσκει ἡ οἶκουμένη. Διὰ ταύτην τὴν αἶτίαν οὐ κοινωνῶ ὁ δοῦλος ὑμῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ Κωνσταντινουπόλεως. Ἀρθῶσι τὰ προσκόμματα τὰ τεθέντα ὑπὸ τῶν εἶρημένων ἀνδρῶν, μετ` αὐτῶν ἐκείνων τῶν θεμένων αὐτὰ, καθὼς εἶπεν ὁ Θεὸς· «Καὶ τοὺς λίθους ἐκ τῆς ὁδοῦ διαῤῥίψατε,» καὶ τὴν λείαν καὶ τετριμμένην, καὶ πάσης ἀκανθώδους αἱρετικῆς κακίας ἐλευθέραν ὁδὸν τοῦ Εὐαγγελίου, καθάπερ καὶ ἦν εὑρίσκων, ὁδεύω πάσης δίχα προτροπῆς ἀνθρωπίνης Ἔως δὲ ἂν τοῖς τεθεῖσι προσκόμμασι, καὶ τοῖς τεθεικόσιν αὐτὰ σεμνύνωνται οἱ πρόεδροί Κωνσταντινουπόλεως, οὐδείς ἐστιν ὁ πείθων με λόγος ἢ τρόπος κοινωνεῖν αὐτοῖς.
ΘΕΟΔ. Τί γὰρ κακὸν ὁμολογοῦμεν, ἵνα χωρισθῇς τῆς κοινωνίας ἡμῶν_ ΜΑΞ. Ὅτι μίαν ἐνέργειαν λέγοντες θεότητος, καὶ ἀνθρωπότητος τοῦ Θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, συγχέετε τὸν τε τῆς θεολογίας, καὶ τῆς οἶκονομίας λόγον. Εἶ γὰρ πεισθῆναι δεῖ τοῖς ἁγίοις Πατράσι, λέγουσιν, ὧν ἡ ἐνέργεια μία, τούτων καὶ ἡ οὐσία μία· τετράδα ποιεῖτε τὴν ἁγίαν τριάδα, ὡς ὁμοφυοῦς τῷ λόγῳ γενομένης τῆς αὐτοῦ σαρκὸς, καὶ ἐκστάσης τῆς πρὸς ἡμᾶς, καὶ τῆς αὐτὸν τεκούσης συγγενοῦς κατὰ φύσιν ταυτότητος.
Καὶ πάλιν, ἀναιροῦντες τὰς ἐνεργείας, καὶ μίαν κυροῦντες θέλησιν θεοτητος τοῦ αὐτοῦ καὶ ανθρωπότητος, ἀφαιρεῖσθε αὐτοῦ τὴν τῶν ἀγαθῶν διανομήν. Ἐὰν γὰρ ἐνέργειαν οὐκ ἔχῃ, κατὰ τοὺς τοῦτο θεσπίσαντας, δῆλον ὅτι κᾂν θέλῃ, ἐλεῆσαι οὐ δύναται, ἀφαιρεθείσης αὐτῷ τῆς τῶν ἀγαθῶν ἐνεργείας, εἴπερ ἐνεργείας ἀγαθῆς χωρὶς, οὐδὲν τῶν ὄντων ἐνεργεῖν ἢ πράττειν πέφυκεν.
Ἄλλως τε δὲ, καὶ τὴν σάρκα ποιεῖτε τῷ θελήματι συνδημιουργὸν πάντων τῶν αἶώνων, καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς Πατρὶ τε καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι· Τῇ δὲ φύσει κτιστὴν, ἢ τὸ ἀληθέστερον εἶπεῖν, ἄναρχον τῇ θελήσει, ἐπείπερ ἡ θεία θέλησις ἄναρχός ἐστιν, ὡς ἀνάρχου θεότητος, τῇ δὲ φύσει πρόσφατον· ὅπερ πᾶσαν οὐκ ἄνοιαν ὑπερβαίνει μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀσέβειαν. Οὐ γὰρ λέγετε ἁπλῶς μόνον ἒν θέλημα, ἀλλὰ καὶ τοῦτο θεϊκὸν, θείας δὲ θελήσεως οὐδεὶς δύναται ἀρχὴν ἐπινοῆσαι χρονικὴν, ἢ τέλος, ἐπειδὲ μηδὲ τῆς θείας φύσεως, ἧς ἐστιν οὐσιώδης ἡ θέλησις.
Πάλιν δὲ ἑτέραν εἶσάγοντες καινοτομίαν, ἀφαιρεῖσθε παντάπασι πάντα τὰ γνωριστικὰ καὶ συστατικὰ τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ, νόμοις καὶ τύποις θεσπίζοντες μήτε μίαν, μήτε δύο ἐπ` αὐτοῦ θελήσεις ἒ ἐνεργείας λέγεσθαι· ὅπέρ ἐστι πράγματος βανυπάρκτου. Οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων, εἴτε νοερόν ἐστιν, ἀφήρηται θελητικῆς δυνάμεως καὶ ἐνεργείας, εἴτε αἶσθητικὸν αἶσθητικῆς ἐνεργείας, εἴτε φυτικὸν, αὐξητικῆς καὶ θρεπτικῆς ἐνεργείας· εἴτε παντελῶς ἄψυχον, καὶ πάσης ἄμοιρον ζωῆς, τῆς καθ` ἐξιν λεγομένης ἐνεργείας καὶ ἐπιτηδειότητος Καὶ δηλοῦσι πάντα τὰ οὕτως ὄντα, ἀντιληπτὰ τυγχάνοντα ταῖς τῶν αἶσθητικῶν αἶσθήσεσιν. Ἐνέργεια γὰρ τῶν τοιούτων, τὸ ὑποπίπτειν πάντως ὁράσεσι διὰ τῆς ἶδίας ἐπιφανείας· ἀκοῇ διὰ κτύπου· ὁσφρήσει, δι` ἀτμοῦ τινος προσφυοῦς· γεύσει, τισὶ χυμοῖς· καὶ ἀφῇ, διὰ τῆς ἀντιτυπίας. Ὥσπερ γὰρ ἐνέργειαν λέγομεν τῆς ὁράσεως τὸ ὁρᾷν, οὕτως καὶ τῶν ὁρωμένων τὸ ὁρᾶσθαι· καὶ τὰ λοιπὰ πάντα κατὰ τὸν αὐτὸν θεωροῦμεν γενόμενα τρόπον. Εἶ τοίνυν οὐδὲν τῶν ὄντων ἐστὶ πάσης ἔρημον παντελῶς φυσικῆς ἐνεργείας, ὁ δὲ Κύριος ἡμῶν καὶ Θεὸς, ἶλάσθητι Κύριε, οὐδεμίαν ἔχει φυσικὴν θέλησιν ἣ ἐνέργειαν καθ` ἑκάτερον τῶν ἐξ ὧν, ἐν οἷς τε, καὶ ἅπέρ ἐστι, πῶς δύναθε ἢ εἶναι ἢ καλεῖσθαι θεοσεβεῖς, κατ` οὐδένα τρόπον ὑπάρχοντα θελητικὸν ἢ ἐνεργητικὸν, παρ` ὑμῶν προσκυνούμενον λέγοντες_ Τρανῶς γὰρ ὑπὸ τῶν ἁγίων Πατέρων διδασκόμεθα, λέγόντων· τὸ γὰρ μηδεμίαν δύναμιν ἔχον, οὔτέ ἐστιν, οὑτέ τί ἐστιν, οὔτέ ἐστί τις αὐτοῦ παντελῶς θέσις.
ΘΕΟΔ. Τὸ δι` οἱκονομίαν γενόμενον, μὴ λάβῃς ὡς κύριον δόγμα. ΜΑΞ. Εἶ μή ἐστι κύριον δόγμα τῶν δεχομένων, ὁ θεσπίζων τύπος καὶ νόμος μηδεμίαν λέγεσθαι τοῦ Κυρίου θέλησιν ἢ ἐνέργειαν, ὧν ἡ ἀφαίρεσις τὴν ἀνυπαρξίαν δηλοῖ τοῦ ταύτας ἀφηρημένου, διὰ ποίαν αἶτίαν βαρβάροις ἔθνεσι καὶ ἀθέοις ἀπέδοσθέ με ἄνευ τιμῆς_ Διὰ ποίαν αἶτίαν κατεκρίθην οἶκῆσαι Βιζύην, καὶ οἱ συνδοῦλοί μου, ὁ μὲν Πέρβεριν, ῥ δὲ Μεσεμβρίαν_ ΘΕΟΔ. Μὰ τὸν Θεὸν μέλλοντά με ἐτάσαι· Καὶ ὅτε γέγονεν, εἶπον, καὶ νῦν τὸ αὐτὸ λέγω, ὅτι κακῶς γέγονεν ὁ τύπος, καὶ ἐπὶ βλάβῃ πολλῶν. Πρόφασις δὲ γέγονε τὸ ἐκτεθῆναι αὐτὸν, ἡ πρὸς ἀλλήλους τῶν ὀρθοδόξων περὶ θελημάτων καὶ ἐνεργειῶν ζυγομαχία. Καὶ διὰ τὸ πρὸς ἀλλήλους εἶρηνεῦσαι πάντας, συνεῖδόν τινες τὰς τοιαύτας κατασιγασθῆναι φωνάς. ΜΑΞ. Καὶ ποῖος πιστὸς δέχεται οἶκονομίαν κατασιγάζουσαν φωνὰς, ἅπερ λαλεῖσθαι δι` ἀποστόλων καὶ προφητῶν καὶ διδασκάλων ὁ τῶν ὅλων Θεὸς ᾠκονόμησε_ Καὶ σκοπήσωμεν, κῦρι ὁ μέγας, εἶς ποῖον κακὸν καταντᾷ ψηλαφούμενον τὸ κεφάλαιον τοῦτο. Εἶ γὰρ Θεὸς ἔθετο ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, πρῶτον μὲν ἀποστόλους, δεύτερον προφήτας, τρίτον διδασκάλους πρὸς καταρτισμὸν τῶν· Εἶρηκὼς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῖς ἀποστόλοις, καὶ δι` αὐτῶν, καὶ τοῖς μετ` αὐτοὺς· ὃ ὑμῖν λέγω, πᾶσι λέγω.» Καὶ πάλιν· «ὁ δεχόμενος ὑμᾶς, ἐμὲ δέχεται, καὶ ὁ ἀθετῶν ὑμᾶς, ἐμὲ ἀθετεῖ.» Δῆλον ὅτι καὶ προφανὲς, ὃς ὁ μὴ δεχόμενος τοὺς ἀποστόλους καὶ προφήτας καὶ διδασκάλους ἀλλ` ἀθετῶν αὐτῶν τὰς φωνὰς, αὐτὸν ἀθετεῖ τὸν Χριστόν.
Καὶ ἄλλο δὲ σκοπησωμεν. Ὁ Θεὸς ἐκλεξάμενος ἐξήγειρεν ἀποστόλους καὶ προφήτας καὶ διδασκάλους, πρὸς τὸν καταρτισμὸν τῶν ἁγίων. Ὁ δὲ διάβολος, ψευδαποστόλους καὶ ψευδοποφήτας καὶ ψευδοδιδασκάλους κατὰ τῆς εὐσεβείας ἐκλεξάμενος ἐξήγειρεν, ὥστε καὶ τὸν παλαιὸν πολεμηθῆναι νόμον, καὶ τὸν εὐαγγελικόν. Ψευδαποστόλους δὲ καὶ ψευδοπροφήτας καὶ ψευδοδιδασκάλους μόνους νοῶ τοὺς αἱρετικοὺς, ὧν οἱ λόγοι καὶ οἱ λογισμοὶ διεστραμμένοι εἶσίν. Ὥσπερ οὖν ὁ τοὺς ἀληθεῖς ἀποστόλους καὶ προφήτας καὶ διδασκάλους δεχόμενος, Θεὸν δέχεται. Οὕτως καὶ ὁ τοὺς ψευδαποστόλους καὶ ψευδοπροφήτας καὶ ψευδοδιδασκάλους δεχόμενος, τὸν διάβολον δέχεται. Ὁ τοίνυν συνεκβαλὼν τοὺς ἁγίους θοῖς ἐναγέσι καὶ ἀκαθάρθοις αἱρετικοῖς· δέξασθε λέγοντα τὴν ἀλήθειαν· τῷ διαβόλῳ προφανῶς τὸν Θεὸν συγκατέκρινεν.
Εἶ τοίνυν γυμνάζοντες τὰς γενομένας καινοτομίας ἐν τοῖς ἡμετέροις χρόνοις, εἶς τοῦτο καταντούσας αὐτὰς εὑρίσκομεν τὸ ἀκρότατον κακὸν, ὁρᾶτε μήπως εἶρήνην προφασιζόμενοι, τὴν ἀποστασίαν εὑρεθῶμεν νοσήσαντες, καὶ κηρύττοντες, ἣν πρόδρομον εἶπεν ἔσεσθαι τῆς τοῦ Ἀντιχρίστου παρουσίας ὁ θεῖος ἀπόστολος. Ταῦτα χωρὶς ὐποστολὴς εἶπον ὑμῖν, δεσπόται μου, ἵνα φείσησθε ἑαυτῶν τε καὶ ἡμῶν. Κελεύετε ἵνα ταῦτα γεγραμμένα ἔχων ἐν τῇ βίβλῳ τῆς καρδίας, ἔλθω κοινωνήσων ἐν ᾗ ταῦτα κηρύττεται Ἑκκλησίᾳ, καὶ γένωμαι κοινωνὸς τῶν ἀληθῶς μὲν τὸν Θεὸν, δῆθεν δὲ τὸν διάβολον τῷ Θεῷ συνεκβαλλόντων_ Μὴ γενοιτό μοι παρὰ τοῦ Θεοῦ, τοῦ δι` ἐμὲ γενομένου χωρὶς ἁμαρτίας. Καὶ βαλλὼν μετάνοιαν εἶπεν· Ἐγὼ, εἴ τι κελεύετε εἶς τὸν δοῦλον ὑμῶν ποιῆσαι, ποιήσατε· ὅτι ταῦτα δεχομένοις, οὐδέποτε γίνομαι συγκοινωνὸς.
[Col. 0633D] Καὶ ἀποπαγέντες ἐπὶ τοῖς λαληθεῖσι, κάτω βαλόντες τὰς κεφαλὰς ἐσίγησαν ἐπὶ ὥραν ἱκανήν. Καὶ ἀνακύψας, καὶ τῷ ἀββᾷ Μαξίμῳ ἀτενίσας ΘΕΟΔ. ὁ ἐπίσκοπος, εἶπεν· Ἡμεῖς ἀντιφωνοῦμέν σοι, τὸν δεσπότην ἡμῶν τὸν βασιλέα, ὅτι, σοῦ κοινωνοῦντος, κουφίζει τὸν τύπον. ΜΑΞ. Πολὺ ἀπεχόμεθα ἀπ` ἀλλήλων ἀκμήν· τί ποιοῦμεν περὶ τῆς συνοδικῶς βεβαιωθείσης φῶνῆς, τοῦ ἐνὸς θελήματος, ἐπ` ἐκβολῇ πάσης ἐνεργείας ὑπὸ Σεργίου καὶ Πύῤῥου_ ΘΕΟΔ. Ἐκεῖνος ὁ χάρτης κατηνέχθη καὶ ἀπεβλῆθη. ΜΑΞ. Κατηνέχθη ἐκ τῶν λιθίνων τοίχων, οὐ μὴν ἐκ τῶν νοερῶν ψυχῶν. Δέξονται τὴν κατάκρισιν τούτων, τὴν ἐν Ῥώμη συνοδικῶς ἐκτεθεῖσαν δι` εὐσεβῶν δογμάτων τε καὶ κανόνων, καὶ λέλυται τὸ μεσότοιχον, καὶ προτροπῆς οὐ δεόμεθα. ΘΕΟΔ. Οὐκ ἔῤῥοται ἡ συνόδος ἡ ἐν Ῥώμῃ, ἐπειδὴ χωρὶς κελεύσεως γέγονε βασιλέως. ΜΑΞ. Εἶ τὰς γενομένας συνόδους αἱ κελεύσεις τῶν βασιλέων κυροῦσιν, ἀλλ` οὐχὶ εὐσεβὴς πίστις, δέξωνται καὶ τὰς κατὰ τοῦ ὁμοουσίου γενομένας συνόδους, ἐπειδὴ κελεύσει βασιλέων γεγόνασι· φημὶ δὲ, τὴν ἐν Τύρῳ, τὴν ἐν Ἀντιοχεία, τὴν ἐν Σελευκεία, τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐπὶ Εὐδοξίου τοῦ Ἀρειανοῦ, τὴν ἐν Νίκῃ τῆς Θρᾴκης, τὴν ἐν τῷ Σερμίῳ· καὶ μετὰ ταύτας πολλοῖς ὕστερον χρόνοις, τὴν ἐν Ἐφέσῳ δεύτερον, ἧς ἐξῆρχε Διόσκορος· ὅλας γὰρ ταύτας κέλευσις βασιλέων ἤθροισε, καὶ ὅμως πᾶσαι κατεκρίθησαν διὰ τὴν ἀθεΐαν τῶν κυρωθέντων ἀσεβῶς δόγμάτων. Διὰ τὶ δὲ οὐκ ἐκβάλλετε τὴν καθελοῦσαν Παῦλον τὸν Σαμοσατέα ἐπὶ τῶν ἁγίων καὶ μακαρίων πατέρων, Διονυσίου τοῦ πάπα Ῥώμης, καὶ Διονυσίου τοῦ Ἀλεξανδρείας, καὶ Γρηγορίου τοῦ Θαυματουργοῦ, τοῦ τῆς αὐτῆς ἄρξαντος συνόδου, ἐπειδὴ μὴ γέγονε κελεύσει βασιλέως_ Ποῖος δὲ κανὼν διαγορεύει, μόνας ἐκείνας ἐγκρίνασθαι συνόδους, τὰς κελεύσει βασιλέως ἀθροισθείσας, ἢ ὅλως κελεύσει βασιλέως πάντας τὰς συνόδους ἀθροίζεσθαι_ Ἐκείνας οἶδεν ἁγίας καὶ ἐγκρίτους συνόδους ὁ εὐσεβὴς τῆς Ἐκκλησίας κανὼν, ἃς ὀρθότης δογμάτων ἔκρινεν. Ἀλλὰ καθὼς οἶδεν ὁ δεσπότης μου, καὶ ἄλλους διδασκει, δεύτερον γίνεσθαι σύνοδον κατὰ πᾶσαν ἐπαρχίαν τοῦ ἔτους ὁ κανὼν διηγόρευσε, κελεύσεως βασιλικῆς μηδεμίαν μνήμην πεποιημένος, ἐπ` ἀσφαλείᾳ τῆς σωτηριώδους ἡμῶν πίστεως, καὶ διορθώσει πάντων τῷ θείῳ τῆς ἐκκλησίας νόμῳ [μὴ συναινούντων] κεφαλαίων.
[Col. 0635C] ΘΕΟΔ. Ὡς λέγεις ἐστίν· ἡ τῶν δογμάτων ὀρθότης ἐγκρίνει τὰς συνόδους· πλὴν οὐ δέχῃ τὸν λίβελλον Μηνὰ, ἐν ᾧ μίαν θέλησιν καὶ μίαν ἐνέργειαν τοῦ Χριστοῦ ἐδογμάτισεν_ ΜΑΞ. Μὴ δῷ Κύριος ὁ Θεός. Ὑμεῖς οὐ δέχεσθε, ἀλλ` ἐκβάλλεσθε πάντας τοὺς διδασκάλους, τοὺς μετὰ τὴν ἁγίαν ἐν Χαλκηδόνι συνόδον, τοὺς ἀγωνισαμένους κατὰ τῆς τοῦ Σεβήρου μιαρίας· κᾀγὼ ἔχω δέξασθαι τὸν λίβελλον Μηνᾶ, τοῦ γενομένου μετὰ τὴν συνόδον, δι` οὗ συνηγορεῖ προφανῶς Σεβήρῳ, καὶ Ἀπολιναρίῳ, καὶ Μακεδονίῳ, καὶ Ἀρείῳ, καὶ πάσῃ αἱρέσει, καὶ κατηγορεῖ τῆς συνόδου_ μᾶλλὸν δὲ τελείως ἐκβάλλει, δι` ὧν ἐδογμάτισε_ ΘΕΟΔ. Τί οὖν, ὅλως οὐ δέχῃ μίαν ἐνέργειαν_ ΜΑΞ. Καὶ τίς λέγει μίαν ἐνέργειαν τῶν ἐγκρίτων διδασκάλων_
[Col. 0635D] Καὶ ἤγαγε Θεοδόσιος τὰς ψευδωνύμως παρ` αὐτῶν περιφερομένας Ἰουλίου τοῦ Ῥώμης, καὶ τοῦ Θαυματουργοῦ Γρηγορίου, καὶ Ἀθανασίου τῶν ἁγίων χρήσεις, καὶ ἀνέγνω αὐτάς. ΜΑΞ. Φοβηθῶμεν δὴ τὸν Θεὸν, καὶ μὴ θελήσωμεν παροργίσαι αὐτὸν, ἐπὶ τῇ παραγωγῇ τῶν αἱρετικῶν χρήσεων. Οὐδεὶς ἀγνοεῖ ταύτας εἶναι τοῦ δυσσεβοῦς Ἀπολιναρίου. Εἶ μὲν ἄλλας ἔχεις, δεῖξον. Ἐπεὶ ταύτας προφέροντες, πλεῖον πείθετε πάντας, ὅτι κατ` ἀλὴθειαν Ἀπολιναρίου τοῦ δυσσεβοῦς, καὶ τῶν ὁμοφρόνων αὐτῷ κακοδοξίαν ἐνοσήσατε.
Καὶ τροφέρει ὁ αὐτὸς ἐπίσκοπος Θεοδόσιος, ἐπ` ὀνόματι τοῦ Χρυσοστόμου δύο χρήσεις, ἅς ἀναγνοὺς ὁ ἀββᾶς ΜΑΞ. ἔφη· Αὐταὶ Νεστορίου εἶσὶ τοῦ νοσήσαντος ἐπὶ Χριστοῦ τὴν προσωπικὴν δυάδα. Καὶ εὐθέως θυμῷ ζέσας ὁ ἐπίσκοπος εἶπε· Κῦρι μοναχὲ, ὁ Σατανὰς ἐλάλησε διὰ τοῦ χαλινοῦ σου. ΜΑΞ. Μὴ λυπηθῇ ὁ δεσπότης μου πρὸς τὸν δοῦλον αὐτοῦ. Καὶ λαβὼν, εὐθέως ἔδειξεν αὐτῷ τὰς αὐτάς φωνὰς οὖσας Νεστορίου, καὶ ἐν ποίοις λόγοις αὐτοῦ κειμένας. ΘΕΟΔ. Ὁ Θεὸς οἶδεν, ἀδελφὲ, τὰς χρήσεις ταύτας ὁ πατριάρχης μοι δέδωκε· πλὴν ἶδοὺ, τὰς μὲν Ἀπολιναρίου εἶπας, τὰς δὲ Νεστορίου· Καὶ παραγάγων τὴν τοῦ ἁγίου Κυρίλλου χρῆσιν τὴν λέγουσαν· «Μίαν τε καὶ συγγενῆ, καὶ δι` ἀμφοῖν ἐπιδεικνὺς ἐνέργειαν,» εἶπε· Τί πρὸς ταῦτα λέγεις_ ΜΑΞ. Εἶσί τινες δείξαντες αὐτὴν κατ` ἀλήθειαν κατὰ προσθήκην τεθεῖσαν ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ Εὐαγγελίου, τῇ γενομένῃ ἐκ τοῦ ἁγίου τούτου Πατρὸς, ὑπὸ Τιμοθέου τοῦ Ἐλούρου· ἔστω δὲ καθ` ὑμᾶς αὐτοῦ· ἐξετάσωμεν τοίνυν τὴν διάνοιαν τῶν πατρικῶν φωνῶν, καὶ γνωσομετα τὴν ἀλήθειαν. ΘΕΟΔ. Τοῦτο οὐ συγχωρῶ γενέσθαι. Ἁπλὰς γὰρ τὰς φωνὰς ἀνάγκην ἔχεις δέξασθαι. [Col. 0637D] Haec ex Anastasii versione in Graecum transtulit Sirmundus, ut videtur, apud quem tamen Latine legendum esset differentiam . . . . simplicium vocum. ΜΑΞ. Εἶπέ μοι τὴν διαφορὰν, ἱκέσιος γενόμενος, τῶν ἁπλῶν φωνῶν πρὸς τὰς ποικίλας. ΘΕΟΔ. Ἵμα ὥς ἐστι τὴν φωνὴν δέξῃ, καὶ μὴ ἐρευνήσῃς τὴν διάνοιαν αὐτῆς.) ΜΑΞ. Προφανῶς καινοὺς καὶ ξένους τῆς Ἐκκλησίας καὶ περὶ τῶν φωνῶν εἶσάγετε θεσμοὺς. Εἶ καθ` ὑμᾶς οὐ δεῖ ἐρευνᾷν τὰς φωνὰς τῶν γραφῶν καὶ τῶν πατέρων, ἐκβάλλομεν πᾶσαν τὴν γραφὴν τὴν παλαιὰν καὶ τὴν καινήν. Ἠκούσαμεν γὰρ λέγοντος τοῦ Δαβίδ· «Μακάριοι, οἱ ἐξερευνῶντες τὰ μαρτύρια αὐτοῦ, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ ἐκζητήσουσιν αὐτὸν·» ὡς μηδενὸς χωρὶς ἐρεύνης δυναμένου ἐκζητῆσαι τὸν Θεὸν. Καὶ πάλιν. «Συνέπισόν με, καὶ ἐξερευνήσω τὸν νόμον σου, καὶ φυλάξω αὐτὸν ἑν ὅλῃ καρδίᾳ μου,» Ὡς τῆς ἐρεύνης ἀγούσης ἐπὶ τὴν γνῶσιν τοῦ νόμου, καὶ τῆς γνώσεως πόθῳ πειθούσης τοὺς ἀξίους ἐν καρδίᾳ αὐτῶν φυλάξαι, διὰ τῆς πληρώσεως τῶν ἐν αὐτῷ κειμένων ἁγίων ἐντολῶν. Καὶ πάλιν· «Θαυμαστὰ τὰ μαρτύριά σου, διὰ τοῦτο ἐξηρεύνησεν αὐτὰ ἡ ψυχή μου·» Τί δὲ, παραβολὰς καὶ αἶνίγματα καὶ σκοτεινοὺς λόγους ἐρευνᾷν ἡμᾶς βούλεται ὁ παροιμιακὸς λόγος_ Τί δέ ὁ Κύριος ἐν παραβολαῖς λαλῶν βούλεται νοεῖν τοὺς μαθητὰς, διδάσκων τῶν παραβολῶν τὴν διάνοιαν_ Τί δὲ προστάσσων· «Ἐρευνᾶτε τὰς γραφὰς,» ὠς μαρτυρούσας περὶ αὐτοῦ_ Τί δὲ ὁ τῶν ἀποστόλων κορυφαῖος Πέτρος διδάσκειν βούλεται· «Περὶ ἧς σωτηρίας ἐξεζήτησαν, καὶ ἐξηρεύνησαν προφῆται,» λέγων_ Τί δὲ Παῦλος ὁ θεῖος ἀπόστολος, λέγων· «Εἶ κεκαλυμμένον ἐστὶ τὸ Εὐαγγέλιον, ἀλλ` ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις, ὧν ὁ Θεὸς τοῦ αἶῶνος τούτου ἐτύφλωσε τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς διανοίας αὐτῶν, εἶς τὸ μὴ διαυγάσαι αὐτοῖς τὸν φωτισμὸν τῆς γνώσεως τοῦ Χριστοῦ_» Ὡς ἔοικεν, ἐξομοιωθῆναι ἡμᾶς βούλεσθε τοῖς Ἰουδαίοις, οἵ τινες ἁπλαῖς φωναῖς, ὡς λέγετε, τουτέστι μόνῳ τῳ γράμματι ὥσπέρ τινι φορυτῷ ἐγχώσαντες τὸν νοῦν, ἐξέπεσαν τῆς ἀληθείας, τὸ κάλυμμα ἔχοντες ἐν ταῖς καρδίαις αὑτῶν, τοῦ μὴ νοῆσαι τὸ κύριον πνεῦμα, τὸ ἐγκεκρυμμένον τῷ γράμματι, περὶ οὖ φησῖ· «Τὸ μὲν γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ πνεῦμα, ζωοποιεῖ.» Πληροφορηθῇ ὁ δεσπότης μου, ὅτι ἐγὼ οὐκ ἀνέχομαι δέξασθαι φωνὴν χωρὶς τῆς ἐγκειμένης αὐτῇ διανοίας, ἵνα μὴ γένωμαι προφανὴς Ἰουδαῖος.
[Col. 0639A] Τοῦτο δὲ ἀκούσας ΘΕΟΔ. εἶπεν· Μίαν ἐνέργειαν τοῦ Χριστοῦ υποστατικὴν ὀφείλομεν λέγειν. ΜΑΞ. Σκοπήσωμεν τὸ τικτόμενον ἐκ τούτου κακὸν, καί φύγωμεν τὴν ξένην ταύτην. φωνήν. Μόνων γὰρ αἱρετικῶν πολυθεούντων ἐστίν. Εἶ γὰρ ὑποστατικὴν λέγομεν τοῦ Χριστοῦ τὴν μίαν ἐνέργειαν, οὐ συμβαίνει δὲ κατὰ τὴν ὑπόστασιν τῷ Πατρὶ καὶ Πνεύματι ὁ Υἱὸς, δῆλον ὅτι οὔτε κατὰ τὴν ὑποστατικὴν ἐνέργειαν· ἀναγκαζόμεθα δὲ ὥσπερ τῷ Υἱῷ, οὔτω καὶ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύματι ὑποστατικὰς ἐνεργείας ἀπονεῖμαι· καὶ καθ` ὑμᾶς, τέσσαρας ἐνεργείας ἕξει μακαρία θεότης· τρεῖς ἀφοριστικὰς τῶν ἐν οἶς ἐστι προσώπων, καὶ μίαν κοινὴν σημαντικὴν τῆς κατὰ φύσιν τῶν τριῶν ὑποστάσεων κοινότητος· Καὶ κατὰ τοὺς Πατέρας, εἴπερ αὐτῶν δεχόμεθα τὴν διδασκαλίαν, τετραθεΐαν νοσήσομεν. Φυσικὴν γὰρ, ἀλλ` οὐχ ὑποστατικὴν πᾶσαν εἶναι διαγορεύουσιν ἐνέργειαν. Καὶ εἶ τοῦτο ἔστιν ἀληθῶς, ὡς οὖν καὶ ἔστι, τέσσαρας φύσεις, τέσσαρας θεοὺς, διαφέροντας ἀλλήλων ὑποστάσει τε καὶ φύσει δειχθησόμεθα λέγοντες. Πλὴν, τίς εἶδεν ἢ ἐθεώρησεν ἶδιάζουσαν ἐνέργειαν οἶουδήποτε, τῶν ὑπὸ τὸ εἶδος ἀγομένων, καὶ ὑπὸ τὸν κοινὸν ὁρισμὸν τοῦ εἴδους φύσει ταττομένων_ Οὐδέποτε γὰρ γίνεται τὸ φύσει κοινὸν, ἑνὸς καὶ μόνου τινὸς ἴδιον, τὰ γὰρ ὑποστατικὰ σήμαντρα, οἷον, γρυπότης, ἢ σιμότης, ἤ γλαυκότης, ἢ ψεδνότης, καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἀφοριστικά εἶσι συμβεβηκότα τῶν ἀριθμῶν ἀλλήλων διαφερόντων. Πᾶς γὰρ ἄνθρωπος ὥς τι τὴν φύσιν ὢν, ἀλλ` οὐχ ὥς τις τὴν ὑπόστασιν, ἐνεργεῖν πέφυκε, κατά τε τὸν ἶδιώτατα καὶ κοινῶς νοούμενόν τε καὶ λεγόμενον κατηγορικὸν λόγον. Οἷον τὸ ζῶον, τὸ λογικὸν, τὸ θνητὸν, ὅπέρ ἐστι τοῦ καθ` ἡμᾶς γενικοῦ λόγου. Πάντες γὰρ τῆς αὐτῆς μετέχομεν ζωῆς, τῆς αὐτῆς λογικότητος, καὶ τῆς αὐτῆς ῥοῆς καὶ ἀποῤῥοῆς· καὶ τοῦ καθέζεσθαι, καὶ ἵστασθαι, καὶ λαλεῖν, καὶ σιγᾷν, καὶ ὁρᾷν, καὶ ἀκούειν, καὶ ἅπτεσθαι· ἀπέρ εἶσι τοῦ κοινοῦ ἐφ` ἡμῶν νοουμένου λόγου. Οὐ δεῖ οὖν καινοτομεῖν φωνὰς μὴ ἐχούσας ἶσχὺν ἢ γραφικὴν ἢ πατρικὴν ἢ φυσικὴν, ἀλλὰ ξένην, καὶ διαστροφαῖς ἀνθρώπων ἐξηυρημένην. Πλὴν δεῖξὸν μοι ταύτην κειμένην ἐν οἱῳδήποτε Πατρὶ, καὶ πάλιν τὸν νοῦν τοῦ ταύτην εἶρηκότος ἐπιζητοῦμεν.
[Col. 0639D] ΘΕΟΔ. Τί οὖν_ οὐ δεῖ παντελῶς ἐπὶ Χριστοῦ λέγειν μίαν ἐνεργείαν_ ΜΑΞ. Κατὰ τὴν ἁγίαν γραφὴν, καὶ τοὺς ἁγίους Πατέρας, οὐδὲν τοιοῦτον λέγειν παρελάβομεν· ἀλλ` ὥσπερ δὺο φύσεις τὸν Χριστὸν τὰς ἐξ ὧν ἐστιν, οὕτως καὶ τὰς φυσικὰς αὐτοῦ θλήσεις καὶ ἐνεργείας καταλλήλως αὐτῷ, ὁμοῦ τε φύσει Θεῷ καὶ ἀνθρώπῳ ὅντι τῶ αὐτῷ, πιστεύειν καὶ ὁμολογεῖν ἐπετράπημεν. ΘΕΟΔ. Ὄντως, δέσποτα, καὶ ἡμεῖς ὁμολογοῦμεν καὶ τὰς φύσεις καὶ διαφόρους ἐνεργείας, τουτέστι, θείαν τε καὶ ἀνθρωπίνην· καὶ θελητικὴν αὐτοῦ τὴν θεότητα, καὶ θελητικὴν αὐτοῦ τὴν ἀνθρωπότητα· ἐπειδὴ οὐκ ἄνευ θελήσεως ἦν ἡ ψυχὴ αὐτοῦ. Δύο δὲ οὐ λέγομεν, ἵνα μὴ μαχόμενον αὐτὸν αὑτῷ εἶσαγάγωμεν. ΜΑΞ. Τί οὖν_ δύο φύσεις λέγοντες, μαχομένας αὐτὰς εἶσάγετε διὰ τὸν ἀριθμόν_ ΘΕΟΔ. Οὔ. ΜΑΞ. Τί οὖν_ φύσεσιν ἐπιφημιζόμενος ὁ ἀριθμὸς οὐ διαιρεῖ, ἀλλ` ἐπὶ θελήσεων καὶ ἐνεργειῶν λεγόμενος, διαιρέσεως ἔχει δυνάμιν_ ΘΕΟΔ. Πάντως· καὶ οἱ Πατέρες ἐπὶ θελήσεων καὶ ἐνεργειῶν οὐκ εἶπον, φεύγοντες τὴν διαὶρεσιν, ἀλλ` ἄλλην καὶ ἄλλην, καὶ θείαν καὶ ἀνθρωπίνην, καὶ διπλῆν καὶ διττήν· καὶ ὡς εἶπαν λέγω, καὶ ὡς εἶρήκασι λέγω.
ΜΑΞ. Διὰ τὸν Χύριον. Ἐάν τίς σοι εἴπῃ, ἄλλην καὶ ἄλλην, πόσας νοεῖς_ Ἢ θείαν καὶ ἀνθροπίνην, ποσὰς νοεῖς_ Ἢ διπλῆν καὶ διττὴν, πόσας νοεῖς_ ΘΕΟΔ. Οἶδα πῶς νοῶ, δύο δὲ οὐ λέγω. Τότε στραφεὶς ὁ ἀββᾶς ΜΑΞΙΜΟΣ πρὸς τοὺς ἄρχοντας, εἶπε· Διὰ τὸν Κύριον· ἐὰν ἀκούσητε μίαν καὶ μίαν, ἢ ἄλλην καὶ ἄλλην, ἢ δὶς δύο, ἢ δὶς πέντε, τί νοοῦντες τοῖς λέγουσιν ἀποκρίνεσθε_ Καὶ εἶπαν· Ἐπειδὴ ὥρκισας ἡμᾶς, τὸ μίαν, δύο νοοῦμεν· καὶ ἄλλην καὶ ἄλλην, δύο νοοῦμεν· καὶ δὶς δύο, τέσσαρα νοοῦμεν· ὁμοίως καὶ δὶς πέντε, δέκα νοοῦμεν. Καὶ ὥσπερ αἶδεσθεὶς ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ τὴν ἀπόκρισιν ἐκείνων, εἶπε· Τὸ μὴ εἶρημένον τοῖς Πατράσιν, οὐ λέγω. Καὶ λαβὼν εὐθέως ὁ ἀββᾶς ΜΑΞΙΜΟΣ τὴν βίβλον τῶν πεπραγμένων τῆς ἁγίας ἀποστολικῆς συνόδου, ἔδειξε τοὺς ἁγίους Πατέρας τὰς δύο θελήσεις καὶ ἐνεργείας τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν καὶ Θεοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ διαῤῥήδην λέγοντας. Ἢν λαβὼν βίβλον τῶν πεπραγμένων ἐξ αὐτοῦ Θεοδόσιος ὁ ὕπατος, ἀνέγνω καὶ αὐτὸς πάσας τὰς χρήσεις τῶν Πατέρων. Καὶ τότε ἀποκριθεὶς ΘΕΟΔ. ἐπίσκοπος εἶπεν· Ὁ Θεὸς οἶδεν, εἶ μὴ προσωπικῶς τὰ ἀναθέματα ἔθεκεν ἡ σύνοδος αὔτη, πλεῖον παντὸς ἀνθρώπου ἐδεχόμην αὐτήν. Ἀλλ` ἵνα μὴ χρονοτριβῶμεν ἐνταῦθα, εἴ τι εἶπαν οἱ Πατέρες, λέγω, καὶ ἐγγράφως εὐθέως ποιῶ, δύο φύσεις, καὶ δύο θελήματα καὶ δύο ἐνεργείας· καὶ εἴσελθε μεθ· ἡμῶν κοινωνήσων, καὶ γενέσθω ἕνωσις.
ΜΑΞ. Δέσποτα, ἐγὼ οὐ τολμῶ δέξασθαι συγκατάθεσιν παρ` ὑμῶν ἔγγραφον περὶ τοιούτου πράγματος, ψιλὸς ὑπάρχων μοναχός· ἀλλ` ἐὰν κατένυξεν ὑμᾶς ὁ Θεὸς, τὰς τῶν ἁγίων Πατέρων δέξασθαι φωνὰς, καθὼς ἀπαιτεῖ ὁ κανὼν, πρὸς τὸν Ῥώμης περὶ τούτου ἐγγράφως ἀποστείλατε· ἤγουν ὁ βασιλεὺς, καὶ ὁ πατριάρχης καὶ ἡ κατ` αὐτὸν σύνοδος. Ἐγὼ γὰρ οὐδὲ τούτων γινομένων κοινωνῶ, ἀναφερομένων τῶν ἀναθεματισθέντων ἐπὶ τῆς ἁγίας ἀναφορᾶς. Φοβοῦμαι γὰρ τὸ κατάκριμα τοῦ ἀναθέματος. ΘΕΟΔ. Ὁ Θεὸς οἶδεν, οὐ καταγινώσκω σου φοβουμένου· ἀλλ` οὔτε ἄλλός τις. Ἀλλὰ δὸς ἡμῖν βουλὴν διὰ τὸν Κύριον, ἐάν ἐστι τοῦτο δυνατὸν γενέσθαι. ΜΑΞ. Ποίαν βουλὴν ἔχω ὑμῖν περὶ τούτου δοῦναι_ Υ̓πάγετε, ψηλαφήσατε ἑάν τι τοιοῦτον γέγονέ ποτε, καὶ μετὰ θάνατον ἀπελύθη τίς τοῦ περὶ τὴν πίστιν ἐγκλήματος, καὶ τοῦ ἐξενεχθέντος κατ` αὐτοῦ κατακρίματος. Καὶ καταδέξηται ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ πατριάρχης μιμήσασθαι τοῦ Θεοῦ τὴν συγκατάβασιν. Καὶ ποιήσωσιν, ὁ μὲν κέλευσιν παρακλητικὴν, ὁ δὲ συνοδικὴν δέησιν πρὸς τὸν πάπαν Ῥώμης· Καὶ πάντως εἴπερ εὐρεθείη τροπος ἐκκλησιαστικὸς, τοῦτο ἐπιτρέπων διὰ τὴν ὀρθὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως, συμβιβάζεται ὑμῖν περὶ τούτου.
[Col. 0643A] ΘΕΟΔ. Τοῦτο πάντως γίνεται, ἀλλὰ δός μοι λόγον, ὅτι ἐὰν ἐμὲ πέμπωσιν, ἔρχῃ μετ` ἐμοῦ. ΜΑΞ. Δέσποτα, συμφέρει σοι τὸν σύνδουλόν μου τὸν ἐν Μεσημβρίᾳ λαβεῖν μεθ` ἑαυτοῦ, ἤπερ ἐμέ. Ἑκεῖνος γὰρ τὴν γλῶσσαν οἶδε, καὶ αἶδοῦνται αὐτὸν ἀξίως, τοσούτους χρόνους κολαζόμενον, διά τε τὸν Θεὸν, καὶ τὴν κρατοῦσαν ὀρθὴν πίστιν ἐν τῷ κατ` αὐτοὺς θρόνῳ. ΘΕΟΔ. Ἀψιμαχίας διαφόρους πρὸς ἀλλήλους ἔχομεν, καὶ οὐχ ἡδέως ἔχω μετ` ἐκείνου ἀπελθεῖν. ΜΑΞ. Δέσποτα, ἐπὰν ἔδοξε τοῦτο γενέσθαι, ἔκβασις γένηται τῶν δοξάντων, καὶ ὅπου βούλεσθε, ἀκολουθῶ ὑμῖν. Καὶ ἐπὶ τούτῳ ἀνίστησαν πάντες μετὰ χαρᾶς καὶ δακρύων· καὶ ἔβαλον μετάνοιαν, καὶ εὐχὴ ἐγένετο· καὶ ἔκαστος αὐτῶν τὰ ἅγια Εὐαγγέλια, καὶ τὸν τίμιον σταυρὸν, καὶ τὴν εἶκόνα τοῦ Θεοῦ, καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῆς δεσποίνης ἡμῶν, τῆς αὐτὸν τεκούσης παναγίας θεοτόκου ἠσπάσαντο, τεθεικότες καὶ τὰς ἶδίας χεῖρας ἐπὶ βεβαιώσει τῶν λαληθέντων.
Εἶτα μικρὸν ὁμιλήσαντες πρὸς ἀλλήλους περὶ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου, καὶ τῆς θείων ἐντολῶν τηρήσεως, στραφεὶς ΘΕΟΔ. ὁ ἐπίσκοπος πρὸς τὸν ἀββᾶν Μάξιμον, εἶπεν· Ἰδοὺ, πάντα διαλέλυται τὰ σκάνδαλα, καὶ γέγονεν εἶρήνη διὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ γενήσεται· Ἀλλὰ διὰ τὸν Κύριον, μὴ κρύψῃς με· οὐ λέγεις καθ` οἱονδήποτε τρόπον μίαν θέλησιν, καὶ μίαν ἐνεργείαν ἐπὶ Χριστοῦ_ ΜΑΞ. Οὐκ ἐνδέχεταί με τοῦτο εἶπεῖν ποτε καὶ λέγω τὴν αἶτίαν, ἐπειδδὴ ξένη ἐστὶν ἡ φωνὴ τοῖς ἁγίοις Πατράσι, δύο φύσεων μίαν λέγειν θέλησιν καὶ ἐνέργειαν. Εἶτα δὲ, διὰ παντὸς τρόπου ὁ τοῦτο λέγων, εὐρίσκει εὐθυβόλως ὑπαντῶσαν αὑτῷ τὴν ἀτοπίαν. Ἐὰν γὰρ εἴπω φυσικὴν, φοβοῦμαι τὴν σύγχυσιν. Ἐὰν εἵπω ὑποστατικὴν, διαιρῶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν, καὶ τρεῖς θελήσεις εἶσάγων φανήσομαι, μὴ συμβαινούσας ἀλλήλαις, ὥσπερ καὶ τὰς ὑποστάσεις. Ἐὰν εἴπω τὴν ὡς ἑνὸς μίαν θέλησιν καὶ ἐνέργειαν, ἀναγκάζομαι καὶ τὴν ὡς ἑνὸς τοῦ Πατρὸς, καὶ τὴν ὡς ἐνὸς τοῦ Πνεύματος εἶπεῖν, κᾂν μὴ θέλω, θέλησιν καὶ ἐνέργειαν· καὶ εὑρεθήσεται εἶς πολυθεΐαν ἐκπίπτων ὁ λόγος. Ἐὰν εἴπω σχετικὴν, τὴν Νεοτορίου εἶσάγω προσωπικὴν διαίρεσιν. Ἐὰν εἴπῳ παρὰ φύσιν, φθείρω τὴν ὕπαρξιν τοῦ θέλοντος· φθορὰ γὰρ τῇ φύσει, τὸ παρὰ φύσιν ἐστὶ, καθὼς οἱ Πατέρες εἶρήκασι.
[Col. 0643D] ΘΕΟΔ. Μίαν διὰ τὴν ἔνωσιν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν θέλησιν, πάντῃ τε καὶ πάντως ὀφείλομεν λέγειν, καθάπερ Σέργιος καὶ Πύῤῥος, ὡς οἶμαι καλῶς νενοηκότες γεγράφασι. ΜΑΞ. Εἶ κελεύεις, δέσποτα, δέξαι μου περὶ τούτου δύο ῥήματα· εἶ διὰ τὴν ἕνωσιν μία τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν, καθάπερ Σέργιος καὶ Πύῤῥος καὶ Παῦλος γεγράφασι, γέγονε θέλησις, ἑτεροθελὴς κατ` αὐτοὺς ἐσται ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, διά τὴν φύσιν, ἀλλ` οὐ διὰ τὴν ἕνωσιν, μίαν κατὰ τὸν Υἱὸν ἔχοντι θέλησιν, εἴπερ οὐ ταυτόν ἐστιν ἕνωσις καὶ φύσις. Εἶ διὰ τὴν ἕνωσιν μία κατ` αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἣμῶν γέγονε θέλησις, αἶτίαν αὐτῆς ἕξει πάντως τὴν ἕνωσιν, ἀλλ` οὐδετέραν τῶν ἐξ ὧν ἐστι φύσιν, καὶ σχέσεως κατ` αὐτοὺς ἔσται προδήλως ἡ θέλησις, ἀλλ` οὐ φήσεως· σχέσιν γὰρ, ἀλλ` οὐ φύσιν ὁ τῆς ἀληθείας τὴν ἕνωσιν ἐπίσταται λόγος. Εἶ διὰ τὴν ἔνωσιν, ὡς ἔφασαν, μία τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν γεγένηται θέλησις, ποίᾳ θελήσει φασὶν αὐτὴν γεγενῆσθαι τὴν ἕνωσιν_ Οὐ γὰρ δήπου τῇ δι` αὐτὴν γενομένῃ φαῖεν ἄν ἀληθείας φροντίζοντες, καὶ τὸ παράλογον φεύγοντες. Εἶ διὰ τὴν ἔνωσιν μία τοῦ Σωτῆρος γεγένηται θέλησις, δῆλον ὅτι πρὸ τῆς ἑνώσεως, ἢ πολυτελὴς ἦν, ἢ παντελῶς ἀθελής. Καὶ εἶ μὲν πολυθελὴς ἦν, μείωσιν τῶν πολλῶν, πρὸς μίαν σταλεὶς ὑπέμεινε θέλησιν, καὶ τροπῆς προφανῶς ἐδέξατο πάθος, τὴν τῶν προσουσῶν αὐτῷ φυσικῶς πολλῶν θελήσεων μείωσιν. Εἶ δὲ παντάπασιν ἦν ἀθελὴς, κρείττονα τῆς φύσεως ἀπέφῃνεν οὖσαν τὴν ἔνωσιν ἐξ ἧς ἐπορίσατο θέλησιν, ἣν ἡ φύσις ἠπόρησε. Καὶ πάλιν τρεπτὸς ἀπέφῃνε, τὸ μὴ τῇ φύσει προσὸν αὐτῷ, σχέσει κτησάμενος. Εἶ διὰ τὴν ἔνωσιν μία τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν καθ` ἕτερον τῶν ἐξ ὧν ἐστι γέγονε θέλησις, πρόσφατος γέγονε θελήσει Θεὸς, ὁ αὐτὸς διὰ τὴν ἕνωσιν τῇ φύσει μένων ἀΐδιος· καὶ ἄναρχος ἄνθρωπος τῇ θελήσει, μένων τῇ φύσει πρόσφατος· Ὅπερ ἀδύνατον, ἵνα μὴ λέγω δυσσεβές. Εἶ διὰ τὴν ἕνωσιν μία τῶν φύσεων γέγονε θέλησις, τὶ δήποτε διὰ τὴν αὐτὴν αἶτίαν, μία τῶν φύσεων οὐ γέγονε φύσις_
[Col. 0645C] Καὶ διακόψας ἐπὶ τούτοις τὴν τοῦ λόγου φορὰν ΘΕΟΔ. ὁ ἐπίσκοπος, εἶπε· Τί τοίνυν διὰ τὴν ἕνωσιν γέγονεν, εἶ μηδὲν τούτων γεγένηται δι` αὑτήν_ ΜΑΞ. Ἔνσαρκον ἔδειξεν ἀψευδῶς γεγονότα τὸν ἄσαρκον· αὐτὸν φύσει Θεὸν, καὶ τὸν τῶν ὁλων δημιουργὸν, φύσει γενομένον ἄνθρωπον ἀριδήλως παρέστησεν, οὐ τροπῇ φύσεως, ἢ μειώσει τινὸς τῶν τῆς φύσεως, ἀλλ` ἀληθεῖ προσλήψει νοερῶς ἐψυχωμένης σαρκὸς, ἤγουν ἀνελλιποῦς ἀνθρωπότητος, παντὸς προπατορικοῦ καθαρᾶς κατὰ φύσιν ἐγκλήματος. Καὶ τῷ κατ` ἀπαλλαγγὴν λόγῳ, τὸ θαυμάσιον ὄντως καὶ πᾶσι κατάπληκτον, ὅλον ἐν τοῖς ἀνθρωπίνοις Θεὸν τὸν αὐτὸν ὁλοκλήρως μένοντα τῶν ἶδίων ἐντὸς, ὅλον ἐν τοῖς θείοις ἄνθρωπον, ὁλοκλήρως μένοντα τῶν ἶδίων ἀνέκπτωτον. Περιχώρησις γὰρ εἶς ἀλλήλας τῶν φύσεων καὶ τῶν αὐταῖς προσόντων φυσικῶν, κατὰ τὴν τῶν θεηγόρων Πατέρων ἡμῶν διδασκαλίαν, ἀλλ` οὐ μεταχώρησις ἢ μείωσις διὰ τὴν ἔνωσιν γέγονεν, ὅπερ ἴδιόν ἐστι τῶν σύγχυσιν κακούργως ποιουμένων τὴν ἕνωσιν, καὶ διὰ τοῦτο τοῖς καινισμοῖς πολυτρόπως ἐμφυρωμένων, καὶ δι` ἀπορίαν τοῦ κατ` αὐτοὺς λόγου σταθηρότητος διωκόντων τοὺς εὐσεβεῖς.
Ὥν ἀκούσας ΘΕΟΔ. ὁ ἐπίσκοπος, ἔδοξε μετὰ τῶν λοιπῶν τῶν σὺν αὐτῷ παραγενομένων, τὸ λεχθὲν ἀποδέχεσθαι. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐπίσκοπος πρὸς τὸν ἀββᾶν Μάξιμον φησιν· Ποίῃσον ἀγάπην· τί ἐστιν ὅπερ εἶπας ἡμῖν, ὅτι οὐδεὶς ὥς τις τὴν ὑπόστασιν, ἀλλ` ὥς τι τὴν φύσιν ἔνεργεῖ_ προΐεται γάρ μοι νοήσαντι τὸ λεχθέν. ΜΑΞ. Οὐδεὶς ὥς τις τὴν ὑπόστασιν ἐνεργεῖ, ἀλλ` ὥς τι τὴν φύσιν· οἷον, Πέτρος καί Παῦλος ἐνεργοῦσιν, ἀλλ` οὐ Πετρικῶς καὶ Παυλικὼς, ἀλλ` ἀνθρωπικῶς. Ἄμφω γὰρ ἄνθρωποι φυσικῶς κατὰ τὸν κοινὸν καὶ ὁριστικὸν τῆς φύσεως λόγον· ἀλλ` οὐχ ὑποστατικῶς κατὰ τὸν ἶδίως ποῖον. Ὡσαύτως Μιχαὴλ καὶ Γαβριὴλ ἐνεργοῦσιν, ἀλλ` οὐχὶ Μιχαηλικῶς καὶ Γαβριηλικῶς, ἀλλ` ἀγγελικῶς. ἄμφω γὰρ ἄγγελοι. Καὶ οὕτως ἐπὶ πάσης φύσεως, πολλῶν τῷ ἀριθμῷ κατηγορουμένης, κοινὴν, ἀλλ` οὐχὶ μόνην τὴν ἐνέργειαν θεωροῦμεν. Οὐκοῦν ὁ λέγων ὑποστατικὴν ἐνέργειαν, αὐτὴν τὴν φύσιν μίαν οὖσαν, ἄπειρον ταῖς ἐνεργείαις εἶσάγει γεγενημένην· καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν ὑπ` αὐτὴν ἀγομένων ἀτόμων, ἑαυτῆς διαφέρουσαν· ὅπερ εἶ δοξόμεθα καλῶς ἔχειν, πάσῃ φύσει τὸν ἐπ` αὐτῇ τοῦ πῶς εἶναι λόγον συνδιαφθείρομεν.
Καὶ τούτων εἶρημένων, ἐν τῷ ἀσπάζεσθαι ἀλλήλους, εἶπε ΘΕΟΔ. ὁ ὕπατος· Ἰδοὺ γέγονε τὰ πάντα καλῶς· ἄρα καταδέχεται ὁ βασιλεὺς παρακλητικὴν ποιῆσαι κέλευσιν_ ΜΑΞ. Πάντως ποιεῖ, ἐὰν θέλῃ μιμητὴς εἶναι τοῦ Θεοῦ, καὶ συνταπεινωθῆναι αὐτῷ, διὰ τὴν κοινὴν πάντων ἡμῶν σωτηρίαν, λογιζόμενος ὡς εἴπερ ὁ φύσει σώζων Θεὸς, οὐκ ἔσωσεν ἕως ἐταπεινώθη θέλων, πῶς ὁ φύσει σωζόμενος ἄνθρωπος ἢ σωθήσεται, ἡ σώσει μὴ ταπεινούμενος_ Καὶ εἶπε ΘΕΟΔ. ὁ ὕπατος· Ὅτι ἐλπίζω τοῦ Θεοῦ σώζοντός μοι τὴν μνήμην, τοῦτον αὐτῷ τὸν λόγον λέγω, καὶ πείθεται. Καὶ ἀσπασάμενοι ἀλλήλους ἐπὶ τούτοις, ἀπῆλθον μετ` εἶρήνης, δεδωκότος τοῦ ἐπισκόπου τῷ ἀββᾷ Μαξίμῳ πεμφθὲν αὐτῷ ποσὸν μικρὸν, καὶ στιχάριν καὶ καμάσιν· καὶ τὸ μὲν στιχάριν εὐθέως κατ` αὐτὴν τὴν ὥραν Βιζύης ὁ ἐπίσκοπος· ἐν τῷ Ῥηγίῳ δὲ οὐ τὸ δοθὲν αὐτῷ ποσὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀλλο εἴ τι δήποτε ἐξ εὐποιΐας εἶχε, μετὰ τῶν λοιπῶν οἶκτρῶν αὐτοῦ πραγμάτων καὶ ἐσθημάτων, ἀφείλαντο.
Μετὰ δὲ τὸ ἀπελθεῖν τοὺς εἶρημένους ἄνδρας τῇ ὀγδόῃ τοῦ Σεπτεμβρίου μηνὸς τῆς παρούσης πεντεκαιδεκάτης ἶνδικτιῶνος, ἐξῆλθεν αὖθις Παῦλος ὁ ὕπατος ἐν Βιζύῃ πρὸς τὸν ἀββᾶν Μάξιμον, κέλευσιν ἐπιφερόμενος περιέχουσαν οὕτως· «Κελεύομεν τῇ σῇ ἐνδοξότητι ἀπελθεῖν ἐν Βιζύῃ, καὶ ἀγαγεῖν Μάξιμον τὸν μοναχὸν μετὰ πολλῆς τιμῆς καὶ κολακείας, διά τε τὸ γῆρας καὶ τὴν ἀσθένειαν· καὶ τὸ εἶναι αὐτὸν προγονικὸν ἡμῶν, καὶ γενόμενον αὐτοῖς τίμιον` καὶ θέσθαι τοῦτον ἐν τῷ εὐαγεῖ μοναστερίῳ τοῦ ἁγίου Θεοδώρου, τῷ διακειμένῳ πλησίον τοῦ Ῥηγίου· καὶ ἐλθεῖν, καὶ μηνύσαι ὑμῖν. Καὶ πέμπομεν ἐκ προσῶπου ἡμῶν δύο πατρικίους, ὀφείλοντας διαλεχθῆναι τὰ παραστάντα ἡμῖν, φιλοῦντας ἡμᾶς ψυχίκῶς, καὶ φιλουμένους παρ` ἡμῶν· καὶ ἐλθεῖν, καὶ ἀναγγεῖλαι ἡμῖν τὴν παρουσίαν αὐτοῦ.» Ἀγαγῶν οὖν ὁ αὐτὸς ὐπατος, καὶ θεὶς ἐν τῷ προειρημένῳ μοναστηρίῳ, ἀπῆλθε ἀναγγεῖλαι.
Καὶ τῇ ἡμέρα ἐξῆς ἡξέρχονται προς αὐτὸν Ἐπιφάνιος καὶ Τρώϊλος οἱ πατρίκιοι μετὰ πολλῆς περιβολῆς καὶ φαντασίας, καὶ Θεοδόσιος ὁ ἐπίσκοπος, καὶ ἀνέρχονται πρὸς αὐτὸν ἐν τῷ κατηχουμενίῳ τῆς ἐκκλησίας τῆς αὐτῆς μονῆς· καὶ τοῦ συνήθους ἀσπασμοῦ γενομένου, ἐκάθισαν, βιασάμενοι καὶ αὐτὸν καθίσαι· καὶ ἀπαρξάμενος τοῦ πρὸς αὐτὸν λόγου ΤΡΩΙΛΟΣ, εἶπεν· Ὁ δεσπότης ἡμῶν ἐκέλευσεν ἡμὰς πρὸς σὲ γενέσθαι, καὶ λαλῆσαι ὑμῖν τὰ δόξαντα τῷ αὐτοῦ θεοστηρίκτῳ πράτει. Ἀλλ` εἶπὲ ἡμῖν πρῶτον, ποιεῖς τὴν κέλευσιν τοῦ βασιλέως, ἢ οὐ ποιεῖς_ ΜΑΞΙΜΟΣ εἶπε· Δέσποτα, ἀκούσω τί ἐκέλευσε τὸ εὐσεβὲς αὐτοῦ κράτος, καὶ δεόντως ἀποκρίνομαι· ἐπεὶ πρὸς τὸ ἀγνούμενον, ποίαν ἔχω ἀπόκρισιν δοῦναι_ ΤΡΩΙΛ. ἐπέμενε λέγων· Οὐκ ἐνδέχεται ὅτι λέγομεν τέ ποτε, ἐὰν μὴ πρῶτον εἴπῃς εἶ ποιεῖς, ἢ οὐ ποιεῖς τὴν κέλευσιν τοῦ βασιλέως. Καὶ ὡς οἶδεν αὐτοὺς ἐνισταμένους, καὶ ἐπὶ τῇ ἀναβολῃ αὐτοῦ πικρότερον βλέποντας, καὶ τραχύτερον ἀποκριναμένους μετὰ πάντων τῶν συνόντων αὐτοῖς, καὶ τῶν ἀξιωμάτων κόσμοις ἐπηρμένων, ἀποκριθεὶς ὁ ἀββᾶς ΜΑΞ. εἶπεν· Ἐπὰν οὐκ ἀνέχεσθε εἶπεῖν τῷ δούλῳ ὑμῶν τὰ παραστάντα τῷ δεσπότῃ ἡμῶν καὶ βασιλεῖ, ἶδοὺ, λέγω ἀκούοντος τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων ἀγγέλων, καὶ πάντων ὑμῶν, ὅτιπερ εἴ τι δήποτε κελεύει μοι περὶ οἱουδήποτε πράγματος τῷ αἶῶνι τούτῳ συγκαταλυμένου καὶ συμφθειρομένου, προθύμως ποιῶ. Καὶ εὐθέως ἀναστὰς ΤΡΩΙΛ. εἶπεν· Εὔξασθέ μοι, ἐγὼ ὑπάγω. Οὗτος γὰρ οὐδὲν ποιεῖ. Καὶ πολλοῦ πάνυ γενομένου θορύβου, καὶ πολλῆς ταραχῆς καὶ συγχύσεως, εἶπεν αὐτοῖς ΘΕΟΔ. ὁ ἐπὶσκοπος· Εἴπατε αὐτῷ τὴν ἀπόκρισιν, καὶ γνῶτε τι λέγει· ἐπεὶ τὸ οὕτως ἐξελθεῖν μηδὲν εἶρηκότας καὶ μηδὲν ἀκούσαντας, οὐκ ἔστιν εὔλογον. Τότε ΕΠΙΦ. ὁ πατρίκιος εἶπε· Τοῦτό σοι δηλοῖ δι` ἡμῶν ὁ βασιλεὺς, λέγων· Ἐπειδὴ πᾶσα ἡ δύσις, καὶ οἱ ἐν τῆ ἀνατολῇ διαστρέφοντες εἶς σὲ θεωροῦσι, καὶ ἅπαντες διά σὲ στασιάζουσι, μὴ θέλοντες συμβιβασθῆναι ἡμῖν διὰ τὴν πίστιν· κατανύξοι σε ὁ Θεὸς κοινωνῆσαι ἡμῖν ἐπὶ τῷ παρ` ἡμῖν ἐκτεθέντι τύπῳ καὶ ἐξερχόμεθα ἡμεῖς δι` ἑαυτῶν εἶς τὴν Χαλκὴν, καὶ ἀσπαζόμεθά σε, καὶ ὑποτιθέμεθα ὑμῖν τὴν χεῖρα ἡμῶν, καὶ μετὰ πάσης τιμῆς καὶ δόξης εἶσάγομεν ὑμᾶς εἶς τὴν μεγάλην Ἐκκλησίαν, καὶ μεθ` ἑαυτῶν ἱστῶμεν ἐν ᾧ κατὰ συνήθειαν οἱ βασιλεῖς ἵστανται, καὶ ποιοῦμεν ἅμα τὴν σύναζιν, καὶ κοινωνοῦμεν ἅμα τῶν ἀχράντων καὶ ζωοποῖων μυστηρίων τοῦ ζωοποιοῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ Χριστοῦ. Καὶ ἀνακηρύττομέν σε πατέρα ἡμῶν, καὶ γίνεται χαρὰ οὐ μόνον τῇ φιλοχρίστω καὶ βασιλίδι ἡμῶν πόλει, ἀλλὰ καὶ πάσῃ τῇ οἶκουμένη. Οἵδαμεν γὰρ ἁσφαλῶς, ὅτι σοῦ κοινωνοῦντος τῶ ἁγίῳ τῶν ἐνταῖθα θρόνῳ, πάντες ἑνῶνται ἡμῖν, οἱ διὰ σὲ καὶ τὴν διδασκαλίαν ἀποσχίσαντες τῆς κοινωνίας ἡμῶν.
Καὶ στραφεὶς πρὸς τὸν ἐπίσκοπον ὁ ἀββᾶς ΜΑΞ. μετὰ δακρύων εἶπεν αὐτῳ· Κύριε ὁ μέγας, ἡμέραν κρίσεως ἐκδεχόμεθα πάντες. Οἶδας τὰ τυπωθέντα, καὶ δόξαντα ἐπὶ τῶν ἁγίων εὐαγγελίων, καὶ τοῦ ζωοποιοῦ σταυροῦ, καὶ τῆς εἶκόνος τοῦ Θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν, καὶ τῆς αὐτὸν τεκούσης παναγίας ἀειπαρθένου μητρός. Καὶ βαλὼν κάτω τὸ πρόσωπον ὁ ἐπίσκοπος, συγνοτέρᾳ τῇ φωνῇ λέγει πρὸς αὐτόν· Καὶ τί ἔχω ποιῆσαι ἐγὼ, ἐπὰν ἕτερόν τι παρέστῃ τῷ εὐσεβεστάτῳ βασιλεῖ_ Καὶ φησι πρὸς αὐτὸν ΜΑΞ. καὶ διὰ τὶ ἥψω τῶν ἁγίων εὐαγγελίων, καὶ οἱ μετά σου, οὐκ οὔσης ἑφ` ὑμῖν τῆς τῶν λαληθέντων ἐκβάσεως_ Ὄντως πᾶσα ἡ δύναμις τῶν οὖρανῶν, τοῦτο οὐ πείθει με ποιῆσαι. Τί γὰρ ἀπολογήσομαι, οὐ λέγω· τῷ Θεῷ, ἀλλὰ τῷ εμῷ συνειδότι, ὅτι διὰ δόξαν ἀνθρώπων, τῷ κατ` αὐτὴν λόγῳ μηδεμίαν ἔχουσαν ὕπαρξιν, τὴν σώζουσαν τοὺς στέργοντας αὐτὴν πίστιν ἐξωμοσάμην_
Καὶ ἐπὶ τῷ λόγῳ τούτῳ ἀναστάντες, θυμοῦ στρατηγήσαντος πᾶσιν αὐτοῖς, τελμοῖς καὶ ὠθισμοῖς καὶ σφαιρισμοῖς παρέλυσαν αὐτὸν, ἀπὸ κεφαλῆς ἕως ὀνύχων κατακλύσαντες αὐτὸν πτύσμασιν· Ὧνπερ, μέχρις ἄν ἐπλύθησαν ἅπερ ἐβίβλητο ἱμάτια, διεπνέετο ὁ βρόμος. Καὶ ἀναστὰς ὁ ἐπίσκοπος εἶπεν· Οὕτως οὐκ ἔδει γενέσθαι, ἀλλ` ἀκοῦσαι μόνον παρ` αὐτοῦ τὴν ἀπόκρισιν, καὶ εἶσελθεῖν ἀναγγεῖλαι τῷ δεσπότῃ ἡμῶν τῷ ἀγγαθῷ. Τὰ γὰρ κανονικὰ πράγματα, ἑτέρῳ διοικοῦνται τροπῳ. Καὶ μόλις πείσας αὐτοὺς ὁ ἐπίσκοπος ἡσυχάσαι, πάλιν ἐκάθισαν, καὶ μυρίαις ὕβρεσι καὶ ἀραῖς ἀνεπινοήτοις μωμώσαντες αὐτὸν, μετὰ θυμοῦ καὶ τραχύτητος εἶπεν ΕΠΙΦ. Εἶπὲ, κακέσχατε φαγοπόλιε, ὡς αἱρετικοὺς ἔχων ἡμᾶς, καὶ τὴν πόλιν ἡμῶν, καὶ τὸν βασιλέα, τούτους εἶπας τοὺς λόγους_ Ὀντως πλεῖόν σου χριστίανοί ἐσμεν καὶ ὀρθόδοξοι· καὶ τὸν κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν ὁμολογοῦμεν ἔχειν καὶ θεϊκὴν θέλησιν καὶ ἀνθρωπίνην θέλησιν, καὶ νοερὰν ψυχήν· καὶ ὅτι πᾶσα νοερὰ φύσις, πάντως ἔχει τὸ θέλειν ἐκ φύσεως, καὶ τὸ ἐνεργεῖν, ἐπειδὴ ζωῆς ἴδιον ἡ κίνησις, καὶ νοῦ ἴδιον ἡ θέλησις· καὶ θελητικὸν αὐτὸν οἴδαμεν, οὐ θεότητι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀνθρωπότητι. Ἀλλὰ καὶ τὰς δύο θελήσεις αὐτοῦ καὶ ἐνεργείας οὐκ ἀρνούμεθα.
[Col. 0651C] Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ἀββᾶς ΜΑΞ. εἶπεν· Εὰν οὕτω πιστεύετε, καθὼς αἱ νοεραὶ φύσεις, καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία, πῶς με ἀναγκάζετε κοινωνῆσαι ἐπὶ τῷ Τύπῳ, τῷ μόνην τούτων ἔχοντι ἀναίρεσιν_ ΕΠΙΦ. Δἶ οἶκονομίαν τοῦτο γέγονεν, ἴνα μὴ βλαβῶσίν οἱ λαοὶ ταῖς τοιαύταις λεπτομερέσι φωναῖς. Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ἀββᾶς ΜΑΞ. εἶπε· Τοὐναντίον, πᾶς ἄνθρωπος ἁγιάζεται διὰ τῆς ἀκριβοῦς ὀμολογίας τῆς πίστεως, οὐ μὴν διὰ τῆς ἀναιρέσεως, τῆς ἐν τῷ Τύπῳ κειμένης. Καὶ εἶπε ΤΡΟΙΛ. Καὶ ἐν τῷ παλατίῳ εἶπόν σοι, ὅτι οὐκ ἀνεῖλεν, ἀλλὰ κατασιγασθῆναι ἐκέλευσεν, ἵνα εἶρηνεὺωμεν πάντες. Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ἀββᾶς ΜΑΞ. εἶπεν· Ἡ σιγὴ τῶν λόγων ἀναίρεσις τῶν λόγων ἐστι. Διὰ γὰρ τοῦ Προφήτου λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· «Οὔκ εἶσι λαλιαὶ, οὐδὲ λόγοί, ὦν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν.» Οὐκοῦν ὁ μὴ λαλούμενος λόγος οὐδὲ λόγος ἐστί. Καὶ εἶπε ΤΡΩΙΛ. Ἔχε ἐν καρδίᾳ σου, ὡς θέλεις· οὐδείς σε κωλύει. Ὀ ἀββᾶς ΜΑΞ. εἶπεν· Ἁλλ` οὐ περιώρισεν ὁ Θεὸς τῇ καρδίᾳ τὴν ὅλην σωτηρίαν, εἶπών· «Ὁ ὁμολογῶν με ἔμπροστεν τῶν ἀνθρώπων, ὁμολογήσω αὐτὸν ἔμπροσθεν τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς.» Καὶ ὁ θεῖος ἀπόστολος διδάσκει, λέγων· «Καρδίᾳ μὲν πιστεύεται εἶς δικαιοσυνὴν, στόματι δὲ ὁμολογεῖται εἶς σωτηρίαν.» Εἶ οὗν ὁ Θεὸς, παὶ οἱ τοῦ Θεοῦ προφῆται καὶ ἀπόστολοι κελεύουσιν ὁμολογεῖσθαι τὸ μυστήριον φωναῖς ἁγίων, τὸ μέγα καὶ φοικτὸν, καὶ παντὸς τοῦ κόσμου σῳτήριον, οὐκ ἔστι χρεία οἱῳδήποτε τρόπῳ κατασιγασθῆναι τὴν τοῦτο κηρύττουσαν φωνὴν, ἵνα μὴ μειωθῇ τῶν σιγώντον ἡ σωτηρία.
Καὶ ἀποκριθεὶς τραχυτάτῳ λόγῳ ΕΠΙΦ. εἶπεν· Υ̓πέγραψας ἐν τῷ λιβέλλῳ_ Καὶ εἶπεν ὁ ἀββᾶς ΜΑΞ. Ναὶ, ὑπέγραψα. Καὶ πῶς ἐτόλμησας, εἶπεν, ὑπογράψαι, καὶ ἀναθεματίσαι τοὺς ὁμολογοῦντας καὶ πιστεύοντας ὡς αἱ νοεραὶ φύσεις, καὶ ἡ καθολικὴ Ἐκκλησία_ ὄντως τῆ ἐμῇ κρίσει εἶσάγομέν σε εἶς τὴν πόλιν, καὶ ἱστῶμεν εἶς τὸν φόρον δεδεμένον, καὶ τοὺς μιμοὺς καὶ τὰς μιμάδας, καὶ τὰς προϊσταμένας πόρνας, καὶ πάντα τὸν λαὸν φέρομεν, ἵνα ἕκαστος καὶ ἑκάστη καὶ ῥαπίσῃ καὶ ἐμπτύσῃ τὸ πρόσωπόν σου. Πρὸς ταῦτα ἀποκριθεὶς ὀ ἀββᾶς ΜΑΞ. εἶπεν· Ὡς εἴπατε, γένηται, ἐὰν τοὺς ὀμολογοῦντας δύο φύσεις ἐξ ὧν ὅ κύρίος ἐστι, καὶ τὰς καταλλήλας αὐτῷ δύο φυσικὰς θελήσεις καὶ ἐνεργείας, Θεῶ φύσει δί` ἀλήθειαν ὄντι καὶ ἀνθρώπῳ, ἀναθεματίσαμεν. Ἀνάγνωθι, δέσποτα, τὰ πεπραγμένα, καὶ τὸν λίβελλον, καὶ ἐὰν ὡς εἴπατε εὕρητε, ποιήσατε ὅπερ βούλεσθε. Ἐγὼ γὰρ, καὶ οἱ σύνδουλοί μου ὅσοι ὑπέγραψαν, τοὺς κατὰ τὸν Αρειον καὶ Απολινάριον μίαν θέλησιν καὶ ἐνέργειαν λέγοντας ἀνεθεματίσαμεν, καὶ μὴ ὁμολογοῦντας τὸν κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν καθ` ἕτερον ἐξ ὧν, ἐν οἷς τε καὶ ἅπέρ εστι, φύσει νοερόν· καὶ διὰ τοῦτο κατ` ἄμφω θελητικὸν καὶ ἐνεργητικὸν τῆς ἡμῶν σωτηρίας. Καὶ λέγουσσιν· Ἐὰν τούτῳ συνεπαχθῶμεν, οὐ τρώγομεν, οὐ πίομεν· ἀλλ` ἀναστῶμεν, καὶ ἀριστήσωμεν, καὶ εἶσέλθωμεν, εἴπομεν ἃ ἠκούσαμεν, οὗτος γὰρ πέπρακεν ἑαυτὸν τῷ Σατανᾷ. Καὶ ἀναστάντες ἠρίστησαν. Καὶ εἶσῆλθον μετ` ὀργῆς τῇ καραμονῇ τῆς ὑψώσεως τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ σταυροῦ.
[Col. 0653C] Καὶ τῇ ἑξῆς ἕωθεν ἐξῆλθε Θεοδόσιος ὁ ὕπατος πρὸς τὸν προειρημένον ἀββᾶν Μάξιμον, καὶ ἀφεῖλε πάντα ὅσα εἶχεν, εἶπὼν αὐτῷ ἐκ προσώπου τοῦ βασιλέως· Ὅτι οὐκ ἠθέλησας τιμὴν, καὶ μακρυνθήσεται ἀπὸ σοῦ, καὶ ὕπαγε ὅπου ἑαυτὸν ἄξιον ἔκρινας εἷναι, ἔχων τὸ κρίμα τῶν μαθητῶν σου, τοῦ τε ἐν Μεσημβρίᾳ, καὶ τοῦ ἐν Περβέροις, τοῦ γενομένου νοταρίου τῆς μακαρίας ἡμῶν μάμμης. Ἦσαν δὲ καὶ οἱ πατρίκιοι, τούτέστι Τρώϊλος καὶ Ἐπίφανιος εἶρηκότες· Ὅτι πάντως φέρομεν καὶ τοὺς δύο μαθητὰς, τόν τε ἐν Μεσημβρίᾳ καὶ τὸν ἐν Περβέροις, καὶ δοκιμάζομεν καὶ αὐτοὺς, καὶ βλέπομεν καὶ τὴν ἐπ` αὐτοῖς ἔκβασιν. Πλὴν ἵνα εἶδες, κῦρι Ἀββᾶ, ὅτι μικρὰν ἄνεσιν ἐὰν λάβωμεν ἐκ τῆς συγχύσεως τῶν ἐθνῶν, ἁρμόσασθαι ὑμῖν ἔχομεν μὰ τὴν ἁγίαν τριάδα, καὶ τὸν πάπαν τὸν νῦν ἀπαιρόμενον, καὶ πάντας τοὺς ἐκεῖσε λαλοῦντας, καὶ τοὺς λοιποὺς σου παθητάς, καὶ πάντας ὑμᾶς χωνεύομεν ἕκαστον ἐν τῷ ἐπιτηδείῳ αὐτοῦ τόπω, ὡς ἐχωνεύθη Μαρτῖνος· καὶ λαβὼν αὐτὸν ὁ ῥηθεὶς ὕπατος Θεοδόσιος, παρέδωκεν αὐτὸν στρατιώταις, καὶ ἤγαγον αὐτὸν ἕως Σαλεμβρίας.
Κγὶ ἔμειναν ἐκεῖ δύο ἡμέρας, ἕως οὐ ἀπῆλθεν εἶς τὸ φοσσᾶτον ὁ εἷς τῶν στρατιωτῶν, καὶ εἶπεν ὅλῳ τῷ στρατῷ, ὅτι ὁ μοναχὸς βλασφημῶν τὴν Θεοτόκον ᾧδε ἔρχεται, ἵνα κινήσωσι τὸν στρατὸν κατὰ τοῦ ῥηθέντος ἀββᾶ Μαξίμου, ὡς βλασφημοῦντος τὴν Θεοτόκον. Καὶ μετὰ δύο ἡμέρας ἐπανελθὼν ὁ στρατιώτης, ἔλαβεν αὐτὸν ἐν τῷ φοσσατω, καὶ κατανυγεὶς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ὁ στρατηγὸς, ἤγουν ὁ τοποτηρητὴς τοῦ στρατηγοῦ, ἔπεμψεν ἐγγὺς αὐτοῦ τοὺς προβεβηκότας τῶν βάνδων, πρεσβυτέρους τε καὶ διακόνους, καὶ τοὺς εὐλαβεῖς σιγνοφύλακας· οὓς ἶδὼν παραγενομένους ὁ ῥηθεὶς ἀββᾶς Μάξιμος, ἐγερθεὶς ἔβαλε μετάνοιαν. Καὶ ἀντέβαλον κᾀκεῖνοι, καὶ ἐκάθισαν, κελεύσαντες καὶ αὐτῶ καθίσαι. Καί τις πάνυ γέρων τίμιος εἶπε προς αὐτὸν μετὰ πολλῆς τῆς εὐλαβείας.
Πάτερ, ἐπειδὴ ἐσκανδάλισαν ἡμᾶς τινες εἶς τὴν σὴν ἁγιωσύνην, ὡς οὐ λέγεις Θεοτόκον τὴν δέσποιναν ἡμῶν τὴν παναγίαν παρθένον, ὁρκίζω σε κατὰ τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου καὶ ζωοποιοῦ τριάδος, εἶπεῖν ἡμῖν τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἀποτρίψασθαι τῶν καρδιῶν ἡμῶν τοῦτο τὸ σκάνδαλον· ἵνα μὴ βλαπτώμεθα ἀδίκως σκανδαλιζόμενοι. Καὶ βαλὼν μετάνοιαν, ἀνέστη, καὶ ἐκτείνας τὰς χεῖρας εἶς τὸν οὐρανὸν μετὰ δακρύων εἶπεν· Ὁ μὴ λέγων τὴν δεσποιναν ἡμῶν, τὴν πανύμνητον καὶ παναγίαν ἄχραντον, καὶ πάσῃ τῇ φύσει τῇ νοερᾷ σεπτὴν, φυσικὴν ἀληθῶς μηνέρα τοῦ Θεοῦ γενομένην, τοῦ ποιήσαντος τὸν οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν, καὶ τὴν θάλασσαν, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς, ἔστω ἀνάθεμα καὶ κατάθεμα ἀπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τῆς ὁμοουσίου καὶ προσκυνητῆς τριάδος, καὶ πάσης ἐπουρανίου δυνάμεως, καὶ τοῦ χοροῦ τῶν ἁγίων ἀποστόλων καὶ προφητῶν, καὶ τοῦ ἀπείρου δήμου τῶν μαρτύρων, καὶ παντὸς πνεύματος ἐν δικαιοσύνῃ τετελειωμένου, νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἶς τοὺς ἀπείρους αἱῶνας τῶν αἱώνων, ἀμήν. Καὶ κλαύσαντες ηὔξαντο αὐτῷ, λέγοντες· Ὁ Θεὸς ἐνδυναμώσει σε, Πάτερ, καὶ ἀξιώσει σε ἀπρόσκοπον τελειῶσαι τὸν δρόμον τοῦτον. Καὶ τούτων εἶρημένων, ἠθροίσθησαν πολλοὶ στρατιῶται, πολλῶν καλῶν κινηθέντων λόγων ἀκροώμενοι· καὶ θεωρήσας τις τῶν δομεστίκων τοῦ στρατηγοῦ, ὃτι πολὺς ἐπισωρεύεται στρατὸς, καὶ οἶκοδομεῖται, καὶ καταγινώσκει τῶν εἶς αὐτὸν γινομένων· Τί ὑπονοήσας ὁ Θεὸς οἷδεν· ἐπέτρεψεν ἀνάρπαστον αὐτὸν γενέσθαι, καὶ βληθῆναι ἀπὸ δύο μιλίων τοῦ φωσάτου, ἕως ἂν τὴν σύναξιν ποιήσωσι, καὶ ἔλθωσιν οἱ ὀφείλοντες ἀπαγαγεῖν αὐτὸν ἐν Περβέροις. Πλὴν ὄτι θείᾳ ἀγάπῃ νικώμενοι οἱ κληρικοὶ, ἐπέζεύσαν τὰ δύο μίλια, καὶ ἧλθον, καὶ ἠσπάσαντο αὐτὸν, καὶ ηὔξαντο αὐτῷ. Καὶ χερσὶν ἶδίαις βαστάσαντες αὐτὸν, ἔθηκαν ἐπὶ τὸ κτῆνος, καὶ ὑπεστρεψαν μετ` εἶρήνης εἶς τοὺς τόπους αὐτῶν, καὶ αὐτὸς ἀπηνέχθη ἐν Περβέροις, ἐν τῇ συνεχούσῃ αὐτὸν φρουρᾷ.
[Col. 0655D] Καὶ τοῦτο δὲ ἶστέον, ὅτι εν τῷ Ῥηγίῳ ἀποτεινόμενος Τρώϊλος πρὸς τὸν ἀββᾶν Μάξιμον, εἶπεν· Ὡς ὁ κονσιλάριος Ἰωάννης ἔγραψεν αὐτῷ περὶ συμβάσεως προταθείσης αὐτοῖς, καὶ τοῦτο γενέσθαι τέως, ἡ τῶν σῶν μαθητῶν ἀταξία διεκώλυσε, οἶμαι δὲ, ὅτι οὐκ ἔγραψεν ὁ εἶρημένος κονσιλάριος Ἰωάννης πρὸς τὸν Τρώϊλον, ἀλλὰ πρὸς Μεννᾶν τὸν μοναχὸν, κᾀκεῖνος εἶπε τοῖς τοῦ παλατίου.
Καὶ μετὰ ταῦτα ἤγαγον αὐτοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ ἐποίησαν κατ` αὐτῶν πρᾶξιν, καὶ μετὰ τὸ ἀναθεματίσαι καὶ ἀνασκάψαι αὐτοὺς τὸν ἐν ἁγίοις Μάξιμον, καὶ τὸν μακάριον Ἀναστάσιον τὸν μαθητὴν αὐτοῦ, τόντε ἁγιώτατον πάπαν Μαρτῖνον, τὸν ἅγιον Σωφρόνιον τὸν πατριάρχην Ἱεροσολύμων, καὶ πάντας τοὺς ὀρθοδόξους, καὶ σύμφρονας αὐτῶν, ἤνεγκαν καὶ τὸν ἄλλον μακάριον Ἀναστάσιον, καὶ τοῖς αὐτοῖς ἀναθέμασι καὶ ὕβρεσι χρησάμενοι καὶ ἐπ` αὐτὸν, παρέδωκαν τοῖς ἄρχουσιν, εἶπόντες οὕτως· Σὺ μὲν οὗν Ἀναστάσιε, τὸ φαῖον τῆς πανδήμου τῶν ἀναθεμάτων τῆς ἀρᾶς ἐνδυσάμενος περιβόλαιον, ἀπαλλάσσου τῆς κανονικῆς ἀκροάσεως, πρὸς ἣν ᾑρετίσω στάσιν τῆς γεέννης, ἀποφερόμενος, συνούσης ἡμῖν τῆς εὐκλεοῦς καὶ πάντα συνδιαιτησάσης τιμίας τε καὶ ἱερᾶς συγκλήτου, παραχρῆμα τὴν μεθ` ἡμᾶς παραληψομένης κρίσιν, καὶ τὰ τοῖς πολιτικοῖς δοκοῦντα νόμοις ἐπὶ σοὶ διαπραξομένης, ὡς αὐτοὶ δοκιμάσειεν, τῶν τηλικούτων σου βλασφημιῶν ἕνεκα καὶ τυραννίδων. Ψῆφος γὰρ κατ` αὐτῶν τῆς παρούσης συνόδου, καὶ συνεργείᾳ τοῦ παντοδυνάμοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ ἡμῶν Θεοῦ κανονικῶς ψηφισαμένης τὰ θέοντα καθ` ἡμῶν, Μάξιμε, Ἀναστάσιε καί Ἀναστάσιε, ἐπεὶ τὸ λειπὸν ὑπῆρχε πρὸς τὰ παρ` ὑμῶν λεχθέντα τε δυσσεβῶς καὶ πραχθέντα, ταῖς αὐστηραῖς τῶν νόμων καθυποβληθῆναι ποιναῖς. Εἶ καὶ ἀξία ποινὴ τῶν τοιούτων ὑμῶν πλημμελημάτων καὶ βλασφημιῶν οὐχ ὕπεσῃ, τῷ δικαίῳ ὑμᾶς περὶ τῆς μείζονος καταλιπόντες κριτῆ, ἐν τῷ παρόντι βίῳ, καὶ ἐν τούτῳ τὴν τῶν νόμων κενοῦντες ἀκρίβειαν, κερδανόντων ὑμῶν τὸ ζῇν, ψηφιζόμεθα ὑμῖν, τὸν παρόντα ἡμῖν πανεύφημον ἔπαρχον, αὐτίκα παραλαμβάνοντα ὑμᾶς ἐν τῷ κατ` αὐτὸν πολυαρχικῷ πραιτωρίῳ, καὶ νεύροις τὰ μετάφρενα τύπτοντα, [Μάξιμον καὶ Ἀνάστασιον καὶ Ἀναστάσιον, τὸ ὄργανον τῆς ὑμῶν Μαξίμου καὶ Ἀναστασίου καὶ Ἀναστασίου] ἀκολασίας, τουτέστι τὴν βλάσφημον ὑμῶν γλῶσσαν ἔδοθεν ἐκτερεῖν. Εἶτα δὲ, καὶ τὴν διακονήσασαν τῷ βλασφήμῳ ὑμῶν λογισμῷ σκαιοτάτην δεξιὰν σιδήρῳ διατεμεῖν, περιαχθησομένων ἅμα στερήσει τῶν αὐτῶν βδελυκτῶν μερῶν, τὰ δύο καὶ δέκα τμήματα ταύτης τῆς κυρίας τῶν πόλεων περινοστεύσας, ἀειφυγίᾳ τε καὶ φυλακῇ πρὸ ἐπὶ τούτοις διηνεκεῖ παραδοῦναι ὑμᾶς, πρὸς τὸ μετέπειτα ὑμᾶς καὶ εἶς τὸν ἅπαντα τῆς ζωῆς ὑμῶν χρόνον, τὰ οἶκεῖα οἶμώζειν βλάσφημα σφάλματα, τῆς ἐπινοηθείσης καθ` ἡμῶν ἀρᾶς περιτραπείσης τῇ ἡμῶν κεφαλῇ. Παραλαβὼν οὖν αὐτοὺς ὁ ἔπαρχος, καὶ κολάσας, ἔτεμε τὰ μέλη αὐτῶν, καὶ πηριαγαγὼν ὅλην τὴν πόλιν ἐξώρισεν αὑτοὺς ἐν Λαζικῇ.
Quae mota sunt de immaculata nostra Christianorum fide, atque subintroducta contrariorum novitate inter abbatem Maximum et Theodosium episcopum Caesareae Bithyniae, necessarium duxi manifesta facere omnibus vobis qui in orthodoxia consistitis: ut, cum certius de his scire visi fueritis, glorificetis magis ac magis amatorem hominum Deum qui dat verbum in apertione oris timentium se: ne forte, more solito veritatis inimici huic contraria diffamantes, corda vestra conturbent.
[Col. 0626D] Igitur nono Kal. Septembrias, quae nunc transacta est quartae decimae indictionis, exivit ad eum in exsilium, in quo positus servabatur, id est ad castrum Bizyae, praedictus episcopus Theodosius, ex persona, ut dixit, Petri Constantinopolitani praesulis missus, necnon et Paulus ac Theodosius consules, ut fassi sunt, et ipsi ex persona imperatoris directi. Et, cum ascendissent ad praedictum monachum Maximum in locum in quo retrusus habebatur, sederunt [Col. 0628A] et praeceperunt etiam et ipsum sedere. Aderat autem cum illis etiam episcopus Bizyae. Et dicit ad eum THEODOSIUS episcopus: Quomodo habes, abba? ET MAXIMUS ad eum; Sicut praedestinavit Deus ante omnia saecula provisoriam fore circa me dispensationem, sic habeo. THEOD. Ergone praedestinavit Deus ante omne saeculum quae circa singulos sunt? MAX. Si praescivit, utique et praedestinavit. THEOD. Quid est hoc ipsum quod asseris, praescivit et praedestinavit? MAX. Praescientia est cogitationum, et sermonum et operum quae ex nobis sunt: praedestinatio vero eorum est quae ex nobis non accidunt. THEOD. Quae sunt illa, quae ex nobis sunt, et quae ex nobis non sunt? MAX. Ut liquido patet, omnia sciens dominus [Col. 0628B] meus probando interrogat servum suum. THEOD. Per veritatem Dei ignorans, et discere volens, percontatus sum differentiam eorum quae sunt ex nobis, et quae non sunt ex nobis, et qualiter quaedam sub praescientia Dei, quaedam vero sub praedestinatione consistunt. MAX. Ex nobis sunt voluntaria omnia, id est virtutes et vitia. Non ex nobis autem sunt illationes accidentium nobis poenalium modorum, vel his contrariorum. Neque enim ex nobis est vel nocens languor, vel laetificans sanitas, licet operatrices horum causae ex nobis existant: utputa intemperantia causa est languoris, quemadmodum temperantia causa est sanitatis. Et regni coelestis causa mandatorum custodia, quemadmodum et ignis aeterni horum transgressio. THEOD. Ergone [Col. 0628C] propter hoc tribularis in exsilio isto, quoniam digna quaedam hac tribulatione gessisti? MAX. Rogo, ut Deus hac tribulatione remetiatur excessus meos, quibus ei peccavi in praevaricatione justificationum mandatorum suorum. THEOD. Non est etiam probationis causa tribulatio multis illata? MAX. Probatio sanctorum est, ut scilicet per tribulationes vitae hominum manifestentur affectus eorum, qui sunt circa id quod est naturaliter bonum, sibimet insinuantes ignotas omnibus virtutes suas, ut in Job et Joseph. Siquidem alter ad manifestationem absconsae fortitudinis tentabatur, alter vero ad declarationem sanctificatoriae pudicitiae probabatur. Et omnis sanctus non sponte tribulatus ad quasdam hujuscemodi dispensationes tribea ulatur: ut per infirmitatem qua [Col. 0628D] permittitur molestiam pati, superbum et apostatam draconem conculcet, id est diabolum. Patientia enim probationis opus est in unoquoque sanctorum. THEOD. Per veritatem Dei bene dixisti, et confiteor utilitatem, et quaerebam in talibus semper disputare vobiscum. Sed quia pro alio capitulo ego et domini mei futuri patricii profecti sumus, et per tot intervalla locorum advenimus, rogamus te quae a nobis proferuntur suscipere, et totum orbem laetificare. MAX. Quae sunt haec, domine? vel quis ego et unde sum, ut in his quae protenduntur mihi, consensus meus totum laetificet orbem? THEOD. Per veritatem Domini nostri Jesu Christi, quod dico tibi ego et domini mei futuri patricii, ex ore domini nostri [Col. 0630A] patriarchae ac pii domini orbis audivimus. MAX. Jubete, domini mei, dicere quae vultis et quae audistis.
THEOD. Rogat imperator et patriarcha per nos, cognoscere a te, qua pro causa non communices throno Constantinopolitano? MAX. Habetis super hoc praeceptionem in scriptis a piissimo imperatore, vel patriarcha? THEOD. Non debueras, domine, nobis incredulus esse. Licet enim exiguus sim, sed episcopus audior, et isti domini mei pars senatus existunt. Nec venimus ad tentandum te, absit. MAX. Quoquomodo venissetis ad servum vestrum, ego absque omni reverentia dico causam ob quam non communico throno Constantinopolitano. Verumtamen etsi aliorum esset fas percontandi qua pro causa, vestrum [Col. 0630B] non esset qui me causam certius nostis.
Scitis novitates quae factae sunt a sexta indictione transacti circuli, incoeptas ab Alexandria per novem Capitula a Cyro qui, nescio quo pacto, illic factus est praesul, quae videlicet firmata sunt a throno Constantinopolitano; necnon et alias immutationes, additionesque ac diminutiones, quae factae sunt in concilio a Sergio, Pyrrho, ac Paulo, qui Ecclesiae Byzantii praefuerunt: quas videlicet novas adinventiones esse omnis noster orbis agnoscit. Hac pro causa non communico ego servus vester Ecclesiae Constantinopolitanae. Tollantur offendicula quae posita sunt a praedictis viris, cum eisdem ipsis qui posuerunt haec, quemadmodum dixit Deus: Et lapides a via projicite (Jer. L, 26) , et planam et detritam, [Col. 0630C] atque ab omni spinosae haereseos pravitate liberam viam Evangelii gradiantur: et tum inveniens quemadmodum erat, incedo et ipse absque omni hortatu humano. Donec autem super offendiculis positis, et his qui posuerunt ea gloriantur praesules Constantinopolitani, nullus sermo vel modus est qui mihi persuadeat illis communicare.
THEOD. Nunquid malum quid confitemur, ut separare te hujus rei causa conveniat a communione nostra? MAX. Quia, unam operationem docentes deitatis et humanitatis Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, confunditis tam theologiae quam dispensationis sermonem. Si enim credere oportet Patribus, qui asserunt, quorum est operatio una, horum et substantia una, quaternitatem facitis sanctam Trinitatem [Col. 0630D] quasi congenita Verbo facta carne ipsius: quae etiam careat cognata identitate, quam nobiscum et cum ea quae se peperit, naturaliter habet.
Et rursus perimentes operationes, et unam voluntatem asseverantes deitatis ipsius et humanitatis, adimitis ejus bonorum distributionem. Si enim nullam habet, secundum illos qui hoc sanxerunt, operationem, perspicuum est quod, licet velit, misereri non possit; detruncata nimirum ejus operatione bonorum, sed duntaxat operatione naturali excepta, nihil eorum quae sunt operari vel agere constat.
Alias autem et carnem facitis voluntate quidem concreatricem omnium saeculorum, et eorum quae sunt in eis, Patri, et Filio ac Spiritui sancto: natura [Col. 0632A] vero creatam, vel, ut verius dicamus, non habentem initium voluntate, si divina voluntas sine initio est, utpote quae sit deitatis sine initio existentis, natura vero recens. Quod non solum omnem sensum excedit, sed et omnem impietatem. Non enim dicitis absolute tantum unam voluntatem, sed et istam divinam. Divinae vero voluntatis nemo potest initium excogitare temporale, vel finem; nam nec divinae naturae, cujus est substantialis voluntas.
Rursus autem aliam introducentes novitatem adimitis omnimodis omnia significantia et commendantia divinitatem et humanitatem Christi, legibus et typis sancientes neque unam neque duas in eo voluntates aut operationes dicendas: quod rei est essentiam non habentis. Nihil enim eorum quae sunt, [Col. 0632B] si intellectuale est, privatur voluntatem habente virtute ac operatione; si sensuale, sentiente operatione, si germinale, crescente ac alente operatione; si penitus inanimale est, et ea quae ex more dicitur vita caret, operatione ac opportunitate. Et indicant omnia quae sic sunt opitulativa sensibus sensualium: operatio enim talium est, subjici utique visui per apparitionem suam; auditui, per sonum; odoratui, per odorationem quamdam amplexibilem; gustui, per quosdam humores; et tactui, per reciproquam impressionem. Sicut enim operationem visus dicimus videre, ita et visorum videri, et caetera omnia secundum eumdem aspicimus fieri modum. Si igitur nihil eorum quae sunt, est omni penitus operatione destitutum, Dominusque noster et Deus (propitius [Col. 0632C] esto, Domine!) nullam habet naturalem voluntatem vel operationem in utrisque, ex quibus, et in quibus et quae est, quomodo poterimus aut esse aut vocari Dei cultores, secundum nullum modum existere cum voluntate vel operatione dicentes, qui adoratur a vobis, Deum? Expresse namque a sanctis Patribus edocemur, cum dicunt: [Col. 0631D] Dionys. de div. Nom. Quod enim nullam virtutem habet, neque est, neque aliquid est, neque est quaevis ejus omnino positio.
THEOD. Quod factum est per dispensationem ne accipias ut ratum dogma. MAX. Si non est ratum eorum dogma qui hunc recipiunt, Typus qui sancit et lex nullam dicendam Domini voluntatem vel operationem, quarum detruncatio existentiam indicat ejus, qui fuerit his privatus; qua pro causa barbaricis [Col. 0632D] et sine Deo gentibus me absque honore tradidistis? Qua pro causa damnatus sum ad habitandum Bizen, et conservorum meorum alter quidem Perberim, alter vero Mesembriam? THEOD. Per Deum qui me judicaturus est! et quando factus est, dixi et nunc idipsum dico, quia male et ad laesionem multorum factus est Typus. Verum occasio facta est ut exponeretur alterna lis orthodoxorum super operationibus et voluntatibus altercantium: et, ut omnes pace mutua fruerentur, consideraverunt quidam hujusmodi voces silentio comprimendas. MAX. Et quis fidelis suscipit dispensationem taceri facientem voces, quas dici per apostolos, et prophetas, atque [Col. 0634A] doctores Deus omnium dispensavit? Et inspiciamus, domine magne, in quod malum deveniat tractatum capitulum istud. Si enim Deus posuit in Ecclesia primo apostolos, secundo prophetas, tertio doctores ad perfectionem sanctorum, dicens in Evangelio apostolis, et per eos his qui post ipsos sunt: Quod vobis dico, omnibus dico (Marc. XIII, 37) ; et iterum: Qui recipit vos, me recipit: et qui vos spernit, me spernit (Matth. X, 40; Luc. X, 16) ; manifestum est ac perspicuum, quod qui non recipit apostolos, et prophetas et doctores, sed spernit vocem eorum, ipsum Christum spernit.
Inspiciamus autem et aliud. Deus eligens excitavit apostolos et prophetas atque doctores ad perfectionem sanctorum. At vero diabolus falsos apostolos, [Col. 0634B] et falsos prophetas, et falsos doctores contra pietatem eligens excitavit; quo et vetus lex impugnetur et evangelica. Falsos autem apostolos, et falsos prophetas et falsos doctores solos haereticos intelligo, quorum sermones et cogitationes perversae consistunt. Sicut ergo is, qui veros apostolos, et prophetas et doctores recipit, Deum recipit: ita, et qui falsos apostolos, et falsos prophetas et falsos doctores recipit, diabolum recipit. Igitur qui pariter cum scelestis et immundis haereticis sanctos ejecit, (suscipite me dicentem veritatem), Deum liquido cum diabolo pariter condemnavit.
Itaque si examinantes novitates quae temporibus nostris effectae sunt, eas ad hoc devenisse invenerimus [Col. 0634C] summum malum, videte ne forte pacem praetendentes, apostasia reperiamur languere et praedicare; quam praecursuram fore Antichristi adventum sacratissimus dixit Apostolus. Haec absque subtractione dixi vobis, domini mei, ut parcatis vobismetipsis et nobis. Jubetis ut haec scripta in libro cordis mei habens ingrediar et communicem in Ecclesia in qua haec praedicantur, et fiam communicator eorum qui veraciter quidem Deum, falso vero diabolum cum Deo ejiciunt? Ne fiat mihi a Deo qui propter me secundum me factus est absque peccato. Et genu flexo dixit: Quidquid jusseritis in servum vestrum facere, facite. Ego his, qui haec recipiunt nunquam communicabo.
[Col. 0634D] Et ceu gelidi facti super his quae dicta fuerant, deorsum capita submittentes siluerunt per multam horam. Et annuens, atque abbatem Maximum THEOD. intuitus, dixit: Nos fide dicimus tibi dominum nostrum imperatorem, quod te communicante tollat Typum. MAX. Multum adhuc distamus ab invicem. Quid faciemus de confirmata synodice voce unius voluntatis in ejectionem omnis operationis a Sergio, Pyrrho, ac Paulo? THEOD. Illa charta deposita est, et projecta. MAX. Deposita est ex lapideis parietibus, non tamen ex intellectualibus animabus. Suscipiant damnationem horum, quae Romae synodice prolata est per pia dogmata, seu regulas, et solvitur medius paries, atque hortatione non indigebimus. Et ait THEOD. episcopus: Non est [Col. 0636A] firmata synodus quae Romae celebrata est, quoniam sine jussione facta est imperatoris. MAX. Si synodos quae factae sunt jussiones imperatorum firmant, et non pia fides; recipe synodos quae contra homousion factae sunt: nam jussione principum sunt patratae. Primam videlicet in Tyro, secundam in Antiochia, tertiam in Seleucia, quartam in Constantinopoli sub Eudoxio Ariano, quintam in Nice quae est in Thrace, sextam in Sirmio; et, post haec multo post, septimam, in Epheso secundam cui Dioscorus praefuit: omnes enim has imperatorum jussio aggregavit. Attamen omnes damnatae sunt propter impietatem infidelium dogmatum ab eis confirmatorum. Quare autem non abjicitis eam quae deposuit Paulum Samosatenum sub [Col. 0636B] sanctis et beatis Dionysio papa Romano, et Dionysio Alexandrino, atque Gregorio miraculorum patratore qui eidem praefuit synodo, quoniam non est jussione facta imperatoris? Qui praeterea canon promulgat solas illas approbandas synodos quae imperatoris jussione sunt congregatae? [Col. 0635D] Graeca hic ita sonant: aut omnino jussione imperatoris universas synodos cogere? Illas, etc. Verum etsi omnino jussione imperatorum synodos aggregetis, illas novit sanctas et probabiles synodos pius Ecclesiae canon quas rectitudo dogmatum approbavit. Sed et bis, quemadmodum novit dominus meus et alios docet, fieri synodos in omni provincia per singulos annos regula sancit, jussionis imperialis nullam memoriam faciens, ad tuitionem salutaris fidei nostrae et correctionem omnium capitulorum quae divinae non conveniunt Ecclesiae legi.
[Col. 0636C] Et dixit THEOD. episcopus: Ita est, ut asseris. Dogmatum quippe rectitudo synodos roborat. Verumtamen non recipis libellum Mennae, in quo unam voluntatem et unam operationem Christi dogmatizavit? MAX. Ne det Dominus Deus! vos non recipitis, sed ejicitis omnes doctores qui post sanctum Chalcedonense concilium decertaverunt adversum Severi exsecrabilem haeresim: et ego habeo recipere libellum Mennae qui post concilium fuit, per quem liquido sentire dignoscitur cum Severo, et Apollinario, et Macedonio, et Ario ac omni haeresi, et accusat concilium, imo perfecte rejicit per ea quae dogmatizavit? THEOD. Quid ergo? penitus non recipis unam operationem? MAX. Et quis dicit unam operationem ex probabilibus magistris Ecclesiae?
[Col. 0636D] Et attulit Theodosius scripta quae falso ab eis ferebantur esse sanctorum Julii Romani et miraculorum factoris Gregorii, atque Athanasii testimonia, et legit ea. Et dixit MAX. Timeamus nunc Deum, et ne velimus irritare illum in haereticorum prolatione testimoniorum. Nullus enim ignorat haec impii esse Apollinarii. Ergo si alia forsan habes, ostende. Nam haec proferentes plus credere cunctis persuadetis, quod secundum veritatem impii Apollinarii et nequam cum eo sentientium opinionem renovassetis.
Et profert idem episcopus THEOD. sub nomine Chrysostomi duo testimonia, quae agnoscens abba MAX. ait: Haec Nestorii sunt qui personalem in [Col. 0638A] Christo dualitatem vesane dogmatizavit. Et statim furore fervescens THEOD. dixit: Domne monache, Satanas locutus est per effrenatum os tuum. MAX. Ne tristetur dominus meus contra servum suum. Et mox sumens ostendit ei easdem voces esse Nestorii, et in quibus sermonibus ejus jacerent. THEOD. Deus novit, frater, haec testimonia patriarcha mihi dedit. Verum ecce, alia quidem horum dixisti Apollinarii, alia vero Nestorii. Et producto sancti Cyrilli testimonio, quod ait: Unam atque cognatam per utramque demonstrans operationem, dixit: Quid ad haec dicis? MAX. Sunt quidam ostendentes illud in veritate per additionem positum in interpretatione Evangelii, quae facta est ex hoc sancto Patre a Timotheo Eluro. Verum, sit secundum vos ejus. Scrutemur [Col. 0638B] igitur sensum paternarum vocum, et cognoscamus veritatem. THEOD. Hoc non permitto fieri. Simplices enim voces necessarium habes recipere. MAX. Dic mihi differentia, deprecabilis factus, vocum ad varias. THEOD. Ut sicuti est recipias vocem, et ne scruteris sensum ipsius. Et MAX. Evidenter, inquit, novas et extraneas Ecclesiae etiam super vocibus introducitis leges. Si secundum vos non oportet scrutari voces Scripturarum ac Patrum, abjicimus omnem Scripturam, Veterem scilicet atque Novam. Audivi enim dicentem David: Beati qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum (Psal. XVIII, 2) : praesertim cum nemo sine scrutinio possit exquirere Deum. Et rursus: Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam, et custodiam illam in toto corde [Col. 0638C] meo (ibid., 34) . Tanquam scrutinio agente ad cognitionem legis atque scientiae, cum desiderio persuadeat dignis ex corde eam custodire per completionem sanctorum quae in ea posita sunt mandatorum. Et iterum: Mirabilia testimonia tua: ideo scrutata est ea anima mea (ibid., 129) . Quid autem parabolas, et aenigmata et obscuros sermones scrutari nos vult proverbialis sermo? Quidve Dominus in parabolis loquens vult intelligere discipulos suos, parabolarum edocens sensum? Quid etiam praecipiens: Scrutamini Scripturas (Joan. V, 39) , utpote testimonium perhibentes de se? Quid. et primus apostolorum Petrus docere vult, De qua salute exquisierunt atque scrutati sunt prophetae (Petr. I, 10) , dicens? Quid vero Paulus divinus apostolus dicens: Si opertum est Evangelium, sed in his qui pereunt [Col. 0638D] est opertum, in quibus saeculi hujus excaecavit oculos mentis eorum, ut non luceat eis illuminatio scientiae Christi? (II Cor. III, 6.) Ut apparet, similes nos vultis esse Judaeis, qui simplicibus, ut dicitis, vocibus, id est sola littera, veluti quadam mole mentem obruentes, evulsi sunt a veritate velamen habentes in cordibus suis, ut non intelligant spiritum qui proprie est et occultatur in littera. Unde et ait: Littera quidem occidit, spiritus vero vivificat (II Cor. III, 6) . Certus efficiatur dominus meus, quia ego nullatenus patiar suscipere vocem absque sensu qui rejacet in ipsa, ne fiam manifestus Judaeus.
[Col. 0640A] At vero THEOD. hoc audito, ait: Unam operationem Christi subsistentialem debemus dicere. MAX. Inspiciamus malum quod ex hoc gignetur, et fugiamus externam hanc vocem: haereticorum enim est tantum qui deorum multitudinem colunt. Si enim subsistentialem Christi dixerimus unam operationem, cum non aptetur aliquando secundum subsistentiam Patri et Spiritui Filius, haud dubium quin nec secundum subsistentialem operationem: cogemur quemadmodum Filio, ita et Patri et Spiritui subsistentiales operationes tribuere: et, secundum vos, quatuor operationes habebit beata divinitas, tres segregativas personarum in quibus est, et unam communem significativam societatis quae est secundum naturam trium subsistentiarum: et, secundum Patres, si duntaxat [Col. 0640B] eorum doctrinam recipimus, quadripertita erimus deitate languentes. Naturalem quippe, non subsistentialem, omnem esse decernunt operationem. Et, si hoc verum est, sicut re vera est, quatuor naturas, et quatuor natura deos differentes ab invicem subsistentia et natura dicere apparebimur. Verumtamen quis dixit, aut contemplatus est seorsum habitam operationem cujuspiam eorum, quae sub aliqua specie rediguntur, et sub communi diffinitione speciei natura taxantur? Nunquam enim aliquando fit id quod natura commune est, unius et solius cujuslibet proprium. Subsistentialia namque indicia, utputa nasi prolixitas seu brevitas, aut oculorum albedo, aut calvitium, et quaecunque sunt talia, deputativa accidentia sunt numeris ab invicem differentibus. [Col. 0640C] Omnis enim homo, ut aliquid natura existens, sed non ut quis, subsistentia dignoscitur operari secundum categoricam rationem, quae tam singulariter quam communiter intelligitur, necnon et dicitur. Utputa, animal rationale quod est generalis secundum nos rationis. Omnes enim eamdem percipimus vitam, et eamdem rationabilitatem, et flexum, et deflexum, et sedere, et stare, et loqui, et tacere, et videre, et audire, et tangere, quae sunt rationis, quae communiter in nobis intelliguntur. Non itaque oportet innovare voces non habentes vim, vel sacrae Scripturae, vel Patrum, aut naturalem, sed exteram et versutiis hominum adinventam. Verumtamen ostende mihi hanc positam in quovis Patre, et iterum [Col. 0640D] sensum ejus qui hanc dixit inquiremus.
THEOD. Quid ergo? non oportet omnimodis in Christo dicere unam operationem? MAX. Secundum sanctam Scripturam sanctosque Patres, nil tale dicendum suscepimus. Sed quemadmodum duas naturas Christum ex quibus et est, ita et naturales ejus voluntates et operationes convenientes sibi, cum sit natura Deus idem ipse simul et homo, credere jussi sumus et confiteri. THEOD. Vere, domine, et nos confitemur et naturas et operationes diversas, id est divinam et humanam, atque ipsius cum voluntate deitatem, sed et cum voluntate humanitatem: quoniam sine voluntate nullatenus erat anima ejus. Duas autem non dicimus, ne hunc sibimet pugnam inferentem introducamus. MAX. Ergone duas naturas dicentes, [Col. 0642A] repugnantes eas infertis propter numerum? THEOD. Non. MAX. Ergone naturis designatus numerus non dividit, sed, cum in voluntatibus et operationibus dicitur, divisionis habet virtutem? THEOD. Utique in his divisionem habet, et Patres numerum in voluntatibus et operationibus non dixere, fugientes divisionem; sed alteram et alteram, atque divinam et humanam, duplam, duplicem, et, ut dixerunt dico, et, ut fassi sunt fateor.
MAX. Propter Dominum! si quisquam tibi dixeri alteram et alteram, quot intelligis? vel duplam aut duplicem, quot intelligis? THEOD. Novi qualiter intelligam: duas autem non dico. Tunc conversus abba MAX. ad principes, dixit: Propter Dominum! Si audieritis unam et unam, et aliam ac aliam, aut bis [Col. 0642B] duas, aut bis quinque, quid intelligentes his qui hoc dicerent responderetis? Et dixerunt: Quoniam adjurasti nos, unam et unam, duas intelligimus, et alteram et alteram, duas intelligimus, et bis duas, quatuor intelligimus: similiter et bis quinque, decem. Et quodammodo reveritus THEOD. responsionem eorum, ait: Quod non est a Patribus dictum, non dico. Et accepto protinus abba MAX. libro gestorum sanctae ac apostolicae synodi Romanae, monstravit sanctos Patres duas voluntates et operationes Salvatoris nostri et Dei Jesu Christi aperte dicentes. Quem acceptum ab eo Theodosius consul legit, sed et omnia sanctorum testimonia Patrum. Tuncque respondens THEOD. episcopus dixit: Deus scit, nisi quia personaliter anathemata posuit synodus haec, plus quam [Col. 0642C] omnis homo recepissem illam. Sed ne moras hic faciamus. Quidquid dixerunt Patres dico, et in scriptis continuo facio duas naturas, et duas voluntates, et duas operationes: et ingredere, nobiscum communica, et fiat unitas.
MAX. Domine, non audeo ego suscipere consensum a vobis in scriptis super hujuscemodi re, cum sim monachus purus. Sed postquam Deus ad compunctionem vos excitavit, [Col. 0641D] Insere ex Graeco, ut sanctorum Patrum voces acciperetis, sicut poscit regula Ecclesiae, ad Romanum episcopum de ea re in scriptis, etc. SIRM. in scriptis transmittite; id est imperator, et patriarcha synodusque ipsorum. Ego enim nec his peractis communico, dum recitantur anathematizati inter sanctam oblationem: timeo enim condemnationem anathematis. THEOD. Deus novit, non reprehendo te quia times, nec alius quisquam. Sed da nobis consilium propter Dominum, si [Col. 0642D] est hoc possibile fieri. MAX. Quod consilium habeo super hoc dare vobis? Ite, perscrutamini, si tale quid aliquando factum sit, et post mortem solutus sit quispiam a crimine quod in fidei causa contraxit, atque ab illata contra se querela seu damnatione; et consentiant imperator ac patriarcha imitari Dei condescensionem, faciatque imperator quidem jussionem rogatoriam, patriarcha vero synodicam deprecationem ad papam Romanum: et profecto si repertus fuerit mos procul dubio ecclesiasticus hoc praecipiens, ob rectam confessionem conveniet vobiscum super hoc.
[Col. 0644A] THEOD. Hoc profecto fit. Sed da mihi verbum, quod, si me miserint, venias mecum. MAX. Domine, expedit tibi conservum meum qui est Mesembriae accipere tecum magis quam me. Ipse enim et linguam novit, et verebuntur eum dignius, eo quod per tot annos cruciatus fuerit propter Deum et rectam fidem quae tenetur in sede ipsorum. THEOD. Jurgia diversa habuimus ad invicem modo, et ideo non gratanter accipio pergere cum illo. MAX. Domine, jam quia visum est hoc fieri, exitus fiat eorum quae putata sunt, et sequor quocunque jusseritis. Et in his surrexerunt omnes cum gaudio et lacrymis, positisque in terra genibus, oratio facta est, et unusquisque ipsorum sancta Evangelia, pretiosamque crucem, et imaginem Dei ac Salvatoris nostri Jesu Christi, [Col. 0644B] atque dominae nostrae, quae illum peperit, sanctissimae Dei genitricis salutaverunt: ponentes nihilominus manus suas ad certificationem eorum quae facta sunt.
Deinde cum pusillum confabulati fuissent ad invicem de vita quae secundum Deum agitur, et divinorum observantia mandatorum, conversus THEOD. episcopus ad abbatem Maximum dixit: En omnia soluta sunt scandala, et facta est pax per Deum, et fiet. Sed propter Dominum ne celes me. Non dicis per quemcunque modum unam voluntatem et operationem in Christo? MAX. Non mihi possibile est hoc aliquando dicere. Et dico causam, quoniam extranea vox est sanctis Patribus duarum diversarum naturarum unam dicere voluntatem et operationem. Deinde [Col. 0644C] vero et per omnem modum, qui dicit hoc inveniet jure occurrentem sibi pravitatem. Primo, quoniam si dixero naturalem, timeo commistionem. Secundo, quia si dixero subsistentialem, divido a Patre ac Spiritu sancto, et tres voluntates inducere apparebo mutuo sibimet congruentes, quemadmodum et subsistensias. Tertio, quoniam si dixero velut unius unam voluntatem et operationem, cogor et velut unius Patris, et velut unius Spiritus dicere, licet nolim, voluntatem et operationem; et invenietur sermo in multitudinem deorum cecidisse. Quarto, si dixero affectualem, Nestorii infero personalem divisionem. Quinto, si dixero praeter naturam, corrumpo existentiam voluntatis. Corruptio quippe est naturae id quod praeter naturam est, quemadmodum Patres [Col. 0644D] dixerunt.
THEOD. Unam propter unitionem Salvatoris nostri voluntatem per omnia et omnino dicere debemus, sicut et Sergius et Pyrrhus, bene, ut reor, intelligentes, scripserunt. MAX. Si jubes, domine, suscipe duo super hoc verba mea. Primo, quia si propter unitionem una Dei et Salvatoris nostri, sicut Sergius Pyrrbus, et Paulus scripserunt, voluntas effecta est. alterius voluntatis secundum illos erit Filius Patri propter naturam, sed non propter unitionem, secundum Filium habenti voluntatem, si non idipsum est unitio et natura. Secundo, quia si propter unitionem una secundum ipsos Salvatoris nostri voluntas effecta est, causam profecto suam unitionem habebit, et [Col. 0646A] non aliam eorum naturam ex quibus existit, et affectus, non naturae, secundum ipsos erit aperte voluntas: naturam enim, non affectum, veritatis ratio novit. Tertio, si propter unitionem, ut fassi sunt, una Salvatoris nostri voluntas effecta est, qua voluntate aiunt ipsam fuisse unitionem effectam? Non enim ea quae per illum effecta est fatebuntur utique, si duntaxat veritati operam dederint et quod est irrationabile fugerint. Quarto, si propter unitionem una Salvatoris voluntas effecta est, liquet profecto quod ante unitionem aut cum multis voluntatibus fuerit, aut penitus absque voluntate. Et si quidem multarum erat voluntatum, diminutionem multarum pertulit, ad unam nimirum voluntatem contractus, et convertibilitatis perspicuae passionem suscepit, multarum quae sibi naturaliter inerant voluntatum [Col. 0646B] diminutionem. At vero, si modis omnibus erat absque voluntate, meliorem natura esse monstravit unitionem, ex qua acquisivit voluntatem, qua natura carebat. [Col. 0645D] Graeca sic: rursusque se mutabilem ostendit, habitu acquirens id quod natura sibi non inerat. Et iterum convertibilis palam prefecto fecit quod natura sibi non inerat, sed acquisivit affectu. Quinto, si propter unitionem una Salvatoris nostri secundum utraque ex quibus est voluntas effecta est, recens factus est voluntate Deus, idem ipse propter unitionem natura permanens sempiternus, et voluntate homo sine principio permanens natura recens: quod est impossibile, ne dixerim impium. Sexto, si propter unitionem una naturarum voluntas effecta est, [Col. 0646D] Lege ex Graeco, cur non, eamdem ob causam, una naturarum natura facta est, SIRM. non est quidpiam propter eamdem causam una naturarum effectum natura?
[Col. 0646C] Et reciso inter haec THEOD. episcopus sermonis super his habiti impetu, dixit: Quid igitur sit propter unitionem, si nihil horum factum est propter eam? MAX. Incarnatum sine mendacio factum eum qui sine carne fuerat demonstravit, ipsumque natura Deum et omnium conditorem, natura factum hominem evidenter ostendit, non conversione naturae, aut diminutione cujusquam eorum quae naturae sunt, sed vera susceptione intellectualiter animata carne, id est indiminuta humanitate, ab omni progenitorio secundum naturam crimine munda: et quod est secundum liberationis rationem mirabile revera et cunctis ingenti stupore habendum, totum in hominibus Deum, eumdem integrum manentem intra sua, totum in divinis hominem, eumdem ipsum integre [Col. 0646D] manentem, a propriis non decidentem. Receptio enim in invicem naturarum et naturalium quae sibi insunt, juxta deiloquorum Patrum nostrorum doctrinam, et non translatio vel casus propter unitionem effecta est, eorum qui confusionem maligne faciunt unalitatem, et ideo innovationibus multimode confusionem inducunt, et propter defectionem constantiae rationis suae persequuntur pios.
Quibus auditis, THEOD. episcopus visus est cum reliquis, qui secum venerant, quod dictum fuerat suscepisse. Et iterum idem episcopus ad abbatem Maximum: Fac, inquit, charitatem: quid est [Col. 0648A] quod dixisti nobis, quia nullus ut quis subsistentiam, sed ut quid naturam operatur? astat enim mihi non intelligenti quod dictum est. MAX. Nullus ut quis subsistentiam operatur, sed ut quid naturam: utputa Petrus et Paulus operantur, sed non Petrice, et Paulice, sed humane, ambo quippe homines naturaliter juxta communionem et diffinitivam naturae rationem, sed non subsistentialiter secundum id quod proprie facit. Similiter Michael et Gabriel operantur, verum non Michaelice vel Gabrielice, sed angelice, ambo quippe angeli. Et ita in omni natura multa numero praedicante, communem, sed non annihilatam, operationem aspicimus. Ergo qui dicit subsistentialem operationem, ipsam naturam, cum una sit, infinitam operationibus inducit effectam, secundum [Col. 0648B] multitudinem atomorum quae sub ipsam rediguntur a semet differentem: quod si admiserimus bene se habere, in ipsa omni natura quomodo existendi rationem corrumpimus.
Et his dictis, dum invicem oscularentur, THEOD. consul dixit: En facta sunt omnia bene: putasne consensurus est imperator rogatoriam facere jussionem? Et dicit abba MAX. Utique facit, si voluerit imitator esse Dei et humiliari cum eo propter communem omnium nostrum salutem: perpendens quia si Deus, qui natura salvat, non salvavit donec volens humiliaretur, quomodo is qui natura salvandus est homo, aut salvabitur aut salvabit non humiliatus? Et dixit THEOD. consul: Spero, quia Deo salvante mihi memoriam, hunc eumdem ei dicam sermonem, [Col. 0648C] et acquiescet. Et cum in his se mutuo salutassent, abierunt cum pace, data ab episcopo abbati Maximo quadam pecuniae quantitate, et tunica, et casula, quae fuerant sibi transmissa. Et tunicam quidem statim eademque hora tulit Bizyensis episcopus. Ast in Regio non solum quantitatem sibi pecuniae datae, verum etiam et aliud quodcunque ex beneficentia quorumdam habere videbatur, una cum reliquis ejus vilibus rebus ac vestibus abstulerunt.
Postquam vero abierunt praedicti viri sexto Idus septembrias praesentis quintae decimae indictionis, exivit rursus Paulus consul in Bizyen, ad abbatem Maximum jussionem ferens continentem secundum hanc formam: «Jubemus gloriae tuae ire Bizyen, et adducere Maximum monachum cum honore multo [Col. 0648D] atque blanditie, tam propter senectam et infirmitatem, quam eo quod sit a progenitoribus noster fueritque illis honorabilis. Et ponite hunc in venerabili manasterio sancti Theodori, quod rejacet juxta Regium: et venire, et nuntiare nobis: et mittemus ad eum ex persona nostra patricios duos qui debeant illi declarare quae nobis placuerint, nos ex animo amantes, et a nobis amatos: et venire nuntiatum nobis adventum ejus.» Igitur, cum idem consul adduxisset eum et posuisset in jam nominato monasterio, regressus est nuntiare.
Et in crastinum veniunt ad eum Epiphanius et Troilus patricii, cum multo amictu et phantasia, necnon et Theodosius episcopus: et ascendunt ad [Col. 0650A] eum in catechumenium ecclesiae ipsius monasterii, factaque consueta salutatione sederunt cogentes et ipsum sedere, et orsus habitum ad eum sermonem TROILUS, dixit: Dominus orbis jussit nos venire ad te, et dicere vobis quae visa sunt divinitus roborato imperio suo. Sed dic nobis primitus, si facias jussionem imperatoris, an non? MAXIMUS dixit: Domine, audiam quod jusserit pium ejus imperium, et necessario respondebo. Nam ad id quod ignotum est mihi, qualem responsionem daturus sum? At vero TROIL. perseverabat asseverans: Non potest esse ut dicamus aliquid, nisi primum dicas utrum facias vel non facias jussionem imperatoris. Et cum vidisset eos insistentes peramplius dilationi suae, et amarius intuentes, ac asperius respondentes cum omnibus qui [Col. 0650B] cum eis erant et ipsis quoque dignitatibus saecularibus elevatis, respondens abba MAX. ait: Quia non patimini dicere servo vestro quae placent domino et imperatori nostro, ecce dico, audiente Deo, ac sanctis angelis et omnibus vobis, quoniam, quidquid jusserit mihi super quacunque re cum hoc saeculo destruenda et corrumpenda, prompte faciam. Et confestim surgens TROIL. dixit: Orate mihi, ego vadam. Hic enim nihil facit. Et multo vehementique facto tumultu, ac multa turbatione et confusione, dixit eis THEOD. episcopus: Dicite illi responsa, et cognoscite quid fateatur. Nam sic regredi, nihilque dicere et nihil audire, rationabile non est. Et tunc EPIPHANIUS patricius ait: Hoc tibi per nos significat imperator, dicens: Quoniam totus Occidens et qui [Col. 0650C] in Oriente subversiones operantur ad te spectant, et omnes propter te simultates exagitant, nolentes convenire nobiscum in causa fidei; Deus compungi te faciat, ut communices nobiscum in Typo qui expositus est a nobis, et exibimus per nos ipsos ad Chalem, et osculabimur te, et supponemus vobis manum nostram, cumque omni honore ac gloria introducemus vos in magnam Ecclesiam, et cum nobis ipsis sistemus ubi ex more imperatores stant, et faciemus pariter synaxim, et participabimur intemeratorum et vivificorum sacramentorum vivifici corporis et sanguinis Christi, et praedicabimus te denuo patrem nostrum, fietque gaudium non modo amatrici Christi et regiae urbi nostrae, sed et in toto terarum orbe. Scimus enim certissime quod, te communicante [Col. 0650D] sancto huic throno, cuncti uniantur nobis, qui propter te tuumque magisterium se a communione nostra sciderunt.
Et conversus ad episcopum abba MAX. cum lacrymis ait: Domine magne, diem judicii exspectamus omnes, nosti quae ordinata sunt et diffinita supra sancta Evangelia, et vivificam crucem, atque imaginem Dei et salvatoris nostri Jesu Christi, et sanctissimae quae illum genuit semper Virginis matris. Et submisso deorsum vultu, episcopus mitiori voce dicit ad eum: Et quid habeo facere, postquam aliud quid placuit? Et dixit ad eum MAX. [abbas]: Et quare tetigisti sancta Evangelia, et hi qui tecum erant, cum non sit in vobis eorum quae dicta sunt exitus? Vere [Col. 0652A] omnis coeli virtus hoc mihi facere minime persuaderet. Quam enim rationem redderem, ut non dicam Deo, conscientiae meae, quod si propter humanam gloriam, quae secundum sui rationem nullam habet salvandi substantiam, fidem abnegarem ejus qui fovet. eam?
Et in sermone isto surgentes omnes rurore instabiles redditi, evulsionibus, et impulsionibus atque direptionibus debilitaverunt eum, a capite usque ad ungues sputis certatim madefacientes. Quorum usquequo lota sunt vestimenta quibus circumamictus erat, foetor longius exhalabat. Et surgens episcopus dixit: Non oportebat ita fieri, sed audire ab eo tantummodo responsionem, et ingredi, et nuntiare domino nostro bono. Canonicae quippe res alio disponuntur [Col. 0652B] modo. Et, cum vix eis episcopus ut quiescerent persuasisset, rursus sederunt: et denis millibus injuriis et maledictionibus inexcogitabilibus dehonestantibus eum, cum furore multo et asperitate dixit EPIPHANIUS: Dic, malorum extreme, vorax civium, quasi nos et civitatem nostram, sed et imperatorem, haereticos habeas, haec prosecutus es verba? Vere plus quam tu Christiani sumus atque orthodoxi, et Dominum nostrum ac Deum confitemur habere et divinam voluntatem, et humanam voluntatem, et animam intellectualem: et quia omnis intellectualis natura utique habet ex natura velle ac operari, quoniam vitae proprium motus est, et intellectus proprium voluntas: et voluntatis ejus capacitatem novimus, non secundum deitatem tantum, [Col. 0652C] sed et secundum humanitatem. Quin et duas ipsius voluntates et operationes non abnegamus.
Et respondens abba MAX. dixit: Si ita creditis, quemadmodum intellectuales naturae, ac Dei Ecclesia, quomodo me cogitis communicare in Typo qui solam eorum habet divisionem, quae vos profitemini? Et dixit EPIPH. Ob dispensationem factum est hoc, ne laedantur populi hujuscemodi subtilioribus vocibus. Et respondens abba MAX. dixit: E contra omnis homo sanctificatur per districtam fidei confessionem, non autem per divisionem quae in Typo est posita. Et dixit TROIL. Et in Palatio dixi tibi, quia non interemit, sed taceri jussit, ut pace fruamur omnes. Et respondens abba MAX. dixit: Silentium [Col. 0652D] verborum interemptio est verborum. Per Prophetam enim dicit Spiritus sanctus: Non sunt loquelae, neque sermones, quorum non audiantur voces eorum (Psalm. XVIII, 3) . Ergo sermo qui locutione non praedicatur, nullatenus est. Et dixit TROIL.: Habe in corde tuo ut vis, nemo te prohibet. Et dicit abba MAX.: Sed non circumclusit Deus corde totam salutem, dicens: Qui non confitetur me coram hominibus, nec ego confitebor eum coram Patre meo, qui est in coelis (Matth. X, 33) . Et sacer Apostolus docet, dicens: Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) . Si ergo Deus, ac Dei prophetae atque apostoli jubent confiteri mysterium sanctorum vocibus, quod est magnum, et [Col. 0654A] horrendum atque totius mundi salutare, non est opus quoquomodo taceri vocem id praedicantem, ut non imminuatur tacentium salus.
Et respondens asperiori verbo EPIPH. dixit: Subscripsisti in libello? Et dixit abba MAX.: Etiam, subscripsi. Et quomodo, inquit, ausus es subscribere et anathematizare confitentes atque credentes sicut intellectuales naturae et Ecclesia catholica? Vere judicio meo introducimus te in urbem, et sistemus te in foro vinctum, et mimos ac mimas et prostitutas meretrices, et omnem plebem, adducemus, ut unusquisque ac unaquaeque, et alapis caedat et conspuat in faciem tuam. Et ad haec respondens abba MAX. ait: Sicut dixistis fiat, si confitentes duas naturas, voluntates et operationes ei qui est Deus natura [Col. 0654B] in veritate simul et homo, anathematizavimus. Lege, domine, gestorum seriem ac libellum: et si ut dixistis inveneritis, facite quod vultis. Ego enim, et conservi mei, et quotquot subscripserunt, eos qui secundum Arium et Apollinarium unam voluntatem et unam operationem dicunt, anathematizavimus, et non qui confitentur Dominum nostrum et Deum in utrisque ex quibus, et in quibus, et quae est, natura intellectualem, et ideo secundum utramque cum voluntate ac operatione nostrae salutis. Et dicunt: Si cum hoc conferimus, neque manducabimus, neque bibemus. Sed surgamus, et prandeamus, et ingrediamur atque dicamus quae audivimus. Iste quippe venundavit se Satanae. Et, cum surrexissent, pranderunt. Et ingressi sunt cum ira, vigilia Exaltationis [Col. 0654C] pretiosae ac vivificae crucis.
Et in crastinum diluculo exivit Theodosius consul ad praedictum abbatem Maximum, et abstulit ab eo quidquid habebat, dicens ei ex persona imperatoris: Quia noluisti honorem, prolongatus est a te, et vade ubi dignum temetipsum fore judicasti, habens quoque judicium discipulorum tuorum, tam scilicet ejus qui est Mesembriae quam ejus qui est Perberis, quique fuit notarius beatae memoriae aviae nostrae. Dixerant autem et patricii, Troilus videlicet et Epiphanius, quia modis omnibus adducemus etiam ambos discipulos tuos, id est tam eum qui est Mesembriae quam illum qui es Perberis, et probabimus etiam ipsos, ac videbimus et ipsorum quoque proventum. Verumtamen ut scias, domine abba, [Col. 0654D] quoniam si saltem modicam requiem sumpserimus a confusione gentium, conjungi vobis habemus per sanctam Trinitatem, et papam qui nunc est tollemus, et omnes ibidem loquentes, et reliquos discipulos tuos et omnes vos conflabimus, unumquemque in apto sibi loco, ut conflatus est Martinus. Et sumptum eum jam dictus Theodosius consul militibus tradidit, et duxerunt eum usque Salambriam.
Et manserunt ibidem per duos dies, quousque perrexerit ad castra unus ex militibus et dixit cuncto exercitui, quia monachus qui blasphemat Dei Genitricem huc venit. Hoc autem egerunt, ut commoverent exercitum adversus praedictum Maximum abbatem, quasi blasphemaverit Dei Genitricem. Et [Col. 0656A] post duos dies rediens miles ille, tulit eum in castra, et compunctus divinitus praetor, imo loci servator Praetoris, misit ad eum primores [Col. 0655D] Hoc est vexilliferorum. Hinc est bandera seu vexillum. bandorum, presbyterosque, ac diaconos et reverendos signorum custodes. Quos cum intuitus esset jam nominatus abba Maximus advenisse, surrexit, et [Col. 0655D] Misit metanoeam. Μετάνοιαν ἔβαλε, hoc est genuflexit, cernuus procubuit. misit metanoeam: et miserunt et illi vice reciproca, et sederunt, jubentes et ipsi sedere. Et quidam valde senex honorabilis dixit ad eum cum reverentia:
Pater, quoniam scandalizaverunt nos quidam in sanctimoniam tuam, quod non dicas Dei genitricem dominam nostram sanctissimam Virginem, adjuro te per sanctam et consubstantialem Trinitatem, quo veritatem dicas nobis et detergas a corde nostro scandalum hoc, ne laedamur injuste scandalizati. [Col. 0656B] Et missa metanoea surrexit, et extensis in coelum manibus cum lacrymis dixit: Qui non dicit dominam nostram superlaudabilem, sanctissimam, intemeratam, et omni naturae intellectuali venerandam, naturalem veraciter matrem Dei effectam, qui fecit coelum, et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt, sit anathema, et catathema a Patre et Filio et Spiritu sancto, consubstantiali et supersubstantiali Trinitate, ac omni supercoelesti virtute, atque a choro sanctorum apostolorum, prophetarum, et infinita plebe sanctorum martyrum, omnique spiritu in justitia consummato, nunc et semper et in saecula saeculorum, amen. Et flentes omnes oraverunt ei dicentes: Deus confortet te, Pater, et dignum te faciat absque offensa hunc perficere cursum. [Col. 0656C] Et his dictis, congregati sunt multi milites auscultaturi multa bona verba quae movebantur. Et cum contemplatus esset quidam domesticorum praetoris, quod multus coacervaretur et aedificaretur exercitus, ac reprehenderet quae fiebant; quid suspicatus Deus scit; praecepit eum rapi et emitti extra castra duobus millibus, donec collectionem fecissent et venissent qui deberent ducere illum Perberis. Verum clerici divina moti dilectione pedites duobus illis milliariis abierunt, et venerunt, et salutaverunt eum, et oraverunt illi, et manibus suis gestantes imposuerunt eum supra jumentum, et reversi sunt cum pace ad loca sua, et ipse adductus est Perberis in custodiam qua continuis vexationibus tenebatur.
[Col. 0656D] Et hoc quoque sciendum, quia in regio praetendebat Troilus ad abbatem Maximum dicens, quod consiliarius Joannes scripserit sibi de accidentibus quibusdam, quae sibi consulerent ac placerent: licet hoc fieri interim discipulorum tuorum inordinatio prohibuerit. Aestimo autem quod non scripserit jam dictus consiliarius Joannes ad Troilum, sed ad Mennam monachum, et ille deinceps id dixerit palatinis.
[Col. 0656D] Haec Anastasius non dedit, nec vero pertinent ad Collationem: tamen, quia conjuncta sunt, adjicimus ex edit. Combefis. Operum sancti Maximi SIRM. Exinde adductis illis Constantinopolim, adversumque [Col. 0658A] eos actione habita, ac cum anathematizassent essentque exsecrati sanctum Maximum ejusque discipulum beatum Anastasium, necnon sanctissimum papam Martinum, sanctumque Sophronium patriarcham Hierosolymitanum, ac omnes orthodoxos, quotquot denique ejusdem ac illi sententiae essent: alterum quoque beatum Anastasium adduxerunt, iisdemque in eum diris ac contumeliis usi tradiderunt judicibus, ita dicentes: Sane igitur, tu Anastasi, pullum populi universi maledictionis dirarumque indutus amictum, canonica liberatus auditione eaque extrusus, ad eam quam delegisti deveharis gehennae stationem ac sedem; qui nobiscum est parique consilio cuncta moderatur praenobili sacroque senatu, statim a nobis judicium arrepturo, [Col. 0658B] ac quae civilibus constituta legibus sunt, prout visum illi fuerit, justa in te animadversione facturo, ob tantas tuas illas blasphemias rebellisque animi molitiones. Adversus haec enim sententiam tulit praesens synodus: cumque illa, omnipotentis Christi veri Dei nostri ope, quae par erat, adversum vos, Maxime, Anastasi Anastasique, decreto sanxerit, sitque reliquum ad ea quae a vobis impie dicta gestaque sunt, ut severioribus legum poenis subjiciamini (quanquam idcirco quod nulla ejusmodi poena suppetit, quae delictis vestris ac blasphemiis condigna videri possit, justo vos judici qui majora sit inducturus permittimus) in praesenti saeculo, ceu in lucri partem, vitae vobis usura concessa, hacque ipsa lenitate tantisper vacuata accurata legum disciplina [Col. 0658C] ac districtione; sancimus, ut statim assumptis, qui nobis praesto est clarissimus. Praefectus, in suum amplissimi dominatus praetorium, Maximo ac utroque Anastasio, eorum flagris dorsa caedat, vestraeque Maximi amborumque Anastasiorum procacitatis organum (vestram scilicet blasphemam linguam) ab imo intus abscindat; tumque etiam, quae blasphemae vestrae rationi mentique ministravit dexteram ferro auferat: ac, ubi sic exsecrandis membris mutilos pariter circumducens, urbis augustae regiones duodecim totas lustraverit, sempiterno exsilio jugique praeterea custodiae tradat: ut deinceps, ac quandiu vita superstes erit blasphemiae plenos errores vestros lugeatis, versa scilicet in vestra [Col. 0658D] capita, quam in nos maledictionem dirasque excogitastis. Tulit itaque praefectus, aliisque excruciatis tormentis, membra amputavit: totaque urbe pro pudiosa circumductione traducens, Lazicem relegavit.
[Col. 0657D] [Col. 0657] Haec Anastasius aut ipse addidit, aut ex alterius Graecis Latina fecit. SIRM. Gloria tibi, unigenite Deus Verbum Patris, et une consubstantialis Trinitatis, qui eos qui propter te cum te pelluntur et patiuntur, verbo et opere confortas et sapientes facis in Spiritu sancto. Eos vero qui tui, et re vera proprie semper Virginis matris tuae inimici et veritatis calumniatores sunt, semper confundis. Gloria tibi, Trinitas sancta, increata, sempiterna, sine initio, infinita, inconvertibilis, [Col. 0658D] et supersubstantialis, ac impartibilis, Deus noster. Gloria tibi, gloria tibi, gloria tibi, eadem et sola Trinitas, spes et salus universorum qui in orthoxa fide adorant te et serviunt tibi in veritate usque in finem. Sola intemerata et sanctissima, proprie natura, sine mendacio ac veraciter Dei mater, et post partum iterum vere Virgo casta, juva.
[Col. 0659A] Exemplar propriae scriptionis epistolae sancti Patris nostri, ac doctoris Anastasii, presbyteri et apocrisiarii magni nominis senioris Romae, novi confessoris, vel, quod magis fatendum est, multum certatoris et martyris veritatis, scriptae una cum subjacentibus testimoniis sacris, et syllogismis, quae abscisa est ejus sancta dextera manu, admirabili prorsus ingenio, imo divina virtute et gratia, postquam passus est ipse et Patres qui cum eo fuerunt in misero Byzantio propter verbum tantummodo veritatis, et quod noluissent, vel etiam, ut verius dicatur, non potuissent eis communicare in tam publica ipsorum perfidia et manifesta impietate, secundum sanctum et magnum in theologia Gregorium [Col. 0659D] Orat. 25. qui, in sermone suo quem in se fecit, et [Col. 0659B] adversus Arianos affatur: «Quasdam dimisimus bestias sanctorum corporibus, quod quidam inhumanitatem publicaverint, unum accusantes tantum, ne impietati cederent, nec communione polluerentur: quam ut venenum serpentis fugientes, non corpus laedentem, sed profunda quaeque animae offuscantem.» Missa praeterea est a tertio exsilio, id est Lazico, ad Theodosium presbyterum Gangrensem et monachum in sancta Christi nostri civitate constitutum.
Domino meo per omnia sanctissimo Deo honorabili Patri spirituali ac magistro Theodosio presbytero, Anastasius exiguus misericordia Dei presbyter et monachus servus servorum Dei.
[Col. 0659C] Memoriam justorum cum laudibus divinitus inspiratum nobis facere jubet Proverbium. Ego igitur exiguus memoriam justorum illorum, et praecipue Maximi revera megisti (hoc enim Maximus nomen insinuat), sermone meo in praesentiarum facere volens, et digne illius virtutem atque scientiam, sicut et pro Christo Deo gestum martyrium ejus laudare minime valens, hoc solum significare per hanc epistolam Deo honorabilibus vobis consideravi, quod et ipsi maxime nosse, prout didici, desiderastis, id est, quando beati illi in Domino dormierint. Notum igitur facio vobis, pluribus ex his quae hic nobis illata sunt malis, silentio, ob multitudinem eorum, et sermonis fastidium, necnon [Col. 0659D] et tempus incongruum, traditis: quod, cum venissemus ad amicorum Christi regionem Lazorum [Col. 0660A] sexto Idus Junias quintae indictionis, statim separaverunt nos ab invicem praeceptione illius qui tunc praeesse his qui illic erant forte meruerat, diripientes omnia usque ad unam acum et filum, quaecunque ad necessarias utilitates tam ex vobis quam ex aliis Christi amicis acquisieramus. Et sacratissimum quidem illum virum, dominum aio Maximum abbatem, neque in subjugali, neque in vehiculo sedere valentem pro eo quod in infirmitate positus esset, cum plectentes virgulas ex eis quasi lectulum texuissent, bajulantes detulerunt, et incluserunt in castro Schemari vocitato juxta gentem eorum qui dicuntur Alani: dominum vero Anastasium abbatem et me peccatorem super equos impositos duxerunt; et incluserunt illum quidem in castro Scotori dicto [Col. 0660B] Apsiliae quae est prope Abasgiam, me autem in altero castro cujus nomen Buculus erat, regionis quae Mesimiana vocabatur, in jam dictorum confinibus Alanorum: quod videlicet castrum iidem Alani captum nunc retinere noscuntur. Dein post paucos dies, sumptis tam me quam beato Anastasio a praedictis castris, illum quidem miserunt ad castrum nuncupatum Suanias, cum jam semivivus esset, tam ex multitudine tormentorum ac verberum quae in Byzantio sustinuimus, quam ex necessitatibus atque angustiis quae hic sunt nobis illata. Unde, et in medio viae, ut quidam aiunt, ut autem alii asserunt, mox ac retrusus est in castro Suaniae ad quod destinatus fuerat, obiit. Argumentor igitur quod circa undecimo vel nono Kalendas Augustas dormierit in [Col. 0660C] Domino. Quintodecimo namque Kalendarum Augustarum deducti sumus utrique, per jussionem tunc principis, in id quod dicebatur Mucurisin, praesentandi in medio amici Christi exercitus, cum ille jam, ut praetulimus, semivivus exsisteret, et ex tunc eum ultra non vidi. Continuo quippe destinaverunt ipsum quidem, ut dictum est, in castrum Suaniae, me autem in castrum quod dicitur Thacyria juxta Hiberiam. Hinc igitur conjicio quod circa undecimo Kalendas, vel nono Kalendas Augustas quintae indictionis in Domino, sicut dictum est, obdormierit.
Porro Christi Dei martyr, domnus videlicet abba Maximus, cum esset custodiae mancipatus in castro [Col. 0660D] superius memorato, divina sibi facta visione, advocavit quosdam ex his qui erant in castro et dixit ad [Col. 0661A] eos: Tertio decimo die Augusti mensis hujus instantis quintae decimae [Col. 0661D] Quintae dictae, ut emendat Combefis. indictionis, feria septima assumet me Dominus: quod et factum est. Igitur tertio decimo die praedicti Augusti mensis praeteritae quintae indictionis secundum divinum ejus vaticinium, feria septima, praesentibus derelictis, perrexit ad Dominum. Porro, et aliud miraculum quod divinitus in sancto ejus monumento efficitur, quodque usque in praesens, qui castrum illud et ejus circa regionem inhabitant intuentur et praedicant, et ad quosdam etiam principum atque magnatum pervenit, dignum est et vobis quoque sanctissimis, et per vos omnibus qui ibidem sunt sancti, per litteras fieri manifestum in gloriam et laudem Dei qui facit mirabilia in sanctis suis et glorificat memoriam eorum [Col. 0661B] qui se orthodoxe ac sincere glorificant. Id est, tres lampades luciferae per singulas noctes sanctum sancti illius martyris Maximi monumentum illustrant. Haec de memorabili hoc viro, beatoque Anastasio Deo honorabilibus vobis, et per vos omni sanctae Dei, quae illic in recta fide degit, Ecclesiae breviter annotavi: quatenus et vos, his cognitis, glorificetis Deum, qui est mirabilis in sanctis suis.
Interea et quae mihi peccatori et exiguo post haec contigerunt, et in quibus sim, pari modo perpaucis manifestabo. Cum enim fecissem duos menses in castro praedictae Thacyriae in infirmitate rejacens, et pauxillum quid requiem fuissem adeptus, rursus misit me tunc princeps ad partes Apsiliae et Misimianae custodiae mancipandum in castro Phustas: [Col. 0661C] et, ut absolute dicam, septem mensibus duxit et circumduxit me per omnes praedictas regiones nudum et discalceatum, et peditem, et frigore ac fame et siti depressum, volens profecto et me quoque ab hac detergere vita. Sed nescio quid super me humilem praevidens Deus, qui omnia salubri providentia sua producit, usque nunc conservavit me in hac multarum tribulationum et miseriae vita. Post aliquot itaque dies pellitur illinc praedictus princeps. Deindeque succedens alius visus est compati. Inter quae duxit me juxta domum suam receptum a jam memorato castro Phustensium. Et post annum ex diabolica operatione motus destinat me ad praedictum castrum. Sed Deus remetitur his qui aliis remetiuntur: eadem die qua me pepulit, pulsus est [Col. 0661D] hinc, et efficitur profugus in Christi amatorum regione Abasgorum. Et consilio accepto a Christi amicis qui illic erant principibus, magis compatiendi quam me minimum persequendi, et orationem a me potius quam gemitum percipiendi (ipsi quippe amici Christi principes Abasgiae compatiuntur humili mihi, quanquam nescierint me), repromisit quidem illis, quod si exiret inde, et restitueretur in principatu, omnia quae forent ad solatium et refrigerium meum perficeret. Dein post paucos dies, nescio unde adjutus, egreditur quidem [Col. 0662A] iterum, et recipit principatum: nil tamen eorum quae pollicitus est Deo et crebro dictis Dei amicis principibus in opus perduxit. E contrario autem manibus nequam deductus virorum, repromissionum quidem oblitus est, tolli autem me a castro Phustensium et maturius in Schemareos castrum mitti praecepit.
Factum interea est, cum ducerent me in jam nominatum castrum, ut ille iterum pelleretur et esset profugus ubi et primum fuerat. Excitavit autem Deus spiritum suum in viro boni aemulatore, qui Dei habeat in se timorem pariter et amorem, et vere pheronyme [Col. 0661D] Φερονύμως : conveniente ipsi nomine Gregorii, quod idem est ac vigil. vigilantem secundum Deum possideat mentem, qui cum Deo nunc praeest regioni, et, Deum imitante condescensione seu compassione [Col. 0662B] motus, reduxit me a via crebro dicti Schemareos castri et constituit me quasi quinque [Col. 0662D] Notis milliarium. signis longius a divinitus custodienda domo sua in loco monachos veraciter condecente, praebens necessarias largissime corporis utilitates. Pro quibus omnibus Christus verus Deus, per intercessiones, quae illum secundum carnem genuit, Dei genitricis semperque Virginis Mariae, ac omnium sanctorum protegat eum una cum amandis filiis suis, atque honorabili horum ac prorsus laudabili matre, ab omni caterva malignantium et multitudine operantium iniquitatem, donans illis bonorum refectionem, ut semper omnem sufficientiam habentes abundent in omne opus bonum, et statione faciat eos, quae a dextris futura est, dignos, atque divinam illam et mirem vocem expertos, [Col. 0662C] quae dicet: Venite, benedicti Patris mei, haereditate percipite praeparatum vobis regnum ab origine mundi, quia hospes fui, et collegistis me (Matth. XXV, 34, 35) ; et caetera, amen. Obsecro autem sanctissimos vos eadem pro ipsis postulare in sanctis orationibus vestris, et maxime cum in sanctis et colendis oraveritis. Digni quippe sunt quibus haec praestetis. Filii enim germani existunt sanctae Christi Dei nostri Anastaseos. Denique Stephanum qui in sanctis est, filium videlicet beati Joannis presbyteri qui cimiliarcha sanctissimae illius Ecclesiae fuit, venientem in hanc regionem, ut asserui, ad requisitionem humilitatis meae ipsi cum omni studio et gaudio susceperunt et honoraverunt, et omnem subvectionem [Col. 0662D] [Col. 0662D] Combefisius legit subventionem. ad requisitionem mei tribuerunt, tanquam homini profecto sanctae Christi Dei nostri Anastaseos. Unde et subsidium eorum habens invenit me sanctus ille Stephanus, cui faciat Dominus Deus misericordiam in illa die justus judex, sed et his qui miserunt eum, quoniam revera opus evangelistae fecit. Sicut enim equus spiritualis ascensorem habens, ipsum scilicet Deum, Deum, juxta Scripturam quae ait: Ascendens super equos tuos, et equitatus tuus sanitas (Habac. III, 8) , totam Lazicam, et Apsiliam, et Abasgiam discurrens, sine timore, tam quae veritatis quam quae subintroductae novitatis erant, annuntiavit, [Col. 0663A] ac multorum utilitatis atque salutis, et meae ipsius quietis et consolationis causa viri est facta praesentia, et nequam nomen, quod veri apostatae veritatis nobis imposuerunt, et tunc dissipatum est, et evidens multis veritas facta est.
His itaque bonis hic proprio adventu correctis, nobilis ille vir, Kalendis Januariis octavae indictionis quae modo praeteriit, apud Christi amicum Abasgiae principem dormivit in Domino. Cui omnes, qui hunc noverunt, ut sancto requiem exoptarunt. Quapropter oportebat quosdam ex vestratibus Dei amatoribus et secundum scientiam zelum Dei habentibus huc venire, et quae veritatis et pro veritate sunt testificari, ut et orthodoxia magis convalesceret et introducta novitas per amplius argueretur. Sed et ego humilis [Col. 0663B] consolatione ac refectione potirer, et venientes bonam a Christo Deo, pro quo etiam causa est, mercedem perciperent; et maxime cum usque ad Hiberiam illinc, ut didici, veniant, cujus rei gratia et huc minime veniunt. Obsecro igitur sanctissimos vos, si possibile fuerit, transmitti mihi per quemquam fidelem virum, ex his qui ad Hiberiam veniunt, codicem eorum quae canonice gesta sunt a sancta et apostolica synodo quae per sacram praeceptionem sancti martyris et apostolici ac summi papae Martini in seniore Roma est celebrata: quatenus multo magis sacra sanctorum Patrum dogmata, et quae olim et nunc exortae sunt haereticorum abominationes, evidentiores hic positis efficiantur. Hoc enim tantummodo etiam inviti et nolentes faciunt [Col. 0663C] bonum, qui Deum et nos injuste persequuntur; quia in diversa loca et regiones nos exsulantes agunt, ut et sanctorum Patrum orthodoxia, quam et nos praedicamus, per amplius manifestetur, et propria cacodoxia in omni loco et regione publicetur et arguatur, secundum illum sancti Dionysii [Col. 0663D] De Divinis Nominibus. , Athenarum episcopi et martyris, veritatis affatum, quod ait: Novit Deus malum vel bonum, id est, ut bonum; et apud eum causae malorum virtutes sunt benefacientes. Bonum enim veraciter est, paternam quidem orthodoxiam, ut dixi, manifestare et confirmare, haereticam vero cacodoxiam publicare ac redarguere, cum per exsilia id et alias tribulationes gignatur. Sic enim ab initio verbum quidem dilatatum est veritatis; porro impietatis minoratum [Col. 0663D] disparuit, persecutionem et exsilia, seu alia dira patientibus tam sanctis prophetis, quam apostolis, caeterisque magistris. Ergo si, ut flagitavi, a Deo compuncti sacrum codicem miseritis, siquidem voluerint qui hunc portaturi sunt huc venire, ad famosissimum et Deo custodiendum patricium, et cum Deo magistrum Gregorium sponte occurrant, suscipientes ad eum palam epistolam a laudabili patricio et praetore Hiberiae. At vero, si fortassis huc usque venire noluerint, tribuant eum praedicto laudabili praetori Hiberiae, qui debeat illum [Col. 0664A] mittere praelato domino nostro et amplissimo patricio et cum Deo magistro Gregorio. Quatenus hoc facientes, percipiatis qui ex ipso profecerint bonam a Christo Deo nostro mercedem.
Praeterea misi ad praesens cum hac epistola mea Deo honorabilibus vobis, et per vos sanctissimae ac orthodoxae quae illic est Ecclesiae, rotulam habentem testimonia ex dictis sancti Hippolyti episcopi Portus Romani, ac martyris Christi Dei nostri: quo et per ea nosse habeatis quam concorditer cum aliis omnibus sanctis Patribus et ardue duas salvatoris nostri Jesu Christi praedicet naturas et operationes; refellat autem eos qui unam operationem et naturam unam divinitatis et humanitatis ejus dogmatizant: utpote convertibilitatem simul et commistionem, [Col. 0664B] confusionemque ac divisionem utriusque ipsius naturae annuntiantes. Quaerite sane diligenter hujuscemodi sacrum Patris illius librum, secundum superscriptionem quae testimoniis praeeminet. Si enim inveneritis eum, multa et necessaria poteritis ex ipso legere testimonia super eisdem Salvatoris nostri naturis et operationibus. Hunc quippe librum Byzantii nobis, antequam passi fuissemus, delatum, cum hunc totum vellemus transcribere, subito juxta consuetudinem suam insistentes adversarii latronum more rapuerunt, et non valuimus ex ipso plusquam haec octo testimonia tollere. Quod vero me in medio eorum quae dicta sunt latuit dicere non pigritabor. Hoc plane est, quia cum evangelizatum fuisset a sanctae memoriae domno Stephano de unitate atque [Col. 0664C] concordia, quae ibidem omnium per orthodoxam confessionem ad invicem et ad Deum effecta est, spirituali, ac si coram Deo dico, laetitia sum repletus, et gratificos hymnos pro tali ac tanto bono misericordi Deo licet peccator retuli, et referens non cessabo: petens hanc usque in finem immobilem conservari ad benignissimae misericordiae suae gloriam et salutem nostram. Vosque Deo honorabiles, et omnes qui vobiscum sunt sanctos, ac per vos totam sanctam, quae illic est, Dei catholicam et apostolicam saluto ecclesiam: postulans mei peccatoris scilicet et vincti memoriam fieri in sanctis ad Deum directis orationibus vestris in sanctis atque colendis locis: ac pretiosis mihique desiderandis syllabis vestris fulciendo, ac me minimum consolando [Col. 0664D] atque orando ut dignus efficiar visione vultus vestri, quamvis sit temerarium dictu, priusquam et ipse hanc miseram et multarum tribulationum vitam excedam.
Obiit autem et ipse sanctus Pater noster et martyr Anastasius, qui hanc scripsit epistolam, die Dominico, hora tertia, quinto Idus Octobrias cum in sancta Collecta diceret, Sancta sanctis, indictione decima.
[Col. 0665A] Testimonia sacra et divinitus inspirata per quae liquidius discimus, duas per unitionem inconfusam et indivisam sicut naturas, ita etiam et duas voluntates, ac duas operationes, aptas et congruentes naturis, id est divinam et humanam, non incoeptam et incoeptam, ut Dei simul et hominis unius et ejusdem Domini nostri Jesu Christi, corde credere ad justitiam, ore confiteri ad salutem. Non autem, sicut nothi, qui nothas nunc Ecclesias docentes et perturbantes, unam et nec unam, nec duas et iterum unam, et duas voluntates ac duas operationes in eodem dogmatizant. Hoc enim super instabilitatem et absurditatem sensus eorum qui hujusmodi dogmata exponunt, impium omnino et alienum immaculatae fidei nostrae Christianorum consistit. Eos [Col. 0665B] enim qui unam voluntatem et operationem, vel etiam naturam unam deitatis et humanitatis ejus dogmatizant, inclyti institutores nostri et praeceptores repellunt et detestantur. Haereticorum quippe est hujuscemodi dogma, qui in confusione, et phantasia, et divisione oberrant. Ergo et hi, qui nunc unam tantum duarum voluntatem et operationem dogmatizant, nonne cum illis et secundum illos supersubstantialis Theologiae, ac in carne factae dispensationis subvertunt et diffitentur mysterium? [Col. 0666A] quaternitatem quidem personarum Trinitatem astruentes, ipsum vero unum ejusdem, id est Dominum nostrum Jesum Christum verum Deum, juxta quod secundum nos factus est homo, inanimalem simul et irrationalem atque sine intellectu subscribentes, et conjecturam, et phantasiam, confusionemque ac divisionem utriusque naturae ipsius introducentes. Hi vero, qui nec voluntatem aut operationem in eo confiteri volunt, inessentialem et inexistentialem secundum utramque naturam ejus denuntiant; et jam dictis haereticis magis impios ipsi seipsos esse per propria dogmata monstrant. Porro, hi qui unam et duas voluntates et operationes in incarnata ejus dispensatione supra novam fabulam et figmentum hujusmodi dogmatis dogmatizant, non [Col. 0666B] solum orthodoxae ac Paternae confessioni haereticam opinionem, veluti aquam vino, secundum illud quod dicitur, miscentes, simul praedicare volunt: sed et tres voluntates, et tres operationes, totidem ex necessitate etiam naturas, id est essentias habentem eum inducunt, cum nec naturam esse sine operatione, nec rursus operationem sine natura possibile sit. Habeant enim se praedicta testimonia quemadmodum subinfertu […]
Ἐπισκόπου Πόρτου, ἤγουν τοῦ λιμένος Ρώμης, καὶ μάρτυρος τῆς ἀληθείας, ἐκ τοῦ κατὰ Βήρωνος καὶ Ηλικος [Col. 0665D] Ηλικίωνος in Nicephori ms. regio et in Colbertino. τῶν αἱρετικῶν, περὶ θεολογίας καὶ σαρκώσεως, κατὰ στοιχεῖον λόγου, οὗ ἡ ἀρχὴ, Ἅγιος, ἅγιος, ἅγιος Κύριος Σαβαὼθ, ἀσιγήσῳ φωνῇ βοῶντα τὰ σεραφὶμ τὸν Θεὸν δοξάζουσι.
Ἀπειροδυνάμῳ γὰρ θελήσει τοῦ Θεοῦ καὶ γέγονε πάντα, καὶ σώζεται τὰ γενόμενα, κατὰ τοὺς ἑαυτῶν οὐκρινῶς ἕκαστα συντηρούμενα λόγους, αὐτῷ τῷ κατὰ φύσιν ἀπειροδυνάμῳ Θεῷ, καὶ ποιητῇ τῶν ὅλων· τῆς θείας αὐτοῦ θελήσεως, ἥ τὰ πάντα πεποίηκέ τε καὶ κινεῖ, τοῖς ἑαυτῶν ἔκαστα φυσικοῖς διεξαγόμενα νόμοις, ἀκινήτου συνδιαμενούσης. Τὸ γὰρ ἄπειρον κατ` οὐδένα τρόπον, ἢ λόγον, ἐπιδέχεται κίνησιν, οὐκ ἔχον ὅποι, καὶ περὶ ὃ κινηθήσεται. Τροπὴ γὰρ τοῦ κατὰ φύσιν ἀπείρου, κινεῖσθαι μὴ πεφυκότος, ἡ κίνησις. Διὸ καὶ καθ` ἡμᾶς ἀληθῶς γενόμενος ἄνθρωπος χωρὶς ἁμαρτίας ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, ἐνεργήσας τε καὶ παθὼν ἀνθρωπίνως ὅσα τῆς φύσεώς ἐστιν ἀναμάρτητα, καὶ φυσικῆς σαρκὸς περιγραφῆς ἀνασχόμενος δι` ἡμᾶς, τροπὴν οὐχ ὑπέμεινεν, μηδ` ἑνὶ παντελῶς ὃς ταὐτόν ἐστι τῷ πατρὶ, γένομενος ταύτὸν τῇ σαρκὶ διὰ τὴν κένωσιν [Col. 0667D] In ms. Nicephori ἕνωσιν. . Ἀλλ` ὥσπερ ἦν δίχα σαρκὸς, πάσης ἔξω πέριγραφῆς μεμένηκε· καὶ διὰ σαρκὸς θεϊκῶς ἐνεργήσας ἅπερ θεότητός ἐστιν. Ἀμφότερα δεικνὺς ἑαυτὸν, δι` ὧν ἀμφοτέρως, θεϊκῶς δή φημι καὶ ἀνθρωπίνως, ἑνήργησε, κατ` αὐτὴν τὴν ὄντως ἀληθῆ καὶ φυσικὴν ὕπαρξιν· Θεὸν ἄπειρον ὁμοῦ καὶ περίγραπτον ἄνθρωπον ὄντα τε καὶ νοούμενον, τὴν οὐσίαν ἑκατέρου τελείως τελείαν ἔχοντα, μετὰ τῆς αὐτῆς ἐνεργείας, ἤγουν φυσικῆς ἶδιότητος· ἐξ ὧν μένουσαν ἀεὶ κατὰ φύσιν δίχα τροπῆς τὴν αὐτῶν ἴσμεν διαφοράν. Ἀλλ` οὐχ ὥς τινές φασι, κατὰ σύγκρισιν, ἵνα μὴ τὸν αὐτὸν ἑαυτῷ κατὰ τὸ αὐτὸ, παρ` ὂ δεῖ, μείζονα καὶ μείονα λέγωμεν. Ὁμοφυῶν γὰρ, οὐχ ἑτεροφυῶν αἱ συγκρίσεις. Θεῷ δὲ ποιητῇ τῶν ὅλων ποιητὸν, ἀπείρῳ περατὸν, καὶ ἀπειρίᾳ πέρας, κατ` οὐδένα συγκρίνεται λόγον, ἀεὶ κατὰ πάντα φυσικῶς, ἀλλ` οὐ συγκρίτικῶς ἀλλήλων διαφέροντα, κᾂν ἄῤῥητός τις καὶ ἄῤῥηκτος εἶς μίαν ὑπόστασιν ἀμφοτέρων γέγονεν ἕνωσις, πᾶσαν παντὸς γεννητοῦ παντελῶς διαφεύγουσα γνῶσιν. Τὸ γὰρ θεῖον, ὡς ἦν πρὸ σαρκώσεως, ἔστι καὶ μετὰ σάρκωσιν, κατὰ φύσιν ἄπειρον, ἄσχετον, ἀπαθὲς, ἀσύγκριτον, ἀναλλοίωτον, ἄτρεπτον, αὐτοσθενὲς, καὶ τὸ πᾶν εἶπεῖν, ὑφεστὼς οὐσιῶδες, μόνον ἀπειροσθενὲς ἀγαθόν.
Γέγονεν οὖν ἀληθῶς, κατὰ τὰς Γραφὰς, μὴ τραπεὶς, ὁ τῶν ὅλων Θεὸς, ἄνθρωπος ἀναμάρτητος, ὡς οἶδεν αὐτὸς μόνος ὑπάρχων τεχνίτης φυκὸς τῶν ὑπὲρ ἔννοιαν· κατ` αὐτὴν ἅμα τὴν σωτήριον σάρκωσιν, τῆς ἶδίας θεότητος ἐμποιήσας τῇ σαρκὶ τὴν ἐνέργειαν, οὐ περιγραφομένην αὐτῇ διὰ τὴν κένωσιν· οὐδ` ὥσπερ τῆς αὐτοῦ θεὸτητος, οὕτω καὶ αὑτῆς φυσικῶς ἐκφυομένην, ἀλλ` ἐν οἷς ἂν σαρκωθεὶς θεϊκῶς ἐνήργησε δι` αὐτῆς ἐκφαινομένην. Οὐ γὰρ γέγονε φύσει θεότης, μεταβληθεῖσα τὴν φύσιν, ἡ σὰρξ γενομένη τῇ φύσει θεότητος σάρξ· ἀλλ` ἅπερ ἦν, καὶ θεότητι συμφυεῖσα μεμένηκε τὴν φύσιν καὶ τὴν ἐνέργειαν· καθὼς εἶπεν ὁ Σωτήρ· «Τὸ μὲν Πνεῦμα πρόθυμον, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής·» Καθ` ἣν ἐνεργήσας τε καὶ παθὼν ἅπερ ἦν ἀναμαρτήτου σαρκὸς, τὴν ὑπὲρ ἡμῶν ἐπιστώσατο κένωσιν θεότητος, θαύμασι καὶ σαρκὸς παθήμασι φυσικῶς βεβαιουμένην. Διὰ γὰρ τοῦτο γέγονεν ἄνθρωπος ὁ τῶν ὅλων Θεὸς, ἵνα σαρκὶ παθητῇ πάσχων, ἅπαν ἡμῶν τὸ τῳ θανάτῃ πραθὲν λυτρώσηται γένος· ἀπαθεῖ δὲ θεότητι διὰ σαρκὸς θαυματουργῶν, πρὸς τὴν ἀκήρατον αὐτοῦ καὶ μακαρίαν ἐπαναγάγῷ ζωήν· καὶ τὰ κατ` οὐρανοὺς ἅγια τάγματα τῶν νοερῶν οὐσιῶν στομώση πρὸς ἀτρεψίαν τῳ μυστηρίῶ τῆς αὐτοῦ σωματώσεως, ἧς ἔργον ἡ τῶν ὅλων ἐστὶν εἶς αὐτὸν ἀνακεφαλαίωσις. Μεμένηκεν οὖν καὶ σαρκωθεὶς κατὰ τὴν φύσιν Θεὸς ὑπεράπειρος, τὴν ἑαυτᾷ συγγενῆ καὶ κατὰλληλον ἔχων ἐνέργειαν, τῆς μὲν θεότητος οὐσιωδῶς ἑκφυομένην, διὰ δὲ τῆς αὐτοῦ παναγίας σαρκὸς ἐν τοῖς θαύμασιν οἶκονομικῶς ἐκφαινομένην· ἵνα πιστευθῇ Θεὸς εἶναι, δι` ἀσθενοῦς φύσει σαρκὸς αὐτουργῶν τὴν τοῦ παντὸς σωτηρὶαν
Κᾀμοὶ γὰρ, ἵνα τρανώσω παραδείγματι τὸ περὶ σωτῆρος λεχθὲν· ὁ φυσικὸς μου λόγος συγγενής ἐστι καὶ κατάλληλος ὄντι λογικῳ τε καὶ νοερῷ τὴν ψυχὴν, ἧς κατὰ φύσιν ἐστὶν αὐτοκίνητος ἐνέργειά τε καὶ πρώτη δύναμις, ἀεικίνητος, ὁ λόγος φυσικῶς αὑτῆς πηγαζόμενος· ὃν ῥηματίσας τε καὶ γραμμαῖς εὖ χαράξας, γλώσσῃ μὲν ὀργανικῶς, ὅτε χρὴ προφέρω, καὶ γράμμασι τεχνικῶς διὰ τῶν ἀνομοίων μὴ τραπὲντα δεικνὺς αὐτὸν ἐξακουόμενον. Οὐ γὰρ γλώσσης καὶ γραμμάτων ὁ φυσικός μου λόγος ἐστι· κᾂν δι` αὐτῶν αὐτοῦ ποιοῦμαι τὴν προφοράν. Ἀλλ` ἐμοῦ, τοῦ κατὰ φύσιν λαλοῦντος, καὶ δι` ἀμφοῖν αὑτὸν ὡς ἐμὸν ἐκφωνευντος· τῆς μὲν νοερᾶς μου ψυχῆς φυσικῶς ἀεὶ πηγαζόμενον, διὰ δὲ τῆς σωματικῆς μου γλώσσης ὀργανικῶς, ὡς ἔφην, ὅτε χρὴ προφερόμενον. Ὥσπερ οὖν ἐφ` ἡμῶν, ὅσον εἶκάσαι τὸ παντελῶς ἀνείκαστον, διὰ τῆς σωματικῆς ἡμῶν γλώσσης ἀτρέπτως ἡ κατὰ φύσιν τῆς ψυχῆς λογικὴ προφέρεται δύναμις, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς ὑπερφυοῦς τοῦ Θεοῦ σωματώσεως. Διὰ τῆς αὑτοῦ παναγίας σαρκὸς, ἐν οἶς ἂν θεϊκῶς ἐνήργησε, δίχα τροπῆς ἡ παντοκρατορικὴ, καὶ τῶν ὅλων ποιητικὴ τῆς ὅλης θεότητος ἐνέργεια διαδείκνυται, πάσης ἐκτὸς κατὰ φύσιν περιγραφῆς διαμένουσα, κᾆν διὰ σαρκὸς διέλαμψε φύσει πεπερασμένης. Οὐ γὰρ πέφυκε περιγράφεσθαι γενητῇ φύσει τὸ κατὰ φύσιν ἀγέννητον, κᾂν συνέφυ αὐτῷ κατὰ σύλληψιν πάντα περιγράφουσαν νοῦν· οὔτε μὴν εἶς ταὐτὸν αὐτῷ φέρεσθαι φύσεώς ποτε καὶ φυσικῆς ἐνεργείας, ἕως ἂν ἑκάτερον τῆς ἶδίας ἐντὸς μένει φυσικῆς ἀτρεψίας· Ὀμοφυῶν γὰρ μόνων ἡ ταὐτουργός ἐστι κίνησις, σημαίνουσα τὴν οὐσίαν, ἧς φυσικὴ καθέστηκε δύναμις, ἑτεροφυοῦς οὐσίας εἶναι κατουδένα λὸγον, ἢ γενέσθαι δίχα τροπῆς δυναμένης.
Τὸ γὰρ μυστήριον τῆς θείας σαρκώσεως, ἀποστόλοις τε, καὶ προφήταις, καὶ διδασκάλοις διττὴν, καὶ διάφορον ἔχον διέγνωσται τὴν ἐν πᾶσι φυσικὴν θεορίαν· ἀνελλιποῦς ὑπάρχον θεότητος, καὶ πλήρους ἐνδεικτικὸν ἀνθρωπότητος ὄν. Ἕως ἄν οὐχ εἷς κατὰ τὴν οὐσίαν γνωρίζεται λόγος μιᾶς ἐνεργείας, οὐδέποτε καθ` ὁτιοῦν ἀμφοτέρων γνωσθήσεται κίνεσις. Ὁ γὰρ ἀεὶ κατὰ φύσιν ὑπάρχων Θεὸς, ὑπεραπείρῳ δυνάμει γενόμενος ὡς ἠθὲλησεν ἄνθρωπος ἆναμάρτητος, ὅπερ ἦ, ἔστι, μεθ` ὅσων νοεῖται Θεὸς· καὶ ὅπερ γέγονεν, ἔστι, μεθ` ὅσων νοεῖται καὶ γνωρίζεσθαι πέφυκεν ἄνθρωπος. Ἑαυτοῦ καθ εκάτερον ἀεὶ μένων ἀνέκπτωτος, οἶς θεικῶς ὁμοῦ καὶ ἀνθρωπίνως ἐνήργησε, τέλειον κατὰ τὸν ἑκατέρου λόγον σώζων ἑαυτοῦ φυσικῶς ἀναλλοίωτον.
Βήρων γάρ τις ἔναγχος, μεθ` ἑτέρων τινῶν, τὴν Βαλεντίνου φαντασίαν ἀφέντες, χείρονι κακῷ κατεπάρησαν, λέγοντες· Τὴν μὲν προσληφθεῖσαν τῷ Λόγῳ σάρκα γενέσθαι ταὐτουργὸν τῇ θεότητι, διὰ τὴν πρόσληψιν, τὴν θεότητα δὲ γενέσθαι ταὐτοπαθῆ τῇ σαρκὶ διά κένωσιν· τροπὴν ὁμοῦ, καὶ φύσιν, καὶ σύγχυσιν, καὶ τὴν εἶς ἀλλήλους ἀμφοτέρων μεταβολὴν δογματίζοντες. Εἶ γὰρ προσληφθεῖσα ἡ σὰρξ γένονε ταὐτουργὸς τῇ θεότητι, δηλονότι καὶ φύσει Θεὸς, μεθ` ὅσων φυσικῶς νοεῖται Θεός. Καὶ εἶ γέγονε κενωθεῖσα τῇ σαρκὶ ταὐτοπαθὴς ἡ θεότης, δηλονότι καὶ φύσει σὰρξ, μεθ` ὅσων φυσικῶς γνωρίζεσθαι πέφυκε σάρξ. Τὰ γὰρ ἀλλήλοις ὁμοεργῆ, καὶ ταὐτουργὰ, καὶ ὁμόφυλα πάντως, καὶ ταὐτοπαθῆ, διαφορὰν οὐκ ἐπιδέχεται φύσεως. Καὶ φύσεων αὑτοῖς συγκεχυμένων, ἔσαι δυὰς ὁ Χριστὸς, καὶ προσώπων μεμερισμένων τετρὰς, τὸ φευκτότατον. Καὶ πῶς αὐτοῖς εἷς καὶ ὁ αὐτὸς, Θεὸς ὁμοῦ φύσει καὶ ἄνθρωπος, ὁ Χριστός_ Ποίαν δὲ κατ` αὐτοὺς ἕξει τὴν ὕπαρξιν, μεταβολῇ θεότητος γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ σαρκὸς μεταποιήσει Θεός_ Ἡ γὰρ εἶς ἀλλήλας τούτων μετάπτωσις, παντελής ἐστιν ἀμφοτέρων ἀναίρεσις. Σκοπείσθω δὴ πάλιν ἡμῖν ἑτέρως ὁ λόγος.
Εὐσεβὲς κεκύρωται δόγμα χριστιανοῖς, κατ` αὐτὴν τε φύσιν, καὶ τὴν ἐνέργειαν, καὶ πᾶν ἕτερον αὐτῷ προσφυὲς, ἵσον ἑαυτῷ καὶ ταὐτὸν εἶναι τὸν Θεὸν, μηδὲν ἑαυτῷ τῶν ἑαυτοῦ παντελῶς ἄνισον ἔχοντα, καὶ ἀκατάλληλον. Εἶ τοίνυν κατὰ Βήρωνα, τῆς αὐτῆς αὐτῷ προσληφθεῖσα φυσικῆς ἐνεργείας γέγονεν ἡ σὰρξ, δηλονότι καὶ τῆς αὐτῆς αὐτῷ γέγονε φύσεως, μεθ` ὅσων ἡ φύσις, ἀναρχίας, ἀγεννησίας, ἀπειρίας, ἀϊδιότητος, ἀκαταληψίας, καὶ τῶν ὅσα τούτων καθ` ὑπεροχὴν ὁ θεολογικὸς ὑπερφυῶς ἐνορᾷ τῇ θεότητι λόγος. Καὶ τροπὴν ἀμφότερα πέπονθεν, μηδετέρου τὸν τῆς ἶδίας φύσεως οὐσιώδη λόγον ἔτι σοζόμενον ἔχοντος. Ὁ γὰρ ἑτεροφυῶν εἶδὼς ταὐτουργίαν, σύγχυσιν ὁμοῦ φυσικὴν, καὶ διαὶρεσιν αὐτῶν εἶσηγεῖται προσωπικὴν· ἀδιαγνωστου παντελῶς, τῇ τῶν ἶδιομάτων μεταβολῇ, τῆς φυσικῆς αὐτῶν γενομένης ὑπάρξεως.
Εἶ δὲ τῆς αὐτῆς αὑτῷ, μὴ γέγονε φύσεως, οὐδὲ τῆς αὐτῆς αὑτῷ, ποτε γενήσεται φυσικῆς ἐνεργείας, ἵνα μὴ δειχθῇ τῆ φύσει τὴν ἐνέργειαν ἄνισον ἔχων, καὶ ἀκατάλληλον, καὶ τῆς αὐτοῦ δι` ὅλων τῶν ἑαυτοῦ φυσικῆς ἔξω γεγονὼς ἶσότητος, καὶ ταυτότητος· ὅπερ ἀσεβές.
Εἶς ταύτην δὲ τὴν πλάνην κατήχθησαν, κακῶς πεισθέντες ἶδίαν γενέσθαι τῆς σαρκὸς τὴν δι` αὐτῆς ἐκφανθεῖσαν ἐν τοῖς θαύμασι θείαν ἐνέργειαν· ἧ τὸ πᾶν ὁ Χριστὸς οὐσιώσας καθ` ὃ νοεῖται Θεὸς συνέχει κρατούμενον. Οὐ γὰρ ἔγνωσαν, ἀδύνατον εἶναι θείας ἐνέργειαν φύσεως ἑτεροφανοῦς οὐσίας ἶδίωμα γενέσθαι δίχα τροπῆς· οὐδὲ συνῆκαν, ὡς οὐ πάντως ἴδιόν ἐστι σαρκὸς, τὸ δι` αὐτῆς μὲν ἐκφαινόμενον, οὐκ αὐτῆς δὲ φυσικῶς ἐκφυόμενον, καίτοι σαφοῦς αὐτοῖς οὔσης, καὶ προφανοῦς τῆς ἀποδείξεως. Ἐγὼ γὰρ γλώσση λαλῶν, καὶ χειρὶ γράφων, μίαν καὶ τὴν αὐτὴν δι` ἀμφοῖν τῆς νοερῶς μου ψυχῆς ἐκφαίνω διάνοιαν, ἐνέργειαν αὐτῆς ὑπάρχουσαν φυσικήν. Μηδενὶ λόγῳ δείξας αὐτὴν γλώσσης, ἢ χειρὸς φυσικῶς ἐκφυομένην· μήτε μὴν γενομένην αὐτῶν, ἢ λεγομένην διάνοιαν, διὰ τὸ τὴν δι` ἀμφοῖν αὐτῆς ἔκφανσιν. Γλῶσσαν γὰρ, ἢ χεῖρα διανοητικὴν συνετὸς οἶδεν οὐδεὶς· ὥσπερ οὐδὲ τὴν παναγίαν τοῦ Θεοῦ σάρκα, διὰ τὸ προσληφθῆναι, καὶ τὸ δι` αὐτῆς ἐκφανθῆναι τὴν θείαν ἐνέργειαν, γενομένην κατ` αὐτὸν φύσει δημιουργόν. Ἀλλ` εὐσεβῶς ὁμολογεῖ πιστεύων, ὅτι διὰ τὴν ἡμῶν σωτηρίαν, καὶ τὸ δῆσαι πρὸς ἀτρεψίαν τὸ πᾶν, ὁ τῶν ὅλων δημιουργὸς ἐκ τῆς παναγίας ἀειπαρθένου Μαρίας, κατὰ σύλληψιν ἄχρανον, δίχα τροπῆς ἐνουσιώσας ἑαυτῷ ψυχὴν νοερὰν μετὰ αἶσθητικοῦ σώματος, γέγονεν ἄνθρωπος φύσει, κακίας ἀλλότριος, ὁ λόγος Θεὸς ὁ αὐτὸς· θεότητι μὲν τὰ θεῖα διὰ τῆς αὐτοῦ παναγίας σαρκὸς, οὐκ ὄντα φύσει τῆς σαρκὸς, ἐνεργῶν· ἀνθρωπότητι δὲ τὰ ἀνθρώπινα, οὐκ ὄντα φύσει θεότητος, ἀνοχῇ πάσχων θεότητος· μηδὲν θεῖον γυμνὸν σώματος ἐνεργήσας· μηδὲ ἀνθρώπινον ὁ αὐτὸς ἄμοιρον δράσας θεότητος. Τηρῶν ἑαυτῷ καθ` ὃν ἐνέργησεν ἀμφότερα καινοπρετῆ τρόπον, τὸ κατ` ἄμφω φυσικῶς ἀναλλοίωτον, εἶς πίστωσιν τῆς ἑαυτοῦ τελείας ἐνανθρωπήσεως, τῆς ὄντως ἀληθοῦς, καὶ μηδὲν ἐχούσης φαυλότητος. Ὁ μὲν οὖν Βήρων, οὅτως ἔχων ὡς ἔφην, ἐνεργείας μονάδι τήν θεότητα τοῦ Χριστοῦ καὶ τὴν ἀνθρωπότητα συγχέας, ὁμοῦ φυσικῶς καὶ προσωπικῶς μερίζων, καταλύει τὸν βίον· ἀγνοήσας μόνης τῆς τῶν ὁμοφυῶν προσώπων ὁμοφυοῦς ταυτότητος τὴν ταὐτουργίαν εἶναι δηλωτικήν.
Immensae quippe virtutis voluntate Dei facta sunt omnia, et salvantur quae facta sunt, secundum suas ipsorum opportune singula conservata rationes, ei qui est secundum naturam immensae virtutis Deus et factor universorum, divina voluntate, quae omnia fecit ac movet suis unaquaeque naturalibus producta legibus, immobili permanente. Quod enim immensum [Col. 0666D] est nulla ratione vel modo recipit motum, non habens quo et circa quod moveatur. Vertibilitas enim ejus qui est inexpers motionis motus est. Propter quod, secundum nos veraciter factum homo absque peccato Dei Verbum, operatumque ac patiens humanitus quaecunque naturae sunt sine peccato, et naturalis carnis circumscriptionem propter nos susstinens [Col. 0665D] Mutila ibi Anastasii versio est. Ita vertendum videtur: Nulla re omnino Verbum, quod idem est [Col. 0665D] cum Patre, factum est idem cum carne propter unionem. SIRM. , nullam omnino propter exinanitionem vicissitudinem [Col. 0668A] pertulit. Cui idipsum est Patri factum, id ipsum carni. Sed sicut erat sine carne, omni etiam excepta circumscriptione permansit, et per carnem deifice operans quae deitatis sunt, utraque ostendens se per quae dupliciter, divine scilicet et humane, operatum est secundum eamdem quae veraciter vera est et naturalis substantia; Deum immensum simul et circumscriptum hominem exsistentem et intellectum, utriusque perfecte perfectionem habentem, cum eadem operatione, id est naturali proprietate, ex quibus manentem semper secundum naturam sine convertibilitate earum differentiam scimus. Sed non, sicut quidam aiunt, secundum comparationem, ne eumdem sibi secundum ipsum praeter quod oportet majorem ac minorem dicamus. [Col. 0668B] Connaturalium quippe, et non eorum quae alterius sunt naturae, comparationes existunt. Deo enim factori omnium factorum, infinitoque finitivum, et infinitati finis secundum nullam comparatur rationem, cum semper et per omnia naturaliter ab invicem, sed non comparative, differant. Quanquam ineffabilis quaedam et indirumpibilis in unam subsistentiam utriusque facta sit unitas, omnem penitus omnis facti scientiam fugiens. Divinitas enim, ut erat ante incarnationem, est et post incarnationem, secundum naturam infinita, incomprehensibilis, impassibilis, incomparabilis, inconvertibilis, per se potens, et, ut totum dicamus, subsistens substantialis, sola infinitae virtutis bonum.
Factus ergo veraciter secundum Scripturas, non conversus, universorum Deus homo sine peccato, ut novit ipse solus, cum sit artifex naturalis eorum quae sunt supra sensum; in ipsa simul salutari incarnatione deitatis suae coaptans carni operationem, non circumscriptam ea propter evacuationem, nec sicut ex deitate sua, ita et ex ipsa naturaliter cognatam, sed in quibuscunque incarnatus deifice operatus est per ipsam declaratam. Non enim caro facta est per naturam deitas translata natura, facta videlicet secundum naturam deitatis caro, sed quod erat, etiam deitati coaptata mansit, id est caro infirma, et passibilis natura et operatione, quemadmodum Salvator [Col. 0668D] ait: Spiritus quidem promptus, caro autem infirma (Matth. XXVI, 41) . In qua operatus et passus quae erant carnis absque peccato, exinanitionem pro nobis indicavit [Col. 0668D] Probavit, persuasit. divinitatis, miraculis et carnis passionibus naturaliter roboratam. Propter hoc enim factus est homo universorum Deus, ut carne quidem passibili patiens totum nostrum morti venditum redimeret genus: impassibili vero deitate per carnem mirabiliter operans, ad immortalem illud et beatam reduceret vitam de qua ceciderat diabolo parens. Atque sanctos intellectualium substantiarum coeli ordines ad inconvertibilitatem mysterio suae stabiliret incorporationis: cujus opus omnium est in eum recapitulatio. Mansit ergo etiam incarnatus secundum [Col. 0670A] naturam Deus superimmensus, sibi cognatam et convenientem habens operationem, ex deitate quidem substantialiter natam, per sanctissimam vero carnem in miraculis dispensatorie declaratam: ut credatur Deus esse, per infirmam natura carnem per se operans universitatis salutem.
Etenim et mihi, ut paradigmate quod de Salvatore dictum est, exprimam, naturalis sermo meus cognatus est et competens, cum sim rationalis et intellectualis anima, cujus secundum naturam est a se mobilis operatio ac prima virtus, semper mobilis sermo naturaliter ex ea profluens, quem verbis prolatum, et lineis exaratum, lingua quidem organice [Col. 0670B] cum oportet produco, et litteris artificiose per indissimilia non existentem, et dissimilibus non fugientem ostendens eum subauditum. Non enim linguae ac litterarum naturalis sermo meus est, licet per eas ipsius faciamus pronuntiationem: sed meus, qui secundum naturam loquor, et per utrasque illum ut meum pronuntio. Ab intellectuali quidem anima mea semper naturaliter dirivatum: per corporalem vero linguam meam organice, ut dixi, cum oportet, productum. Sicut ergo in nobis, quantum aestimare possumus quod modis omnibus est inaestimabile, per corporalem linguam nostram inconvertibiliter, quae secundum naturam est, animae rationalibus producitur virtus: ita et in gloriosa Dei incarnatione, per sanctissimam carnem suam in quibuscunque divine operaretur, [Col. 0670C] sine convertibilitate omnipotentiva et cunctorum factiva totius deitatis operatio monstrabatur, absque omni secundum naturam circumscriptione permanens, licet per carnem fulgeret natura circumfinitam. Non enim circumscribitur factitia natura quod secundum naturam factum non est, licet cooriatur ei per conceptionem omnem sensum circumscribentem: nee etiam in eodem ipso sibi natura differtur aliquando et naturalis operatio, donec utrumque intra propriam manet naturalem inconvertibilitatem. Connaturalium enim tantum per se operans est motus, manifestans substantiam cujus naturalem constat esse virtutem: diversae naturae proprietatis substantia nulla ratione esse vel fieri sine convertibilitate valente.
Mysterium namque divinae incarnationis apostolis et prophetis atque doctoribus duplam ac diversam in omnibus habere naturalem theoriam dignoscitur, cum sit perfectae deitatis et plenae demonstrativum humanitatis. Quarum donec unum secundum substantiam non cognitum fuerit Verbum unius operationis, cum utriusque sit, nunquam aliquando cognoscetur motus. Cum enim semper secundum naturam existat superinfinita virtute factus, sicut voluit, homo sine peccato, quod erat est, cum quantis cognoscitur Deus: et quod factus est, est cum quantis esse cognoscitur homo: secundum [Col. 0672A] utrumque suum semper permanens sine casu, quibus divine pariter et humane operatus est, perfectionem per omnem utriusque rationem sibi naturaliter incommutabilem salvans.
Bero enim quidam nuper, et alii quidam, Valentini phantasia deserta, deteriori irretiti sunt pravitate, dicentes assumptam a Verbo carnem fuisse eadem quae divinitas operata est operatam. Divinitatem vero compassibilem carni propter exinanitionem: convertibilitatem simul et commistionem, seu confusionem atque utriusque in invicem mutationem dogmatizantes. Si enim assumpta caro facta est cooperatrix divinitati, liquet quod et natura Deus: [Col. 0672B] cum, quotquot est, intelligatur Deus. Et si facta est exinanita compassibilis carni divinitas, liquet quod et natura caro: cum quotquot est naturaliter esse intelligatur caro. Ea quippe quae mutuo sunt cooperantia, et eadem operantia, et ejusdem originis, profecto et compassibilia, naturae non suscipientia differentiam. Et, naturis sibi confusis, erit dualitas Christus; et, personis separatis, fiet quaternitas: quod est nimium fugiendum. Et quomodo illis unus et idem ipse erit Deus natura simul et homo Christus? Quam etiam secundum ipsos habebit essentiam mutatione divinitatis factus homo, et carnis translatione Deus? Casus enim in alterutras omnimoda est utrarumque peremptio. Inspiciatur itaque a nobis aliter sermo.
Pium Christianis constitutum est dogma credentibus, secundum eamdem naturam ac operationem, et omne aliud sibi conveniens, aequalem sibi et eumdem ipsum esse Deum, nihil omnino eorum quae sua sunt inaequale habentem et inconveniens. Si igitur, secundum Beronem, assumpta sibi caro ejusdem operationis effecta est, haud dubium quin et ejusdem facta est sibi naturae, cum quotquot est natura, id est, inprincipalitate, infactione, infinitate, sempiternitate, incomprehensibilitate et quaecunque horum secundum magnitudinem theologica amplissime in deitate ratio contemplatur; et vicissitudinem utraque passa sunt neutro naturae suae [Col. 0672D] substantialem rationem ultra salvandam habente. Qui enim eorum quae alterius sunt naturae sentit eamdem operationem, confusionem simul naturalem et divisionem eorum personalem introducit; incognita prorsus, idiomatum commutatione, naturali eorum facta existentia.
Si vero ejusdem sibi non fuit naturae, nec ejusdem sibi aliquando fiet naturalis operationis, ne appareat secundum naturam operationem inaequalem habere et inconvenientem, et suae ipsius per omnia eorum quae sua sunt naturalis extraneus factus aequalitatis et identitatis, quod est penitus impium.
In hunc autem errorem illati sunt male credentes propriam carnis effectam divinam operatione, quae per ipsam in miraculis manifestata est, qua, totum Christus substantians secundum quod intelligitur Deus, tenet retentum. Non enim cognoverunt impossibile esse divinae operationem naturae alterius naturae substantiae idioma fieri absque convertibilitate; neque intellexerunt quod non utique proprium sit carnis quod per eam quidem ostensum est, non ex ea naturaliter ortum, praesertim cum clarae sit eis et manifestae probationis. Ego enim lingua loquens et manu scribens, unam et eamdem per utramque intellectualis animae meae profero cogitationem: operationem ejus existentem naturalem [Col. 0674B] nulla ratione ostendens eam lingua vel manu naturaliter ortam, sed nec effectam earum vel dictam cogitationem propter ejus ex utraque manifestationem. Linguam enim vel manum cogitativam sapienter novit nemo; sicut nec sanctissimam Dei carnem, pro eo quod assumpta sit, et per eam divina sit operatio clara effecta, secundam naturam conditricem. Sed pie confitetur credens, quia propter salutem nostram, et ut ad inconversibilitatem ligaret universitatem, universorum conditor ex sanctissima semper Virgine Maria per conceptionem inviolabilem, sine conversibilitate substantians sibimet animam intellectualem cum sensivo corpore, natura factus est homo malitiae alienus: totus Deus ipse, totus homo idem ipse, totus Deus pariter natura, [Col. 0674C] et homo idem ipse: deitate quidem, divina per suam ipsius sanctissimam carnem, non existentia natura carnis, operans, humanitate vero, humana, non existentia natura deitatis [Col. 0673C] In Graeco additur suspensione patiens divinitatis. . Nil divinum nudum corpore operatur, nil humanum idem ipse privatum divinitate gerens: servans sibimet modum secundum utrumque immutabilem, per quem operatus est utraque decenti more, ad approbationem perfectae ac verae nihilque habentis pravitatis inhumanationis suae. Itaque Bero quidem sic se habens, ut dixi, operationis monade deitatem Christi et humanitatem naturaliter simul confundens, et partiens personaliter, dissolvit vitam, ignorans solius connaturalium personarum connaturalis identitatis eamdem ipsam operationem esse significativam.
[Col. 0673D] Ecce nunc et sacratissimus hic et magnus doctor, veritatisque testis fidelis, concorditer cum aliis omnibus sanctis catholicae Dei ac apostolicae institutoribus Ecclesiae, duas secundum unitionem inconfusam et impartibilem quemadmodum naturas, ita etiam duas voluntates et duas operationes congruentes [Col. 0674D] et convenientes naturis, divinam, ut dictum est, et humanam, increatam et creatam, non incoeptam et coeptam, tanquam Dei simul et hominis unius ejusdem Domini nostri Jesu Christi, magna voce confitetur ac praedicat, et confiteri nobis sine praevaricatione jubet. Difficillimum autem esse, ac modis [Col. 0675A] omnibus impossibile diffinit, ut unam voluntatem et operationem, aut naturam unam deitatis et humanitatis ejus confiteantur hi qui pie vivere volunt. Propter quod et tale quid in eo dogmatizantes, tanquam impios et alienos immaculatae nostrae Christianorum fidei, abjicit et condemnat, nosque hoc facere protestatur.
De duabus enim salvatoris nostri Christi naturis et operationibus, ut breviter pauca ex sacris illius eloquiis expediam, haec evidenter affatur: «Utraque ostendens super quae dupliciter, divine scilicet et humane operatus est secundum eamdem, quae veraciter vera est et naturalis substantia, Deum immensum simul et circumscriptum hominem existentem et intellectum, substantiam utriusque perfecte perfectam [Col. 0675B] habentem cum operatione sua, id est naturali proprietate.» Et rursus: «Non enim facta est natura deitas transmutata natura caro, facta natura divinitatis caro: sed quod erat etiam deitati coaptata mansit caro, infirma et passibilis natura et operatione, sicut ait Salvator: Spiritus quidem promptus, caro autem infirma (Matth. XXVI, 4) .» Et iterum: «Per quam operatus et patiens quae erant carnis sine peccato, pro nobis indicavit exinanitionem deitatis, miraculis et carnis passionibus naturaliter roboratam.» Et iterum: «Mysterium divinae incarnationis apostolis et prophetis atque doctoribus duplam et diversam habere dignoscitur naturalem in omnibus theoriam, indiminutae deitatis existens et plenae demonstrativum humanitatis.» Et iterum: [Col. 0675C] «Quibus divine pariter et humane operatus est, perfectionem, per omnem utriusque rationem, sibi naturaliter incommutabilem salvans.» Et iterum: «Nil divinum nudum corpore operatus, nil humanum idem ipse privatum dignitate gerens: servans sibimet modum secundum utrumque immotabilem, per quem operatus est utraque decenti more, ad approbationem perfectae ac verae nihilque habentis pravitatis inhumanationis suae.» De his vero qui unam deitatis et humanitatis ejus operationem et naturam unam dogmatizant, dicit: «Non enim circumscribitur factitia natura id quod per naturam factum non est, licet cooriatur ei per conceptionem omnem circumscribentem sensum: nec etiam in eodem ipso sibi natura differtur aliquando et naturalis operatio, [Col. 0675D] donec utrumque intra propriam manet naturalem inconversibilitatem.» Et item: «Connaturalium quippe tantum est eadem ipsa operans motus, essentiam indicans, cujus naturalem constat esse virtutem, alterius naturae proprietate substantiae secundum nullam rationem esse vel fieri sine convertibilitate valente.» Item: «Ea quippe quae mutuo sunt cooperantia, et eadem operantia, et ejusdem originis, profecto et compassibilia naturae non suscipientia differentiam, et naturis sibi confusis erit dualitas Christus, et personis separatis fiet quaternitas, quod est nimium fugiendum.» Et iterum: «Si igitur, secundum Beronem, assumpta sibi caro ejusdem operationis effecta est, haud dubium quin et ejusdem facta est sibi [Col. 0676A] naturae, cum quotquot est natura, id est inprincipalitate, infactione, infinitate, sempiternitate, incomprehensibilitate, et quaecunque horum secundum magnitudinem theologica amplissime in deitate ratio contemplatur: et vicissitudinem utraque passa sunt, neutro naturae suae substantialem rationem ultra salvandam habente.» Et rursus: «Qui enim eorum quae alterius sunt naturae, eamdem ipsam sentit operationem, confusionem pariter naturalem, et divisionem eorum inducit personalem, incognita prorsus idiomatum translatione naturali eorum facta essentia.» Item: «Si vero ejusdem sibi non fuit naturae, neque ejusdem sibi fiet naturalis operationis.» Et iterum: «In eumdem autem errorem illati sunt, male credentes propriam factam carnis divinam operationem, [Col. 0676B] quae in miraculis per ipsam apparuit, qua totum Christus substantians secundum quod intelligitur Deus, continet retentum.» Et iterum: «Non enim cognoverant impossibile esse divinae operatiorem naturae idioma fieri sine convertibilitate.» Et iterum: «Quarum donec unum secundum substantiam cognoscatur Verbum unius operationis, nunquam aliquando eo quod utriusque sit cognoscetur motus.» Et iterum: «Itaque Bero quidem sic se habens, ut dixi, operationis unalitate deitatem Christi et humanitatem simul confundens naturaliter, et partiens personaliter, dissolvit vitam, ignorans solius connaturalium personarum connaturalis identitatis eamdem ipsam operationem esse significativam.»
His igitur ita et ab hoc quoque sacratissimo et [Col. 0676C] magno doctore ac martyre veritatis (id ipsum autem est, si dicamus a sanctissimo, qui in eo loquitur, Spiritu) manifestius dictis, diligenter intendant qui volunt, et maxime qui communicant his qui novitates nunc operati sunt: et sciant certissime, quia, qui duas salvatoris nostri Christi voluntates naturales et operationes denegant et abjiciunt, et impiam ac alienam Christianici dogmatis tam sacram et orthodoxam confessionem appellant, unamque deitatis et humanitatis ejus voluntatem et operationem dogmatizant, eos qui taliter sibi consone non confitentur anathematizantes, liquido, absque ullo tegente velamine sanctos prophetas, et apostolos, atque doctores; vel etiam, ut verius dicatur, sanctissimum Spiritum qui illis locutus est, quinimo [Col. 0676D] et loquitur, anathematizant, et ab eo per illos traditam nobis sacram et orthodoxam confessionem abnegant et abjiciunt atque impiam et alienam a Christiano dogmate esse asseverant, et aeque, ut praedictus haereticus, quin potius, ut omnes simul profani haeretici qui in confusione et phantasia et divisione decepti sunt, solum supersubstantialis theologiae ac incarnatae dispensationis non abnegant et subvertunt mysterium, quaternitatem quidem personarum sanctam confitentes Trinitatem: at vero unum hujus, id est Dominum nostrum Jesum Christum, inanimatum, et sine intellectu ac sine ratione, secundum quod propter nos factus est homo, introducentes, et convertibilitatem simul et conspersionem [Col. 0677A] ac mutabilitatem, confusionemque ac phantasiam et divisionem utriusque naturae ipsius pronuntiantes, et puri per hoc hominis, vel prodigii cujusdam matrem sanctam semper Virginem ac Dei genitricem matrem scribentes. Deinde vero hanc, quae videlicet in eo ab illis dogmatizata est, unam voluntatem et unam operationem respuentes, et neque unam, neque duas, id est divinam et humanam voluntatem vel operationem in eo, vel quamdam ex omnibus confiteri volentes, non solum instabiles et tergiversatores, sed et haereticis, qui in confusione ac phantasia et divisione erraverunt, magis impios ipsi seipsos propriis verbis et dogmatibus monstrant. Nam illi quidem vel unam, illi vero nec unam voluntatem vel operationem eum habere volunt, ac per [Col. 0677B] hoc insubstantialem illum et inessentialem; minus enim est dicere sine voluntate, ac impotem, secundum utrasque naturas pronuntiant: cum juxta sacras diffinitiones et rationes corruptio, id est interemptio et inexistentia naturae, naturalium habitudinum et operationum atque virtutum infirmitas et defectus existat, et quod universaliter voluntate naturali ac substantiali operatione privatur, neque est, neque aliquid est, neque est quaevis ejus essentia. Et non ipsum tantum, sed et Patrem, et Spiritum sanctum, insubstantivum astruunt, et inexistentem. Ejusdem enim utrisque illis substantiae, id est deitatis, et voluntatis, ac operationis salvator existit, secundum quod est et dicitur natura Deus: ita ut subsequenter, et dominam nostram vere sanctissimam super [Col. 0677C] omnes sanctos venerandam scilicet et laudandam, ut proprie ac non fallaciter, veraciter Dei genitricem semperque Virginem, non proprie ac veraciter matrem Dei describant, sed ejus qui nullomodo secundum ipsos existit. Et isti quidem talibus ac tantis impietatibus capti, per sua ipsorum dogmata propalantur.
Hi vero, qui simul cum duabus voluntatibus et operationibus, quae sanctis catholicae institutoribus Ecclesiae pie in salvatore nostro Christo dicuntur, aliam unam nescio unde fingentes confiteri volunt, et anathematizant eos qui non consone sibi unam et duas, id est tres voluntates et operationes in eo confitentur: nihilominus et isti sanctos prophetas et apostolos ac doctores, quin et super hos qui in [Col. 0677D] ipsis locutus est, imo et nunc per eos affatur, sanctissimum Spiritum anathematizant, et traditam per eos nobis ab illo sanctam et immaculatam fidem novis adulterantes adinventionibus abnegant, et aliam in salvatore Christo naturam praeter divinam et humanam, extraneam quamdam et omnium alienam existentium fingunt [Col. 0677D] Ab omnibus quae sunt in rebus a. fingunt. COMBEF , cujus esse volunt a se fictam in illo unam voluntatem et operationem: quoniam omnis voluntas naturalis et substantialis operatio naturae profecto voluntativae ac operativae [Col. 0678A] idiomata sunt. Et omnis operatio naturalis substantiam indicat, ex qua procedit et inest [Col. 0677D] Cui inest. ID. : et indicativum uniuscujusque naturae operatio, et est, et cognoscitur naturalis. Et omnis natura propriae operationis substantiali ratione cognoscitur, et omnis natura convenientem sibi seque significantem habet operationem hanc ab aliis discernentem, diffinitionesque substantiarum naturales earum operationes vera ratio novit. Et, ut compendiose dicatur, nec naturam sine operatione quae illam substantialiter characterizet, nec rursus voluntatem vel operationem constat esse sine quadam substantia, id est possibile [Col. 0677D] Constare sine quadam substantia, est possibile. ID. , quemadmodum divina concionantur eloquia, et ipsa rerum natura clamat. Igitur voluntatem et operationem unam praeter duas circa Salvatorem [Col. 0678B] Christum fingentes, et necessitate [Col. 0678D] Ex necessitate. ID. etiam aliam naturam praeter divinam, ut dictum est, et humanam extraneam quamdam existentium omnium alienam plasmantes applicant ei, cujus esse [Col. 0678D] Cujus velint esse. ID. jam dictam a se unam voluntatem, quae inane figmentum fictae cogitationis est, et germen quod ab idololatria nil penitus differt.
Deus enim simul et homo salvator existens, duas tantum congruentes sibi naturas et voluntates et operationes, id est divinam et humanam habet, quemadmodum inclyti praeceptores nostri ac doctores affirmant: non unam et duas, id est tres, ut adversarii dogmatizant, quo illud evidentissime gerant, quod olim a Deo per Isaiam prophetam in calumniam dicitur, id est: Caupones tui vinum [Col. 0678C] aqua miscent (Isa. I, 22) . Ut enim apparet, et isti, verbum veritatis cauponum more adulterando, naturalem dualitatem voluntatum et operationum salvatoris nostri Christi una voluntate ac operatione quae, in ipso ab haereticis qui in confusione ac divisione seu phantasia decepti sunt, impie dogmatizata est, veluti vinum aqua miscentes, utrasque sectas confiteri compellunt: quod impium veraciter est et alienum immaculatae fidei nostrae Christianorum. Qui ex diametro, similiter ut praecessores sui, etiam per hunc a veritate decidunt modum. Aequale quippe ex diametro et simile malum est cum haeretica opinione paternam projicere ac reprobare orthodoxiam, et e diverso cum hac pariter et illam confiteri et approbare. Quae enim participatio justitiae et iniquitati? [Col. 0678D] aut quae societas luci ad tenebras? aut quae conventio Christi ad Belial? aut quae pars fidelis cum infideli? qui autem consensus templo Dei cum idolis? divinus ait Apostolus (II Cor. VI, 14, 15, 16) . Inquam vero et ipse: Quae participatio, vel communicatio, aut conventio, aut pars, aut consensus Paternae orthodoxiae ad nequam haereticorum opinionem, ut cum altera altera praedicetur vel etiam respuatur?
Et hoc quoque diligenter intendant, quia, si [Col. 0679A] quemadmodum magnus ab immortalitate cognominatus, imo vero cunctus sanctorum chorus affirmat, quod pene fides salvatoris nostri non admittat, cum hoc instabile quiddam secundum suam ipsius rationem existat. Quod si hoc fuerit passa, et quod huic est contrarium procul dubio sustinebit, additamentum scilicet, et quomodo manebit ulterius fides defectibus ac profectibus immutata? Dicant, inquit, nobis, qui per singulos dies fides creant, imo deos sibi diversos fingunt, quoniam cum fidei verbo mutatur atque multiplicatur a talibus id quod creditur. Ergo et adversarii fides sibi condentes diversas, absque omni contradictione secundum qualitatem, et quantitatem atque immutationem dogmatum suorum immutant simul et multiplicant id quod creditur, et [Col. 0679B] quinque Christos eatenus plasmasse monstrantur. Hunc quidem unam operationem, illum vero nec unam operationem et alium unam voluntatem, et alterum nec unam voluntatem: porro quintum unam et duas, atque unam et duas, id est tres operationes et tres voluntates, ut aiunt, habentem. Et dicant, si volunt illi ipsi qui talia exponunt dogmata et qui communicant eis, in quem talium ac tot Christorum a se fictorum credentes baptizati sunt, vel baptizantur: aut cujus eorum corpus et sanguinem sumunt atque distribuunt? utrum ejus qui unam, an qui nec unam operationem; ejus qui unam voluntatem, an ejus qui unam et duas, et unam et duas, id est tres operationes et tres voluntates, et propterea jam ex necessitate tres etiam naturas habet? Sed non erat [Col. 0679C] vox, et non erat auditio (III Reg. XVIII, 26) , quemadmodum ait propheta magnus Elias scelestos sacerdotes et pseudoprophetas confusionis redarguens. Nam, quidquid horum dixerint, illinc cum impietate etiam redargutionem sermo eorum circumferet, quoniam non in verum et veraciter existentem Christum credunt atque baptizant, nec illius corpus et sanguinem accipiunt et distribuunt. Illum enim, verum scilicet et qui vere consistit, Christum Deum simul et hominem inclyti magistri nostri ac praeceptores scientes, duas et tantum quemadmodum naturas, sic etiam et duas voluntates, et totidem operationes congruentes sibi, divinam scilicet, ut jam dictum est et comprobatum est, et humanam, increatam, [Col. 0680A] sine incoeptione et cum incoeptione, in ipso confitentur et confiteri nobis praecipiunt. Non autem, ut hi nunc novitates fecerunt, unam et nec unam nec duas, et rursus unam et duas, id est tres voluntates et operationes habere illum fatentur.
Super haec autem omnia quae dicta sunt, et illud quoque certissime noverint, quoniam unam nec unam, neque duas, et iterum unam et duas voluntates et operationes, et omnia cum anathematibus, et depositionibus, ac excommunicatione dogmatizantes, aperte sibi et alterutris repugnare probantur: et ipsi per seipsos et invicem subvertunt ac destruunt, alterna verba et dogmata, seque ipsos et alterutros, et eos qui sibi communicant, anathematizant, et ab omni sacra dignitate ac ministerio pellunt [Col. 0680B] atque deponunt. Necnon a perceptione illibatae communionis vivifici corporis et sanguinis magni Dei et salvatoris nostri Jesu Christi sequestrant. Et haec liquido nos, et nullo intuente et sciente obstantis velamine, non solum propter multiformem errorem, verum etiam et propter instabilitatem, et absurditatem, ac reciprocationem talium virorum et dogmatum, omni custodia nosmetipsos ab illorum impietate et communione servemus, quotquot in veritate esse ac dici Christiani volumus. Alienum quippe a Christianis est, cum orthodoxia etiam impietatem suscipere, aut confiteri quidem orthodoxam fidem, communicare vero his qui hanc per novas inventiones abnegant et adulterant. Propter quod divina nobis lex simul et apostolica jubet, eos qui, aliud praeter [Col. 0680C] quod a Christiferis viris accepimus, docere ac introducere conati fuerint, avertere et anathematizare, non tantum si homines fuerint, sed et licet angeli fortassis e coelo descendentes exstiterint. Et si hoc fecerimus et divinam sine praevaricatione adimpleverimus praeceptionem, sacramque ac orthodoxam fidem absque adulteratione simul et innovatione possederimus et confessi fuerimus, ad vitam salvi efficiemur aeternam in Christo Jesu Domino nostro: cum quo Deo et Patri, una cum sanctissimo et bono ac vivifico Spiritu, gloria, honor, imperium, et adoratio nunc et semper, et in omnia nunquamque finienda saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0679D] . . . . . Haec evidenter effatur. Utraque ostendens se, eo quod dupliciter (divine scilicet et humane) operatus est, secundum eamdem quae veraciter vera et naturalis substantia est, Deum immensum simul et circumscriptum existere ac intelligi hominem; utriusque perfecte perfectam essentiam habentem, cum illius operatione, id est naturali proprietate. Et rursus: Non enim caro facta est natura deitas, [Col. 0680D] translata natura, facta videlicet secundum naturam Divinitatis caro; sed quod erat, etiam deitati coaptata, mansit, id est caro infirma et passibilis natura et operatione, sicut ait Salvator: Spiritus quidem promptus, caro autem infirma. (Matth. XXVI, 41.) Et rursus: Qua operatus et passus, quae erant carnis ab omni peccato immunis, divinitatis pro nobis exinanitionem miraculis et carnis passionibus naturaliter [Col. 0681A] confirmatam probavit. Et rursus: Mysterium divinae incarnationis, apostolis, et prophetis atque doctoribus duplam ac diversam in omnibus habere compertum est naturalem considerationem; cum perfectae deitatis et plenae vim habeat ostendendae humanitatis. Et iterum: Quibus divine pariter et humane operatus est, perfecte utroque sui rationem natura servans immutabilem. Et iterum: Nihil divinum nudum corpore operatus, nihil humanum idem ipse gerens quod expers esset deitatis: qua ipsa nova decentique ratione utraque operatus est, utriusque ratione immunem se a mutatione servans, ad perfectae suae humanitatis quae plane vera sit nihilque aut vitii aut labis admittat, fidem adstruendam.
De his vero qui unam deitatis et humanitatis [Col. 0681B] ejus operationem, et naturam dogmatizant, dicit: Non enim circumscribi natura genita comparatum est, quod secundum naturam ingenitum est, tametsi ei coaluit per conceptionem, quae vim omnem mentis circumscribit: ac nec unquam in eamdem naturam naturalemque virtutem seu operationem vertantur, donec utrumque intra propriam naturalem inconvertibilitatem manet. Et item: Eorum enim dumtaxat quae ejusdem naturae sunt, motus ejusdem virtutis ac efficaciae est, substantiam designans cujus est naturalis virtus, cum substantia diversae naturae proprietatis nulla ratione esse possit aut fieri absque convertibilitate. Item: Etenim, quae ejusdem inter se virtutis sunt, et operationis, ejusdemque prorsus originis ac earumdem passionum, ea naturae distinctionem [Col. 0681C] non admittunt, confusisque secum naturis erit Christus dualitas, personisque divisis fiet quaternitas: quod omnium maxime cavendum. Et iterum: Si quidem igitur, ut auctor Bero est, assumpta [Col. 0682A] illi caro ejusdem ac ipse virtutis seu operationis facta est, plane etiam ejusdem facta est naturae, cum quibus omnibus natura est, quod principii expers, quod ingenita, quod infinita, quod sempiterna, quod incomprehensa, et si qua ejusmodi secundum excellentiam theologicus sermo eximie in deitate contemplatur: et vicissitudinem utraque passa sunt, neutro substantialem naturae suae rationem ultra incolumem servante. Et rursus: Qui enim eorum quae sunt diversae naturae eamdem sentit operationem, confusionem pariter naturalem divisionemque ipsorum inducit naturalem: ignota prorsus ac obscurata per idiomatum commutationem naturali eorum substantia existentiaque. Item: Si vero non ejusdem ac ille facta est naturae, nec ejusdem unquam fiet operationis. [Col. 0682B] Et iterum: In hunc autem errorem impegerunt, credentes male propriam carnis effectam divinam operationem quae per ipsam in miraculis manifesta est; qua Christus, rerum hac universitate condita, secundum quod intelligitur Deus, quod ita conditum est tenet ac conservat. Et iterum: Non enim cognoverunt fieri non posse, ut divinae naturae operatio alterius diversaeque substantiae proprietas fieret absque convertibilitate. Et iterum: Quandiu non unum secundum essentiam unius noscitur verbum operationis, nulla unquam ratione fiat, ut amborum motus cognoscatur. Et iterum: Itaque, Bero, qui sic habeat, ut dicebam, una operatione Christi pariter deitatem et humanitatem natura confundens ac personis dividens, vitam dissolvit; qui nempe [Col. 0682C] nesciat, eamdem operationem, personarum quae ejusdem naturae sint, identitatem duntaxat designare.
[Col. 0681D] Oportet eos qui haec legerint exemplaria praesentis sacrae illius sacri epistolae, Deo parentibus, qui scrutatur renes et corda, firmissime credere, quia in ea, Deo teste veritatis, ex ipsa epistola, quae propria manu ejus, imo ut verius propter miraculi dicamus insigne, digito Dei scripta est, sancti videlicet Patris et magistri nostri domni abbatis Anastasii, presbyteri et apocrisiarii senioris et opinatissimae urbis Romae, multumque certantis magni et novi revera martyris veritatis transcripta sunt, scripta ab eo postquam passus est, quemadmodum dictum est, [Col. 0682D] in Byzantio, una cum concertatore suo et vere philosopho, imo deosopho magnopere commartyre Christi veri Dei et salvatoris nostri Maximo, id est cum ab intus abscissae fuerint pretiosae ipsorum ac sacrae, divinitusque veraciter mobiles linguae ac manus, cum verberibus et tormentis amarissimis, ex quibus sanguinis fluorem et pompam per totam urbem perpessi sunt, quod nec malae unquam vitae revera quisquam sustinuit. Et nisi solus Deus qui ex nihilo ut essent cuncta produxit et mortuos suscitat, ex hujuscemodi crudelitate ipsorum et tanto sanguinis [Col. 0683A] fluxu, cauterio nullomodo illis indulto, vel constipatorio aliquo abscisionibus manuum atque linguarum ad cessationem sanguinis juxta morem apposito, hos conservasset ad verecundiam adversariorum, tradidissent ex tunc desiderato a se Deo suas ipsorum sanctas revera et beatas procul dubio animas. Haec autem omnia ob nihil aliud in eos gesserunt vere profanissimi et miserrimi apostatae veritatis, nisi propter pessimam veraciter et solam invidiam quam antiquus hostis daemon in eis seminavit, quemadmodum et in similibus suis Judaeis, cum non potuissent saltem ad modicum quid resistere sapientiae, quae illis merito fuerat a Deo donata, (pro vera scilicet veritate, et solum pro eo quod noluissent illi communicare cum his in tam publica et sine [Col. 0683B] Deo impietate ipsorum) cum ipsa sancta dextera manu sua, quae abscissa fuerat, cujusque truncus tantum remanserat, id est sine planta et digitis inopinato argumento, cum videlicet duo sibimet parvissima ligna et tenuia colligaverit, imo, ut verius dicatur, virtute et gratia divina et invisibili expedite penitus et sine prohibitione loquebatur, quanquam ab intus ex ipso fuerit fundo rescissa, sicut Lebarnicius patricius Lazicae cum juramentis terribilibus enarravit nobis, dispensatione Dei in hoc ipso per semet inspector effectus, diffidens super hoc glorioso et ingenti miraculo. Quin et Theodorus protosecretarius praetorii praefecti Constantinopolitani ante hunc enarravit mihi, et ipse cum horribilibus juramentis, cum conscius fuisset sanctarum passionum [Col. 0683C] ipsorum, tanquam dominus et magister hujuscemodi rerum, glorificans et laudans ac gratias agens Deo super tali miraculo et tam fiduciali virtute ipsorum. Quoniam, sicut canis vel cervus excursu multo et siti vel caumate, ita laxaverunt et tradiderunt linguas suas ut etiam manus, quanquam brevi valde statura sanctus et infirmus esset corpore Maximus, sicuti cunctis est manifestum.
Quocirca et abundantius adversarii sauciantes sensus suos super tanta et tali alacritate sanctorum, intrinsecus nequissimi et veraciter inhumani, ut revera ferae agrestes has abscindebant. Non solum ista sic ab eo epistola scripta, sed et aliis multis libris ac tomis studiorum ipsius. Quorum ipsi non solum inspectores divina providentia facti sumus, [Col. 0683D] sed et partim in sortem gratia Dei ex eis accipere illius praeceptione meruimus, et ipsis quoque simili argumento et manu, imo, ut verius dictum est, digito scriptis Dei, sicut magni Moysi tempore legitur factum: providentia videlicet et cooperatione solius omnipotentis Dei qui, cum sit amator bonitatis et hominum, facit mirabilia magna in sanctis suis et glorificat vere glorificantes se, tam indeclinabili opere quam verbo et veritate: cum adhuc degeret in ultimo, id est tertio exsilio suo Lazicae, in castro Thusumes nuncupato, sito supra villam Mochoes, climatis Apsillae termini, ad Orientem Pontici maris, apud ipsum pedem Caucasiorum montium, juxta Christi amicorum regionem Abasgorum, et gentem [Col. 0684A] Alanorum, quasi signis quinque a praedio Zichachorio, id est prima domo Gregorii veri amici Christi patricii et Magistratus ejusdem regionis Alanorum. Cujus et optimam memoriam merito facit in hujusmodi epistola, translati videlicet vi et praeceptione miserorum principum qui illic ante se usque ad se praefuerunt, in eodem tertio exsilio septies, in difficilioribus locis et tribulatione multa, in praedicto castro Thusumes dormivit in Domino, cum et ipse certamine bono certasset, orthodoxam revera fidem servasset, et cursum martyrii consummasset, mensis Octembrii die undecima, feria prima, hora tertia, cum diceretur inter sancta officia, Sancta sanctis, indictione decima, cum praedixisset et ipse diem sanctae depositionis suae quibusdam qui sibi aderant [Col. 0684B] ante menses tres.
Et aliis quoque pluribus miraculis sanctissimi et omnis efficientis Spiritus cooperatione, tam ibidem quam in duobus exsiliis suis, Trapezunti videlicet, et Mesembriae patratis, plurimisque conversis ad veritatem et illuminatis. Qui cum conversati fuissent et perdurassent in hoc sancto et beatissimo et multorum sudorum certamine, id est coronam ferente confessione ac testimonio, praedictus quidem sanctus Anastasius presbyter et apocrisiarius Romanus, a sexta indictione praeteriti cycli usque ad decimam indictionem, in omnibus praedictis tribus exsiliis suis, traductionibus diversis affectus, tribulationibusque ac necessitatibus, et angustiis non mediocribus nec modicis, permansit annis viginti. Discipulis [Col. 0684C] vero ejus Theodoro et Euprepio germanis et sanctis fratribus, filiis Plutini beatissimi imperatorii pistoris, id est qui super omnes pistores publicos est, eorum videlicet qui annonas scholarum omnium solvunt, quod appellatur Tetransiton, divitiis pretiosis et dignitatibus diversis, divinisque virtutibus, et virginitate, quae his omnibus major est, adornatis; per quam scilicet, ut opinor, etiam sanctis pro Christo agonibus et coronis honorari meruerunt, ut casti et mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Post primum magistri sui et nostri apud Trapezuntem exsilium multis eleemosynis et oblationibus factis, volentibus Romam confugere protinus et ipsis in eadem persecutione prope Abydum comprehensis, propter eamdem et solam causam, et pro eo quod [Col. 0684D] noluissent cum eis contaminari tam evidente impietate in profano et penitus sine Deo imperatorio Type qui ex submissione factus est eorum qui erant Ecclesiae Constantinopoleos, et publicatis, id est denudatis omni substantia quae inerat sibi, et dignitatibus quas habebant: flagellaque mortalia a praefecto suscipientibus, et Chersonem in exsilium missis, et illic vi saepius ab invicem separatis, et in castris gentium ibidem adjacentium deputatis: junior quidem frater, qui, ut vere in cunctis pheronymus, Euprepes nominatus est, completo in hujuscemodi Dei amico agone, anno nono, ad Dominum abiit mense Octobrio, die vicesima sexta indictione XIV.
[Col. 0685A] Alter vero, qui et prior frater, quique Dei donum merito a Domino est vocatus, perdurans ab eadem sexta indictione usque ad jam dictam decimam indictionem instantis cycli, id est usque ad sanctissimi Patris et magistri eorum ac nostri Anastasii presbyteri, qui revera miserrimus, et orphani propter tam raritatem, et inopiam verbi veritatis et omnis spiritualis escae, ita ut nunc etiam adimpletum sit quod a Domino de malis novissimorum temporum dicitur, non famem panis mittendam, neque sitim aquae, sed famem audiendi verbum Domini, sicuti dictum est, sanctam in Domino requietionem, annum vicesimum agit adhuc perseverans in athleticis sudoribus et agonibus, in eodem Chersonis exsilio, jam memoratus videlicet frater Theodorus qui et propria [Col. 0685B] manu multa sanctorum opuscula dignatus est exhibere nobis, qui pergebamus illuc ad visitationem et adorationem ejus, et pretiosae memoriae Martini summi et vere universalis papae et magni martyris veritatis. Cujus et miracula nobis copiosa quae ibidem facta sunt, cum illatis quoque illis importabilibus, retulit, donata etiam particula sancti orarii, id est facialis, quae sibi fuerat ab eo dimissa: et uno ex campagis ejus, id est caligis: quos nullus alius inter homines portat, nisi sanctus papa Romanus: eo quod et ipse illic fuerit exsilio relegatus, postquam omnia dira passus est, cum abduceretur ab urbe Roma, qui seipsum tradiderat, gestiens atque desiderans admodum pro Christo subire martyrium, ut imitator et successor sancti et apostolorum principis [Col. 0685C] Petri, tam in navigio, quam in ipso Byzantio, ita ut palam alapis caederetur ab inimicis Dei.
Dignum autem patre suo diabolo perpetrantes opus in eum, tam veste illum sua exuerunt, quam ferreorum gravamina vinculorum et catenarum sancto ejus collo et pretiosis reliquis membris imposuerunt. Deinde cum eisdem ferreis compedibus pompantes per totam plateam traxerunt a palatio usque ad praetorium praefecti, cum vigiliae magistro, id est primo carnificum, colligatum, et cum gladio praecedebat eum quidam, ut membratim concideret, deliberante ac praecipiente Bucoleonte detestabili sacellario, et digne sanguinem devorantis bestiae cognominato, tanquam qui et opera bestiali furore referta possideret, scientia et consilio Constantini [Col. 0685D] imperatoris, qui et praedictum obscenum et pessimum Typum condidit, Gregorio eunucho et praefecto miserae illius urbis. Quod utique jam et factum fuisset quantum ad temerariam ejus alacritatem et propositum pertineret, nisi misericordissimi et benignissimi Dei praesidium hos inhibuisset, et non hujus robustissimam fortitudinem hostes erubuissent. Noverunt enim hoc pati frequenter etiam tyranni truces et inhumani, licet nimis immisericordes sint et crudeles, secundum eum qui operatur in illis Satan: martyrio ejus forsitan invidentes, secundum similem sibi apostatam, et idolorum vesaniae deditum Julianum illum famosum et vere sapientem in malis. Aut certe Deo meliori quadam et sibi soli [Col. 0686A] nota, qui omnia nimirum ad utilitatem dispensat, immensa hunc et ineffabili providentia conservante. Cum fecisset in duobus carceribus, in excubitu scilicet et custodia praefecti, in tribulatione multa et infirmitate gravissima dies centum octoginta; omnem vero tribulationis suae agonem in annis tribus et ultra, sicuti, ex his quae de ipso conscripta sunt, et a Romanis militibus, et propriis ejus hominibus qui cum eo multis tormentis affecti per diversa loca exsilium pertulere, scire potuimus. Porro dormivit et ipse in Domino, cum unam semper et solam sanctam catholicam et apostolicam gloriosam Dei nostri Ecclesiam sacratissimis et veracibus dogmatibus synodice illustrasset, et tam sanctarum ac universalium quinque synodorum, Nicaenae videlicet, Constantinopolitanae, [Col. 0686B] Ephesinae prioris, Chalcedonensis, et rursus Constantinopolitanae sub Justiniano imperatore, quam omnium sanctorum divinitus sapientum, et probabilium Patrum nostrorum, ac veracium magistrorum sacra et piissima dogmata roborasset, quemadmodum hi, qui amore pio legere voluerint, in sacris gestis sanctae ac apostolicae piissimaeque synodi quae ab eo Romae celebrata est, invenient, cum in omnem locum et omnem regionem transmissa sint: et ardue veritatem manifestasset ac praedicasset, et flagitia hostium relevasset, atque liquidius publicasset bono multumque sibi amabili agone agonizans, et ad desideratum Dominum, pro quo et proprium sanguinem, quantum in ipso fuit, effudit, in laetitia copiosa profectus mense Septembrio, [Col. 0686C] die sexta decima, indictione quarta decima, qua et custodientis pietatem, copioseque certatricis, et castae virginis ac martyris Euphemiae honoranda memoria per annos singulos celebratur, reconditus inter tumulos sanctorum in domo percolenda sanctissimae intemeratae ac semper laudandae gratiosae vereque semper gloriosae dominae nostrae, utpote quae proprie natura et absque mendacio ac veraciter est Dei genitrix, et semper virgo Maria, quae appellatur Blachernes, extra muros a stadio uno ipsius de caetero benedictae urbis Chersonis. In qua sancta domo etiam jam memoratus sanctus Euprepius requiescit, juxta eumdem perornatum ac vere magistrum, qui Evangelicam vocem opere adimplevit, qua dicitur: Pastor bonus animam suam ponit pro ovibus suis [Col. 0686D] (Joan. XI, 11) .
Porro, sanctus et memorabilis ac optimus et per omnia sapiens, imo divinitus sapiens, magnusque veritatis propugnator et commartyr eorum Megistus, qui et Maximus, (hoc enim, ut antea indicavimus, dictione Latina Maximi nomen insinuat,) cujus et sanctum monumentum per singulas noctes lampades exhibet a die qua dormisse dignoscitur, usque in praesens et in perpetuum omnibus illucescens, et patefaciens confidentiam suam quam obtinet apud Deum, sicuti praeposita commendat epistola: et nos ipsi per nosmet auditores a multis illius loci principibus et habitatoribus, qui cum juramentis hujusmodi mirabile vere miraculum fiducialiter praedicabant, [Col. 0687A] effecti sumus. Eorum vero qui obtutu proprio viderant has, unus etiam ipse comes ejusdem Chemareos castri, nomine Mistrianus, existit, qui et vigilans cum militibus has non semel nec bis, sed et multoties contemplatus est, et primus patenter de his omnibus praedicavit, nobis illuc pergere non valentibus propter montis illius ascensum, id est verticis Caucasiorum, quo excelsior mons super terram non est, difficultatem, et tempus hiemis, insuper et confusionem gentium quae fit in partibus illis. Pariter et Anastasius discipulus ejus ab undecima indictione praeteriti cycli per tria exsilia, Bizyes scilicet, et Perberci Thracensium regionis, atque praedictum Lazicum, in multis contritionibus et intolerabilibus necessitatibus, atque hujuscemodi athleticis certaminibus, [Col. 0687B] annis decem peractis, ad regnum migravere supernum. Sanctus quidem Maximus, sicut dictum est, mense Augusto, die tertia decima, indictione quinta, cum praedixisset ex divina revelatione suam in Domino ante dies quindecim dormitionem futuram, sicuti jam praemissum est; sanctum vero suum pro veritate in Christo Deo nostro martyrium ante non paucos annos. Discipulus vero ejus Anastasius mense Julio, die vigesima quarta, indictionis ejusdem.
Igitur missa nobis est hujusmodi sacratissima et praeposita propriae manus imo divinitus exarata epistola, una cum suppositis sibi deiloquis testimoniis et syllogismis, ab eodem ipsorum exsilio, id est Lazico, quam et habemus et conservamus, cum eodem [Col. 0687C] quo scribebat tradito sibi divinitus argumento, id est praedictis duobus exsilibus fusticulis, et aliis benedictionibus ac muneribus ejus sanctisque ac venerabilibus, necnon et omnibus post Deum bonis, librorum videlicet ejus studiis et propriae manus compositionibus, tanquam revera sacrosanctis laudibus et reliquiis. Data vero est nobis vere minimis, Theodoro, germanis et sine dolo fratribus humilibus et peccatoribus monachis, per Gregorium monachum et abbatem monasterii sancti Joannis Baptistae regionis Albanorum, quod appellatur Bavararu, mensis Augusti die vicesima, indictionis undecimae quae praeteriit nos qui revertebamur a regione saepe dicta Lazorum. Illuc enim profecti fueramus, licet valde infirmi et pauperes et indigni essemus, secundum consuetudinem [Col. 0687D] ad visitationem eorum, non solum propter jam dictum creditum nobis pondus conscriptum, id est praeceptionem saepe memorati sancti ac summi apostolici papae Romani Martini, personaliter ad eum in eadem magni nominis urbe advenientibus, et certitudinem propriae manus de his quae ab eo synodice confirmata sunt, ex ipso sumentibus et audientibus papa et alio ex his qui simul aderant. Sed et quoniam ore proprio mandaverat nobis de hoc, postquam passi sunt, cum adhuc essent Byzantii in custodia praetorii praefecti, quae appellatur Diomedis, ex qua et praemisimus eos in jam saepedictum tertium eorum exsilium Lazicae moerentes illis, et in reliquis eorum exsiliis et custodiis, laboribus et sollicitudinibus, angustiisque [Col. 0688A] non mediocribus, secundum quod nobis possibile fuit, per deos acceptas eorum preces, nobis cooperante ipso qui eripuit nos saepius de iniquis manibus impiorum, marisque periculis ac diversis tempestatibus, ministrare de paupercula quae inerat nobis ex parentum benedictione sicut in Domino, ut autem verius dicamus, Dei munere, et non ex alienis, sed et reliquis nil minus eorum concertatoribus et commartyribus: et ut fieremus inspectores stigmatum ipsorum et passionum quae propter Christum verum Deum nostrum pertulerunt. Quin imo et auditores per nos effecti, divinitus quoque sapientis atque salvantis expertes eorum constitueremur doctrinae, et Deo persuadibilibus et bene acceptis ipsorum orationibus frueremur, et quaedam vestimentorum [Col. 0688B] quae in passione sibi scissa sunt propriis manibus ab eis accepta deferremus, una cum sanctificatis pannis pretiosoque sanguine rubricatis; qui circumpositi fuerant sanctis eorum quae abscissae fuerant manibus, causa sanguinem medicinaliter restringendi. Utrosque autem complecti ac memorari, non sine consideratione, ut reor, perpendimus, pro eo quod unum et idem ipsum in certamine sanctae revera et orthodoxae fidei, et in vinculo pacis et charitatis dignoscantur effecti.
De caetero infinita multitudo eorum qui in praedicta non ferenda et intolerabili persecutione diversis verberibus et tribulationibus palam et occulte martyrium inferebant, astuto ac versuto molimine, has illius aliter atque aliter, quasi non pro fide, sed [Col. 0688C] sub praetextu aliarum ingerebant occasionum atque damnorum, adeo ut haec simplicioribus quibusque, qui facile decipiuntur, ignorantibus, soli Deo qui occultorum est cognitor, et his qui studiosiores erant hos et quamobrem passi sint procul dubio deserentes. Pro quibus omnibus universos qui in veritate quae revera sunt veritatis relegitis, ac si praesentes et procidentes tam cordis genu cum corporalibus genibus quam cordis sensu cum lacrymis inclinati, et ante vestigia omnium vestrum provoluti, deprecamur et exoramus quo primum quidem veniam in omnibus tribuatis exiguitati ac indisciplinationi nostrae, qui ad certitudinem et satisfactionem tanquam vere fideles fideliter talia prorsus recipimus: et ne oblivio velet tantos et tales sacros agones, eo quod valde a [Col. 0688D] paucis et raris haec cum diligentia cognoscantur. Nos autem, ut dictum est, cum voluntate Dei horum ipsis visibus conscii ex parte maxima facti fuissemus, et discrimen quod ex desidis generatur metuissemus, et non ob aliud, ut coram Deo dico, nisi propter hoc, quoquomodo haec scribere praesumpsissemus, et vitam vel laudes depromere minime valuissemus, talium et tot pro pietate certaminum ac sudorum vere mirabilium, et magnorum illorum in Domino sacratissimorum virorum, propter collectaneam scilicet et rudem rusticitatem nostram, et omnimodam indisciplinationem, per quas nobis et sermonis inest inopia super omnes. Quibus sufficere arbitramur pro magnae vitae actibus et praeconiis, si [Col. 0689A] qui veritatis et studii amore legere voluerint divina illorum, et veraciter sine fastidio contra impietatem, et pro pietate labores plurimos, et conscripta, quae et cum omni solertia et diligentia una cum his etiam quae sunt ex adversariorum exsecrabilibus scriptis, licet humiles et veraciter viles super omnes in omnibus simus. Juxta virtutem tamen quae inest nobis, in diversis libris ac tomis conscripsimus et amatoribus veritatis tradidimus, in gloriam et indesinentem laudem et gratiarum actionem omnipotentis Dei et vere mirabilis in sanctis suis, ac zelum et alacritatem eorum qui pro pietate certare voluerint, confusionemque ac inevitabile opprobrium inimicorum veritatis, et ipsius Dei universorum, instantiasque ac oppositiones illatarum sibi falsarum calumniarum, [Col. 0689B] et decretorum inanium ac instabilium, et absolute omnes eorum sacratissimos ac pios agones atque sudores, qui ab eis qui ex adverso erant diverso modo sunt acti, id est a subintroducta nova et haeretica omnia recipiente adinventione [Col. 0689C] Heracliano, Cyro, Sergio, etc. Nomen videtur unum ex pluribus conflatum, Heracliano-Cyro-Sergio- Pyrrho-Paullo-Petritae: sicut Inoperativo-Inoperatistae, [Col. 0690C] id est voluntatem et operationem, humanam scilicet, adimentes Christo. Heracliano Cyro, Sergio, Pyrrho, Paulo, petritarum, et involuntativo inoperatistarum, vel, ut verius dicamus, novorum epicureorum, id est penitus carentium Deo, ut ipsa rerum et ipsa contrariorum conscripta demonstrant his qui hujuscemodi discernere norunt. Quatenus hi, qui post nos studiosi et in verbo potentes fuerint, et his inventis ex his occasionem acceperint, Deo ac sanctis ejus gratiarum actiones debitas reddant. Da enim sapienti occasionem, et sapientior, inquit, erit (Prov. IX, 9) .
[Col. 0689C] Secundo vero, indesinentibus orationibus et supplicationibus, cum operibus bonis ac lacrymis benignissimum natura et misericordissimum placetis Deum, ut compatiatur infirmitatibus nostris, sedetque de caetero instantem adhuc dolosam, et versutam et penitus argumentosam, atque gravissimam super omnes praecedentes paganas et haereticas persecutiones: quippe cum sciat pulveris nostri fragilitatem, et facilem lapsum propter nimiam fraudem eorum [Col. 0690A] atque nequitiam, et finis seditionis fiat, et terminus hujuscemodi atrocissimi mali, pretiosum scilicet illorum sanguinem effundentium, veluti sub impiis et Dei exsortibus Arianis, pro roseo sanguine sancti Petri Alexandrini patriarchae ac martyris gestum est. Propter quod et praedicti sancti Patres nostri, et veraciter pietatis doctores, praecipueque apostolicus et verticalis papa noster Martinus similiter semetipsum in sacrificium pro fideli populo tradidit, in omnibus agonothetam Christum Deum nostrum, et verticem apostolorum Petrum imitatus, et in cunctis secutus, cujus et successor ut revera dignus effectus est: pacemque firmam et indissolubilem unitatem ubique sanctis suis donet Ecclesiis, nec permittat de reliquo usque in finem haeresim [Col. 0690B] quamlibet suscitari, tam propter multitudinem miserationum suarum, quam ob infirmitatem et mobilitatem naturae nostrae, quae super omnes praeteritas generationes excrevit.
Tertio autem, ut immobiles usque in finem conservemur, non solum nos, sed et omnes pii, in sancta revera et orthodoxa atque immaculata nostra Christianorum sola catholica et vera fide, remissionemque peccatorum et salutem percipiamus, qui veraciter peccatores sumus et servi omnium, qui vere orthodoxi et proprii adoratores sunt Christi veri Dei et salvatoris nostri, qui revera glorificantes se magnifice in veritate et glorificat: cuique decora est omnis gloria, honor, imperium, magnificentia, in coelo et in terra, adoratio et gratiarum actio in [Col. 0690C] sensu cordis et ipsa veritate, timoreque ac tremore pariter et exsultatione, secundum propheticum eloquium, una cum immortali et miserationum amatore, compatientissimoque ac misericordiosissimo super naturam Patre, atque sanctissimo et consubstantiali, vivificoque ac omnipotente divino Spiritu, nunc et semper, et in universa et infinita saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0689D] Anastasium Bibliothecarium transtulisse e Graeco passionem sancti Petri Alexandriae episcopi, affirmat primum ipsemet Anastasius in prologo suo ad passionem martyrum MCCCCLXXX, quem Mabillonius in Museo Italico tom. I, part. II, p 80, vulgavit: [Col. 0690D] post translatam a me ad petitionem sanctitatis tuae (loquitur cum Petro episcopo Gavinensi) passionem praecipui doctoris et martyris Petri Alexandrinae urbis episcopi. Deinde anonymus biographus Joannis VIII PP. apud Muratorium R. I. S. tom. III, part. I, p. [Col. 0691A] 269, id ipsum confirmat: Anastasius Rom. Ecclesiae bibliothecarius transtulit etiam de Graeco in Latinum passionem sancti Petri Alexandrini archiepiscopi. Verumtamen ex diversis quae habentur sancti Petri passionibus, quamnam Anastasius transtulerit, conjectura cognoscendum est. Etenim Surius ad diem 26 Novembris quaedam breviora Acta recitat, eaque ab Anastasio esse arbitratus est, propterea quod in codicibus legerat prologum ad martyrum MCCCCLXXX passionem, cujus supra meminimus; itaque iisdem verbis utitur Surius quibus Anastasius in dicto prologo, nempe praecipui doctoris et martyris Petri Alexandrinae urbis episcopi (vel patriarchae, ut Surius et codex Vat. reginae Suecorum 542, f. 72 b) . Surii tamen sententiae, nulli certo argumento innixae, non acquievit Baronius in adnotationibus ad Martyrologium dicta die. Sic enim ait: «Habemus alia ejusdem Petri Acta pleniora in vet. cod. ms., quae quoniam accuratius conscripta noscuntur, Anastasio, mea sententia, potius tribuenda videntur. Est illorum exordium: Si omnes mei sensus. » (labitur memoria Baronius [Col. 0692A] qui scribere debuit, Si omnes mei corporis artus, uti legitur apud nos.) Eamdem de istis Actis sententiam praesetulerat Baronius in Annal. ad an. 310, qui et ipsis ad contexendam Petri Historiam naviter usus est. Ego igitur auctoritate Baronii fretus, praetereaque bonitate captus Actorum horum, quae in pervetusto codice reperi Vaticano 602, passionem hanc celeberrimi Alexandrinae urbis episcopi et martyris exhibeo.
Praeter haec sincera et Anastasiana, de quibus hactenus dixi, Acta, Latina alia legebam in codice Vat. 622, aeque ferme antiquo; haec tamen illa ipsa sunt quae Combefisius in lectis Triumphis martyrum, p. 189 seqq., Graece edidit et Latinitate nova donavit, quia veterem codicis Vaticani textum ignorabat. Tria sunt igitur sancti Petri Alexandrini martyris Acta; 1. Sincera nostra et omnium optima, Baronio judice; 2. breviora illa Latina apud Surium; 3. Graeca Combefisiana, quae sunt eadem Latine in codice, ut diximus, Vat. 622. Nos vero prima et praestantia atque inedita recitabimus.
[Col. 0691B] Si omnes mei corporis artus veterentur in linguas, omnesque membrorum compages articulatas ederent voces, quis vel qualis, quantusve fuerit beatissimus Pater noster Petrus Alexandrinae sedis archiepiscopus, exprimere nullatenus sufficerem. Praesertim quanta tyrannorum pericula, quantosque gentilium atque haereticorum subierit conflictus, papyris omnia tradere, vel maxime incongruum ducimus, ne favoris illius panegyricum commendare potius videamur quam passionum, cujus praeclaro annisu populum Deo acquisitum salvum facere viriliter cucurrit. Verumtamen quia ad intimae conversationis ac mirificae ejus actionis narranda praeconia ratio succumbit, et sermo sufficere nullatenus valet, ideo commodum aestimamus ea solummodo describere, quibus utique [Col. 0691C] ad pontificatus apicem conscendisse pandatur, et, Ario a catholica unitate praeciso, martyrialibus laureis sit coronatus. Hunc tamen gloriosum finem ac magnifici certaminis speculum, operae pretium eis sufficere credo, qui nostram attendunt devotionem, ac sine mendacii fuco veridicam non ambigunt narrationem. Hujus itaque sanctissimi viri episcopale inchoantes exordium, ipsius flagitemus orationem, ut nos eam nostro stylo cooperatricem habere gaudeamus.
Alexandria igitur urbs copiosae magnitudinis est, quae non Aegyptiorum solummodo, sed etiam Thebaeorum atque Libycorum haud procul ab Aegypto principatum tenet. Salutiferae autem Jesu Christi Domini nostri incarnationis ducentorum octoginta et [Col. 0691D] quinque annorum circulus volvebatur, cum venerabilis Theonas ejusdem civitatis papa aethereo volatu coelestia regna conscendit [Col. 0691D] Apud Eusebii Chronicum, in utraque mea editione Mediolanensi ac Romana, ad hunc fere annum [Col. 0692D] non obitus, sed initium episcopatus Theonae refertur. . Cui profecto memoratus Petrus ad ministranda Ecclesiae gubernacula succedens, [Col. 0692B] ab omni clero et Christiana plebe ordinatus est pontifex, sextus decimus scilicet a Marco evangelista simulque archiepiscopo ejusdem civitatis. Hic enim velut Lucifer inter astra consurgens, sanctarum radiis virtutum emicans, arcem fidei magnificentissime gubernabat. In Scripturis vero divinis priorum nullius inferior, ad Ecclesiae utilitatem atque instructionem nobiliter insistebat; prudentia quoque singularis, et in omnibus perfectus, vere sacerdos et hostia Dei erga omnem sacerdotii curam diebus ac noctibus vigilanter desudabat.
Sed quia semper zelo percutitur virtus, feriuntque summos fulgura montes, aemulorum hinc inde multifarios patiebatur conflictus. Quid plura? pene omni tempore vitae suae in persecutione degit. Ordinavit [Col. 0692C] interea quinquaginta et quinque episcopos. Meletius denique, nomine et mente nigerrimus, apud Lycopolitanam urbem schismaticus factus est praesul; multa quidem contra canonum agens regulam, superansque etiam cruentorum militum feritatem, qui in Domini passione veriti sunt Dominicam scindere tunicam; adeo laxatis insaniae raptabatur habenis, ut catholicam scindens Ecclesiam, non solum per civitates Aegypti, sed etiam per villas ejus, suos sequaces ordinaret episcopos, et nihil ei curae de Petro erat, imo nec de Christo qui erat in Petro. Huic praefatus Arius adhuc laicus adhaerebat, necdum clericali tonsura notatus, eratque illi ejusque domui admodum charus; nec immerito: omne animal, ut ait Scriptura, simile sibi diligit. His autem cognitis, [Col. 0692D] vir Domini moerore confectus hanc persecutionem aiebat pejorem esse priore. Et licet quibusdam latebris absconsus, tamen pro viribus exhortatorios ubique dirigens apices, praedicansque Ecclesiae unitatem, [Col. 0693A] vegetabat eos adversus imperitiam et nefariam Meletii temeritatem. Unde factum est ut non pauci ejus salutaribus monitis animati, a Meletiana discederent impietate.
Per idem fere tempus Arius, viperea armatus versutia, quasi deserens Meletianos confugit ad Petrum, qui rogatus ab episcopis sublimavit eum diaconii honore, nesciens quippe tantam ejus hypocrisin. Erat autem instar colubri pestifero suffectus veneno. Neque enim hujusmodi manus impositio huic sancto in crimen deputari potuit, sicut nec Simonis magica ars simulata ascribitur Philippo. Meletianorum interea detestabile nefas supra modum crescebat, pavensque beatissimus Petrus ne haeretica pestis totum sibi creditum invaderet gregem, simulque sciens quod [Col. 0693B] nulla societas est luci cum tenebris, nullaque concordia Christo et Belial, Meletianos ab Ecclesia per litteras segregavit. Et quia mala voluntas diu occultari non valet, illico nefandissimus Arius, propterea quod suos fautores ab Ecclesiae dignitate cerneret divisos, tristitiae mancipatus gemebat. Quod sanctissimum virum minime latuit. Denudata namque ejus hypocrisi, protinus evangelico utens ferro, Si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum et projice abs te, Arium ab Ecclesiae compage, utpote putridum membrum detruncans, foras expulit et a fidelium communione extorrem esse mandavit.
His ita gestis, subito admodum ablata persecutionis procella, pax, licet exigua, refulsit. Tunc elegantissimus Domini pontifex populo manifestus illuxit, [Col. 0693C] coeperuntque fideles ad martyrum memorias catervatim currere, et ad Christi laudem coetum congregare; quos divinae legis antistes divino oraculo vivificabat, erigebat, atque roborabat, crescebatque jugiter in Ecclesia multitudo credentium. Sed haec non aequis oculis ille antiquus aspiciens humanae salutis hostis haud in longum quievit. Nam subito paganitatis turbo ex adverso intonuit, et more hibernalis imbris Ecclesiae serenitatem perculit, eamque procul fugavit. Sed hoc ut manifestius intelligi possit, necessario ad impiissimi et Deo rebellis Diocletiani atrocitatem, pariterque Maximiani Galerii reflectimus articulum, qui eo tempore cum filio suo Maximino tyrannico dominatu Orientales vexabat regiones.
Hujus namque temporibus in tantum Christianae [Col. 0693D] persecutionis aestuabat incendium, ut non solum in uno mundi climate, sed etiam per universum orbem terra marique impietatis procella tonaret. Discurrentibus itaque hinc inde imperialibus syllabis atque crudelissimis decretis, Christicolae nunc palam nunc clandestinis jugulabantur insidiis; nullus enim dies nullaque nox ab effusione Christiani cruoris transibat immunis. Nec typus interfectionis horrebat simplex; alii quidem diversis et acerrimis necabantur [Col. 0694A] suppliciis; alii vero, ut etiam parentum humanitate patriaque carerent sepultura, ad alia tranferebantur loca, novis quibusdam et saeculo inauditis poenarum machinationibus ad martyrii compellebantur metam. Proh nefas! tanta erat illorum impietas, ut etiam divini cultus sanctuaria a fundamentis everterent, sanctosque libros igni cremarent. Defuncto itaque exsecrabilis memoriae Diocletiano, Constantinus Major ad regni gubernacula electus est, et Occiduis partibus principatus sui coepit moderari habenas.
His profecto diebus Maximino [Col. 0693D] Rectissime noster ponit Petri passionem sub Maximino, non sub Diocletiano, quod facit Graecus ille biographus a Combefisio vulgatus, quo loco doctus editor p. 222 errorem hunc coarguit. a quibusdam de praefato archiepiscopo relatum est, videlicet quod ipse Christianitatis dux atque signifer esset; qui solita inflammatus nequitia, e vestigio jussit comprehendi Petrum et in carcerem retrudi. Quam ob rem quinque [Col. 0694B] tribunos stipatos militum catervis Alexandriam destinavit; qui venientes juxta quod sibi fuerat imperatum, subito rapientes Christi pontificem carceris custodiae manciparunt. Mira fidelium devotio! Ubi compertum est quod tantus vir carceralibus clauderetur ergastulis, cucurrit supra modum incredibilis multitudo, praecipue monachorum ac virginum chorus, et non materialibus armis, sed lacrymarum rivulis et piae mentis affectu circumdederunt carceris ambitum, et tanquam boni filii erga bonum patrem, imo Christiana membra Christianissimo capiti, totis compassionum visceribus adhaerebant, erantque illi murus, observantes ne quis paganorum ad eum ingrediendi copiam haberet. Unam nimirum omnium vota, consona vox, eademque compassio, mori potius [Col. 0694C] quam sanctum quidpiam mali perpeti viderent [Col. 0693D] Sic prorsus excubabat Mediolanensis pia plebs circa Ambrosium episcopum suum, cui furor Justinae [Col. 0694D] Arianae imperatricis imminebat, teste oculari Augustino Confess. lib. IX, cap. 7. . Vir autem Domini cum paucos dies eodem nervo teneretur retrusus, tribuni fecerunt de ipso regi suggestionem; ille autem juxta morem suae ferocitatis destinavit sententiam, ut beatissimum patriarcham capitali punirent discrimine. Porro dum hoc per aures Christianorum serperet, coeperunt omnes unanimiter carceris aditum cum luctu et gemitu custodire, et obsistentes neminem gentilium illum ingredi permittebant. Tribuni vero cum ad eum jugulandum nullatenus haberent ingressum, habito consilio statuerunt ut cuncti milites nudatis mucronibus popularem irrumperent turbam, et sic eum duntaxat ad decollandum foras extraherent; mox vero si quis obsistere vellet, gladio interiret.
[Col. 0694D] Arius interea adhuc levitico tantum honore coloratus [Col. 0694D] Recte hoc dicitur, secus ac Graeca Acta Combefisii et cod. Vat. 622, in quibus falso dicitur presbyter Arius sub Petro. , metuens ne post exitum tanti Patris reconciliari nullatenus valeret, adiit eos qui nobiliores erant in clero, et luctuoso precario blandoque sermone utpote simulator conabatur sancto suadere archiepiscopo, ut illi misericordia indulgeret, eumque ab hujusmodi solveret obligatione. Verum quid simulato corde fallacius? Quid sancta compositione simplicius? Haud mora; ingressi sunt qui rogati fuerant [Col. 0695A] ad Christi pontificem, et post consuetam orationem, consternati solo cum gemitu et lacrymis sacras ejus deosculantes manus, flagitabant eum dicentes: Te quidem, beatissime Pater, secundum fidei dignitatem Dominus ad martyrii coronam vocavit, quam te celerius accipere nequaquam ambigimus. Idcirco justum putamus ut solita pietate indulgeas Ario, ejusque fletibus veniam tribuas.
Quibus auditis vir Domini cum indignatione submovit eos, et elevatis sursum manibus exclamans dixit: Pro Ario me audetis supplicare? Arius et hic et in futuro saeculo a gloria Filii Dei Jesu Christi Domini nostri semper erit segregatus semperque manebit extorris [Col. 0695D] Addunt hic Acta Combefisiana, quemadmodum ille Dei Filium a paterna gloria et substantia sequestravit. Male, quia nondum Arius suam haeresim patefecerat, sed ob schisma tantummodo Meletianum, et suspectam agendi rationem exclusus fuerat. Hoc additamentum ne alter quidem codex Vat. 622 agnoscit. . Haec illo protestante, omnes qui aderant, timore perculsi, tanquam muti reticebant. [Col. 0695B] Porro suspicati sunt eum non sine divino nutu talem in Arium proferre sententiam. Quos dum clementissimus Pater cordis compunctione silentes ac moestos aspiceret, noluit austerus permanere, vel eos quasi contemnens sine satisfactione relinquere; sed assumens Achillam et Alexandrum, qui in sacerdotibus seniores ac sanctiores esse videbantur, unum ex eis habens ad dexteram, alterum quoque ad laevam, paululum eos segregavit a caeteris, et clauso sermone dixit ad eos: Nolite me, fratres, tanquam inhumanum ac rigidum accipere; revera enim et ego homo sum sub lege peccati degens; sed credite meis sermonibus. Latens Arii dolus omnem superat iniquitatem, omnemque supergreditur impietatem; et hoc non a memetipso asserens, ejus [Col. 0695C] sancivi segregationem. Hac etenim nocte dum solemniter preces ad Deum funderem, astitit mihi quidam puer quasi duodecim annorum, cujus faciei claritatem ferre non poteram, nam tota haec cella in qua stamus immenso lumine radiabat. Ipse autem linostimum erat indutus colobium, scissum in partes utrasque a collo usque ad pedes, tenensque gemina manu colobii scissuras, applicabat eas pectori suo, quatenus propriam tegeret nuditatem. Ad hanc quippe visionem ego miratus obstupui. Mox ubi data est mihi loquendi fiducia, exclamans dixi: Domine, quis tibi hoc scidit indumentum? Et ille: Arius me scidit, sed praecave omnino ne eum in communionem recipias; ecce enim crastina die venturi sunt qui te pro eo postulabunt. Vide ergo ne suasus acquiescas [Col. 0695D] illis; quin potius jubeto Achillae pariterque Alexandro presbyteris, qui post tuum transitum recturi sunt Ecclesiam meam, ne aliquatenus illum recipiant. Tu autem futurus es martyrii sortem velocius explere. Hujus autem visionis causa nil amplius fuit. Ecce satisfeci vobis, et quae jussa sunt prorsus annuntiavi. Caeterum quid ex his facietis, vos videritis. Et de Ario quidem haec.
[Col. 0696A] Nostis praeterea, charissimi, et bene nostis, qualiter huc usque vobiscum conversatus sum, quantasque conflictationes ab idololatris sustinui gentilibus, qui dominum Salvatorem ignorantes, multitudinem deorum qui non sunt, insanientes diffamare non cessant. Scitis profecto quomodo persecutorum declinando rabiem, de loco ad locum profugus ibam. Plurimum namque in Mesopotamia latitans degi, ac perinde apud Syriam Phoenicis delitui, in utraque etiam Palaestina diutius peregrinationem sustinui; et exinde, ut ita dicam, in alio elemento, hoc est in insulis non parvo tempore moratus sum. Et in his omnibus degens calamitatibus Dominico gregi qui meae parvitati commissus est, die noctuque scribere non desinebam, confirmans eos in Christi unitate. [Col. 0696B] Horum enim anxia sollicitudo cor meum sedule instigabat, et me quiescere non sinebat; solummodo levius me habere putabam quando eos supernae potestati committebam.
Jam vero propter fortunatos pontifices, Phileum dico, Hesychium [Col. 0696D] Acta Combefisiana et cod. Vat. 622 addunt Pachomium. atque Theodorum, qui digne a divina gratia sunt vocati, quam gravis me tribulatio quatiebat! Hi enim, ut ipsi scitis, ob Christi fidem cum reliquis confessoribus diversis macerabantur suppliciis. Et quia in tali agone non solum clericorum, sed etiam laicorum ipsi erant signiferi et praeceptores, propterea valde verebar, ne longis deficerent cruciatibus, et eorum defectio, quod dictu grave est, plurimis negandi foret offendiculum; erant enim ultra sexcentos sexaginta, qui cum eis carceralibus [Col. 0696C] arctabantur ergastulis. Unde magno labore magnoque satagens sudore, non cessabam de praedictis locis scribere omnibus illis, exhortans eos ad martyrii palmam magisterio divini affatus. Quando vero omnium eorum magnificam audivi perseverantiam et passionis gloriosum finem, cadens in terram adoravi Christi majestatem, qui eos inter martyrii catervas annumerare dignatus est.
Quid etiam vobis de Meletio Lycopolitano [Col. 0696D] Optime noster; erat enim Meletius Lycopoleos in Thebaide episcopus. Pessime Acta Combefisiana in Lycaonia. Jam res Meletii late scribuntur a priscis historicis et a Baronio ad ann. 306, n. 45 seqq. commemorem? qui quantas persecutiones, quantosque dolos mihi sit jaculatus, vos omnimodo scire nullatenus ambigo. Proh nefas! scindere sacrosanctam Ecclesiam non metuit, quam Dei Filius pretioso sanguine redemit, eamque ut de diaboli tyrannide liberaret, animam ponere non titubavit. Hanc, ut [Col. 0696D] dicere coepi, nequissimus Meletius scindens, etiam sanctos episcopos, qui ante paululum per martyrium coelos penetrarunt, in carceris custodia expugnare atque affligere non desinebat. Cavete igitur ab ejus insidiis. Ego enim, ut ipsi videtis, alligatus divina charitate proficiscor, voluntatem Dei omnibus anteponens. Scio nempe quia tribuni de mea nece trepidantes mussitant, sed nullum ex hoc eis sermonem [Col. 0697A] interam, neque enim animam meam pretiosiorem me ipso faciam. Quin imo paratus sum perficere cursum quem mihi Dominus meus Jesus Christus polliceri dignatus est, et ministerium quod ab ipso accepi, ei fideliter assignare. Orate pro me, fratres; ulterius me in hac vita vobiscum vivere jam non videbitis. Quapropter testificor coram Deo et vestra fraternitate, quod omnibus vobis mundam servavi conscientiam. Non enim subterfugi annuntiare vobis quae mihi a Domino sunt injuncta, et quae deinceps necessaria erunt pandere minime recusavi.
Quocirca attendite vobis et universo gregi, in quo vos Spiritus sanctus seriatim episcopos posuit. Te quidem Achillam primum, Alexandrum vero secundum. En vobis viva voce protestor, quoniam post [Col. 0697B] meum transitum insurgent quidam de Ecclesia loquentes perversa, rursusque divident eam, ut Meletius, trahentes populum post suam vesaniam. Ecce praedixi vobis. Sed, deprecor vos, o viscera mea, vigilate: oportet enim vos multas subire tribulationes. Neque enim meliores sumus quam patres nostri. An ignoratis quanta a gentilibus perpessus est pater meus, qui me nutrivit, sanctissimus Theonas episcopus, cujus pontificalem cathedram regere suscepi? O utinam et mores! Quid etiam de magno Dionysio ejusdem praecessore referam? qui profugus de loco in locum multas calamitates ab insano sustinuit Sabellio? Nec vos praeteream [Col. 0697D] Rursus recte noster vitat errorem biographi Graeci Combefisiani, qui Heraclium ac Demetrium [Col. 0698D] post Sabellium ac Dionysium fuisse diserte dicit. , sanctissimi Patres ac divinae legis antistites, Heracli atque Demetri, quibus fabricator perversi dogmatis Origenes multifarias [Col. 0697C] tentationes incussit; qui conjecit in Ecclesiam detestabile schisma, quod usque hodie confundit eam. Sed gratia Dei, quae illos tunc protegebat, credo enim quod et vos proteget. Sed quid vos ultra demoror, charissimi fratres, prolixi sermonis affatu? Superest ut ultima apostoli oratione vos prosequar ita precantis: et nunc commendo vos Deo et verbo gratiae ejus, qui potens est gubernare et vos et ovile suum. Haec ubi dicta dedit, positis genibus oravit cum eis. Expleta itaque oratione, osculantes manus ejus ac pedes Achillas atque Alexander conversi in lacrymas singultu amarissimo quatiebantur, maxime quia audierant eum dicere quod ex tunc temporalem ejus vitam amplius visuri non essent. Dehinc doctor dulcissimus veniens ad reliquos clericorum, [Col. 0697D] qui, ut praemissum est, pro Ario ingressi fuerant, locutus eis verba novissima atque consolatoria et quae necessaria erant; deinde, fusis ad Deum precibus vale faciens illis, dimisit omnes in pace.
His ita peractis, longe lateque ubique vulgatum est quod Arius a catholica unitate absque deifico nutu non sit abscisus. Ille autem fallendi artifex et totius nequitiae seminator, in sui pectoris labyrintho vipereum virus occultare non desinebat, sperans se ab Achilla vel Alexandro reconciliari. Hic est ille Arius haeresiarches, consubstantialis et individuae Trinitatis divisor. Hic est qui ore temerario Dominum [Col. 0698A] Salvatorem super omnes haereticos blasphemare non metuit, Dominum, inquam, Salvatorem, qui humanos miseratus errores, mortiferae damnationis interitu condolens perire saeculum, pro omnibus nobis carne pati dignatus est. Neque enim divinitas, quae utique impassibilis est, passionem incurrisse credenda est. Sed quia theologi Patres hujusmodi blasphemias a catholicis auribus meliori stylo procul amovere curarunt, et nobis aliud imminet, redeamus ad propositum.
Sagacissimus igitur pontifex, animadvertens cruentissimam tribunorum stropham, quod ob ejus perpetrandam necem, omnem Christianorum qui tunc aderant multitudinem gladio interimere vellent, noluit eos pariter secum subire mortis acerbitatem; [Col. 0698B] sed fidelis servus imitans Dominum Salvatorem, qui dixit et fecit, Pastor bonus animam suam ponit pro ovibus suis, ex pietatis argumento vocavit unum seniorem ex his qui ibidem responsis ejus inhaerebant, et dixit ei: Vade ad tribunos qui me interficere quaerunt, et dicito eis: Cesset omnis anxietas, ecce promptus sum ultroneum me illis ingerere. Hac etenim nocte veniant post tergum domus carceris hujus, et in quo loco audierint signum in pariete ab intus factum, ibi effodientes excipiant me, perficiantque quod sibi est imperatum. Senior vero, obtemperans jussionibus sanctissimi viri (neque enim tanto Patri contradicere poterat), abiit ad tribunos et intimavit eis quod sibi fuerant injunctum. Quod illi audientes valde gavisi sunt, et assumentes latomos [Col. 0698C] circa noctis hujus matutinum tempus venerunt sine militibus ad locum qui sibi fuerat ostensus. Vir autem Domini vigil in oratione et vigiliis totam noctem insomnem duxerat. At ubi eorum cognovit adventum, cunctis qui secum aderant sopore quiescentibus, lento gradu ingressus est in interiorem carceris partem, et juxta condictam sponsionem sonum faciebat in pariete; quem illi forinsecus audientes, facto foramine susceperunt Christi athletam non aerea lorica, sed virtute Dominicae crucis undique munitum, paratumque implere divinum sermonem qui dicit: nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere; sed potius eum timete qui potest et animam et corpus perdere in gehennam. Mira res! Tam validus imbrium turbo collisionesque [Col. 0698D] ventorum in eadem strepuere nocte, ut nemo eorum qui observabant carceris fores, posset audire effodiendi sonum. Constantissimus autem martyr urgebat homicidas illos: Facite, inquiens, quod facturi estis, prius quam hoc sentiant qui me custodiebant.
At illi tollentes eum duxerunt in locum qui dicitur Bucolia, ubi et sanctus Marcus martyrium pro Christo suscepit. Stupenda sanctorum virtus! Cum eum ducerent, et tantam illius constantiam circa funereos casus tantumque animi robur inspicerent, subito horridus pavor timidusque tremor eos invasit [Col. 0699A] in tantum ut nullus ex eis in faciem ejus intendere auderet. Rogabat praeterea martyr. beatissimus ut sinerent cum ad sancti Marci evangelistae memoriam ire; cupiebat enim ejus se patrociniis commendare. At illi prae pudoris confusione terram despectantes, Facito, inquiunt, quod vis, tantum velocius. Accedens itaque complexus est sacratissimum evangelistae coemeterium, et veluti in carne viventi atque audienti loquens, hoc modo precabatur: Pater honestissime, tu evangelista unigeniti Salvatoris, tu testis passionum illius, te primum pontificem et firmamentum cathedrae ejus liberator omnium Christus elegit, tibi fidei praeconium per totam Aegyptum et circum terminos ejus insonare commisit. Tu, inquam, ministerium humanae salutis, quod tibi creditum fuerat, vigilanter explesti; hujus nimirum laboris [Col. 0699B] mercedem martyrii palmam percipere meruisti. Unde non immerito dignus es evangelista simul et episcopus praedicari. Tui nempe successor fuit Anianus, et reliqui [Col. 0699D] Bene noster per hanc reticentiam vitat nominum perturbationem quae occurrit in Actis Combefisianis et in cod. Vat. 622. per succiduam seriem usque ad beatissimum Theonam qui meae infantiae colaphos dare, et meam indolem nutrire dignatus est. Cui etiam ego peccator et indignus ultra meritum haereditario gradu successor effectus sum. Et quod potissimum est, ecce Dominicae pietatis largitio me pretiosae crucis ac festivae anastasis martyrem fieri condonavit, tribuens meae devotioni suae passionis jucundum odorem, ut et ego hostiam mei cruoris libare illi dignus efficiar. Et quia istiusmodi libationis urget articulus, ora pro me ut, divina opitulante virtute, stadium hujus agonis [Col. 0699C] corde robusto ac fide promptissima perficere merear. Commendo etiam tuae gloriosae paternitati Christicolam gregem, qui mihi pastorali regimine commissus est; tibi, inquam, eum suppliciter commendo, qui omnium praecedentium ac subsequentium in hoc pontificali throno auctor atque tutor esse probaris, quique hujus primatum habens, non hominis, sed Dei et hominis Jesu Christi, successor existis. Et haec dicens, haud longe a sacro tumulo remotis vestigiis manibusque in coelum extensis, voce magna precatus: Unigenite, inquit, Verbum aeterni Patris Jesu Christe, exaudi me tuam interpellantem clementiam; pacifica, quaeso, tempestatem Ecclesiae tuae, effusione sanguinis mei servi tui conclude persecutionem populi tui. Tunc quaedam virgo Deo dicata, [Col. 0699D] quae asceteriolum hujus evangelistae coemeterio conterminum habebat, pernoctans in oratione audivit vocem de coelo dicentem: Petrus initium apostolorum, Petrus finis martyrum episcoporum Alexandriae.
Completa oratione deosculans tumbam beati evangelistae et reliquorum pontificum qui inibi tumulati erant, exivit ad tribunos. At illi videntes faciem ejus tanquam faciem angeli, terrore perculsi, verebantur ei aliquid de instanti agone loqui. Verumtamen quia Deus non deserit sperantes in se, noluit [Col. 0700A] martyrem suum in articulo tanti discriminis absque solatio relinquere. Ecce quidam senex et quaedam virgo vetula venientes ex oppidis properabant in civitatem, quorum unus quatuor venalicias deferebat pelles, altera quoque geminas sindones. Cernens eos beatus antistes, cognovit erga se divinam dispensationem. Illico percontatus est dicens: Christiani estis? qui dixerunt Etiam. Et ait, quo pergitis? Et illi: Ad nundinas, inquiunt, urbis ut venundemus haec quae deferimus. Clementissimus autem Pater subjunxit: Filioli mei fideles, Deus vos destinavit, perseverate mecum. Qui protinus eum agnoscentes, dixerunt: Ut jussisti, domine. Et conversus ad tribunos, Eia agite, inquit, quod acturi estis, complentes regiam jussionem, quoniam dies jam illucescere coepit. Ipsi [Col. 0700B] autem ob nefaria principis decreta quasi vim patientes, tulerunt eum e regione sanctuarii evangelistae in vallem juxta sepulcra. Et sanctus, Expandite, inquit, o senes, pelles quas advectatis, simulque tu, vetula, sindones. Quibus expausis, robustissimus martyr desuper ascendens, palmas utrasque sursum extendit, ac proinde poplites humi fixus, animum quoque coelo intentus, gratiarum actiones omnipotenti agonothetae persolvit, muniensque se crucis signaculo dixit, Amen. Dein omophorium relaxans a collo, cervicem tetendit: Quod vobis, inquiens, jussum est, maturius deliberate.
Obriguerunt interea tribunorum manus, atque invicem se aspectantes ad hoc facinus provocabant; sed omnes formidine capti stupebant. Tandem ex [Col. 0700C] consensu placuit ut de communi aere interfectionis praemium apponeretur, et si quis istiusmodi scelus perpetrare ausus esset, ipse homicidii lucraretur quaestum. Haud mora; unusquisque eorum quinque protulit solidos. Verum, ut gentilis ait poeta: Quid non mortalia pectora cogis, auri sacra fames! unus ex eis ritu proditoris Judae, pecuniae cupiditate audax effectus, exerto gladio Christi pontificem capite obtruncavit sub die scilicet VII Kalendarum Decembrium [Col. 0699D] Cod. vat. 622, nona et vicesima die Athyr mensis. Acta Combef., πέμπτην ἐπὶ εἶκάδα τοῦ Νοεμβρίου μηνός. , cum haberet in pontificatu annos XII, quorum tres ante persecutionem, reliquos vero novem in diversis persecutionum generibus exegit. Exinde sublato ab spiculatore sanguinis pretio, mali emptores vel potius cruenti homicidae cito citius recesserunt, metuebant enim populi multitudinem, [Col. 0700D] quoniam, uti praelatum est, absque militari praesidio erant. Corpus autem beatissimi martyris, quemadmodum patres affirmabant qui illuc primi convenerant, permansit astans tanquam orationi incumbens, donec plurimi concurrentes invenirent illud eodem modo consistens; nimirum quod vivens saepius egerat, caro etiam exanimis testabatur. Senem quoque atque anum illam repererunt observantes cum luctu et gemitu pretiosissimum Ecclesiae monile. Redinantes [Col. 0700D] Notemus vocabulum. Supra quoque, col. 699. lin. 32, lege Christicolum ut est in codice, non Christicolam. Nam et prior terminatio habet aliud exemplum in v. cl. Furlanetti additamentis. , itaque triumphale funus, sacrumque [Col. 0701A] caput cervici opponentes, cooperuerunt sindonibus; sacrum vero cruorem qui secus effluxerat, peniculo reverenter collegerunt [Col. 0701D] En novum testimonium de veterum Christianorum cura devota sanguinem martyrum conservandi, de qua re diu Boldettus in Coemeteriis MM. lib. I, cap. 27 seqq. .
Convolans interea ex populosa urbe promiscui sexus innumerabile vulgus, plorans et ejulans invicem se sciscitabatur ignorans qualiter hoc evenisset. Revera enim a minimo usque ad maximum acerrimus fletus omnes rigabat. Primarii namque civitatis cum cernerent multitudinis laudabilem importunitatem, qui sacras ejus exuvias lipsanorum gratia scindere satagebant, involventes eum pellibus atque sindonibus illis tutius perstrinxerunt. Semper enim sanctissimus Dei minister vestes sacerdotales albi coloris erat amictus, hoc est tunicam et colobium necnon et omophorium. Post haec igitur orta [Col. 0701B] est inter eos non parva contentio; quidam enim sacratissimos artus in ecclesiam quam ipse aedificaverat, ubi et nunc requiescit, advectare satagebant; alii autem ad sanctuarium evangelistae, ubi et martyrii metam complevit, deferre nitebantur: et dum neutra pars alteri cederent, religionis obsequium vertere coeperunt in pugnae litigium. Quorumdam interea senatorum animosa phalanx, ex his qui cursus [Col. 0701D] Intellige cursum publicum vehicularem vel navicularem. , vocantur, videntes quae acciderant, nam secus mare erant, paraverunt scapham, subitoque arripientes sanctas reliquias imposuerunt naviculae, et ascendentes retro Pharum, per locum cui Leucado vocabulum est, venerunt in ecclesiam beatissimae Dei genitricis semperque virginis Mariae, quam, ut dicere coeperamus, ipse ob martyrum coemeteria [Col. 0701C] ad occidentalem partem in quodam prosatio [Col. 0702D] Graecismus, pro suburbio. construxerat. Tunc populorum agmina ceu rapto sibi coelesti thesauro, alii per itinera, alii per devia quaeque properis cursibus insequuntur. Qui tandem venientes non jam ubi poneretur altercabantur, sed communi et non improbando consilio, prius eum decreverunt in sua cathedra ponere, et sic demum sepulturae tradere.
Et hoc, prudentissime lector, nolo tanquam otiosum deliramentum attendas; quoniam si causam hujusce novitatis didiceris, mirans laudabilem populi zelum factumque probabis. Hic enim beatus antistes quando divini mysterii sacramenta celebrabat, non, sicut ecclesiasticus mos habet, in pontificali throno, sed in ejus subpedaneo scabello residebat; [Col. 0701D] quod populi aspicientes, aegre accipiebant, et conquerentes acclamabant: Oportet, o Pater, in tua te sedere cathedra; et cum crebro id ipsum repeterent, surgens Domini minister ejusmodi querelas tranquilla voce sedabat, et iterum in eodem scabello residebat. Cunctis autem humilitatis gratia hoc agi videbatur. Quodam autem magnae festivitatis die cum sacra missarum solemnia ageret, et tale [Col. 0702A] quid facere vellet, non solum populus, sed etiam clerus consona voce inclamantes dixerunt: Sede in sede tua, o episcope. Ille autem, cujusdam mysterii conscius, hoc audire dissimulavit; datoque reticendi indicio, neque enim ei quisquam obsistere pertinacius audebat, silere omnes fecit, et nihilominus ejusdem sedis scabello subsedit; celebratisque ex more missarum solemniis, unusquisque fidelium ad propria repedavit.
Vir autem Domini, clericis accersitis, intima serenitate tranquillus, arguens eos temeritatis, Cur, inquit, laicorum vocibus admisti me objurgare non erubuistis? Attamen quia talis objurgatio non de jactanciae coenoso torrente, sed de purissimo fonte dilectionis manavit, aperiam vobis hujus mysterii [Col. 0702B] secretum. Plerumque enim cum throno illi approximare volo, video quamdam in eo sedere virtutem [Col. 0702D] Intellige vel ipsum Deum vel angelum. , fulgore luminis admodum radiantem. Mox ergo inter gaudium et pavorem suspensus, agnosco me tantae sessionis prorsus indignum; et nisi scandali seminarium populo inferre titubassem, haud dubium quin nec ipsi scabello assidere ausus fuissem. Inde est, charissimi filii, quod vobis in hoc pontificalem regulam excedere videor. Verumtamen multoties quando eam vacantem aspicio, sicut ipsi testes adestis, more solito sedere in illa non abnuo. Quapropter hujusmodi scientes arcanum, et pro certo expertum habentes, quia si mihi fuerit indultum, sedebo super eam, non parvipendens ordinis dignitatem, omittite jam popularibus ulterius favere inclamationibus. Haec [Col. 0702C] nimirum Pater sanctissimus dum adhuc viveret ad sacrum clerum coactus exposuit.
Horum ergo Christi fideles pia devotione reminiscentes, tulerunt ejus sacratissimum corpus, et episcopali solio supersedere fecerunt. Tanta denique laetitia tantaque exsultatio coelitus populo collata est, ac si eum animalum ac viventem attenderent. Deinde odoriferis condientes aromatibus induerunt illum sericis indumentis; unusquisque enim quod anticipare ferendo poterat, hoc sibi maximum lucrum deputabat. Tum victricia signa palmas gerentes, flammantibus cereis, concrepantibus hymnis, flagrantibusque thymiamatibus, coelestis victoriae triumphum celebrantes, deposuerunt sanctas reliquias, et sepelierunt eas in coemeterio, quod dudum ab eo fuerat constructum, [Col. 0702D] ubi ex tunc et usque in hodiernum diem miraculorum virtutes fieri non deficiunt. Pia etenim vota felici exauditione laetantur, infirmantium sanitates restaurantur, expulsiones immundorum spirituum, martyris meritum testificantur. Haec munera, Domine Jesu, tua sunt, cui consuetudinis est martyres tuos post mortis exitium sic magnificare felicius; qui cum Patre et consubstantiali sancto Spiritu vivis et regnas per infinita saecula saeculorum. Amen. [Col. 0702D] Quae sequuntur de Ario infeliciter ad presbyteratum assumpto a successore Petri Achilla, absunt omnino ab Actis Combefisianis et a cod. Vat. 622.
[Col. 0703A] Post haec qualiter doli artifex lupus, hoc est Arius, ovina pelle contectus, Dominicum ovile dilaniare intraverit, vel quo pacto sacerdotii dignitatem usurpare valuerit, brevi relatu insinuare satagemus. Et hoc non ad eorum suggillationem qui lolium apostaticae contagionis coelesti ventilabro ab Ecclesia projectum ad aream Dominicae messis revocare sunt ausi; hi enim sanctitate procul dubio insignes habentur, sed tamen tanto viro credere parvipendentes, divinae jussionis interdicta transgressi sunt. Quid ergo? reprehendimus eos? minime. Quandiu enim nos hoc corruptibile aggravat corpus et deprimit terrena inhabitatio sensum nostrae infirmitatis, multi cogitantes facilius falluntur, putantes justum esse quod est iniquum, castum quod est incestum. Gabaonitae coelesti [Col. 0703B] comminatione penitus delendi, cum aliud haberent in voto, et aliud in voce habituque praetenderent, Jesum repromissionis terrae justissimum divisorem celerius fallere potuerunt. David quoque [Col. 0704A] prophetali flamine plenus cum verba mentientis pueri [Col. 0703B] Puto vel Absalomum vel Sibam, II Reg. XIV, 33; XVI, 3. audisset; licet investigabili justoque Dei judicio, tamen longe aliud egit quam esse res habult. Quid etiam apostolis sublimius, qui se a nostra imbecillitate sequestrare nutaverunt? Nam unus eorum describit: In multis offendimus omnes. Alter quoque: Si dixerimus, inquit, quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non est. Sed cum horum nos poenitet, tanto facilius veniam promeremur, quando non voluntate sed ignorantia vel fragilitate peccavimus. Et certe hujusmodi offensa non de praevaricationis affectu, sed de compassionis indulgentia processit. Caeterum super his apologeticum describere aliis relinquimus [Col. 0703B] Pulchra sane defensio; ex qua etiam conjicio, Graecum Petri biographum prope abfuisse ab ejusdem [Col. 0704B] temporibus, quandoquidem ipsius successori, quasi adhuc recentis memoriae, tam studiose patrocinatur. ; nos autem quod instat agamus. Postquam igitur [Col. 0704B] magnificus propugnator Petrus, nomine suo dignus, per martyrii triumphum . . .
Reliqua desiderantur.
[Col. 0703C] Post editam in superiore volumine copiosam S. Sophronii de SS. MM. Cyro ac Joanne eorumque miraculis historiam, piaculum mihi videbatur, si duas alias in eodem codice, et quidem priore loco, scriptas historias omitterem; quarum ambarum, vel certe alterutrius, auctor fuit idem Sophronius, ut in sequentibus patefiet. Prima incipit: Ὁ θεαρχικὸς ἡμῖν λόγος_ secunda in codice est acephala; in utraque autem commemorantur S. Cyrilli de iisdem martyribus oratiunculae, antehac incognitae et ineditae, quae reapse in codice inter utramque historiam sunt interpositae. Atque haec quidem omnia in codice Graeco pervetere, qui fuit olim in monasterio Cryptae ferratae, nunc vero in Vaticana bibliotheca sub numero 1607 custoditur. In Latino autem aeque Vaticano 5410, prior quidem historia non legitur, quia codex est acephalus, neque a praedicto Graeco sumptus id quod diversus materiae ordo quantitasque demonstrant); secunda autem ibidem legitur, sed initio carens, Cyrilli tamen oratiunculis terminata. Graece utraque historia [Col. 0703D] inedita est; Latine vero primam edidit abs se elaboratam, sed cum ingenti varietate, Otho Zylius apud Bollandum, ut deinde dicemus. Secundam ne Latine quidem quisquam ediderat; nam et illa, quam recitat Surius ad diem 31 januarii, plane diversa est.
Commode autem accidit ut Joan. Mabillonius in [Col. 0704C] suo Museo Italico, tom. I, part. II, p. 83-84, praefationis, quamdam particulam evulgaverit in universum opus Sophronianum, quam esse Anastasii Bibliothecarii non sine causa judicavit; cui praefationis fragmento subtexuit initium Historiae illius incipientis Ὁ θεαρχικὸς ἡμῖν λόγος, Latino interprete Anastasio; quae quidem Anastasii lucubratio a Mabillonio vix indicata in Vaticanis codicibus non occurrit. Caeteroquin alteram historiolam cum adjunctis Cyrilli dictionibus ex Vaticano codice sumpsimus, quam item ab interprete Anastasio profectam demonstrat distichum coronidis loco additum, in quo se ipse Anastasius nominat. Sic ergo Mabillonius op. cit. p. 84 scribit: Superioribus Anastasii praefationibus (quas in eodem opere Mabillonius exhibet) visum est etiam hanc, tametsi mutilam, subjicere ex veterrimo codice bibliothecae nostrae sancti Petri apud Carnutas. Hujusce passionis historiam, ab Othone Zylio soc. Jesu ex Graeco Latine redditam, cum Anastasii versionem non vidisset, Bollandus edidit ad [Col. 0704D] Januarii diem 31. Sed quem ille incertum auctorem existimavit, is est sanctus Sophronius Hierosolymorum antistes, ut ex hac praefatione constat. Anastasii nomen, quod in vitioso atque ex situ corrupto exemplari oblitteratum erat, ex conjectura restituimus, quod tempus atque stylus Anastasio conveniant.
[Col. 0703D] Non me . . . pusillitatem meam cogere volueris, passionem sanctorum Cyri atque Joannis ex Graeco [Col. 0704D] in Romanum vertendi sermonem: et qua pro causa, tanta nos ad hoc instantia in aliis multis implicitos [Col. 0705A] urseris, mecum tractavi. Sed aliud nihil prorsus occurrit, nisi quia charitatis fraternae teneris affectu, gestientis profecto, non solum Graece sed et Latine accedentes proximos salutaris pabulo verbi reficere, et ad pia exempla, et horum fortes pro Christo agones accendere: praesertim cum Ecclesia, in qua divinis penes Urbem cultibus et obsequiis incumbis [Col. 0705B] Aedem intellige SS. MM. Cyri et Joannis, prope urbem Romanam adhuc superstitem. , horum victoriosissimorum martyrum memoria, imo miraculis fulgeat, et horum annuae celebritatis en dies festus immineat. Ergo prout potui, charitati tuae satisfeci, et omisso parumper opere prae manibus habito, votis parere tuis etiam languidus malui. Sane passionis horum duas editiones . . . . Hujus autem scriptor sanctus Sophronius, qui post Hierosolymitanus claruit episcopus, exstitit, cujus celebris [Col. 0705B] memoria in multis majorum conscriptionibus, sed et in sancta sexta et universali synodo reperitur [Col. 0705B] Nimirum in eo concilio recitata est synodica Sophronii epistola, quae adhuc superest. ; praesertim cum nonnulla ad instructionem multorum opuscula ediderit, et sana orthodoxae fidei dogmata [Col. 0706A] praedicaverit. Sed et horum insignium martyrum non tantum passionem, verum etiam septuaginta, qui numerus apud nos sacratus est [Col. 0706B] De hoc numero multa disserit ipse Sophronius in sanctorum laudatione. , capitula miraculorum ipsorum conscripserit; quin potius principibus mundi non solum Christianae, sed et externae religionis pro domo Domini murum expugnabilis veritatis opposuerit, et constantia fortis invectioni arguerit. Quorum videlicet miraculorum Bonifacius consiliarius ad petitam Theodori primicerii, defensoris Ecclesiae Romanae duodecim cum praefatione capitula olim interpretatus est. Caetera si, Deo auctore, vita fuerit comes, nostri . . . . Deum orare . . . dissime Christi . . . . sacerdotis sacerdos. Data IV Kalendas Februarii, indictione 8, anno vero domini nostri (Joannis) octavi papae.
[Col. 0705C] Divinus nobis sermo, qui vere veritas est, Christus videlicet Deus noster, in Evangeliis altisone praedicat, dicens: Omnia possibilia credenti. Beatus quoque Paulus. . . . . . . . . . . . . .
Pergit vero Mabillonius dicere. «Anastasii versio magis litterae inhaeret, quam illa Bollandiana, in qua omissum est nomen loci in Arabia ubi Cyrus et Joannes monasticam vitam professi sunt, de quo sic Anastasius: «Ad Arabiam quae est Aegypti maritima venit, et in castello quod vocatur Cetzo habitavit, et cum habitatione etiam habitum commutavit.» Idem artis medicae officinam vocat ergasterium, quod nos laboratorium appellamus.
Vides igitur duas fuisse operis de SS. Cyro et [Col. 0706C] Joanne editiones, cujusmodi reapse sunt in nostro codice, quarum utramque interpretatus est Anastasius, ut de prima Mabillonius, de secunda distichum Vaticani codicis fidem facit. Nos autem prioris interpretationem in Vaticano codice non habemus; quare ejus initium tantummodo ascripsimus ex Mabillonio; alterius tamen partem maximam in Vaticano codice invenimus. Caeteroqui neque prioris interpretationem Zylianam damus, quia gravissime variat; neque secundae defectum Latine supplemus, quam tum Graece tum Latine acephala est. Et quidem Vaticanus Latinus codex non fuit desumptus ex Graeco Cryptae ferratae, qui paulo altius incipit, sed ex Latino vetere Canonicorum S. Mariae in via Lata, qui nusquam jam apparet, ut dixi alibi.
[Col. 0705D] 3 . . . . . re minime valuisset, paciscitur dicens se desiderium habere tribus pueris ecclesiam dedicandi, et juvenem hunc velle pii operis fore praepositum, quo completo, rursus pollicebatur eum adepturum fore petitionem. Ergo cum haberet apud Doryzin, qui locus est ita vocitatus, gerocomium, demdeque adjacentem gerocomio aulam emisset, in cujus aulae medio sancti ergasterium, id est locus medicinalis, habebatur; destructa aula, et ad ecclesiae speciem [Col. 0706D] designata, ergasterium absidam mirabilem dedicavit. Porro ne segnitia hinc factae transeamus utilitatis narrationem, juvene insistente cooperatione divina opus consummatum, et amplissimum templum aedificatum est. Diligentibus enim Dominum omnia cooperantur in bonum, dicentem sapientissimum Paulum audimus. Igitur gerocomio pariter et nosocomio summus sacerdos constitutis, accersit abbatem virum praeclarum, sicut certus sum, et ad beneplacitum [Col. 0707A] Dei, oppido praedicabilem; cui litteris datis ad sanctos tres pueros, hunc dirigit Babylonem. Litterae vero deprecatoriae ad eosdem sanctos erant, mitti sibi reliquias per ipsum efflagitans, quae in templo poni debuissent, quod eis ipsis desiderio multo erexerat. At vero hic venerabilis et ornatus vir, nihil religiosae negligens praeceptionis, Babylonem pervenit, et sanctis egregias litteras dedit, haec illis affatus: Sancti, Dei almus et summus sacerdos ac servus vester, hanc vobis transmisit deprecatoriam epistolam, qua suscepta, date responsum. Haec autem cum hic ita dixisset, medius ex illis resedit, et extensa manu ad semet epistolam traxit, et iterum recumbens, sine responso virum dimisit. Cum autem tota hebdomada supplicans abbas responsum minime [Col. 0707B] percepisset, ad eum qui se miserat inefficax rediit, et quod sibi contigerat enarravit.
4. At ille amantissimus summusque Dei sacerdos, fide sine offensa, et conscientia bona, iterum eis destinat hunc ipsum Deo placentem virum, haec dicens: Vade, inquit, adhuc, et pete pro me sanctos. Saltem impraesentiarum exaudient deprecationem meam. Nam epistolam receptam fer, quam pro reliquiis suscipiam, tanquam jam ab eis acceptam et sanctificatam. Cedens autem Patri, Christo per omnia et actu et theoria obediens, Babylonem iterum abiit, et supplicans rursus sanctis dicebat: O ter beati martyres, summus sacerdos Dei me ad vos iterum misit; ne ergo eum inhonoretis, quia tale vobis templum dedicavit, magnum scilicet, et praeclarum, amore [Col. 0707C] ductus quo circa vos flagrat. Cum autem adhuc absque responso eum sancti dimitterent, mandatum ad finem perducere summi sacerdotis, ex quodam divino adorsus est motu, et pectori manum superimponens, ibi enim habebat epistolam, hanc manu retinens sanctus, hanc acceptam traxit ad se pie beatus: sequebatur autem sanctissima manus quae tenebat; quam cultu vehementi amplexatus, cum hoc quoque intemerato et adorando thesauro, Alexandri pervenit ad urbem, opere sancratissimi ad se lati praecepti spem in Deum habitam ostendens inconfusibilem.
5. Qua suscepta magnus summusque Dei sacerdos, gaudens pariter et exsultans, filium fratris sui ad praeparationem nuptiarum incitavit. Cum autem populo [Col. 0707D] templi encaenia praedicasset, divinoque gaudio refertus fuisset, sequenti die una cum toto clero, recondita pretiosa illa et venerabili manu sancti, una cum deprecatoria epistola quae tenebatur ab ipsa, quemadmodum dicebat recondi, et sanctificata ecclesia, fratris sui filium consecravit diaconum, dicens ad eum: Ecce mulier tua, ecclesiam dicens: et ait: Curam illius habe, ut decens est. Quod nimirum factum, multum juveni praestitit in Deum profectum secundum spem: denique et castitatis eum amatorem fecit, et divinarum virtutum operationem ostendit; atque voluntatem timentis se summi sacerdotis, Deus exaudiens fecit.
[Col. 0708A] 6. Sanctus ergo cum esset medicus, quem paulo ante praediximus, saeculari quidem habitu, sed non animo, medicinas peragebat; non enim corporibus tantum laborantium medebatur, sed et animabus, dignas has ex indignis educens; et fideles ex alienis a fide instituens, non ex his quae Galeni et Hippocratis, et his similibus conscriptorum, infirmos in visitationibus consolans, sed et propheticis et apostolicis ac evangelicis admonitionibus, ad eam quae vere incolumitas vita est pertrahens, et Christi ovili connumerans, atque regni coelorum haeredes ostendens.
7. Hunc cum odiens bona diabolus multos offerre Christo vidisset, principi urbis per nequam homines nuntiavit dicens: Galilaeus quidam medicus disciplina [Col. 0708B] universam civitatis plebem seduxit, et a deorum adoratione removit, et Jesum, quem Judaei crucifixerunt, ut Deum colere fecit, servitutemque nostram diis exhibendam universam exterminat. His verbis infelix supra modum effervescens scelesto furore, comprehendi celeriter sanctum praecepit. Cum autem beatus hoc didicisset, fugit; et ad Arabiam, quae est Aegypti maritima, venit; et in castello quod vocatur Cetzo habitavit, et cum habitatione etiam habitum commutavit; caput enim radens, induit monachicum habitum. Et terrena aemulantem ac temporalia vitam transiens, et ad sublimiora transcendens, supremus hinc tam actione quam contemplatione prorsus effectus est, non jam languores variis medicaminibus sanans, nec herbarum usus auxiliis, sed sola oratione [Col. 0708C] piaque doctrina, a moeroribus animas liberabat et corpora.
8. Tunc ergo Diocletiano homanorum sceptra impie moderante, et ubique persecutionem Dei Ecclesiis excitante, haec beatissimus Joannes cognoscens, qui Edessenus quidem genere secundum carnem, sed coeli civis ut fidelis agnoscebatur, cum militari polleret dignitate, Hierosolymam proficiscitur, et Deo beneplacente reddito voto, venit Aegyptum, fama ad sanctum Cyrum trahente, et cum beato Cyro veluti unius fidei habitavit, et ad virtutem videns sanitates proficere, ad has per amplius incitabatur. Cum autem persecutio vehementius grassaretur, Cassiano gentili apud Canopum fungente sacerdotio vanitatis, virgines [Col. 0708D] tres locum habitantes, Christoque desponsatas, hi qui ad capturam hanc fuerant segregati, comprehendunt, et has una cum matre Syriano urbis principi offerunt. De quibus audiens sanctus Cyrus, timore ut amicus Christi depressus est, ne tormenta ut pusillae formidantes, Christum abjurarent, fidemque negarent: pusillae quippe admodum erant istae; etenim Theoctiste, harum senior, quindecim erat annorum; secunda vero ab ea Theodote, tertii decimi erat anni; ast Eudoxia, harum novissima, annum agebat undecimum. Porro mater harum Athanasia merito dicebatur: vere namque immortalitatis cum desiderabilibus suis filiabus haeres effecta est. De quibus dicendo ad ista pervenimus [Col. 0707D] Imo vero, de quibus, ut supra diximus. , metuens sanctus [Col. 0709A] Cyrus cum Joanne, urbem ingressus est, et praedictas ad agones deliniens, super naturam erexit; et tormenta intrepide subire, propter multam Christi sponsoris dilectionem, admodum persuasit, castitatis eis coronas gaudii ascribens, et laetitiae terminum non habentes.
9. Sed infelix inimicus, iterum per truces ministros suos, manifestos facit sanctos hos principi, obtenebrantes mentem ipsius, et suggerentes quod duo quidam, monachus scilicet et miles, virgines sibi oblatas seducentes, diis offerre debitam non permitterent servitutem, et tyrannidem agere contra Caesarem suaderent, minime parentes praeceptis ejus, et Jesum dicentes regem aeternum. Syrianus autem hic divinitus fulminandus praeses, dentibus frendens ad [Col. 0709B] ea quae dicta sunt, adduci etiam ipsos praecepit ante tribunal, et dixit ad eos: O miseri, et beatorum inimici deorum, morteque dignissimi, quare virgines parere Caesaris non dimittitis sanctionibus? An potius decrevistis eas resultare? velut etiam vos ipsos qui manifesti tyranni Romanorum imperatoris existitis, pro abominabili profecto Christianorum religione pugnantes. Igitur poenitentiam agentes, maximos dominos nostros vobis exhibete propitios, et honores ab imperatore non qualescunque percipietis. Illi ad eum respondentes: Nos inquiunt, o Syriane, honores inhonorabiles non admittimus, temporalia enim sunt quae videntur, neque daemonum simulacris cultum qui Deum solum decet offerimus; [Col. 0709C] sed nec abnegabimus eum, qui omnia fecit, quem regem aeternum habentes, donationes ab ipso repromissas tenemus meliores, et ad finem non aspicientes, coronis ac deliciis immortalibus plenas.
10. Ad quos ingemiscens Syrianus, et dentibus frendens, dixit, hos ignitis obtutibus intuens: Oportebat quidem vos misericordiae acquiescentes legis lucrari salutem; quia vero typho detinemini, plagis vos caedere imperatoris praeceptionibus persuadebo. Et his dictis, virgines ad spectaculum eorum quae gerebantur assistere fecit, et omnem tormentorum sanctis speciem intulit. Cum autem flagris hos caecidisset, et clavis igneque inflammasset, atque ex salsugine membra quae inflammata fuerant infudisset, cilicinis pannis confricare praecepit; pice vero bulliente [Col. 0709D] pedes implevit, omnique specie, ut dictum est, tormentorum abusus, robustiores martyres aspiciebat, et quasi in alienis pati corporibus, validius contradicentes, ac multos attrahere ad imitationem et ad fidem adducere, dum constantia perseveranti resisterent. Ex tot enim tolerantia plagarum, ac martyrum sine moestitia hilaritate, multi futurae vitae praemia incorruptionis imaginabantur. Itaque cum removeri jussisset martyres, virgines verberibus effecit; una cum Deo amabili matre. Ut autem contra stimulos calcitrans, et ab his quoque superabatur; fuerant enim per martyres confortatae; postremo infelix sententiam promulgavit, et capita Christi sponsarum una cum genitrice abscidi mandavit.
[Col. 0710A] 11. Cyrum autem et Joannem martyres suppliciis iterum submittebat, et iterum solvebatur, more fluctuum ad lapides illisorum. Cum autem sanctos non blanditiis, non precibus, non monitis, non honorum protensionibus maximorum, ut aestimabat, non flagellis, non pice ferventi, non aqua bulliente, non igne, non tortis membrorum organis inflectere valuisset, fatigatus, et his quoque sententiam intulit dicens: Cyrum Galilaeorum patronum, et consentaneum ejus Joannem, sanctionibus imperatorum non acquiescentes, et maximos deos colere nullatenus proponentes, capitali animadversioni submittimus. Et hoc decreto, incorruptionis induerunt coronam pridie Kalendas Februarias; quando fidem servantes, cursum sancti bonum consummaverunt, virgines [Col. 0710B] videlicet Christi sponsae tres Theoctiste, Theodote, Eudoxia, et quae has germinavit ac pie nutrivit Athanasia; Deo etiam amabilis Cyrus abbas atque Joannes miles, qui unius cum eo fidei et aequi erat honoris. Et sanctas quidem tres virgines ad orientalem partem templi sancti Marci posuerunt, templum eis dedicantes decorum; Cyrum autem dulciloquum, et Joannem Cyri conmartyrem in templo apostoli et evangelistae Marci condiderunt in una theca.
12. Procedente vero tempore non pauco, cum depositio paganae fuisset effecta tyrannidis, et Christiani sceptra Romanorum principatus tenerent, Theodosius Major imperium obtinuit, qui fidem operibus adornavit, et opera fide condecoravit, sicut etiam libri ecclesiasticorum testantur historiographorum, [Col. 0710C] et ipsae quoque res omnibus clamitant. Hujus et nos quoque unius virtutis memoriam ad ostensionem eorum quae dicta sunt faciemus. Bellum quippe adversus eum ex occidentalibus motum fuisse partibus aiunt ex quadam concordia insurgentium nationum gentibus mistarum, et praecedentibus commistarum, torrentium more invicem influentium, et mare multitudine aquarum efficientium, vel instar locustarum, atque arenae numerum non habentium. Verum pius inter haec Theodosius hic non ad aliarum gentium patrocinium venit, aut legationem misit, aut pacta spopondit, qualia fieri ab invalidis in commotionibus bellorum amantur; sed sicut ei moris erat, ad Deum cucurrit, et fidem auxiliatricem [Col. 0710D] arripuit.
13. Cum enim didicisset in Scete, quae est eremus penes Aegyptum ita vocitata, virum genere quidem Aegyptium, virtute autem omni Deo placita comptum degere, qui divinam gratiam meruisset, et maximorum operator miraculorum existeret, ad Theophilum continuo scribit; hic enim Christi ovilia moderari per idem tempus agnoscebatur; ut praedictus mirabilis vir ad se mitteretur, rogantem auxiliari sibi, supplicationibus ad Deum effusis, in praelio recte credenti [Col. 0709D] Ita codex; referturque ad Theophilum. . Ad quem currens episcopus, et causam edicturus, ascendit ad eum, et admonens implorabat. At vero Senuphius, hoc enim erat beato viro nomen, indulgere sibi summum sacerdotem oppido [Col. 0711A] supplicabat, se peccatorem pronuntians, et inutilem Domini servum appellans. Quia ergo ut dimitteretur ab eo impetrare non valuit, ad orientem stetit, et pallium quod portans super humeros habebat, cum baculo, manibus ad coelum extensis, haec ad Deum exclamans dixit: Domine Jesu Christe Deus noster, fortitudinem quam mihi peccatori servo tuo dedisti, praesta et huic baculo meo et pallio isti. Et datis his summo sacerdoti, haec ad eum dixit: His imperatori transmissis, scribe ut pallium quidem capiti circumponens, dextera vero manu baculum retinens, ante omnem exeat exercitum, praeeminens adversus hostium aciem. Nam si me Christus Deus noster in servum suum deputavit, et deprecationem quoque meam exaudiet, atque victoriam per eam [Col. 0711B] fidem, qua circa Deum flagrat, percipiet.
14. Cum autem fuissent transmissa quae dicta sunt, ornatur a Deo coronatus Theodosius pallio in galeam spei salutis. Porro dextera manu baculo accepto, ad bellum progressus est, et primus fidelem praecedebat exercitum; quem cum barbari vidissent, ad fugam statim conversi sunt, et semetipsos caede mutua trucidarunt, sagitta seu ictu ab exercitu nullo prorsus accepto. Et usque in finem hac salutari galea pius ac Dei amicus imperator pro omni adornatus est diademate; cujus rei etiam publicam festivitatem Alexandriae per singulos annos concelebrant, hanc iconium nominantes: iconam quippe habent ipsius pii scilicet imperatoris, caput quidem pallio coopertum habentis, dextera vero manu baculum retinentis, [Col. 0711C] et jugiter miraculum omnibus praedicantis, per annuam solemnitatem suam.
15. Divina vero gratia, et cooperatione fidelis ac pii principis Theodosii, Ecclesiae praesul, et ovilium quae Alexandriae sunt pastor cautissimus, ac divino zelo plenus Theophilus, omnes, ut ita dicamus, gentilium culturas deposuit, et oratoriis totam urbem domibus adornavit, et in loco qui dicitur Canopus, templum apostolis amplissimum et ingens erexit. Extra urbem autem est hoc, signis ab ea duodecim distans, insigne ut perhibetur, et pueris gentilium venerabile. Illic enim ab eis deorum coetus, ut ferunt, esse putabatur; ita ut omnis simul via quae illuc ab urbe ducebat, strata tabulis esset lapideis, praediisque ac balneis consisteret: viginti autem et [Col. 0711D] quatuor in ea esse hinc inde balnea conscribuntur, quae adhuc autem nondum erant suffossa, ut multi dicunt qui noverunt, sed et usque ad ipsum locum qui dicitur Canopus, urbis fanum, forumque omne praepositum putaretur, a quo duobus signis distans castellum, idolum habebat Menuthin vocitatum, in quo manifeste cooperabantur nequissimi spiritus. In quo videlicet castello, rursus templum aedificavit evangelistis sacer Theophilus.
16. Post dormitionem vero Theophili, cum Cyrillus suscepisset ecclesiae gubernacula, Cyrillus inquam ille magnus, pietatis amator, et fidei violatorum depositor, cura erat ei non qualiscunque destruendi [Col. 0712A] phantasmata Menutheos, Christianosque quosdam ex simplicioribus illuc causa recipiendae sanitatis suapte concurrentes removit. Super quo multum Deo misericordissimo postulato, angelum videt a Deo cunctorum, susceptam ejus deprecationem evangelizantem, et praecipientem sibi, ut Cyri corpus in martyribus magni, de templo sancti Marci sumeret, et in Ecclesia evangelistarum quae est in Menuthin decollaret [collocaret]. Sic enim et castellum nominabant, reverentia et amore daemonis. Sane per unum nomen ambos martyres significaverat angelus, sicut etiam ex beati Cyrilli sermonibus ostendetur. Nihil negligens amabilis summus Dei sacerdos, egit quod sibi fuerat imperatum, quarto Kalendas Julias martyricarum translationem reliquiarum faciens, et sermones [Col. 0712B] populo breves hujus rei causa pronuntians, quos interponemus ad legentium credulitatem simul et utilitatem, gratia Domini nostri Jesu Christi, cum quo est Patri una cum Spiritu gloria, honor et imperium in saecula saeculorum. Amen.
Salve, sacer, amate Deo, sine margine [Col. 0711D] ita cod., id est fine. salve.
Et memor esto tui fratris Anastasii.
BEATI CYRILLI ACCLAMATIO AD TABENISIOTAS MONACHOS, QUI SUNT IN CANOPO, QUAE DICITUR POENITENTIA, DE SANCTIS MARTYRIBUS CYRO ET IOHANNE. EPIPHI SECUNDA, QUOD EST OCTAVO KALENDAS AUGUSTAS.
Fortitudo et patientia bona, atque visionabilis dualitas virtutum, sanctos condecet maxime; quibus [Col. 0712C] beatus quidem David acclamat: Viriliter age, et confortetur cor tuum, et sustine Dominum. Salvatoris autem discipulus: Patientia vobis est necessaria, ut voluntatem Dei facientes, percipiatis promissum. Oportet quippe nos in exordio bonorum fieri sed finem exquirere, ut regnum coelorum haereditemus, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria et potestas. Amen.
EJUSDEM EPIPHI SEPTIMA ID EST PRIDIE KALEND. AUGUST. RELATIONES DUAE IN SANCTOS MARTYRES ABBA CYRUM ET IOANNEM, QUI HIC REQUIESCUNT; PER QUAS HIC PATER INSINUAT ET HONORABILEM EORUM PASSIONEM, [Col. 0712D] ET DEPOSITIONEM SANCTARUM RELIQUIARUM. DICTA EST AUTEM PRAESENS PRIMA NARRATIO IN METANOEA, QUOD INTERPRETATUR POENITENTIA, SIVE IN ECCLESIA SANCTORUM APOSTOLORUM.
Pigri non fuimus circa consuetum sermonem, sed, ut dixit Salvator, spiritus quidem promptus est, caro autem infirma; credimus enim per sanctas orationes vestras, miserante Deo, minuetur afflictio. Quod autem et cogitavimus, et egimus propter utilitatem, iterum vobis necessarium dicere prospeximus. Etenim regiones istae medicis indigebant ex Deo curantibus. Ut ergo omnia loca adjuvaremus, et maxime [Col. 0713A] quae adjacent ecclesiae sanctorum evangelistarum; ibant enim non habentes oraculum ad altera quodam loca, et dum Christiani essent, errabant; necessario inquisivimus sanctorum martyrum reliquias. Comperimus ergo et accurate didicimus quod tempore quo martyrium pertulerant sanctae virgines, quarum et fontem habemus apud sanctum evangelistam Marcum, duo quidam, quorum unus monachus abstinens, et alter miles, aderant excitantes easdem virgines, et ad certamen aptantes, quatenus cum virili sensu pro Salvatore nostro sustinuissent periculum. Requiescunt autem etiam ipsi cum eis in oratorio. Ingressi sunt fortiter, et Christi martyrium pertulerunt, posueruntque pro eo animas suas. Fuerunt autem simul corpora sanctorum martyrum in uno [Col. 0713B] loco jacentia: et quia indiscretae erant eorum reliquiae; nec enim manifeste dignoscebatur quis hic, quisve ille; necessario utrosque assumentes, transtulimus et reposuimus in ecclesia evangelistarum, facientes ut martyribus solet memoriam. Conveniamus igitur, Deo volente, crastino pariter, tam sanctos evangelistas honorantes, quam beatos martyres, qui vocantur Cyrus et Joannes.
EJUSDEM. EPIPHI OCTAVA, ID EST KALENDAS AUGUSTAS APUD ECCLESIAM EVANGELISTARUM, UBI IN MONUMENTO RECONDIDIT RELIQUIAS SANCTORUM CYRI ET IOHANNIS, A DUOBUS MILIBUS DE PARTE ORIENTIS CANOPI IUXTA MENUTHEOS.
[Col. 0713C] Proficiscebantur autem cum eo turbae multae; et conversus dixit ad eos: Quicunque venit ad me, et non odit patrem suum, et matrem, et filios, et uxorem, et fratres, et sorores, insuper et animam suam, non potest meus esse discipulus; quicunque non portaverit crucem suam et venerit post me, non potest meus esse discipulus. Ferventes nos esse ad reverentiam Salvatoris expetunt verba; et qui diligere eum voluerint, nihil pretiosius aestimare persuadent, non affectum corporis, non amorem patrum, non reverentiam matrum et sororum; scit enim quia haec [Col. 0714A] contemnentes, magnam et praeclaram mercedem invenient. Et ut quid aliud ad haec dicam, innotescent quantam in nos dilectionem habeat, dum nec ipse quae circa se sunt, meliora nostris rebus efficit [Col. 0713] Imo dic: haud sua pluris quam nostra aestimavit. , non praeposuit quae circa se sunt vitae omnium et saluti. Cum sit Deus, pro nobis factus est homo, et pertulit, crucem confusione contempta. Sed qui compatiuntur, et conregnabunt; qui simul dehonorati sunt, per omnia et congloriabuntur.
Sic profecisse credimus etiam sanctos martyres Cyrum et Joannem: devoti quippe subierunt, pro pietate certamen. Et pessima bestia in eos insiluit, hoc est mors; sed memores fuerunt Domini sui dicentis: Qui non tulerit crucem suam, et sequitur me, non potest meus esse discipulus. Expleverunt [Col. 0714B] mandatum, tulerunt etiam ipsi crucem, secuti Dominum suum. Ducebantur autem tunc non soli ad certamina, sed et chorus sanctarum virginum, quae mulieres quidem erant, sed mentis fuerant incorruptae. Consummata est igitur cum eis et haec optima duorum athletarum parilitas, et mercedem charitatis quae in Christo est obtinent, conculcandi Satanam, et expellendi maligna daemonia. Adsint igitur qui olim errabant, veniant ad veram et incauponabilem medicinam. Nullus apud nos fingit insomnia; nec advenientibus dicit: Dixit domina, Fac hoc aut illud; omnino domina et Deus esse potest, et adorari vult. Apud daemones non est masculus neque femina. Et vide quale habent propositum, ut et mulierum nominibus vocari velint. Proculcantes igitur has aniles [Col. 0714C] fabulas, et divinantium effetata colludia, veniant ad veros desuper medicos, quibus omnipotens Deus ut curare possint tribuit potestatem dicens: Infirmos curate, gratis accepistis, gratis date. Omni itaque medela, quae a Salvatore condonata est perpotiti, collaudemus Dominum nostrum, ut et regnum coeleste mereamur in Christo Jesu Domino nostro, per quem et cum quo Deo Patri cum sancto Spiritu gloria, honor et potestas, nunc et semper in saecula saeculorum. Amen.
(Vide Patrologiae tom. LXXIII, col. 337 et seq.)
[Col. 0715A] Domino piissimo imperatori CAROLO semper Augusto ANASTASIUS exiguus coronam et regnum cum Christo.
Beati Demetrii Thessalonicensis martyris passionem atque miracula hortantibus fratribus, et maxime viro peritissimo Joanne diacono, vestrae fidei puritate ac scientiae claritate notissimo, nuper de Graeco in Latinum transtuli sermonem. Qui praefatus Joannes hujus martyris, in domo quidem sua, mirae antiquitatis et pulchritudinis oratorium habebat: tamen qualis iste martyr Christi esset ignorabat. Ego vero, sicut expertus sum apud Thessalonicam, ubi pretiosum corpus ejus conditum redolet, et splendore miraculorum refulget, innotui ei per ordinem. Sed quia imperium vestrum tanti agonistae [Col. 0715B] fraudari notitia novi, vobis quoque idipsum opportune mittere procuravi; quatenus vestra magnitudo cum intercessionibus sanctorum et amicorum Dei, istius quoque prece apud Deum obtinere gratiam valeat, et perfrui mereatur gloria sempiterna. Rex regum et Dominus dominantium regnum vestrum dextera sua protegat, et de temporali ad aeternum transferat regnum.
Cum imperator Maximianus in Thessalonicensium degeret civitate, homo superstitiosus piae religionis auditores persequebatur, et interficiebantur ab eo. Inter quos erat beatus Demetrius, manifestum faciens semetipsum absque ullo timore, qui a juventute et bona egerat opera et alios docuerat. Docebat enim qualiter divina Sapientia descenderat ad terram [Col. 0715C] de coelo, ut hominem qui mortuus fuerat peccato, vivificaret sanguine proprio. Cum haec et alia multa praedicaret, quidam ministri imperatoris, qui ad capiendos Christianos fuerant deputati, tenentes sanctum Demetrium imperatori obtulerunt Maximiano. Contigerat enim ire imperatorem ad stadium civitatis, propter eos qui ad singulare certamen fuerant congressuri. Illic enim parabatur per quasdam tabulas circulus circumseptus, ubi suspecturus erat [Col. 0716A] eos qui ex adverso invicem theatrice se impugnarent, quia delectatio erat ei aspicere humani sanguinis fusionem. Verumtamen non sine cura et sollicitudine habebat quod esse sibi delectabile cernebatur. Flagrabat autem desiderio circa quemdam, Lyaeum nomine, monomachum, qui jam multos, virtute ac mole corporis abusus, exstinxerat, occidendi experimentum per meditationem et consuetudinem possidens. Hunc eo quod omnes formidarent, et nullus ei qui resisteret videretur, inter primos Maximianus habebat, et diligebat, et libenter in eum respiciebat. Laudabat autem et mirabatur, et quasi super magna re in superbia viri gloriabatur. Porro cum prope stadium pervenisset, tunc adducunt ei qui coeperant beatum [Col. 0716B] Demetrium. Audiens autem imperator quod Christianus esset, quia se totum ad praesentiam spectaculi contulerat, beatum Demetrium jussit ibidem juxta stadium existere, et penes publicum balneum custodiri. Ipse vero imperator residens, Lyaeo introducto, interrogabat quis singulare cum eo vellet inire certamen, dona promittens et proponens. Et quidam adolescens nomine Nestor, a superioribus exsiliens gradibus, adversus Lyaeum stabat, singularem conflictum arripere cupiens, ita ut obstupescens Maximianus vocaret ad se Nestorem, qui ad hoc exsilierat, illique daret consilium dicens: Novi quod te pecuniarum egestas ad tantum phantasiae fecerit elevari, ut aut superans divitias repentinas acquiras, aut voto fraudatus, cum vita molestante careas [Col. 0716C] egestate. Ego autem tibi ob miserationem qua adornaris aetatis, dabo etiam pro solo ausu condigna et sufficientia dona, et vade, habeas cum vita etiam dona. Lyaeo vero temetipsum ne objicias, quoniam multos te potentiores devicit. His Nestor auditis, nec recipit monita imperatoris, neque formidavit de virtute Lyaei. Imperatori autem respondit: Nec pecuniis, ut asseruistis, ad hunc agonem veni, sed ut meliorem Lyaeo memetipsum reddam. Mox ergo [Col. 0717A] tam imperator, quam hi qui circa erant, Lyaeo faventes, in iram dictis Nestoris consurgunt, jactantiam ejus non ferentes; imperator vero confortabat Lyaeum et fidum eum reddebat. At ille dignum se imperatorio judicio festinabat ostendere. Cumque facta fuisset congressio, mortalem Lyaeus suscepit ictum, et protinus mortuus est, et extremam fecit imperatori confusionem. Unde nec ullis pactis et repromissis pecuniis Nestori recompensans, sed mox in suo solio resilivit, et tristis ad palatium reversus est. Cum autem ei quidam de Demetrio suggessissent, statim in ira permotus in ipso loco in quo fuit retentus, jussit eum lanceis perforari. Ita beatus Demetrius bonae confessionis martyrium consummavit. Corpus vero ejus ab interfectoribus [Col. 0717B] parvipensum est; sed quidam religiosi viri noctu latenter venerunt, et sumentes illud ex ipsis in quibus projectum fuerat pulveribus, et comportata terra, quantum potuerunt, abscondere curaverunt, ne laesionem ab aliquo de trucibus et cruentis animalibus sustineret. Nulli autem post haec curae fuit transferre corpusculum sancti, sed manebat sub signo. Porro ut modicum celebraretur, non pauca in eodem loco facta sunt virtutum ac sanitatum insignia his qui fide eum invocabant. Cum jam fuisset meritum martyris divulgatum, Leontius quidem Deo amabilis, vir adornans thronum Illyricorum praefecturae, domum quae sanctissimum continebat martyris corpus, cum humillima esset et undique obruta et coangustata porticibus publici balnei ac stadii, [Col. 0717C] universa nocentia mundavit et expurgavit, praediisque amplioribus dilatavit eam, et erexit ibi oratorium in honore sancti martyris Demetrii ad laudem Domini nostri Jesu Christi, cum quo est Patri et Spiritui sancto gloria, honor et imperium in saecula saeculorum.
Marianus quidam, unus de senatoribus, ab imperatoribus jussus est dominari gentibus quae in Illyrico erant more praefectorum. Qui veniens Thessalonicam pie praefecturae gubernabat habenas, Deoque et hominibus erat acceptus. Tunc diabolus, invidens ejus opibus, uti Job expetiit eum ut tentaret. Et in primis coepit eum tentare septem vitiis. At ille, gratia Dei suffultus, cuncta ejus machinamenta superavit. Cumque nec sic proficeret diabolus, cunctas [Col. 0717D] illi hujus mundi divitias abstulit; et nec sic vincere potuit, supernum enim cum illo erat auxilium.
Ad ultimum ergo diabolus, permittente Deo, tam gravi eum percussit infirmitate, ut de nullo membrorum habebat potestatem, nisi solius linguae, de qua Deum assidue laudabat. Cumque diu hanc infirmitatem cum patientia sustinuisset, venit diabolus in civitatem in specie hominis, ferens membranam quamdam in manibus, et dixit uni servorum ejus: Si hanc super se tulerit dominus tuus, ab infirmitate liberabitur sua. At ille ingressus ante dominum suum dixit ei: Quae est tua patientia? audi ergo me, et sanaberis. Est homo ignotus in civitate quamdam habens membranam, qui dicit quod si eam super te [Col. 0718A] ferre volueris, ab infirmitate liberaberis. At ille inquit: Quid scriptum habet? Nescio, ait, sed nomina deorum angelorumque dicit. Marianus dixit: Deus, absque cujus nutu nihil fit, potest me sanum reddere sine charta; habeat quod suum est, de me fiat voluntas Dei. His dictis, confestim somno corripitur prae dolore et tristitia. Qui cum obdormisset, apparuit ei beatus Demetrius dicens: Surge, et servis tuis impera, quod te deferant in domum Demetrii; nam ibi juvante Deo recipies sanitatem. Cumque evigilans, a circumstantibus domum Demetrii martyris requireret, ait quidam: Est domus vilissima prope stadium, in qua dicunt jacere Demetrium, qui dudum lanceis interfectus est jussu Maximiani imperatoris. Tum ille: Illuc me ferte, quia in visu [Col. 0718B] dictum est mihi illic sanitatem me posse recipere. Tunc famuli tulerunt dominum suum ubi jussi fuerant; et jussit se ponere solummodo in pavimento. Cumque jaceret, somno subito arripitur; et ecce beatus Demetrius iterum apparuit ei dicens: Per me sanari potes, sed timeo ne forte post sanitatem curis hujus mundi te implices. At Marianus: Tu scis, domine, quia nunquam hoc egi nec agere cupio. Et ille: Christus te sanat qui erigit elisos. Et evigilans Marianus coepit narrare visionem. Cumque ad hoc ventum fuisset ubi martyr dixit: Christus te sanat qui erigit elisos, sanus surrexit gratias agens Deo cum omnibus qui illic aderant, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Fuit item quidam praefectus Thessalonicae civitatis [Col. 0718C] qui fluxum sanguinis patiebatur et velut mulier, quae tactu fimbriae vestimenti Domini sanata est, pene omnem censum in medicos expenderat, et a nemine sanari poterat. Tandem ergo inspiratus divina clementia, quadam die ait servis suis: Portantes portate me ad domum protectoris nostrae civitatis. At illi cum timore respondentes dicunt ei: In cujus protectoris domum jubes ducere te? Dicit eis: Primi. Qui aiunt: Cujus primi? Dic nobis, domine, nomen. Ille vero intuitus eos dixit: Proh dolor! ego semivivus jacens illum cognosco, et vos cum sani sitis, ignoratis eum? Nescitis quod multos protectores habet haec civitas, sed unus supereminet cunctis, qui pro ea semper alacriter pugnat; quem ut murum inexpugnabilem non solum [Col. 0718D] civitas, sed et habere tota promeruit regio? Deferte igitur me in domum ejus. Aut enim visitans miserebitur mei; aut certe, cum illic defunctus fuero, suscipiet animam meam, et in futura me horrendi tribunalis Christi praesentia intercedens, eripiet ab aeterno supplicio. Quibus illi auditis, intellexerunt quod de sancto diceret Demetrio, qui frequenter sanitates infirmis reddebat; et celeriter elevatum tulerunt eum illuc. Quae autem lingua, fratres charissimi, hunc martyrem dignis laudibus potest venerari, qui tantam operatus est virtutem, ut illum quem multiplices et varii non poterant sanare medici, sub unius horae momento redderet sanum? Nam ut fores ejus ecclesiae intravit, non solum corporis, [Col. 0719A] sed et animae promeruit sanitatem per virtutem Domini nostri Jesu Christi, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Amicum veritatis, scilicet summum sacerdotem, audivimus narrare de Demetrio martyre, quae Deo adjuvante in subsequentibus edisserere satagemus. Contigit, inquit, incendi noctu ciborium, quod in sancto ejus fuerat templo totum ex argento splendidum, ita ut totum solveretur. Sanctissimus ergo episcopus satagebat fabricare praedictum ciborium, et non inveniebat integrum pondus argenti, quod conflatum fuerat ad consummationem tanti operis. Meditabatur namque apud se ut argenteum thronum, qui in eodem erat venerabili templo, dissolveret, et inde opus perficeret. Cumque hoc statuisset [Col. 0719B] apud se, alio nemine sciente consilium, apparet in somnis Christi martyr Demetrius presbytero cuidam, viro optimae vitae, Demetrio nomine, dicens: Vade, dic episcopo civitatis: Ne praesumas thronum domus meae destruere. Cum hoc presbyter episcopo retulisset, primo quidem praesul miratus est pro eo quod sua cogitatio erat manifestata; deinde putavit eum aliqua suspicione haec finxisse, qui erat dispensator templi venerabilis martyris. Et dixit ei episcopus: Nunquam ex me hoc audisti, frater. Post multos vero dies iterum scrutatis causis, nulloque reperto consilio ex quo perficeretur opus ciborii, consilio primo se confirmavit, quod de throno faceret ciborium. Cum vero jussisset argentarium vocari, ut praeciperet ei tollere thronum, renuntiavit ei quidam [Col. 0719C] dicens: Demetrius presbyter ad sanctitatem tuam ingredi postulat. Qui cum intrasset dicit ei: Demetrius martyr, qui prius apparuit mihi peccatori, iterum in visu apparuit mihi tristi quodammodo vultu, et praecepit nuntiare beatitudini tuae haec verba: Propter charitatem ne contristes me in destructione throni. At ille audiens indignatus est adversus presbyterum, putabat enim illum fingere talia. Quem et austerius a se dimisit, et manifestam suam fecit intentionem, dicens: Abunde dari judicas quod argenti minus est ponderis. Ne temere judices, philosophatus in aliorum tribulationes. Tunc ille presbyter confusus exivit. Nondum quippe dixerat ei sanctus quid fieri oporteret, sed tantum: Meum ne dissipes thronum. In ipsa autem nocte [Col. 0719D] apparuit sanctus Demetrius presbytero Demetrio, et dixit ei: Vade, dic archiepiscopo: Noli curare de meo ciborio, ego enim illud perficiam per memetipsum. Implevit namque presbyter jussa martyris, et suo haec dixit praesuli. Hoc cum audisset praesul, laudes reddidit Deo et sancto martyri Demetrio. Dum adhuc de his loquerentur ad invicem, ecce ostiarius advenit Dicens: Sancte praesul, praedives Mennas stat ante januam tuam cupiens tecum loqui. Dicit ei: Veniat. Veniens praedictus Mennas obtulit et LXXV libras argenti in adjutorio ciborii. Et deinde venit Joannes, scilicet dulcedo pauperum, offerens ei quadraginta librarum pondus argenti; et cives advenientes, prout poterant, offerebant, ut ciborium [Col. 0720A] restrueretur. Taliter restructum est opus saepe nominatum meritis sancti martyris, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Sed nec illud omittendum credimus quod a sanctissimo archiepiscopo audivimus. Referebat enim de quodam mansionario templi martyris Demetrii, nomine Honesiphoro. Cum pergerem quodam die ad ecclesiam praedicti martyris, inveni praefatum Honesiphorum mansionarium jacentem ante sancti martyris ostium semivivum. Cumque turbatus lamentarer pro amici infirmitate, in se reversus Honesiphorus me fiere videns, ait: Quare tristaris propter me, domine Eusebi? si me diligis, noli turbari, sed praecipe monumentum meum praeparari, et me [Col. 0720B] in eo vivum obrue. Qua re turbatus moestus dixi ei: Cujus rei causa, frater? Ille respondit: Quia irritavi mea culpa ad iracundiam sanctum martyrem. Apparuit mihi peccatori sanctus namque martyr in somnis, et dulci voce locutus est ad me: Frater Honesiphore, non placet mihi quod operaris. Placet mihi magis animae salus quam millia pondera auri. An nescis quia cereus qui offertur pro peccatis, quanto apparet ardens, tanto sanctos manet pro peccatoribus ad intercedendum. Sine igitur cereos majores et minores ardere, quia oportet omnino cereis resplendere domum meam. Ego autem infelix, expergefactus aestimavi me phantasiam videre, et dixi apud me: Sanctus non apparet peccatoribus. Bis vero et ter eadem monita in somnis suscepi, et [Col. 0720C] haec custodire volui, et usque in finem conservare desidero. In hac vero nocte venit quidam devotus vir ad ecclesiam magnos cereos offerens. Post orationem suam recessit de ecclesia. Cogitavi ego ut exstinguerem illos, oblitus decretum sancti martyris. Cumque impetum fecissem ut cereos exstinguerem, sanctus Demetrius de argenteo cubili suo voce magna et terribili clamans ad me dixit: O cupide! et iterum, o cupide! Ego vero miserrimus, nimis perterritus, ad terram elisus, extra valvas monasterii ejectus, ubi invenisti me jaceo pene mortuus. Haec quidem saepe enarravit Pater noster archiepiscopus. Nos autem obaudire oportet ea quae à sanctis ejus divina auctoritate praecipiuntur. Eorum namque benignitas nos semper custodiat, et in praeceptis [Col. 0720D] Christi perseverabiles reddat. Amen.
Accidit habitatoribus Thessalonicae civitatis, pro peccatis videlicet suis, ut gens barbarica eorum depraedaretur terram, domos illorum ardebat, et vineas stirpabat, filios et filias, equos et asinos, oves et boves in captivitatem transferebat; frumentum et vinum et oleum in obsidionem civitatis devastabat. Persecutioni subsecuta est fames valida in tota regione illa. Qua propter primates civitatis miserunt legatos ad imperatorem ut ab obsidione barbarorum et ab imminenti fame liberaret civitatem. Interea gloriosissimus martyr Demetrius ita ut in imaginibus pingitur, apparuit in parte insulae Chyi cuidam nauclero, nomine Stephano, onus frumenti ducentorum [Col. 0721A] modiorum ad urbem regiam ducenti, et dixit ei: Audi me, et Thessalonicam celeriter naviga. Qui cum esset factus velut in excessu mentis propter martyris visionem, vix loqui valens ait: Domine, audivimus eam captam fore à barbaris. Sanctus respondit: Illuc ergo naviga, et navibus tibi occurrentibus nuntia quod miseratione Dei salvata sit Thessalonica. His dictis, coepit sanctus praeire Stephanum ambulans per maria. Stephanus autem navigans Thessalonicam, quibuscunque obviavit, visionem martyris narravit. Praevenit autem cum multis negotiatoribus legatos, quos ad imperatorem cives direxerant, convertens luctum civitatis in gaudium, narrans etiam qualiter illi martyr apparuerat. Nam divino terrore perterriti hostes paulo ante ab obsidione [Col. 0721B] discesserant.
Omnes nostis famem quae dudum facta est non solum in hac Thessalonica civitate, sed etiam pene ubique, in tantum, ut ipsam quoque civitatum reginam occuparet, non solum frumenti, sed etiam aliarum rerum. Cum ergo tanta afflictione famis premeretur civitas, ille sanctus martyr Demetrius, divino nutu ex multis diversisque regionibus naves plenas variis frugibus, humidis scilicet et siccis, atque omni bonitate ciborum humanorum refertas illis transmisit, ita ut statim spes illorum de necessitatibus dirupta esset, qualiter jam audietis. Vir erat quidam constitutus a suo domino super insulam Chyum, ut frumentum quod naves afferebant, illuc emeret. Cum autem naves minime inveniret, et gravi [Col. 0721C] moerore teneretur, audivit vocem dicentem sibi: Quid anxiaris? scito quod Demetrius ante omnes arrhas tribuit, ut Thessalonicam mittat. Qui surgens perrexit ad ecclesiam sanctorum Victoris et Isidori, volens discere a rusticis quis iste esset Demetrius. Cum autem hoc quaereret, et nullum indicium posset invenire, suspicabatur aliquem hominem fore missum, Demetrium nomine, a praefecto civitatis Thessalonicae. Qui statim misit epistolam suo domino, narrans qualiter a Demetrio frumenta emerentur. Haec eadem dominus retulit imperatori; qui scrutatis causis, invenit nullum fore missum a praefecto Thessalonicae, nec etiam habere hominem Demetrium nomine. Cognovit autem tam imperator quam populus, quia nullus alius praedicto homini [Col. 0721D] apparuit nisi martyr Demetrius. Et cuncti qui audierunt, glorificaverunt Deum, qui per merita martyris liberavit civitatem Thessalonicam a periculo famis.
Praefectus quidam civitatibus Illyricensibus praeerat, cujus nomen non opus est dicere, quia in opprobrium sempiternum permanet. Qui superbia inflatus, quibusdam qui civitati Thessalonicae praeerant, accersitis, exigebat ab eis quamdam dispositionem fieri. At illi genibus ejus provoluti, dicebant se non posse ejus parere jussis. At ille illos fingere dicebat. Tum illi inquiunt: Si nos non creditis, ante sancti Demetrii sepulcrum jurabimus non posse hoc a nobis impleri. At ille in blasphemiam martyris irrupit, [Col. 0722A] dicens delusionem quamdam concivibus suis de glorioso martyre. At illi blasphemiam non ferentes, obturatis. auribus exierunt. Post duos autem dies tanto languore corpus praefecti correptum est a planta pedis usque ad verticem, ut nec a medicis posset infirmitas agnosci; in qua infirmitate octo mensibus permansit. In octavo vero miser in hanc venit miseriam, ut dimidia pars corporis ejus solveretur, ita ut haberet quidem visu omnia membra, sed licentiam movendi non haberet. Mira est potentia Dei quae per servos suos talia operatur!
Eusebius Thessalonicae civitatis archiepiscopus visionem vidit quam narrare cupio vobis. Antequam super civitatem Thessalonicam barbarici irruerent nimbi, vidit se praedictus pontifex in somnis sedere [Col. 0722B] in theatro civitatis cum magna turba famulorum. Cumque haesitaret cujus rei gratia in tam obsceno loco sederet, et surgens proficisci vellet, vidit tragoedum stare in logio ubi fabulae recitantur, dicentem sibi: Exspecta, quia te et filiam tuam habeo lamentari. Qui dixit ei: Ne labores, ego enim neque filiam habeo, neque in me est lamentum. At ille: Vere et filiam habes, et multorum filiorum matrem; et oportet te illam lamentari. Tunc intellexit praesul quod civitatem diceret filiam ejus, et ait: Adjuro te per Deum ut non me nec illam lamenteris. Cumque tertio repetere vellet lamentum, et ab episcopo non sineretur, a somno excitus, intellexit tragoediam non bonam habere significationem. Paucis vero interpositis diebus, innumerabilis barbarorum multitudo [Col. 0722C] Thessalonicam circumdedit, et cognovit episcopus veram esse quam viderat visionem. Cum Thessalonicensem, ut supra vidimus, pagum gens barbara devastaret, ob illorum persecutionem fame premebantur incolae per proxima. Ad ultimum vero mortuis habitatoribus pene tam gladio quam fame, inito barbari consilio, subito irruunt super civitatem, putantes illam vacuam praesidiis hominum, quod se res habebat, et fame desolatam. Nam nos pauci eramus: illi vero locustarum excedebant numerum. Tunc aedificatis aggeribus, machinis, arietibus ferreis, balistis, ingentibus testudinibus, cuncta pellibus boum et camelorum cooperuerunt, ne a civibus igne immisso destruerentur. Insistebant autem civibus tam graviter, ut nemo [Col. 0722D] spem vitae haberet. Tandiu autem obsederunt civitatem, quousque cuncta cibaria dissiparent, tam hominibus quam jumentis apta. Inito autem consilio ut futura die primo mane unanimiter debellarent civitatem, undique circumdederunt illam cum instrumentis bellicis. Cumque jam capienda foret urbs, visum est illis quasi examen apum multitudinem armatorum egredi de civitate, quam praecedebat quidam juvenis rufus, pulcherrimus aspectu, signum crucis ferens in manibus, quem ferebat equus albus, et cum impetu irruere super illos. Qui terrore concussi relicta civitate, praesidium arripiunt fugae. Pauci tamen, fugere non valentes, permanserunt illic semivivi; qui a civibus comprehensi, quaesitum est ab [Col. 0723A] eis cur tanta multitudo absque ulla re fugeret. Tunc barbari: Multitudo virorum, quam occultastis, cum duce fortissimo nostrorum fugavit catervas. At illi intellexerunt ducem esse Demetrium martyrem, cum exercitu angelorum hostes effugantem. Tunc collectis hostium spoliis conglobati ad ecclesiam beati Demetrii immensas Deo gratias retulerunt, qui per ejus intercessionem eorum ab hostibus liberavit civitatem. Cum plures plura loquerentur de barbarorum fuga, exsurgens quidam ex nostris fratribus dixit nobis: Cum quadam nocte hujus hebdomadae, post matutinos, perstarem in templo sancti Demetrii martyris, et orarem ante sanctum sepulcrum ejus, invasit me sopor nimius, ita ut nec omnino dormirem, nec ex toto vigilarem. Et ecce duo viri visu terribiles [Col. 0723B] apparuerunt, et dixerunt custodi templi: Ubi est dominus hujus templi? Respondit: Sub illo ciborio manet. At illi: Vade, dic illi quia ad eum sumus missi. Ivit ille, et isti secuti sunt eum. Et vocavit eum dicens: Sancte Demetri, adsunt duo milites a domino suo ad te missi. Et statim apparuit ab intus sanctissimus Christi martyr, et stetit juxta januas, et mihi quoque indigno apparuit. Ego vero corrui in faciem, non ferens intueri angelicum vultum ejus. Erat enim species ejus non juxta speciem quae in antiquioribus ejus imaginibus est depicta, sed sicut sol facies ejus radios emittebat. Quamvis pronus jacerem, tamen diligenter intendebam quae loquerentur ad invicem. Audivi namque quia salutaverunt viri benigne sanctum. At ille dixit [Col. 0723C] ad eos: Gratia Dei vobiscum. Cur autem missi estis ad me? Dicunt viri: Dominus nos misit ad sanctitatem tuam, haec tibi denuntians: Celeriter exiens veni ad me, civitas enim inimicis tradetur. Ego vero cum audissem, turbatus prae dolore sermonis, surrexi super manus meas, et suspiciens sursum paulisper, vidi faciem piissimi martyris nimis moestam. Et cum praeterisset hora, vidi lacrymas ab oculis ejus decurrentes super genas ipsius. Tunc dixit custos templi ad duos juvenes quos introduxit: Cur dominum meum tribulastis? Si vere praescissem vestram intentionem, non vos ad eum deduxissem. Deinde sanctus Dei dixit ministro: Hi servi mei sunt, et quae jussa sunt eis, haec et mihi annuntiaverunt. Deinceps inquit sanctus martyr alta voce: O Domine [Col. 0723D] Jesu Christe, tu dixisti: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat; et item: Gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente. Nam et tu cum esses Dominus omnium angelorum, dedisti animam tuam pro redemptione hominum iniquorum. Tu, Domine, commisisti mihi civitatem istam et concives ejus, ut habitarem perenniter cum eis, custodiens illos. Quomodo ergo possum derelinquere illos in tanta necessitate? aut quo vultu contemplabor excidium patriae meae? Quae autem vita mihi erit perditis civibus meis? Sicut epulantibus eis spiritaliter eram cum illis, sic periclitantibus eis non desero illos. Quidquid eis dignum pati fuerit, mehor etiam ego pati cum ipsis. Sed tu, omnipotens [Col. 0724A] et misericors Deus, qui exaudisti Jonam de ventre ceti, et tres pueros de camino ignis ardentis, et Susannam de falso crimine, exaudi populum tuum, et libera eum de interitu barbarorum. Et illico audita est vox missa a Domino: Fiat eis secundum voluntatem tuam. Et continuo cum magno gaudio salutavit duos juvenes ad se missos, gratias agens Deo, quia exaudivit eum. Sine dubio sciatis quia per istum sanctum vitam et victoriam recepistis, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Miraculum quod temporibus nostris gessit sanctus martyr Demetrius, inter caetera miracula et hoc inserere volo. Erat quidam episcopus de regione Afrorum, nomine Cyprianus, veri sacerdotii sollicitudinem [Col. 0724B] et vitam Deo dignissimam ducens. Procuravit ire ad reginam civitatum Byzantium, urgente quoque causa rei necessariae. Cumque navigassent multis diebus, et jam partibus Graeciae appropinquassent, a ferocissimis Sclavis captus est cum omnibus suis. Quos captivos inter se cum divisissent, simul cum eis et praedictum episcopum in servitutem sibi diviserunt. His ita gestis redeuntes ad propria loca, prout quisque barbarus voluit suo captivo onus servitutis imposuit. Episcopus namque Cyprianus cophinum domini sui servabat, per providentiam sapienter cibos ejus distribuebat, vitamque suam in orationibus, vigiliis et jejuniis laudabiliter confortabat. Considerans absentiam populi sibi commissi, Dominum principem pastorum deprecabatur, [Col. 0724C] ut ejus regimine salvaretur. Dicebatque ad Dominum: Cum essem sine aliquo merito, pastorem gregis tui me constituisti; quomodo nunc communicatus sum, ut a tali ordine ad servitium barbarorum sim deputatus? Sed reminiscor quia pro peccatis meis hoc accidit mihi, et ideo hac tribulatione irretitus retineor. Quis ovibus meis indicabit quod pastor earum a barbaricis bestiis captus sit? Haec et horum similia deflenti astitit adolescens pulcher et forma decorus, militarem speciem et habitum ferens, dixitque ad eum: Si vis a servitute qua detineris liberari, et a barbaricis eripi, surge et sequere me. Observa autem apud te, ambulantibus nobis, ne omnino loquaris mihi; sed silentio studentes utrique iter agamus in mente Deum orantes. Tunc episcopus [Col. 0724D] respondit ei: Quis es tu, et unde egressus huc advenisti? At ille dixit ad eum: Demetrius dicor, et miles sum imperatoris magni: domus autem mea in medio Thessalonicae civitatis consistit, ad quam si me secutus fueris, sine dispendio te ducam. Surgens ergo secutus est eum, et incedebant ambo tacentes. Noctibus quidem iter agebant, per diem autem quiescebant. Porro recedebat Demetrius mane ab episcopo, et iterum appropinquante vespere regrediebat, deferens secum ex diversis arboribus fructum cum oleribus herbarum, unde alebat socium suum, et sumpto cibo carpebant iter. Post dies octo cum appropinquassent muros jam dictae civitatis, sistens Demetrius Cyprianum ante portas civitatis [Col. 0725A] disparuit. Cum autem fidelem ductorem et comitem bonum episcopus requireret, et non inveniret, ingressus est civitatem. Requirebat vero ab eis qui obviam sibi veniebant et alloquebantur, ubi esset domus Demetrii militis. Cumque multos faterentur esse in civitate Demetrios, et ipsos militari ordine fungi, ille perhibebat: Ejus, inquiens, qui requiritur a me domus est in medio civitatis. Ergo cum omnes haesitarent cum eo, is qui quaerebatur, nusquam inveniebatur. Habitatores vero civitatis deduxerunt episcopum ad martyris ecclesiam. Ut autem introivit, statim se in orationem dedit, et laudes gratificas Salvatori Deo retulit; et surgens sursum extensis manibus cum obtutibus oculorum, vidit imaginem Demetrii martyris in habitu sui comitis et [Col. 0725B] conductoris. Tunc coram omnibus clamavit, affirmans absque dubio ipsum esse Demetrium, qui duxerat atque salvaverat eum; et hanc esse domum martyris, quam mihi apparens ab initio ipse manifestavit. Tunc enim episcopo civitatis praesentia viri denuntiatur, et quae illi acciderant nota efficiuntur. Qui statim susceptum comministrum in episcopio suo recepit, et benigne tractabat eum. At ille nec ad horam passus est ab ecclesia sancti martyris separari, sed omni tempore quo in civitate mansit, commoratus est in eadem ecclesia. Cum illic hiemasset, et tempus navigationis exspectasset, illico dum tempus advenit, ascendit in navim sumpta secum imagine martyris Demetrii, navigavitque prospere ad urbem Constantinopolim; et negotio suo apte disposito, [Col. 0725C] cooperante victoriosissimo martyre Demetrio, suae se regioni et gregi deinde remeans dedit, copiosum ex his quae acciderant promittens martyri cultum. Porro talionem inde reddere cogitans, et pro libertate gratiam tribuere satagens, templum dedicare in civitate sua collegae suo et martyri Demetrio coepit. Desiderium autem habebat simile ciborium et similem ambonem, quem vidit, construere cum marmoreis columnis, in honore sancti Demetrii martyris. Inde erat valde sollicitus, quia horum apparatum, qualiter et unde hoc faceret, modis omnibus ignorabat. Quadam denique nocte, cum fatigatus esset ob nimiam incursionem cogitationum episcopus, sopor invasit eum et continuo obdormivit. Et ecce astitit ante eum sanctus martyr Demetrius, [Col. 0725D] dicens illi: Quare contristaris, frater? nonne audisti Dominum Jesum dicentem discipulis suis: Amen dico vobis, si quis dixerit huic monti: Tollere, et mittere in mare, et non haesitaverit in corde suo, sed crediderit quia quodcunque dixerit fiat, fiet ei? [Col. 0726A] Ubi est fides tua? O homo, noli sollicitus esse columnarum vel ambonis causa. Navigium quippe hodie a pelago descendit, omnia quae ad praeparationem templi opus habere videris portans. Est namque episcopus in Galliarum partibus, in civitate Massilia, populum sibi commissum conservans, qui aedificat templum in honore sancti martyris Victoris, nostri consocii vel fratris, et cupit ei aedificare ambonem et ciborium, sicut tu in mea domo. Quapropter misit navigium cum servis suis ad montem porphyreticum, ut emerent ei columnas et tabulas satis porphyreticas ad opus sancti martyris Victoris perficiendum. Sed intercedente jam sancto martyre, jam adinvenit praedictus episcopus infra civitatem, columnas et tabulas porphyreticas miro ordine depictas, [Col. 0726B] in terra dudum repositas. Navigium cum columnis et tabulis porphyreticis emptis suis legatitis Christi martyr transmittit nobis, ut ex eis facias opus quod mihi facere cupis. Exsurgens denique a lectulo praesul, retulit per ordinem suis clericis visionem. Hujus rei gratia misit eos ad portum maris. Qui cum navigium invenissent, et cum nauclero locuti fuissent, rogaverunt quatenus dignum pretium pro columnis et marmoreis tabulis reciperent, desideriumque episcopi adimplerent. Sed nauclerus et qui cum eo erant, abnegatores effecti sunt, nihil penitus eorum asseverantes se habere quae quaerebantur. Nuntiantes autem clerici haec qui missi fuerant suo episcopo, tristem eum inde reddiderunt, et moerens incedebat frustratus consilio. [Col. 0726C] Iterum namque martyr sanctus Demetrius apparuit ei in visione, dicens: Vade tu ipse ad praedictum nauclerum, et dic ei: Noli esse mendax; in propria enim navi habes instipatum ambonem et reliqua marmora absconsa. Nihil vero dubites ad haec mihi tribuenda, propter episcopum qui misit te ad haec perquirenda. Frater enim meus invenit in civitate Massilia qualiter proprii oratorii perficietur opus. Cumque abisset episcopus, et haec dixisset nauclero, et narrasset has mirabiles visiones, persuasit ei quatenus pretium pro marmoribus datum reciperet ab eo. Et ita factum est. Dedicavit igitur episcopus templum, quod sancto martyri Demetrio construxit, cum ambone et ciborio ad laudem Christi et gloriam martyris saepe dicti. Per orationes ejus si [Col. 0726D] quis infirmus in eodem templo devotus advenerit, si perunctus fuerit de oleo lampadis ejus, illico sanabitur per Dominum nostrum Jesum Christum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0727A] Diocletiano II et Maximiano Augusto consulibus, die Nonarum Decembrium, apud Coloniam Thebestinam, in secretario pro tribunali assidente Anulino proconsule, Commentariense officium dixit: Thagarensis Crispina, quae legem dominorum principum contempsit, si jusseris audiatur. Anulinus proconsul dixit: Inducatur. Et inducta beata Crispina, Anulinus proconsul dixit: Praecepti sacri jam cognovisti sententiam? Beata Crispina respondit: Quid praeceptum sit nescio. Anulinus proconsul dixit: Ut omnibus diis nostris pro salute principum sacrifices, secundum legem datam a dominis nostris Diocliciano et Maximiano piis Augustis, et Constantio nobilissimo Caesare. Beata Crispina respondit: Nunquam ego sacrificavi, nec sacrifico, nisi uni Deo et Domino [Col. 0727B] nostro Jesu Christo Filio ejus, qui natus est et passus. Anulinus proconsul dixit: Amputa superstitionem, et subjuga caput tuum ad sacra deorum nostrorum. Beata Crispina respondit: Cottidie veneror Deum meum, praeter quem alium non novi. Anulinus proconsul dixit: Dura es et contemptrix, et incipies vim legum invita sustinere. Beata Crispina respondit: Quidquid emerserit pro fide mea quam teneo, libenter patiar. Anulinus proconsul dixit: Vanitas est animi tui, ut jam non dimissa superstitione sacra nomina venereris. Beata Crispina respondit: Cottidie veneror, sed Dominum meum, praeter quem alium non novi. Anulinus proconsul dixit: Ego sacrum praeceptum offeram quod observes. Beata Crispina respondit: Praeceptum observo, sed Domini [Col. 0727C] mei Jesu Christi. Anulinus proconsul dixit: Perdes caput, si non obediens fueris jussis imperatorum dominorum nostrorum, quibus deservire cogeris subjugata; quod et omnis Africa fecit, nec tibi dubium est. Beata Crispina respondit: Nunquam sit illis bene, ut me daemoniis faciant sacrificare: sed sacrifico Domino, qui fecit coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt. Anulinus proconsul dixit: Ergo isti dii non sunt a te accepti, quibus exhibere cognosceris [ f. cogeris] famulatum, ut salva pervenias ad devotionem. Beata Crispina respondit: Nulla devotio est quae opprimi cogit invitos. Anulinus proconsul dixit: Sed utinam devota sequaris, ut in templis sacris flexo capite diis Romanorum thura immoles. Beata Crispina respondit: Hoc non [Col. 0727D] feci aliquando ex quo nata sum, nec novi, nec facio usquequo vita vixero. Anulinus proconsul dixit: [Col. 0728A] Sed fac, si vis a legum severitate immunis evadere. Beata Crispina respondit: Quod dicis non timeo, hoc nihil est. Deum autem qui in coelis est si contempsero, sacrilega ero, et semel me perdet, ut non inveniar in illo die venturo. Anulinus proconsul dixit: Sacrilega non eris, si sacris obtemperes jussionibus. Beata Crispina respondit: Quid vis? ut sim sacrilega apud Deum, et apud imperatores non sim? Absit. Deus magnus, qui fecit mare, et herbas virides, et aridam terram; homines autem facti ab ipso, quid mihi possunt praestare? Anulinus proconsul dixit: Cole religionem Romanam, quam et domini nostri invictissimi Caesares et nos ipsi observamus. Beata Crispina respondit: Deum novi tantum: nam illi lapides sunt, et figmenta manuum hominum facta. [Col. 0728B] Anulinus proconsul dixit: Blasphemiam loqueris, nam non prosequeris quae saluti tuae conveniunt. Et adjecit Anulinus proconsul, et Commentariense officio dixit: Ad omnem deformitionem deducta, a novacula ablatis crinibus decalvetur, ut ejus primum facies ad pompam perveniat. Beata Crispina respondit: Loquantur ipsi dii, et credam: ego si salutem non quaererem audiendam, ante tribunal tuum non essem. Anulinus proconsul dixit: Diu vivere desideras, aut mori in poenis, sicut et caeterae consortes tuae Maxima, Donatilla, et Secunda. Beata Crispina respondit: Si mori vellem, et in interitum animam tradere, et in ignem aeternum, tuis daemoniis darem voluntatem meam. Anulinus proconsul dixit: Caput tibi incidam, si deos venerabiles adorare dispexeris. [Col. 0728C] Beata Crispina respondit: Gratias ago Deo meo, si hoc fuero consecuta. Caput meum perdo semel: sed si thurificavero idolis . . . Anulinus proconsul dixit: Et omnino in isto sensu tuo stulto persistis? Beata Crispina respondit: Deus meus qui est, et qui fuit, ipse me jussit nasci; ipse dedit mihi salutem per aquam baptismi; ipse mecum est, ut anima mea, sicut tu vis, non faciat sacrilegium. Anulinus proconsul dixit: Quid pluribus sufferimus impiam Crispinam? Acta ex codice quae dicta sunt relegantur. Et cum relegerentur, Anulinus proconsul sententiam de libello legit: Crispina in superstitione indigna perdurans, quae diis nostris sacrificare noluit, secundum Augusti legis mandata a coelesti . . . locum tendit, eam gladio animadverti jussit. Beata Crispina [Col. 0728D] respondit: Christo laudes ago, benedico Dominum, qui sic me de manibus tuis dignatus est liberare [Col. 0729A] Passa est beata Crispina apud Coloniam Thebestinam, die Nonarum Decembrium, imperante Anulino proconsule, regnante Domino nostro Jesu [Col. 0730A] Christo in unitate Spiritus sancti in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0729B] Sancto ac venerabili AIONI antistiti Beneventino ANASTASIUS sanctae sedis apostolicae bibliothecarius, in Domino salutem.
Fervens sanctimonia tua circa Bartholomaeum apostolum multi amoris affectu me nuper hortata est, quia jam ejus penes se celebris habebatur memoria, si quid in laude ipsius saltem Graece inveniretur, quod vel Latine vel Graece sit interpretatum, sibi misissem. Verum quamvis in laude ipsius multa inveniantur quae vel Latine vel Graece descripta sunt, unus tamen sermo nuper editus est, qui utrum Latine reperiatur nullo hactenus declaratur indicio. Hunc ergo interpretari et paternitati tuae destinari decrevi. Si autem quaeris quis tanti sermonis habeatur expositor, libenter aperiam. [Col. 0729C] Theodorus videlicet quidam sacerdos apud Constantinopolitanam urbem temporibus fuit Adriani et Leonis Romanorum pontificum, vir valde mirabilis, qui non solum fidei constantia, verum etiam scientiae gratia et signorum polleret virtutibus; duorum imperalium insigniumque coenobiorum, Studii scilicet et Saccudiorum, constitutus est abbas. Qui semper in apostolicae sedis communione persistens, haereticorum naenias et imperatorum vesaniam fidei constantia, etiam tormentis affectus, mentis virtute repressit; necnon et sancti Spiritus gratia plenus opuscula nonnulla composuit inter quae et sermonem hunc de B. Bartholomaeo satis [Col. 0730B] utilem, obscuris dictionibus (quem interpretari tibi voluisti) Graeco edidit famine, qui Graeco vocabulo Ἐγκώμιον dicitur, quod Latine praeconium, sive laus exprimitur. Qui ad Latinitatis notitiam fideliter translatus, ut scrupulum omnem de nutantium pectoribus auferat, et improbas invidorum ac detrahentium linguas comprimat, atque ignorantiam instruat insciorum, consequenter legendus est. Et revera, quia Salomon ait: Memoria justorum cum laudibus, scio quosdam non scientes utriusque idiomata linguae interpretationi meae derogaturos, et me ea passurum quae quondam ille coelestis bibliothecae cultor a suis aemulis pertulit. Verum quisquis ille fuit, ejus salubribus monitis eruditus non se ad detrahendum velut improbus ingerat, sed ad corrigendum [Col. 0730C] quasi probus accedat; nec post dorsum fratris carnes invidentiae dente decerpat, sed palam, si potest, quod a vero discrepat, affectu charitatis emendet. Non enim majorem gratiam consecutum invideo, sed grates auctori rependo, qui, etsi non per me, per quoscunque tamen Latinos, de die in diem donis replet, quibus se Graeci ditatos esse magnopere gloriarentur. Tu tamen, obsecro, si haec translatio parva placet, eam legendam Ecclesiae trade, et pro me Deo hanc legenti saltem semel Kyrie eleyson dicere jube. Salve, praesul amate Deo. Sine margine [Col. 0729C] Id est fine. salve et memor esto fratris tui Anastasii.
[Col. 0729D] Beati Bartholomaei apostoli venerabile omniumque laudum solemni attollendum corpus praeconio, qualiter de Armenia Indorum provincia post decessum Polimii regis atque pontificis, aliquantis elabentibus annis per iniquorum atque infidelium perfidiam, [Col. 0730D] imo divinae dispensationis nutum, Lippareos mirabiliter sit evectum in insulam, unde hodierna solemnitas celebratur, cujusdam Theodori reverendissimi sacerdotis veridica est relatione reseratum; habet enim sic hujusmodi narratio illius.
[Col. 0729D] Maximus quidem labor, et, ut addam, gloria est sanctorum laudes contexere, virtutes praedicare; [Col. 0730D] sed majori devotione martyr quisque debet attolli, in cujus beatificatione omnis sermo non sufficit. [Col. 0731A] At vero et apostolum irreprehensibiliter collaudare, quantae, putas, esse poterit etiam insignium magistrorum industriae, scilicet quem spiritus ad contemplationem laudibus et modulatis vocibus extulit? Cujus enim sonus in omnem terram exivit, ut verborum virtute fines ordinaret orbis, oportet utique ut et laus ejus ex aequo intelligatur et fideliter proferatur: et ad haec quis tam idonens, quis sufficiens, quis robustus? Nunquidnam quia nec Petrus, nec Joannes est divinus Bartholomaeus, idcirco paucioribus est sermonibus praedicandus, et quasi non sit multi praeconii, minus aliquid efferendus? Apostolum Christi audis ex toto, et non pertimescis eum qui misit illum? Testem veritatis sensu capis, et non miraris eum qui est digne canendus? Quin et [Col. 0731B] si multorum unus erat, nulli tamen famulorum Dei minori laude comparandus. An quia est divini duodenarii numeri medius? Est enim et hic duodenarii, in senario medietas, sicut in citharae harmonia similis, aequum et ab utraque parte sonum divinae sermocinationis similem dans. At vero si volueris ut in apostolico ordine, sicut in annuali circulo uniuscujuscunque mensis, ex aequo utilis omnimodis conferatur numerus, et propria alter alterius quantitate et qualitate suam habeat differentiam, non plane nobis is qui laudatur exiguus, sed et nimis sublimis virtute Spiritus apparebit, habens quid in ipsa supputatione mysticum Dei verborum typum secundum arithmeticam artem. Solus enim senarius numerus a prima monade perfectus partibus suis [Col. 0731C] complens ex his ipsis medietatem quidem suam quae est tria, tertiam vero partem suam perficiens ex duobus, sextam autem ex monade consummans. In quo vero numero hic apostolus, si secundum evangelicum dinumeraverimus catalogum, sextus reperitur. Porro et si secundum Actuum apostolorum catalogum numeraverimus, septimum ponemus Bartholomaeum, eritque ipse iterum principium et vertex secundae hexados. Ita ut hinc possimus argumentari eum ad Petrum habere comparationem, dum ex prima quidem hexade principium reputatur in Petro, ex secunda vero, quia summitas est eorum qui post ipsum sunt, dinumeratur, principium taxatur in Bartholomaeo. Nota, dilectissime, Petrus docet nationes; sed et Bartholomaeus consequenter [Col. 0731D] paria investigat. Petri speciosi pedes bona evangelizantis, sed et Bartholomaei aeque jucundi sublimia de Deo loquentis. Petrus operatur prodigia magna, sed et Bartholomaeus facit miracula valida. Petrus deorsum capite crucifigitur, sed e diverso Bartholomaeus poenas pro Christo sustinens, postquam vivens excoriatus est, capite plectitur. Quotquot igitur Petrus agit, totidem operatur et Bartholomaeus. Ad quot valet Petrus mysteria capessenda, ad tot Bartholomaeus sufficit penetranda, aequaliter exsequitur divini verbi rationem, aequaliter fundat Ecclesiam, aequa lance habuit et caetera divina charismata.
Veni ergo placatus, esto ferax verbi, o beate, resera [Col. 0732A] linguam meam mutam, da mihi materiam praeconia tuae magnitudinis enarrandi, non ut ipse proficias aliquid, habens intrinsecus beatitudinum plenitudinem, sed ut quoquomodo declaretur amor circa te divinitus praedestinatus, ut et ego pauperrimus puer tuus paternis orationibus fruar in laude celebritatis tuae. Non enim poterit sine participatione illuminationis permanere, qui ad splendorem radii solis accesserit vel pupillas erexerit.
Alius igitur apostolorum hic, alius vero alibi percepit partem orbis in praedicatione cognitionis Dei, et omnes universitatem sibi dispertientes; praedicatores Regis regum Christi constituti sunt: Constitues enim eos principes super omnem terram (Psal. XLIV, 17) , Scriptura pronuntiavit. Ei autem qui [Col. 0732B] nunc celebri fama laudatur sors et portio Armeniae locus, qui est ab Evilath usque Gabaoth, et in multis gentibus et civitatibus est distributus. Iste ergo cum mitteretur mystice verbum Dei annuntiare, haec divinitus audivit a Domino: Vade, discipule, ad praedicandum, exi ad pugnam, capax esto periculorum; consule figmento meo, cujus misertus homo factus sum, et pro quo mortis dedecus elegi. Ego paternum opus consummavi; primus veritatis testis factus sum; vos quod necessarium est implete, et quae post verba praedicationis meae mundo desunt, ad similitudinem meam supplete. Imitare Magistrum tuum, aemulare Dominum tuum, aequa passione sanguinem pro me pone, et carnem cruciatibus trade; patere quaeque sustinui pro te passus. Ostende in [Col. 0732C] teipso manifestas actiones characteris mei. Arma tibi sint benignitas in sudoribus, mansuetudo inter maledicos, patientia in his qui te peremerint. Ut ovis in medio luporum efficere, virtutibus armatus ad bella acuere. Non resultavit apostolus; non dixit: Quomodo lupos nancisci poterit agnus unus decem millia? Quomodo praecipiet peregrinus primis civium, exsul ducibus, regibus is qui unam possidet tunicam? Sed ut famulus fidelis, Dominico acquiescens praecepto, pergit gaudens, nihil deferens secum, nisi tantum Christi pretiosum nomen pro omni armatura.
Itaque aggrediens verbo praedicationis provinciam sorte perceptam, quanta illic gesserit, quanta subiens pertulerit, sequens sermo depinget; quorum quidem sunt quaedam secundum traditionem antiquae [Col. 0732D] relationis acta, quaedam vero secundum rationem evangelicarum doctrinarum gesta consistunt. Si enim lux mundi est juxta quod Veritas discipulis ait: Vos estis lux mundi, profecto ea quae lucis sunt operatus est in his qui in tenebris et umbra mortis sedebant. Et si sal terrae est, manifestum est quia gentes irrationabiles veritatis ratione saliens emundavit. Et si operarius evangelice nominatus est, consequenter et agriculturam spiritualem perfecit; quod enim a magistra Veritate communiter omnibus dicitur. et per singulas personas rationabiliter accipiendum est. Itaque vide eum secundum allegoriam aliquando quidem non terram arare bobus trahentibus ferrum, sed linguae aratro rationabilia rura sulcantem, jugo [Col. 0733A] videlicet comtemplationis et actionis, nec seminantem aliquid defluentium et corruptibilium, sed fidei verbum in profundum cordis recondentem; aliquando vero plantantem paradisos et vineas Domini, illos scilicet qui jam receptione verbi ad meliora incrementum fecerunt, et ab ineunte aetate per singula tempora fructus multiplices ediderunt; aliquando autem medicinaliter exhibita singulis passionum remedia conferentem.
Verum eumdem nosse velis caecos oculos illuminantem, leprosos mundantem, febres expellentem, claudis vadere, surdis audire praebentem, atque reliquorum languorum multimodas expellendo species, duplici sanitate naturae propriae languidos restituentem et certe pastoralem morem suscipientem, et semitas, [Col. 0733B] Deo perficiente, deducentem, revocantem, pugnantem, propellentem bestias haereseos, daemonumque phalanges: imperfecta rigare manu, educare crescentes in aetate Christi, spinas intelligibiles evellere, vel silvas impactas secare, sepes dogmaticas circumponere, et quidquid eorum deesse constiterit quae opportune sunt sequenda, facile praevidere. Ipse autem aedificator et architectus aedificii ac fabricationis non manufactae, templorum videlicet Domini, quae per Spiritum et veritatem construuntur, ac perficiuntur in populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum. Intuere mecum, o homo, civitates et habitacula, quae olim populus seductus infidelitate possedit, nequiter turrim ponens, in Dei cognitione, et adversariorum insidias [Col. 0733C] facile dimissas, campos florentes, vineas condensitate pullulantes, hortos odorem dantes, aegrotantes omni languore et omni infirmitate sanitati pristinae reformatos; quae talia sunt, ut ita quis dicat, prima spolia et exuviae. Tanti agonis labores et in fame et in siti, in frigore et nuditate, in contumeliis et opprobriis, in carceribus et vinculis, in persecutionibus et adductionibus de loco in locum, de civitate in civitatem, de theatro in theatrum; in tormentis et verberibus; et ad extremum in occisione et gladio. Propter quae namque oportuerat eos remunerare bonis Magistrum, Salvatorem et Medicum pro his operantur atrocia, conviciantur, detrahunt, percellunt, torquent, rodunt. Quid non discentes? quid non agentes? quid non excogitantes? [Col. 0733D] quid non adinvenientes eorum quae ad acriorem afflictionem et tribulationis augmentum proficere crediderunt? Papae, crudelitatem! O feralem insaniam! Quales mercedes Creatori obtulerunt, qui visum, qui auditum receperant! pro honore inhonorantiam, pro benedictione maledictionem, pro requiescibili vita amarissimam mortem!
Legitur etiam in gestis ejus antiquioribus et emendatioribus quod Lycaoniae verbum vitae praedicavit. Dehinc Indiae evangelizans, ad ultimum in Armenia Majori, quae ejusdem est provinciae, in Albano ipsius Armeniae urbe postquam multa et intolerabilia tormenta subiit, decoriatus ab impiis in modum folus, capite plexus est; sicque demum a fidelibus ibidem [Col. 0734A] sepultus. Qui videlicet gloriosus fidelium patronus, etiam post obitum apparuit magnus Dei praedicator. Non enim vel postquam migravit ex hoc mundo neglexit occisores; sed ut pastor bonus quantum temporis erat, invitabat miraculis perditos, et prodigiis admittebat aversos. Sed bestialem mentem et inhumanum cor nil erat quod compesceret, nil quod retraheret usquequo in profunda malorum deciderent. Quid ergo de caetero faciunt? Insaniunt contra sacrum illud corpus; furunt contra diversas jugiter praestantem sanitates sacri corporis arcam. Respuunt remedium aegroti; orbi manum ducentem, caeci lucis datorem, naufragi gubernatorem, morte affecti vivificatorem. Et hoc quomodo? Projiciunt in pelagus ipsam, qua sacrum tegebatur [Col. 0734B] corpus, lapideam arcam, ut in profundum penitus demersa ulterius non compareret tanquam eis tantus apostolus nulla praestiterit beneficia. Invidorum etenim vitium hujusmodi est, ut voluntaria perditione sua nec aliarum fieri salutem patiantur. Sed is qui per David longe ante clamavit: In mari viae tuae, et semitae tuae in aquis multis; et vestigia tua non cognoscentur (Psal. LXXVI, 20) : et hic tumidum mare meabile et pervium lapideae arcae praebuit. Et Petrus magnus clamante ad eum Christo in mari ambulasse dignoscitur. Quod et divinus Bartholomaeus similiter arcae corpus suum gestanti gradiens contra fluctus exhibuit. O miraculum divinum! o opus magnificum! Mota est enim impetu ipsa arca de regione Armeniae, cum quatuor aliorum martyrum arcis, [Col. 0734C] quae similiter dum signa operarentur cum ea in mare fuerant projectae, et per tantum spatium maris quatuor his ambulantibus et praecedentibus, et obsequium apostolo quodammodo facientibus venerunt in ulteriores partes Siciliae, in insulam quae vocatur Lipparis, facta revelatione ad sanctissimum Agathonem qui illic erat episcopus Hostensis. Quis audivit tantum prodigium? quis didicit tam magnificum opus? O miraculum in miraculo! Lipparis autem, id est, pinguis, quodammodo insula Lipparis ferens ipsa sibi pinguedinis futurae nomen. Ipsa forsitan haec ineffabilibus vocibus clamabat: Veni ad me, pauperculam, thesaure ditissime sancti Spiritus. Veni ad me quae sum inhonorabilis, pretiosissima margarita. Veni ad me supplicem, qui a perfidis abjectus es [Col. 0734D] iniquissime; inhabita me, et multipliciter inhabitabor. Salva me, et populosa ero; nomine fungar et ubique personabo. Si alii te magnum coeli luminare contempserunt et repulerunt, sed ego splendorem tuum desidero hactenus tristis et moesta. Si alii mensa vivorum eloquiorum tuorum potiti sunt, sed ego reliquiarum tuarum, ut catellus, micas colligere gestio.
Post haec quasi quosdam ministros suos, alium martyrum hic, alium vero illic relinquens apostolus retrorsum, Papinum quidem dimisit in civitate Siciliae quae dicitur Mylas; Lucianum vero destinavit Messinam; reliquos autem duos in Calabritidem terram direxit: Gregorium quidem in civitatem quae [Col. 0735A] dicitur Columna; Acatium autem in civitatem quae vocatur Cale; quatenus unusquisque eorum in unaquaque civitate protector esset habitatorum, qui etiam usque hodie splendent suffragiis suis. Ipse praeterea velut quis rex domus propriae requie potitus, profectus est ad civitatem ad quam coelitus vocabatur, susceptus praeclare cum multis luminaribus, odoribus atque hymnis; cunctis etiam, qui illic aderant, ei obviam in exsultatione procedentibus.
De caetero dum perventum esset ad urbem, non progrediebatur arca; quidam enim summopere trahebant, illa autem erat immobilis. Et cum esset populus in multa dementatione, resumpsit tandem gaudium tristitia, quia obtinuit quod petierat a Domino; prope est enim Dominus invocantibus eum (Psal. CXLIV, 18) . Super duas itaque vitulas castas assumpta, reposita ubi sacrum ejus templum protinus est locatum; facto etiam cum consummatione miraculo praecipuo. Denique cum mons qui Vulcanus vocatur, pene contiguus esset insulae, nocivus erat his qui circumquaque morabantur. Tunc recessu invisibili motus est quasi stadiis septem circa mare suspensus, ita ut usque hodie appareat videntibus quasi figuratio tractus fugientis ignis. Porro quot et quanta deinceps mirabiliter operatus sit, aut mira faciens operetur hactenus circa eos qui a diversis langoribus et infirmitatibus obstricti ad ipsum fide confugiunt, nec necessarium est dicere ob prolixitatem tractatus, nec incredibile audienti, cum pignus ex uno habeat aliorum exhibitiones mire gestorum. Sed [Col. 0735C] ave, o beate beatorum, terque quaterque beate Bartholomaee. Ave, qui es Dei amator et imitator, boni scilicet Magistri; ave, qui es divinae lucis, splendor sanctae Ecclesiae; ave qui es bene sonans organum spiritualis melodiae; ave, artificiose rhetor verae sapientiae; ave, qui es peritae capturae piscator rationabilium piscium; ave, qui es multi chori et dulcis fructus palmes, Christi vividae et paternae culturae vitis; ave, digne meritis famule Domini universorum; ave merito desiderabilis amice coelestis sponsi; ave, qui es sapientiae fluentis et multiplicis potationis ac lumen spiritualis paradisi; ave, qui es divina virtute vulnerator diaboli, mundum suo latrocinio vulnerantis; ave, qui multipliciter appares mundo Lucifer Dei cognitionis. Gaudeas, divinitus illustrata [Col. 0735D] et ignea columna orthodoxiae; gaudeas, sol orbis terrae, qui cuncta illuminas; gaudeas, os Dei sapientiae linguam habens ignitam; gaudeas, jugiter emanans fons sanitatum; gaudeas, daemonum terribilis insecutor; gaudeas qui es multipliciter optabilis formositas Armeniae; gaudeas, qui ab oriente ad occidentem per mare ambulasti gloriose; gaudeas, qui es Lippareos salutabilis et multimodis adorabilis gloriatio; gaudeas, qui mare sanctificasti meabilibus gressibus; gaudeas, qui terram purpuream fecisti rubore sanctissimi sanguinis tui; gaudeas, qui aerem suavitatis odoribus replesti sacris spiraminibus divinorum eloquiorum tuorum; gaudeas, qui ad coelos commeasti, et medius in choro divinae acici tuae refulges [Col. 0736A] in gloriae inaccessibilis splendore, in exsultationis insatiabili jucunditate. Illinc nos, benignissime, intuearis; illinc benedicas te beatificantes; illinc glorifices te glorificantes; illinc concordes orbem terrae pacatum. Sacerdotes justitia in sanctitate induantur; reges bonis operibus in orthodoxia contra barbaros armentur; monasticam vitam tenentes conversationem aequalem angelorum ac sine dolo custodiant; viri mulieribus et rursum mulieres viris competentem legem conservent; patres cum filiis, praelatos cum subditis, dominos cum servis, mutuum dantes cum debitoribus, venundantes cum emptoribus; caeteraque omnia benevolentiae tuae effectu ad utilitatem reipublicae protege, et cuncta quae secundum beneplacitum Dei dirigi debent, patrocinio tuo [Col. 0736B] defende: et praecipue alumnos decoratae Lippareos, pastorem quoque ac gregem qui construxit sacrum templum tuum, et eum qui te, licet breviter, ex se laudare praesumit in Christo Jesu Domino nostro, quem decet omnis gloria, honor et adoratio, cum omnipotente Patre, ac sanctissimo et vivifico Spiritu, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.
Haec de Bartholomaei laudibus ejusque mirabiliter advecto in Lipparim corpore Theodorus, fama sanctitatis hac sacerdotii dignitate conspicuus, fido relatu explicuit. Qua vero deinceps occasione quove sit ordine de eadem insula Lipparitana transvectum, cum ibidem usque ad annum octingentesimum octavum ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi requiesceret [Col. 0736C] corpus ejusdem beati apostoli, de reliquo dicendum est.
Supervenientes itaque Saraceni depraedati sunt et depopulaverunt praedictam insulam, et rumpentes sepulcrum apostoli, disperserunt ossa ejus per diversa. Mox illis discedentibus per visionem apparens isdem apostolus Dei cuidam Graeco monacho qui fuerat ecclesiae ipsius custos, ait illi: Surge, collige ossa mea quae dispersa sunt. Cui ille respondit: Quare ossa tua colligere, aut aliquem tibi honorem impendere debeamus, cum tu permiseris nos et populum istum a paganis deleri et nobis nequaquam auxiliatus es? At ille dixit: Per longa annorum curricula pro hoc populo Dominum deprecatus sum, ac meis cum precibus unde nunc [Col. 0736D] usque securi constiterunt, concessit omnipotens Deus; sed quia multiplicata sunt mala illius, crevitque iniquitas nimis, non jam obtinere pro eo valui ut amplius salvus persisteret, idcirco periit. Tu surge tantum et collige, ut dixi, ossa mea, eaque ut tibi praecepero diligenter reconde. Cui ille monachus ait: Et quomodo ea invenire potero, qui nescio ubi dispersa sunt? Dicit ei apostolus: Nocte vade ad colligendum ea, et quae videris resplendere ut ignem, haec leva, quia vere ipsa sunt ossa mea. Qui statim surgens perrexit ad locum. et invenit sicut apostolus dixerat, et collegit ea indubitanter, et recondita in loculo diligenter abscondit et abiit relicto ibi socio suo. Cumque pro [Col. 0737A] exquirendis Saracenis illuc Longobardorum irent navigia, nutu Dei inventum ibi monachum et sancti apostoli corpus tulerunt, et abierunt. Supervenientes autem Saraceni circumdederunt navim illam in qua sanctum apostoli corpus ducebatur, ita ut spes evadendi nequaquam esset. Tunc subito factae sunt densissimae tenebrae ante Saracenorum naves, ita ut nescirent quo pergerent. Sicque liberata est navis illa. Quibus adhuc in mare commeantibus, unum ex nautis ejusdem navis a gravi valetudine obtentu ipsius apostoli divina salvavit clementia. Exeuntes autem ad terram ingenti cum honore Beneventum [Col. 0738A] duxerunt sanctum corpus apostoli, atque in altario recondiderunt, anno ab incarnatione Domini octingentesimo nono, vicesimo quinto videlicet die mensis Octobris. Cujus prior quidem ex Indorum parte transvectio in Lipparitanam insulam celebratur decima tertia die mensis Junii; dormitionis vero ejus festiva celebritas colitur, ut praemissum est, nono Kalendas Septembris; sicque ter in anno sacratissima digne celebratur solemnitas ad laudem et gloriam Domini nostri Jesu Christi, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Domino piissimo et serenissimo CAROLO imperatori, Deique vere cultori, semper Augusto, ANASTASIUS exiguus apostolicae sedis bibliothecarius, in Domino aeternum cum Christo imperium.
Ecce imperatorum solertissime et Christianissime qui effodis et rimaris sapientiam sicut thesaurum, cui nihil sinistrum est, cum utraque nimirum manu pro dextera utaris. Nam sic humana Reipublicae [Col. 0737C] commissa secundum legem Dei gubernacula moderaris, ut divina quaeque non deseras, sed praeferas. Passionem sancti hieromartyris Dionysii quondam Areopagitae, postque Athenarum antistitis, quam Romae legi cum puer essem, quamque a Constantinopolitanis legatis audieram, secundum jussionem vestram diu quaesitam, tandemque in maximo coenobiorum Romae sitorum repertam, etiam inter diversos langores positus, arrepto interpretandi certamine, Latino eloquio tradidi, quantum potui, auxiliante Deo, et si non ex toto verbum e verbo, sensum tamen penitus hauriens. Cesset ergo jam quorumdam opinio, perhibentium non esse Areopagitam Dionysium eum, qui prope Parisium corpore ac virtutibus redolet: cum hoc et Graecorum [Col. 0737D] quoque stylus, cum Latina lingua concordans, testetur et praedicet, in qua profecto natus est, et qua celsa scripta sua contexuisse probatur: praesertim cum manifeste sciamus, praecipuos tractatores Ecclesiae, qui Latino stylo scripsere, quid dubium in sancta Scriptura reperientes, mox ad Graeca exemplaria currere, et ad eorum sensum, protinus a se omne nubilum ambiguitatis excludere.
Nec mirum, si quisquam doctorum erga plurima occupatus, nec Graecorum scripta rimatus, aliter senserit, cum ipse apostolus Petrus quaedam sic [Col. 0738B] tenenda esse putaverit, ut merito coapostolus ejus Paulus eum reprehensibilem judicaverit. Beatus etiam Cyprianus doctor et martyr, quiddam de rebaptizatione definivit, quod tota Ecclesia rejecit. Quid autem de sancto Augustino dicemus, qui etiam libros Retractationum, conficiens nonnulla, quae se bene sensisse dudum putaverat reprehendit. Nam Deus omnipotens nonnunquam dispensatorie gerens, cui multa revelat, quiddam opertum deserit, et quod alteri obserat, alteri reserat: ne tamen sine remunerationis dono relinquit, quod ex radice charitatis prodire non nescit: quia cum cor scrutetur, non tam dictum quam intentionis admittit effectum. Verum hinc multa, docente Deo, dicere possem, si non mihi praefationem, sed apologiam faciendi [Col. 0738C] propositum exstitisset. Suscipe itaque, piissime imperator, Dionysium, ex Graecia iterato volatu venientem, et qui gaudes eo Latino eloquio habito, gaude et ab Achivo sermone donato.
Sane quia nonnulli beatum Dionysium πτερύγιον τοῦ οὐρανοῦ a Graecis appellari commemorant: notandum quod hunc beatus Joannes Chrysostomus πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ, id est volucrem coeli in ultimo sermonum describat. Quorum duorum nominum differentiam, sacri Evangeliorum atque psalmorum Graece scriptorum, libri demonstrant: nam in altero quidem Graece πτερύγιον scriptum, codex Latinus non alam, sed pinnaculum interpretari declarat. In altero vero πετεινὸν crebro sermone Romano translatum, volucrem sonare designat. Hujus autem passionis [Col. 0738D] textum beatus Methodius, qui a sede apostolica Constantinopolim presbyter missus, ejusdem urbis tenuit pontificium, et ex tunc inter sanctos ab omnibus ob suae confessionis et agonis certamen veraciter veneratur et colitur, edidit, pauca de multis praecedentibus scriptis excerpens. Deus autem pacis conterat Satanam sub pedibus vestris velociter, et qui dedit amplum in terris imperium, tribuat in coelestibus ditissimum regni praemium.
Actum mense Junio, indictione nona, anno pontificatus viri beatissimi domini nostri Joannis octavi [Col. 0739A] papae quarto, imperii vero domini clementissimi Caroli semper Augusti primo.
Inter caetera studia quae tam laudabilis actio quam saluberrima commonitio, quin etiam odorifera volans opinio de virtutum ac morum quantitate tuorum (o dictator inclyte!) mortalium mentes excitat, et ad effodiendum sapientiae hortatur velut thesauros; illud quoque non mediocriter est admiratione stupendum, quod non solum Latinos Patres, sed et Graecos rimari non cessas, et Romana lingua pollentes Pelasgarum [Col. 0739B] facis rerum non expertes. Tu quippe facis, qui ad faciendum suscitas et hortaris: quia et nos saepe magnam domum fecisse dicimur, non tamen manibus, sed affatibus. Beatus itaque Areopagita Dionysius Atheniensis antistes (quem inter caetera constat industria tua, praestantissime principum, in Romanum sermonem translatum) tantum est, ut ipse patentius nosti, ad intelligendum difficilis, quantum sermone sublimis: imo quanto difficilia sunt intellectu et alta mysteriis, quae ipse perscrutatus, superna revelante gratia, didicit; et arcana theologiae (divina se ducente manu) ingressus in sanctuarium Dei ablato velamine penetravit.
Mirandum igitur est, quia pietas tua nec talia indiscussa reliquit. Sed hic licet in terra ambulat, [Col. 0739C] tanquam in coelis conversans ambit: ita ut, veluti quidam (ut ita fateamur) angelus vel coelestis homo, Sancta sanctorum ingredi contemplatione videaris, et ad abdita et adyta divinae ineffabilitatis, quantum possibile est mortalibus, acutis spiritualium oculorum visibus accessisse credaris. Mirandum est quoque quomodo vir ille barbarus (qui in finibus mundi positus, quanto ab hominibus conversatione, tanto credi potuit alterius linguae dictione, longinquus) talia intellectu capere in aliamque linguam transferre valuerit. Joannem innuo Scotigenam virum, quem auditu comperi per omnia sanctum. Sed hoc operatus est ille artifex Spiritus, qui hunc ardentem pariter et loquentem fecit. Nisi enim ex gratia ipsius [Col. 0739D] igne charitatis flagrasset, nequaquam donum linguis loquendi procul dubio suscepisset. Nam hunc magistra charitas docuit, quod ad multorum instructionem et aedificationem patravit.
Verum etsi ad mensuram datus est ei Spiritus, ipse tamen, paternis doctrinis imbutus, quantum potuit fecit, et prodesse proximis ultra vires tentavit. Si quidem praeter illa quae hunc latuisse probantur, ex his quae sparsim a quibusdam de praedicti Patris sermonibus et epistolis ante nos interpretata inveniuntur, plurimum utilitati subtraxit; quia tanto studio verbum de verbo elicere procuravit, quod genus interpretationis (licet et ipse plerumque sequar) quantum illustres interpretes vitent, tua profecto [Col. 0740A] solers experientia non ignorat. Quod eum non egisse ob aliam causam existimo, nisi quia cum esset humilis spiritu, non praesumpsit verbi proprietatem deserere; ne aliquo modo a sensus veritate decideret. Unde factum est ut tantum virum, qui per se (quia intima et ardua quaeque utriusque philosophiae penetralia rimari proposuit) perplexus nostris intellectibus videbatur, intra cujusdam labyrinthi difficilia irretiret, et in antris profundioribus invisibiliorem quodam modo collocaret; et quem interpretaturum susceperat, adhuc redderet interpretandum.
Quapropter ipse merito anxius, coepi sedulo quaerere si forte reperiri potuisset praeceptor quisquam, vel aliquod scriptum, quo enucleante, tantus Pater nobis liquidius illuscesceret; et quia jam per interpretis [Col. 0740B] industriam linguae nostrae fuerat traditus, nostris quoque patulis [ al., patulus] redderetur perfectius intellectibus: cum ecce repente paratheses sive scholia in eum (quae Constantinopoli positus videram) ad manus venere, quibus utcunque interpretatis, mihi aliquantulum magis emicuit, quae videlicet in marginibus interpretati codicis ejus, ut in Graeco reperi, mox interpretata utcunque (donec a docto melius interpretarentur) respondentibus signis interpres ego satis imperitus apposui, vestraeque gloriosae sapientiae potissimum fore mittenda non immerito judicavi; ut scilicet, quae fuit alterius interpretationis hortatrix et auxiliatrix, sit etiam nostrae qualiscunque susceptrix et approbatrix. Ipsorum autem scholiorum sive paratheseon quaecunque in calce sui [Col. 0740C] signum vivificae crucis habent, a beato Maximo confessore et monacho inventa narrantur; caetera vero sancti Joannis Scythopolitani episcopi esse feruntur. Sane ubi a verbis interpretis scholia ipsa dissentire vidi, ut lector quid de apposita dictione interpres senserit, quid scholion insinuet indifficulter agnoscat, et verba interpretis scholio inserui, et qualiter ea scholii compositor praetulerit, innui.
Sed et, sicubi opportunum fore conspexi, ex me quoque (quoniam esse aliter non potuit) paucissima quaedam, et quae facilius ab intelligente agnosci poterant, interposui.
Praeterea notandum est quod, licet tantae gloriae tantaeque scientiae sive antiquitatis iste sanctus Dionysius fuerit, nunquam tamen aliqua opuscula eum [Col. 0740D] edidisse (nisi fallor) quaecunque orthodoxorum scripta traditio prodit, priusquam Romani pontifices (videlicet Gregorius, Martinus, et Agatho) dictorum ejus in conscriptis suis mentionem fecerint, et ea per haec probabilia judicantes admiserint, Gregorius scilicet in homilia capituli Evangelii de centum ovibus et decem drachmis; Martinus in synodo sua quam Romae contra haereticos celebravit; et Agatho in epistola quam ad sextam synodum destinavit. Unde ego verum esse Graecorum opinionem conjicio, perhibentium libros ejus a prioribus haereticis occultatos, donec longo post tempore ex opusculis ejus solus codex qui nunc habetur, est Romae repertus, caeterisque nondum inventis, in Graeciam asporta [Col. 0741A] tus. Edidit enim alios, ut ipse innuit, libros; quos nec Graecus quisquam, nec adhuc potuit invenire Latinus.
Et quidem Lucas in Actibus apostolorum XVII, 34, Eusebiusque Pamphili et Dionysius Corinthi antistes, de eo quaedam miranda tradunt; quae vero scripserit (nisi me oblivio fallat) omnino non tradunt. Suadet autem ad hoc ita credendum etiam illud, quod nemo probabilium tractatorum, sicut eis moris est priorum dicta excerpendi, et suis opusculis inserendi scriptis ipsius utitur, aut horum cujuspiam reminiscitur. Denique vir magnus et apostolicae sedis [ al., vitae] praeceptor Constantinus [Col. 0741D] De quo vide Anastasii nostri praefationem in octavam synodum, supra. philosophus, qui Romam sub venerabilis memoriae Adriano juniori papa veniens, sancti Clementis [Col. 0741B] corpus sedi suae restituit (quique totum codicem memorati et memorandi: Patris memoriae commendaverat, et quantum utilitatis medulla ejus habebat, auditoribus commendabat, solitus erat dicere: Quod si sanctos, videlicet priores institutores nostros, qui haereticos quosque vix et quodam modo cum fuste decollaverunt, Dionysium contigisset habere; cum acuto illos gladio procul dubio trucidassent; innuens profecto hujusmodi dicto, quia quorum os laboriosius et forte tardius obstruxerunt, facilius et acutius sive velocius ( ὀξύ quippe et acutum significat et velox ) obmutescere coegissent. At vero post praelatorum sanctorum sedis apostolicae praesulum memoriam, tam sanctae septima et octava synodus, quam Latini et Graeci doctores, non solum [Col. 0741C] quia venerabilis hic Pater scripserit innuunt, sed testimonia ex Scripturis ejus frequenter assumunt; ut scilicet sensus suos et dicta tanti viri reddant auctoritatis pondere gravida, et cunctis mortalibus approbanda pariter et sectanda.
Deus omnipotens gloriam tuam a terrenis ad coeleste regnum transferat quandoque.
Data VIII Kal. Aprilis, indictione 8.
[Col. 0741D] Domino sancto Patri ADONI venerando mihi et valde diligendo archiepiscopo, ego ANASTASIUS sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarius plurimam opto salutem.
Triste tibi nuntium, proh dolor! nimium tristis, et gemens transmitto. Venerabilis quippe recordationis Pater et papa noster Nicolaus ab hac misera [Col. 0742A] vita Idibus Novembris ad coelestem beatitudinem, ut credimus, ductus nos miseros et valde desolatos reliquit. Intrant enim post discessum ejus lupi rapaces non parcentes Dominico gregi, quibus obsecro et per Deum contestor ut fortis * minas resiste, simulque deprecor ut orationes pro illo Domino sedulas dirigatis. Eheu! quam sero talem virum Ecclesia meruit, quam cito reliquit. Vere fateor, expedierat ut sol radios suos absconderet magis quam illa os vel oculos divideret, quos usque ad punctum decessus sui ad divinum obsequium aperuit, et ad Ecclesiae profectus intentos semper exhibuit. Verum nunc congregatio omnis, quos ille vel pro diverso adulterii genere, vel pro aliis criminibus redarguit, ad hoc exarserunt, ut universa ejus opera destruere et [Col. 0742B] cuncta scripta delere meditari non metuant. Quorum conatus idcirco creditur ad effectum venire, quia imperatoris cum his manus esse, falso ut credimus, dicitur. Haec ergo cunctis fratribus nuntiate, et in quibus prodesse posse confiditis, laborare pro domo Dei curate. Nam si tanti pontificis acta cassantur, vestra, quaeso, ubi parebunt? Verum scio quia licet apud nos paucos, apud vos tamen reliquit sibi Dominus plurimos qui non curvaverant genua ante Baal. Habemus autem praesulem Adrianum nomine, virum per omnia, quantum ad bonos mores pertinet, valde strenuum et industrium. De quo adhuc utrum ecclesiastica negotia omnia, an partem curare velit, ignoramus. Pendet autem anima ejus ex anima avunculi mei; vestri vero Arsenii, quamvis idem eo quod [Col. 0742C] inimicitias multas obeuntis praesulis pertulerit, ac per hoc imperatori faveat, a studio ecclesiasticae correctionis paululum refriguisset. Quem cito, quaeso, vestris sacris monitis rursus inflectite, ne diebus suis dum valet apud suum imperatorem et summum pontificem Ecclesia Christi [Col. 0742D] Deest aliquid. , at maxime prima. Taliter merear vestra de prosperitate semper gaudere.
EMBOLUM.
Adjuro autem ut omnibus metropolitis Galliarum intimetis ne si hic factum fuerit concilium, sic quasi recuperationem sui status assequantur, ut in derogationem defuncti praesulis prosiliant. Praecipue vero cum hunc nullus redarguerit, et modo qui objectis respondeat non supersit, quamvis ille nec eo . . . publicam [Col. 0742D] gesserit, nec haeresi unquam, ut fingunt, annuerit, sed zelo Dei quod operatur . . . Unde etiam scribo vobis et per Deum contestor ne consentiatis neque approbetis, imo resistatis iis quae contra Nicolaum papam agi tentantur, quoniam auctoritas hujus Ecclesiae mox dissolvitur, si praesul e . . . addicitur.
[Col. 0743A] PETRO egregio episcopo sanctae Gavinensis Ecclesiae, ANASTASIUS summae et apostolicae Ecclesiae bibliothecarius, apostolicam salutem.
Post translatam a me ad petitionem sanctitatis tuae passionem praecipui doctoris et martyris Petri, Alexandrinae urbis episcopi, mihi praecipere voluisti, quod passionem sanctorum mille quadringentorum octoginta martyrum apud Graecos habitam Latino traderem eloquio. Quod, considerata imperitia scientiolae meae, primum quidem hoc aggredi non praesumpsi: deinde vero, paternitati tuae inobediens apparere refugiens, parui, et, quod jussisti, coelitus adjutus [Col. 0744A] explevi, malens penes doctos de inscientia reprehendi, quam apud paternitatem tuam pro inobedientia culpabilis exhiberi: praesertim, cum sanctitas tua in amore martyrum flagrans, non rusticitatem, qua et apostolos ante vocationem non caruisse manifestum est, sed triumphos eorum, qui ex ipsa minus urbana peritia utrumque sciri possunt, attendat, et ad venerationem multorum enucleatos habere desideret. Bene valens diutius in Domino paternitas tua pro nobis orare dignetur!
Sume, Pater placidus, multorum gesta piorum. Rusticus est sermo, calamus quem vertit Achivo.
Notitia historica
[Col. 0743B] Erchembertus, natione Langobardus, ut Leo Ostiensis [Col. 0743C] Lib. I, 47. refert, patre Adelgario, Pilano castro comitatibus Teanensis, ut videtur, oriundus [Col. 0743C] C. 44. , X Kalendas Septembris anno 881, ibi a Pandonulfo ejusque sociis Neapolitibus captus et omnibus bonis a pueritia acquisitis exutus, atque, ut ipse scribit, pedester ante equorum capita usque ad urbem Capuanam exsul evectus est. Deinde Capuae commoratus et sancti Benedicti regulam professus [Col. 0743C] C. 61. , in itinere [Col. 0743C] C. 69. a Monte Cassino Capuam iterum a Graecis captus et cum sociis, quos inter praeceptorem commemorat, male habitus; deinde vero per Neapolim Capuam reversus ibique cellae cuidam sancti Benedicti praepositus est. Anno sequenti, cum Atenolfus possessiones sancti Benedicti infra urbem Capuanam sitas fratribus exsulantibus auferri praecepisset, ab Angelario abbate Cassinensi et episcopo Romam ad Stephanum V papam missus est, a quo benedictionem fratribus privilegium coenobii sui et litteras ad Atenolfum exhortatorias attulit. Quibus monasterio possessiones [Col. 0743C] reddi impetravit, sed iram Atenolfi incurrit atque cella ab abbate tradita vi privatus est [Col. 0743C] C. 1, 22. . Licet autem nec alia Atenolfi facta approbaret, sed dominandi habendique cupiditatem et severum ejus in filios sancti Benedicti imperium abhorreret, tantus tamen patriae et gentis amor Erchembertum tenuit, ut victoriam ad sanctum Cartium ab Atenolfo [Col. 0744B] de Graecis reportatam, qua Bardorum imperium stabilitum est, celebrandam sibi sumeret. Amicis igitur flagitantibus, ut historiam Langobardorum in ducatu Beneventano degentium inde ab ortu praecipueque a tempore Adelgisi principis conderet, opus aggressus est, et non solum, ut modeste praefatur [Col. 0744C] Cf. c. 21, 31 et secundam historiae partem. , Marcum et Lucam evangelistas imitatus, magis quae auditu percepit, quam quae ipse vidit, sed tempus etiam suum descripsit [Col. 0744C] C. 1. . Fecit id posteritatis ad exemplum, et ex opere ipso virum justum piumque, patriae amantissimum, miserias ejus dissidio principum ortas ex intimo corde lugentem, tum gloriae ejus pacis et securitatis studiosissimum agnoscat [Col. 0744C] C. 74. . Substitit in historia anni 889; fortasse morte praeventus, cum se res Widonis et Berengarii additurum in fine operis promisisset [Col. 0744C] C. 82. .
Liber a compluribus saeculorum X, XI et XII ineuntis scriptoribus in subsidium vocatus, in uno tantum codice Salerni circa annum 1300 exarato, ad nostra usque tempora devenit. Asservatur iste 1) in [Col. 0744C] bibliotheca Vaticana n. 5001 signatus, et verus omnium tam codicum recentiorum quales Romae et in inferiori Italia exstant, quam editionum fons agnoscitur. Nam antequam Romam afferretur, anno 1560 a Marino Freccia exceptus est, cujus deinde exemplar complures viri litterati exscripserunt [Col. 0744C] Vide Peregrini praefationem ad Erchembertum. . Est membranaceus in 4 o , littera Langobardica exaratus, [Col. 0745A] sed radendo corrigendoque, Frecciae ut videtur manu, certe saeculo XVI ita foedatus, ut legendi discernendique magnam mihi interdum difficultatem objiceret. Quare haud raro scriptoris [Col. 0745B] Codex saepius scribit Ra c his (Ratchis), gen c ium, conti c uum (contiguum), corru c tum (corruptum), dissen c io (dissensio), s c itus (situs), abs c ente (absente), procintu (procinctu), selus (scelus), silicet, defunto, cunti; litteram h interdum omittit in aut (haud), yems, ystoria, ausi (hausi), alitus, exalaverat, veatur (vehatur), traens (trahens), scribit in h arena, h ac (ac), h abiit, h abeuntibus, h edificare, h is (is), h ovile, h onestatus; ubi et nos id servavimus. Praeterea b et V commutantur in v albus (balbus), V ari [Col. 0746B] (Bari), v elvis (beluis), impro v itas, prae v ito, b assis (vassis) fri b olum, b et g in Li g uria (Liburia, b et s in assumitur (absumitur); d omittitur in animavertat, aiuvandum quemamodum; commutantur s et X in estremitas, iusta, iuxit (iussit) e x itare (haesitare); ph (f) et V in V ari (Phari); o et a in L o ngobardi, i et e in decl e vis et congem e scit; i et g in agebat (aiebat), g urgium; u et o in comm u tio; u omittitur in Agustus. Scribitur etiam semel frebis pro febris. Sed omnia ea haud constanter. et correctoris 2) manus distingui eo magis necesse fuit, quod haec in editiones anteriores omnes derivata sit. Sed prima etiam manus tam scribendorum vocabulorum quam textus ipsius ratione a vera lectione, qualem ex prioribus capitibus et locis ex Erchemberto derivatis divinari licet, tantum recedit, ut reliquis praeterea subsidiis uti oportuerit. Adhibuimus igitur: 3) Chronicon Salernitanum, quod in eodem codice exstat, sed eodem modo depravatum est. 4) Leonis Ostiensis librum I, cujus capitibus 9-47, nostri capita 2, 3, 9, 11, 14, 16, 17, 19, 20, 23, 29, 33, 35, 37, 39, 44, 46-48, 61, 65, 66, 69 exscripta habentur. 5) Joannis Chronicon sancti Vincentii ad Vulturnum, unde antiqua capitum 4, 20, 29, 32-36, 38, 39 lectio haud raro agnoscitur.
Quibus inter se collatis, cum scribendi rationem, [Col. 0745B] qualem in codice Vaticano saeculi XIII exeuntis offendimus, a sermone chronicorum antiquiorum Cassinensium praecipue in usu litterae c, quae tum loco [Col. 0746A] t, g, p, s, tum plane superflua ponitur aut omittitur, recedere vidissem, in ea re codicis auctoritatem relinquendam esse censui, reliquis quam fideliter fieri poterat servatis.
Editiones anteriores, ope apographorum codicis Vaticani institutae, hae fuerunt: A) Carracciolii inter antiquos chronologos quatuor Neapoli an. 1626 a Muratorio SS. V. p. 15 repetita; B) Camilli Peregrini, ope lectionum nonnullarum codicis Vaticani ab Holstenio subministratarum correcta, in Historia principum Langobardorum, Neapoli 1643, tom. I; unde a Burmanno in Thesauro IX, P. I; Eccardo SS. I. 49, Muratorio SS. II. 237, et Pratillo I. 46 sqq., iterum expressa atque in SS. Gallicis Bouqueti tom. V, 324, VI, 205, VII, 155, excerpta est.
Adnotationes editorum anteriorum, praecipue Pratilli, paucas tantum servandas duximus. Excerpta ex Gestis Romanorum pontificum de regibus Liutprando, Hilprando, Ratchiso, Aistulfo et Desiderio, auctoritate capitis 1 Erchemperti perperam invocata, [Col. 0746B] eidem ab editoribus nonnullis tributa, Pauli Diaconi Historiae Langobardorum subjicienda statuimus.
Historia Langobardorum
[Col. 0745C] 1. Langobardorum [Col. 0745] Longobardorum plerumque codex. seriem, egressum situmque regni, hoc est originem eorum, vel quomodo de Scandanavia insula egressi ad Pannoniam, iterum a Pannonia Italiam transmigraverint regnumque susceperint, Paulus, vir valde peritus, compendiosa licet brevitate set prudenti composuit ratione, extendens nichilominus a Gammara et duobus liberis ejus hystoriam Ratchis pene usque regnum. In his autem non frustra exclusit aetas loquendi [Col. 0745C] Id est, non sine causa aetas provecta Paulum a finienda Historia prohibuit. , quoniam in eis Langobardorum desiit regnum; mos etenim hystoriographi doctoris est, maxime de sua stirpe disputantis, ea tantummodo retexere quae ad laudis cumulum pertinere noscuntur. Ultimo autem compulsus [Col. 0745] add. sum. 2 a compluribus ego Erchempert quasi [Col. 0746C] ab [Col. 0745C] Sequentia interpretes vexarunt. Peregrinus et Pratillus intelligunt, Erchembertum ab «Algelgiso» Langobardo, quem eumdem fortasse qui cap. 68 occurrit fuisse credunt, excitatum historiam scripsisse; sed tunc quid voces quasi ab ortu significent [Col. 0746C] haud video. Igitur alia ratione explicanda sunt; Erchembertus dicit se a compluribus compulsum esse, ut Historiam Langobardorum in ducatu Beneventi degentium inde ab ortu principatus, praecipueque ab Adelgiso principe, scriberet. Quod ita esse, opus ipsum indicat; incipit enim ab Arichis duce et inde ab Adelgiso ampliori sermone procedit. ortu [Col. 0745] abort : : : : c. abortivus A. ab ortu B. praecipueque ab Adelgiso [Col. 0745] Algelgiso c. , insigni sagacique viro, hystoriolam condere Langobardorum Beneventum degentium, de quibus quia his diebus nil dignum ac laudabile repperitur quod veraci valeat stilo exarari, idcirco non regnum [Col. 0745] regen:um c. eorum, set excidium, non felicitatem, set miseriam, non triumphum [Col. 0745] triumphum cod. , set perniciem, non quemadmodum profecerint, set qualiter defecerint [Col. 0745] deferint cod. , non quomodo alios superaverint, set quomodo superati ab aliis ac devicti fuerint, ex intimo corde ducens alta suspiria, ad posteritatis exemplum succincto licet et inerti prosequar calamo [Col. 0745] calomo cod. . Hac quoque flagitatione devictus, non tantum ea quae oculis, set magis quae auribus [Col. 0745] aribus corr. auribus c. hausi, narrare me fateor, imitans ex parte dumtaxat [Col. 0747A] Marci Lucaeque evangelistarum praeconiis, qui auditus potius quam visus Evangelia descripserunt.
2. [Col. 0747] capitum divisionem Codex ante caput 44 haud agnoscit. Igitur capta ac subjugata Carlo Italia (774), Pipinum filium suum illuc [Col. 0747] Ita aut illis 1. habere videtur; illic 2. regem constituit, cumque illo stipatus innumerabili exercituum agmine crebrius Beneventum adiit capessendam. (781.) Quo tempore Arichis, gener jam fati Desiderii, vir Christianissimus et valde illustris atque in rebus bellicis strenuissimus, Beneventum ducatum regebat. Qui audiens eos super se adventare, Neapolitis qui a Langobardis diutina oppressione fatigati erant pacem cessit, eisque diaria [Col. 0747D] Pensiones. in Liburia [Col. 0747] Illiguria c. qui constanter liguria scribit. [Col. 0747D] Leburia, terra di Lavoro. et Cimiterio [Col. 0747D] Ager Nolanus. per incolas sancita [Col. 0747] sancita : : c. dispensione misericordiae vice distribuit, titubans, ut conici valet, ne ab [Col. 0747B] eorum versutiis Franci aditum introeundi Beneventum repperirent. (787.) Super Beneventum autem Gallico exercitu perveniente [Col. 0747] deest 1. manu 2. , praedictus Arichis viribus quibus valuit primo fortiter restitit, postremo autem, acriter praeliantibus universa ad instar locustarum radice tenus corrodentibus, magis civium saluti quam liberorum affectibus consulens, geminas [Col. 0747] ita 4 (1. 12); gemina c. soboles vice pigneris jam dicto tradidit Caesari, hoc est Grimoaldum et Adelchisam, simulque cunctum thesaurum suum; ex quibus Adelchisa multa cum prece proprio restituta suo [Col. 0747] su : : c. fuit 2. genitori, Grimoaldum vero secum remeans detulit Aquis [Col. 0747] a quo c. , collata Arichis pace sub foedere pensionis.
3. Nanctus itaque hanc occasionem, et, ut ita dicam, Francorum territus metu [Col. 0747] met : : c. , inter Lucaniam [Col. 0747D] Paestum. [Col. 0747C] et Nuceriam [Col. 0748D] Nocera. urbem munitissimam et praecelsam in modum tutissimi castri idem Arichis opere mirifico exstruxit [Col. 0748D] Arichis Salernum jam ante adventum Caroli munierat. Cf. Mon. G. SS. 1, 118, 168, 169. , que [Col. 0747] ita 1 scripsisse videtur; munivit et nova fabrica reparavit, quae civitas 2. propter mare contiguum, quod salum appellatur, et ob rivum qui dicitur Lirinus [Col. 0748D] Ab occidente Salerni. ex duobus corruptum [Col. 0747] corruct : : c. vocabulis Salernum appellatur [Col. 0747] ita 1?; appellatum, quam civitatem sic idem princeps fortificavit ut 2. , esset scilicet futurum praesidium principibus superadventante exercitu Beneventum. [Hic [Col. 0747] Hic usque praecepit ex 4. (1. 9., qui ea ex Herchemperto laudat, adsumta, in codice desunt. Arichis primus Beneventi principem se appellari jussit, cum usque ad istum qui Benevento praefuerant duces appellarentur; nam et ab episcopis ungi se fecit, et coronam sibi imposuit, atque in suis cartis: scriptum in sacratissimo nostro palatio, in finem scribi praecepit.] Infra Beneventi autem moenia templum Domino opulentissimum ac decentissimum condidit, quod Graeco vocabulo Agian Sophian, id est sanctam [Col. 0747D] sapientiam, nominavit; ditatumque amplissimis praediis et variis opibus sanctimonialium [Col. 0747] ita 4.; sanctimonial c. coenobium [Col. 0748A] statuens, idque sub jure beati Benedicti in perpetuum tradidit permanendum. Pari etiam modo in territorio Alifano [Col. 0747] ita restituendum videtur, preditto alfano 2. aliphano 5. Deo amabili viro ecclesiam in honorem Domini Salvatoris construxit, et monasterium puellarum instituit, atque ditioni sanctissimi Vincentii martiris subdidit.
4. Defuncto dehinc Arichiso, consilio habito Beneventanorum magnates [Col. 0747] magnantes c. legatos ad Karlum destinarunt multis eum flagitantes precibus, ut jam fatum Grimoaldum quem a genitore obsidem jam pridem [Col. 0747] ita correxi; pridie c. susceperat sibi praeesse concedere dignaretur. Quorum petitionibus rex annuens illic continuo praedictum contulit virum, simulque jus regendi principatus largitus est, set prius eum sacramento hujusmodi vinxit, ut Langobardorum mentum tonderi [Col. 0748B] faceret, cartas vero nummosque sui nominis characteribus superscribi semper juberet [Col. 0747] juberet muros Salerni Acherentiae et Consiae funditus everteret. Accepta. edd. ex 3. . Accepta denique licentia repedandi a Beneventi civibus magno cum gaudio exceptus est. In suos [Col. 0747] suo c. aureos ejusque nomine aliquandiu figurari placuit, schedas vero similiter aliquanto jussit exarari tempore, reliqua autem pro nichilo duxit observanda; mox rebellionis jurgium initiavit.
5. Hac etiam tempestate idem Grimoalt neptem Augusti Achivorum [Col. 0747] acivorum c. in conjugium sumpsit, nomine Wantiam; set nescitur, quam ob rem ad fructum minime pervenit. In tantum enim odium primus eorum avidus prorupit amor, ut sumta occasione Francorum circumquaque se repugnancium, more Hebreico sponte eam a se sequestraret; dato ei libello [Col. 0748C] repudii, ad proprios lares eam vi transvexit. Hoc quidem callide licet egerit, efferitatem tamen supradictarum barbararum gentium sedare minime quivit; nam tellures Teatensium et urbes a domino [Col. 0747] ita 2. dominis 1? Beneventanorum tunc subtractae sunt usque in praesens, nec non et Nuceriae urbs tunc capta est, set celeriter a fato Grimoaldo acquisita est (802), apprehenso in ea Guinichiso duce Spolitensium cum omnibus bellatoribus inibi repertis.
6. Frequenter autem Karlus cum cunctis liberis, quos jam reges constituerat, et cum immenso bellatorum agmine Beneventum praeliaturus aggreditur; set, Deo decertante pro nobis, sub cujus adhuc regimine fovebamur, innumerabilibus de suis peste perditis, cum paucis nonnunquam inglorius revertebatur. [Col. 0748D] Unde factum est, ut Pipino regnante in Ticino et Grimoaldo praesidente in Benevento, frequentissimum [Col. 0749A] bellum vexaret Beneventanos, ita ut nec ad momentum pax interfuerit illis viventibus. Erat enim uterque juvenili aetate nitentes et ad commotiones [Col. 0749] comutiones c. et bella declivi [Col. 0749D] Id est declives. . Pipinus autem, fultus suorum [Col. 0749] ita emendavi; fultorum c. praesidio bellatorum, jugi continuoque praelio exagitabat eum; Grimoalt vero et civitatibus munitis et primoribus quam plurimis constipatus, parvipendens ac despectui ducens illius persecutionem, in nullo cedebat ei. Aiebat [Col. 0749] Agebat c. itaque per legatos suos Pipinus: Volo quidem, et ita potenter disponere conor, ut sicuti Arichis genitor illius subjectus fuit quondam Desiderio regi [Col. 0749] regis 1. Italiae, ita sit mihi et Grimoalt! Quibus econtra Grimoalt asserebat:
[Col. 0749B] 7. (807.) Et hoc quidem ita de hac luce subtracto, Grimoalt alter suscepit jura Beneventi tuenda, thesaurarius [Col. 0749] thesarius c. videlicet divae memoriae Grimoaldi prioris, vir quoque sat mitis et adeo suavis, ut non solum cum Gallis, verum etiam cum universis circumquaque gentibus constitutis pacis inierit foedus, et Neapolitis supra memoratis gratiam pacemque donavit (808). Set quia antiquus hostis semper invidet pacatis et piis viris, atque bella et discordiae semina in eis serere molitur, Dauferium quendam, virum spectabilem, suae artis malicie ignivit, et cum nonnullis filiis Belial horrendum fecit inire consilium adversus principem fatum, hoc modo depositi quippe in itinere insidiis, ut dum per pontem proficisceretur Veterrimae urbis [Col. 0749D] Vietri prope Salernum. ad praedictam urbem Salernum [Col. 0749C] properans, impulsus a menbris Satanae profundum, fluctibus [Col. 0749] fructibus c. marinis immergeretur, esset beluis in pastum. Set revelante sibi occultorum cognitore Deo, suis ad se accersitis, jam dictum incolumis pertransiit pontem; eos autem, qui suae salutis hostis fuerant, cepit et vinculis injecit. (816.) Dauferius vero quia tunc non aderat illic, hoc agnito, fugam arripuit et Neapolitis susceptus est.
8. Quo comperto, Grimoalt non segniter egit, set confestim iter Neapolim agreditur, exercitumque post se accelerare jubet. At ubi juxta memoratam perapplicuit [Col. 0749] peramplicuit c. [Col. 0750D] Id est, circumcirca applicuit. urbem [Col. 0749] u. continuo multe i. 2. , juventutis populus ejusdem civitatis armis evectus, obvius illi audacter eminus exivit in praelium; quod ille ut intellexit, protinus [Col. 0749D] itinera eorum revertendi prius irretire molitus est, et ita demum in eos insurgere voluit. Tantam denique hostium stragem coepto bello mari terraque fecit, ut fretum adjacens vix per septem et eo amplius dies cruore occisorum purgaretur; in terra vero tumuli nunc usque interfectorum conspiciuntur cadaverum, et ut ab eisdem incolis referentibus compertus sum [Col. 0750A] quinque milia fere hominum eadem tunc in acie occubuere. Idem enim Dauferius una cum magistre militum qui tunc inibi regnabat, soli elapsi, fugibundi moenia illius urbis tandem ingressi, nec ibi sic quidem requiem capiunt; nam egressae conjuges virorum peremptorum gladiis, insequebantur illos, dicentes: Reddite nobis, o caduci viri proditori [Col. 0749] i. e. proditores; ppitori c. , quos nequiter interfecistis! Quare, inquit [Col. 0749] i. e. inquiunt. , adversus eos praelium insurgere conati estis, quem pro certo invictum scitis? Grimoalt vero acrius eos insecutus est usque ad portam que dicitur Capuana, ita ut proprio conto eam percuteret; nec erat quispiam qui resisteret. Clausis tantum obseratisque foribus, qui remanserant infra muros se tutaverunt. Reverso igitur Grimoaldo ad castra cum suo exercitu incolume, altera [Col. 0750B] die pro fatigio sumpto et pro interemptis affinibus, jam dictus perfuga dux dedit in exenium octo milia aureos supradicto principi, et memoratum Dauferium ad pristinam reduxit gratiam. Statim denique ob solitam misericordiam praedicto viro donationem de rebus suis praecepto firmavit, gratiam vero familiaritatemque primam non denegavit. Interea Badechis comes Consinus, Sico Agerentinus casteldeus, quem Grimoalt dudum proselitum [Col. 0750D] Id est advenam. receperat honoribus plurimis deferens, sub dolo insurgentes in eum, cum jam extremum spiritum traheret, gladio eum peremerunt (817).
9. Interfecto igitur eo innocenter, praedictus Radechis Siconem loco illius principem subrogavit. Ipse vero non multum post tempus cuncta viriliter mundana [Col. 0750C] metu gehennae abdicans, ad beati se contulit Benedicti suffragia, catenaque cervice tenus vinctus, ejus coenobium Christo militaturus adiit, se reum quoque clamitans et impium, se male egisse ac crudeliter vociferans, sicque monachicum scema [Col. 0749] sema c. sumens, in tanta se districtione corporis animique coram oculis internis arbitris in eodem monasterio coartivit, ut nulli scrupulum adsit omnium facinorum suorum veniam adipisci meruisse. Circuibat ille saepe diabolus girans septa sacri monasterii, et voce perspicua et multis audientibus clamitabat inquiens:
10. (818.) Suscepto itaque Sico principatu, foedus [Col. 0750D] cum Francis innovavit, Beneventanos bestiali efferitate persequitur, atque se superstite filium suum, Sicardum nomine, heredem principatu effecit, virum satis lubricum, inquietum et petulantem [Col. 0749] petulante c. , animique elatione tumidum. (821.) Per idem tempus Neapolitis, quorum superius mentionem feci, bellum a Sicone [Col. 0749] sicione c. creberrimum motum est, et civitate valide [Col. 0751A] obsessa tellure pontoque ac fortiter jaculis et scorpionibus oppugnata, pene capta esset, si defuisset ingenium. Nam juxta ora maris muro [Col. 0751] muros c. arietibus et machinis funditus eliso, jam cum catervatim populus ingredi urbem niteretur, dux jam dictae civitatis, data mox obside genitrice sua ac duobus propriis liberis, magnopere eum callida arte exflagitans per nuncios misit [Col. 0751] sit c. ita: Tua est urbs cum universis quae infra se retinet; placeat ergo pietati tuae, ne inter praedam detur; crastina autem die cum trofaeo victoriae gloriosissime ingredere, possessurus [Col. 0751] possesuros 1. nos omniaque nostra! His ergo suggestionibus fidem accomodans, diem sustinuit venturum. Subsequenti vero nocte interrupta urbs muro firmissimo solidata [Col. 0751] solida c. est, et crepusculo quo se suamque tradere pollicitus est [Col. 0751B] civitatem, arma bellica suscipiens, contra eum se erexit ingenti certamine. Oppressi igitur durius a genitore et filio per sedecim continuos annos cives praefatae urbis, cum jam ad extremitatem maximam pervenisset, ad Francorum se contulere praesidium. His denique diebus praeerat illis caesar Lodoguicus cognomento Almus, filius Karli superioris augusti, qui Lutharium natum suum consortem dum regni asciret, ab eo una cum socia sua captus ac custodiae [Col. 0751] acustodie c. mancipatus est, set ab optimatibus [Col. 0751] ab timatibus c. suis ereptus, ad pristinam sublimatus est gloriam; quibus anitentibus, obsidio ab illis aliquandiu sublevata est (831).
11. Circa haec tempora gens Agarenorum a Babylonia et Africa ad instar examinis apum manu cum [Col. 0751C] valida egrediens, Siciliam properavit (832), omnia circumquaque devastans; tandem civitatem insignem Panormum nomine captam, nunc usque commoratur, plurimasque in eadem insula urbes et oppida dirruens, jam pene tota illarum gentium ditioni substrata congemiscit. (840.) Inter haec moritur Lodoguicus, qui secundus in Gallia augustali praeerat imperio, Lutharius supradictus illius regni haeres [Col. 0751] heredes 1. effectus est, atque ab hoc Francorum divisum est regnum, quoniam Lutharius Aquensem et Italicum, Lodoguicus autem Bajoarium, Karlus vero, ex alia ortus genitrice, Aquitaneum regebat imperium.
12. (833.) Sed ut retro vertam sermonem, mortuo Sicone, Sicardus monarchiam solum optinuit, qui jam cum patre saepius memorato per aliquot feliciter [Col. 0751D] imperaverat annos; coepitque populum sibi commissum ex levitate animi beluina voracitate insequi ac crudeliter laniare. Inter haec, ut Asverus Aman, ita iste praetulit caeteris Rofridum quendam, filium Dauferii cognomento Prophetae, cujus consilii sub versione multa sacrilega ac blasima [Col. 0751] blasmia 1 blasma 2. patrabat. Fuit [Col. 0752A] autem idem vir in mundanis rebus prudens, et nimium versutus, et ultra quam credi potest callidus; adeo enim circumvenit praestigiis suis fallacibus supradictum [Col. 0751] supraditum c. virum, ut illo absente et dissentiente nil unquam [Col. 0751] inquam 2. exercere vel ad momentum [Col. 0751] monimentum 1. auderet [Col. 0751] afferre auderet 2. ; sicque ab eo deceptus et inlaqueatus est, ut germanum suum, Siconolfum nomine, gratis perpetuo dampnaret exilio (834), cunctosque Beneventanae gentis proceres aut custodiis aut morti indiderit; ad hoc nimirum tendens, ut dum relictus ac destitutus solacio esset optimatum, citra suam suorumque sanguinis effusionem facillime interimeretur. Quamobrem et Maionem cognatum suum tonderi jussit et monasterium retrudi, Alfanum [Col. 0751D] Abbatem. denique, quo nemo fidelior eo tempore fuit, virum illustrem [Col. 0752B] et fortissimum robore, laqueo suspendi fecit. Tuncque factum est ingens perjurium in Benevento, ex quo conicitur iram Dei primum fore provocatam ad perdendam terram.
13. Talia eo tractante, divina actum est dispensatione, ut dum alium innocenter conaretur extinguere, praevenientem interim langorem ipse coelitus spiritu pariter et carne perculsus interierit. Prius enim quam obiret, ut cumulus suae perditionis justius augeretur, pro amore pecuniae spectabilem et Deo dignum virum sanctitate conspicuum, Deus dedit nomine, beatissimi Benedicti vicarium [Col. 0751D] Id est abbatem Montis Casini. , a pastorali [Col. 0751] apostorali c. monasterio monachorum seculari [Col. 0751] secularis 1. magis potentia quam congrua ratione deposuit ac custodiae mancipavit; cujusque nunc usque cineres, [Col. 0751] quos c. quo recubat [Col. 0752C] humatus, nonnullos febre detentos variisque langoribus oppressos ex fide poscentes creberrime curare noscuntur. Quid enim dicam de hujus viri nequitiis, quando quidem distractis ecclesiarum coenobiorumque praediis, nobilibus ac mediocrum rebus violenter ablatis, secundum subputacionem dierum anni embolismi [Col. 0752D] Anni embolismalis, 380 dies excedentis. curtis [Col. 0752D] Id est curtes. opulentissimas aggregavit. (839.) Hoc quoque misero ita obeunte, paulo post a filii vel Adelferio [Col. 0751] adelferio nomine nomine c. nomine, Sicardus supradictus princeps gladio perimitur; Deo juste retribuente, qui plerumque reddit iniquitatem patris in filios carnem solummodo feriens ulciscitur; ut quia Sico, genitor suus, Grimoaldum, seniorem suum, indebite occideret, ulciscente Deo, filius illius a subditis interficeretur. Et isto hoc modo decedente, percussor non diu [Col. 0752D] laetatus est. Nam parvo post tempore a Sicone notho,4 cognomento Albo, praedictus homicida extinctus est, scilicet ut juxta verbum Domini, qui gladio corpus proximi transverberavit, justo valde judicio talionem, hoc est similem ultionem [Col. 0751] ulcicionem c. , in se ipso expertulit.
14. Decedente itaquo Sikardo ab hac luce corporea, [Col. 0753A] Radelgisus principatus regimen suscepit, thesaurarius [Col. 0753] thesausararius c. praefati viri, in cujus electione omnis ut ita dicam Beneventi provincia consensit, vir autem blandus ac bonis moribus pollens. (840.) At ubi isdem primatum promeruit, Siconolfus, quem superius exulem praemisi, a custodia carceris elapsus fugere latibulum coepit, et ab Urso, comite Consino cognatoque suo, aliquandiu latuit occultatus. Quo etiam tempore liberi Dauferii Balbi [Col. 0753] batui c. , videlicet Romoalt, Arichis et Grimoalt, nec non et Guaiferius, Beneventi moenia relinquentes, Salernum invasere, Siconulfumque quo latebram fovebat repertum, seniorem sibi unanimiter constituerunt; factaque tunc talis dissensio, qualis nunquam fuit in Beneventum ex eo quo Langobardi in ea ingressi sunt. Ante adventum [Col. 0753B] itaque Siconolfi in Salernum missus est Adelmarius a supradicto Radelgiso principe, ut filios Dauferii ad suam fidelitatem converteret; qui illuc abiens, astu doloso principem [Col. 0753] principe c. deseruit et se illis sociavit [Col. 0753] illisociavit c. , eosque ignivit deterius.
15. Eodem quoque tempore Landolfus jam Capuae praeerat gastaldeus, vir quippe ad bella promtissimus debellator. Hic autem vetustam exercens inimicitiam cum quibusdam de genere Seductorum, animo et gente crudelibus viperis, interfici fecit ex primis eorum septem viros, uni eorumque manibus abscidi; reliqui praesidium fugae sumentes, Benevento adeunt Radelgisum, adfinem suum. Landulfus autem Sicopolim ingressus, a Radelgisi dominatione se subducens Siconolfo sociatus est, ac primum cum Neapolitis [Col. 0753C] pacis conjunxit foedera. Fretus itaque Siconolfus hujus ac liberorum ejus auxilio, totam Calabriam suo subdidit famulatui maximamque partem Apuliae; dein adversus Beneventum praeliis insurgere nititur, plurimasque urbes et nonnulla oppida ab ejus dominio auferens suoque juri [Col. 0753] juris c. subjecit; et quia erat vir bellicosissimus, partimque metu, pene cunctum populum eum ambiens sequebatur. Prius enim quam Siconolfus Salernum obtineret, a praedicto Adelmario [Col. 0753] aldemario c. cf. c. 14. Radelgisus invitatus et a suis stratoribus fraude suasus, Salernum quasi capturus adventavit. Quo dum pervenisset, castrametari grandi cum audacia placuit, set subito velud turbae civitate isdem vir cum fatis Dauferii filiis egressus, eos inaudita caede mactaverunt, bonaque eorum cuncta diripientes ditati [Col. 0753D] sunt; et Radelgisus vix cum paucis inglorius fugiens evasit, nec ultra ausus est Salerni metas gressibus attingere.
16. (848.) Iliis quoque diebus Pando quidam [Col. 0753] quidem corr. quidam c. Barim regebat, qui jussis optemperans Radelgisi, Saracenorum phalangas in adjutorium accitas juxta murum urbis et oram [Col. 0753] ora c. maris locavit commorandas. Ilii autem, ut sunt natura callidi et prudentiores [Col. 0754A] aliis in malum, subtilius contemplantes munitionem loci, intempesta noctis Christicolis quiescentibus per abdita loca penetrant urbem, populumque insontem partim gladiis trucidarunt, partim captivitati [Col. 0753] captu caeteris crasis c. indiderunt. Supradictum vero proditorem gentis et patriae, variis multisque suppliciis debachantes, postremo, ut vere dignum fuit, marinis sugillarunt gurgitibus. Quo comperto Radelgis, quia eos urbe nullatenus evellere quibat, coepit tamen quasi familiares amicos excolere et ad suum adjutorium sensim provocare; ac primum castrum Cananense [Col. 0753] in margine manu sec. XV vel XVI scriptum est civitas fuit, set nunc est destructa, prope barolum et hodie locus dicitur prior ad canne. una cum Urso filio suo illis destinavit oppugnandum. Confestim igitur intimatur hoc Siconolfo; perstatim mora seposita eos debellaturus properavit, atque super eos audacter irruens, cunctos qui fugere nequiverant [Col. 0754B] armis stravit, tantoque victoriae positus est trophaeo, ut ex innumerabili [Col. 0753] numerabili c. acie paganorum vix pauci elapsi essent, qui urbe residuis casum [Col. 0753] urbem r. casu e. pereuntium explicarent. Rex vero eorum, Calfo nomine, solus cum dedecore fugiens, equo in itinere jam fesso ammisso, tandem valde lassus plantis propriis urbem introgressus est.
17. Interea Siconolfus Beneventum crebris praeliis graviter affligebat, atque ut dici solet mala arbor, modo malus infigendus est cuneus, contra Agarenos Radelgisi Libicos Hismaelitas Hispanos accivit, hisque invicem intestino et extero altercantibus bello, ultramarina loca captivis nostrae gentis diversi [Col. 0753] diversis c. sexus et aetatis fulciebantur. (843.) Quadam vero die convenere utraeque acies in Furculas Caudinas [Col. 0753] ferculas caudina c , commissumque [Col. 0754C] est belli certamen, ac primo impetu Radelgisi pars victrix existens, Siconolfi exercitum totum in fugam vertit. Siconolfus autem in loco tutissimo tunc constitutus, cum paucis suorum mox super Beneventanos triumphantes ac suos [Col. 0753] suo c. insequentes virili irruit animo, et non minima caede prostravit; patrataque victoria, plurimos eorum gladiis extinxit [Col. 0753] extincxit c. , nonnullos cepit, reliquos vero in fugam compulit. Fretus itaque frequentissimis victoriis, omnes urbes et castella a Radelgisi abstrahens jure excepto Siponto, Beneventum circumdedit oppugnandum; cumque telis et lue famis non mediocriter coarteretur, mandatum ilico est Guidoni ut properaret urbem. Erat autem idem Guido dux Spolitensium, Siconolfi cognatus, pro cupiditate tamen pecuniarum, [Col. 0754D] quibus maxime Francorum subicitur genus, postposito vinculo parcutali in adjutorium ilico profectus est Radelgisi, atque per nuncios suggessit Siconolfo obsidente urbem, ut obsessione [Col. 0753] obssessione c. relicta ad propria remearet, adiciens inter caetera: Permitte [Col. 0753] permicte c. me loqui cum Radelgiso, quia tuae magis parti favebo. Recessit igitur Siconolfus a loco illo; Guido interim applicuit, et accepta a Radelgiso unam sellam [Col. 0755A] pro septuaginta milibus nummis aureis, dirrupit quodcumque pollicitus fuerat suo cognato, et alienatus ab eo via qua venerat rediit.
18. Post haec praedictus Guido suasit Siconolfo, ut datis quinquaginta milia nummis aureis pro adunatione provinciae Beneventanae, Et optinere te, inquid, faciam eam hinc et inde, quasi palmo meciaris eam! Cujus tunc consilio consenciens [Col. 0755] concencient c. Romam adiit, aureos tribuit, sacramenta dedit, jusjurandum suscepit, nichil proficiens inanis abscessit. Erat autem adhuc inter Siconolfum et Radelgisum frequentissima pugnae concertatio et cotidiana litium seditio, unde et ex diversa parte quibus via justitiae displicebat alternatim ab uno in alterum confugiebant, fiebantque crebra par [Col. 0755] pariter? rapinae incestaeque fornicationes. Erant [Col. 0755B] siquidem universi erranei et ad malum prompti, quasi bestiae sine pastore oberrantes in saltum. Set cum jugiter civili bello invicem inter se lacerarentur, essetque omnium pernicies et, ut ita dicam, animae et cordis extrema perditio, maxime quia Saraceni Benevento degentes, quorum rex erat Massari, infra extraque omnia funditus devastavit [Col. 0755] devastaverunt? ita ut etiam optimates illius pro nichilo ducerent atque ut ineptos servulos taureis duriter flagellarent [Col. 0755] flagarent c. .
19. (855.) His quoque diebus mortuo jam dicto Luthario, regnum Gallicum pentifarie [Col. 0755] ita 4. (I. 29.) pentifari c. divisum est, quoniam Lodognicus et Karlus, germani ejus, Bajoariam et Aquitaniam regebant, primogenitus ejus filius Lodoguicus nomine Italiam, secundus Lutharius Aquis, tertius Carlictus Provinciam tuebantur. Huic ergo [Col. 0755C] Lodoguico augusto suppliciter relatum est per Landonem [Col. 0755] est. pandonem c. cf. c. 21. comitem Capuanum, filium [Col. 0755] filii c. Landolfi supradicti viri, et per Ademarium jam fatum virum [Col. 0755] virum nec non per venerabilem abbatem Bassacium, ut ad has partes venire eosque a nefandorum Saracenorum devastatione eripere tantisque calamitatibus finem dignaretur imponere pergit Leo I. 29. . Qui licet erat admodum parvuli [Col. 0755] parvulus? , pro Dei tamen zelo eorum humilibus precibus aures accommodans, etiam consensum [Col. 0755] consensensum c. praebuit; et celeriter veniens, universos prophanae gentis hostes [Col. 0755] hoste c. ab urbe vi distrahi ac [Col. 0755] distrai hac c. framea necari fecit (849); et praesentibus omnibus Langobardis, inter duos praedictos viros totam provinciam Beneventanam aequitatis discrimine sub jurejurando dispertivit. Hoc autem facto, non diu supervixit Siconolfus, set debitum mortis munus exolvens, filium suum adhuc lactantem ministerii sui reliquid heredem. Cui superstes parum qui extitit Radelgis. Quo migrato, Radelgarius filius ejus in principatum [Col. 0755D] loco ejus electus est, vir plane fortis viribus et animo pius, ac corpore cunctis gratus.
20. Per idem tempus Agareni Barim incolentes, coeperunt devastantes stirpitus depraedare totam Apuliam Calabriamque, ac pedetentim [Col. 0755] pededentim c. Salernum ac [Col. 0756A] Beneventum depopulare initiarunt [Col. 0755] intrarunt 5. (852). Tunc iterum sugestum est lamentabili supplicatione jam saepe dicto piissimo augusto per Bassacium [Col. 0755] bassicium c. venerabilem virum, beati Benedicti vicarium, et per Jacobum sancti Vincentii abbatem, ut properare quantocius dignaretur, et suo adventu eriperet quos ante jam misericorditer redemerat: Et simus, inquiunt, fidissimi famulis illius, constituatque nos subesse cuilibet ultimo suorum! Qui sine mora veniens, cum incredibili multitudine Barim perrexit, set pro [Col. 0755] pr ae 5. omnibus obliti Capuani suam ultroneam sponsionem [Col. 0755] sposionem c. , urbibus se recondentes, Landulfum tantum antistitem vice sua illuc destinarunt. Videns autem supradictus caesar et illorum fallacium et se nil proficere, sine emolumento [Col. 0755] emolumento 1. recedens abiit, concesso principato [Col. 0756B] Salernitano Ademario, fortissimo et illustre viro, Siconolfi filium exulem fecit. (854.) Interea obiit Radelgarius Benevento; cui successit germanus ejus nomine Adelchis, vir quippe mitissimus et amabilis cunctis [Col. 0755] Adelgis omni bonitate deformis, sed quod pejus est etc. 5. , tantaque mansuetudinis, ut etiam ab exteris diligeretur. Set, quod pejus, provincia in multis divisa ad exitium magis quam ad salutem de die in diem a dominatoribus ducebatur.
21. Subtracto vero ex hac luce Landulfo Capuano comite (843), ut post tergum [Col. 0755] postergum c. redeam, quatuor reliquid liberos, Landonem videlicet jam fatum virum, Pandonem, Landonolfum et Landolfum futurum pontificem, viros singularis prudencia virtutisque [Col. 0755] viros tutisque c. efficacia valde compotes [Col. 0755] compotens c. ; ex quibus Lando Capuam, Pando marepahissatum [Col. 0755] mare pahissatum c. marepahis Suram ed. , Landonolfus Teanum [Col. 0756C] regebat, Landulfus vero adhuc juvenis [Col. 0755] ita emendavi; indolis c. tenerae indolis ed. palatinis [Col. 0755] palatis c. excubabat obsequiis. Hic autem novissimus, ut [Col. 0755] et c. post in patulo claruit, cum adhuc viscere gestaretur genitricis, eadem mater, cum se quadam die sopori juxta viri dorsum dedisset, facem igneam peperisse visum experta est. Quae fax cum humi solo cecidisset, in maximum ignis globum aucta est, visaque est totius Beneventi confinium concremare, sicque cum sompno pariter et visio [Col. 0755] viso c. elapsa est. Quae nimium perterrita, proprio mox conjugi moesta curavit indicare [Col. 0755] indagare c. ; cujus visionis finem genitor ut audivit, in paucis [Col. 0755] ita corrigo; in pacis 1. in facis 2 infatis ed. sillabarum dictionibus futura ejus dira opera complexus est, dicens:
22. Horum denique genitor cum jam diei ultimae appropinquaret, ut a referentibus audivi, vocatis liberis suis hoc in edictum illis tradidit, ne unquam, quantum ad se pertineret [Col. 0757] pertinerent c. sinerent Beneventum cum Salerno pacisci: quia non erit, inquid, vobis [Col. 0757B] profuturum [Col. 0757] profurum c. . Cujus monitum filii audientes, opere pariter patrarunt, atque suis heredibus in jus perpetuum sicut a patre susceperant reliquerunt. Magnum sanum [Col. 0757] consilium? hereditarium [Col. 0757] M. sane hereditarium scelus s. ed. suae reliquerunt soboli, adversus divinum dumtaxat praeceptum gerentes quod ait Jesus discipulis suis: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) . Accepto itaque jure regnandi, modo [Col. 0757] nullo modo ed. Siconolfo obsecuntur, parvipendunt imperiis ejus, set prae omnibus Landonolfus contrarius illi semper et ingratus extitit, adeo ut etiam filio illius natam suam necessitate ductus arraret. Hoc autem tempore Paulinus, Deo dignus et carus vir, Capuae praesul, ab hac carnea subtractus est faece, atque Landone supradicto viro viriliter decertante, Landolfum, fratrem suum, episcopum ordinavit; set [Col. 0757C] incongruam vicissitudinem filiis ejus post patris intulit obitum, quos velud durissimos hostes vario ac perpetuo multavit exilio.
23. (851.) Mortuo itaque Siconolfo, ut unusquisque quod sibi habile videretur ageret, filium ejus adhuc anno carentem [Col. 0757] carente c. loco ejus subrogarunt [Col. 0757] subrogarent c. . Tunc coeperunt praedicti fratres concives suos, partim ambitu, partim metu agitati, ferina persequi ingluvie et custodiis mancipare; quamobrem et a Pandulfo consanguineo suo Suessulam ingenio auferentes, suae ambitioni nexerunt, ipsum et liberos illius extorres fecerunt, de quibus dehinc unum gladio [Col. 0757] gladium 1. , alium igne perdiderunt, duosque superstites jugi continuoque dampnarunt exilio. Suessulam autem postea a Landulfo Landonis filio captam, [Col. 0757D] annitente sibi Sergio magistro militum, quia socer erat illius, nunc usque retinet [Col. 0757D] Landolfus quo anno obierit, ignoratur. eam.
24. (856.) Hac tempestate, casu an judicio superno actum sit, tota urbs Sicopolis igne cremata est, ita ut ne una domus remaneret inusta praeter episcopalis aula. Qua reperta occasione, Landulfus praesul et Landonolfus, germanus ejus, consilio [Col. 0758A] inierunt, ut deserta angusti montis cohabitatione, ad plana et praeclara campestria descenderent ad commanendum: Non sumus, inquiunt, caprearum hovile, ut in saxorum cavernis tueamur, ad humiliaque denique descendamus, ut altos nos et inhumiles circumspicientibus praebeamus! Quibus tunc adsensum Lando minime praebuit, quia delirum ac frivolum erat, inter tot procellas urbem munitissimam deserentes ut suillo coeno locarent.
25. Hiis invicem ita altercantibus, duo praedicti viri coeperunt haedificare murum supra pontem qui vulgo Casilinum dicitur [Col. 0758D] Scilicet Capuam recentem. ; quorum opera ut perspexit Lando, inchoavit ac mirifice perfecit haedificandam urbem. Ut autem munita est et habitari coepta, supervenit Guido jam dicto cum universis Tuscis, et [Col. 0758B] obsedit eam hinc et inde graviterque angustiavit (858), quia nolebant subici Ademario jam fato viro ob improbitatem Landolfi praesulis et Landonolfi, quoniam illum prae caeteris affectu favebat fraterno, aliis quasi exteris spretis. Dum enim valide intus affligerentur cotidiana pugna, et foris sata delerentur, tandem robore et violentia devicti colla subdiderunt famulatui, excepto Landonolfus; quamobrem Suram, cuncta oppida confinia a Landonolfo domino subtracta et Guidoni sunt tradita, sicut promissum fuerat. Quo facto in tantam animi tristitiam corruit praedicatus vir, ut in proximo spiritum exhalaverit.
26. Per idem tempus veterem inimicitiam vindicare volens Ademarius, filium [Col. 0757] filius c. Marini Malfitani, cognatum videlicet Pandonis, dolo cepit, et Sergio [Col. 0758C] magistro militum, cum quo foedus inierat, exulem tradidit; qua pro causa ab eodem Sergio etiam Marinus fraude captus est. Hinc etenim aeternum jurgium inter Ademarium et Pandonem ortum est; unde factum est, ut inscio Landone Landulfus episcopus et Pando suaserint Guaiferio filio Dauferii Balbi, et fecerunt apprehendere Ademarium principem, et Guaiferium sponte [Col. 0757] spontem c. sibi seniorem elegerunt, jurantes ei gravi sacramento. (861.) Set ocius ad consueta vitia defluentes, et huic statim post excessum Landonis, soceri illius, mentiti.
27. Mortuo denique Landonolfo (859), non multum post Lando [Col. 0757] landonem c. dira paralisi parcutitur, lectum per annum integrum fessus detinebatur. Hoc agnito, Sergius magister militum praesidiis illectus Ademarii, [Col. 0758D] ut priora replicem, dirrupit juramentum quod cum Landone pactum fuerat, et adversus filium illius bellum excitavit. Nam octavo Ydus Maias (8 Maii) quo beati Michaelis archangeli sollempnia nos solempniter celebramus, quo etiam die priscis temporibus a Beneventanorum populis Neapolites fortiter caesos legimus, hac ergo die, nullum honorem [Col. 0759A] dans Deo, misit duos liberos suos Gregorium magistrum militum et Caesarium, nec non et Landulfum generum suum Suessulanum, cum quibus Neapolitum et Malfitanorum exercitum tam pedestrem quam et equitum pene ad septem milia viros misit, dans ei in praeceptum ut Capuam obsideret. Quibus audacter occurrit ceu leo fervidus Lando junior, repperitque eos transvadatos pontem Teodemundi suos acriter expugnantes; totis viris super eos irruit, atque cuneum eorum scindens gladiis ventilavit, captumque Caesarium et ferme octingentos alios, reliquos in fugam vertit; sicque triumphans reversus est. Pando autem, illius avunculus, Ademarii metuens adventum, ad monumentum quondam Trasarici interim observabat excubias. Post haec Pando, [Col. 0759B] erepto Marino vinculis, Caesarium cum universis libertati [Col. 0759] libertatis 1. restituit.
28. (860.) Hiis quoque diebus Lando senior, crescente interim langore, ad extrema perductus est, vocatisque duobus fratribus suis, Pando scilicet et Landolfo antistite [Col. 0759] antiste c. , Landonem filium suum eis supplici prece commendare studuit, atque in manus eorum tradidit dicens: Teste Deo sanctaque ejus ecclesia, vobis eum commendo, ut eodem in judicio futuro judicemini, quo eo in praesenti abusi fueritis! sicque humanum faciens obiit. Quo migrato, non diu ad juramentum perstitit fraternum; nam subdole pro cupiditate castaldatus et Landonem et ceteros fratres urbe repulerunt, et a Guaiferio alienati sunt, cui sacramenta recentia dederant, praecipueque Landolfus [Col. 0759C] per evangelia missarumque sollempnia nec non et per manus sacratas suas ille non semel juraverat. Hoc facto, Lando Caiaziae ingressus est, capto in ea Aioaldo, qui a praedictis viris eam ad custodiendum fuerat directus. Eodem igitur tempore Landolfus [Col. 0759] landonlfus c. , frater Landonis, Casam Irtam [Col. 0759D] Caserta. [Col. 0759] casam irtam c. cepit; set superveniens Pando, cepit eum cum quadraginta primoribus, quibus redditis, castrum Caiaziae recepit, et receptis filiis Landonis a Guaiferio et Landolfo fratre eorum in Suessulam [Col. 0759D] Castello di Sessola. . Quibus exterminatis [Col. 0760D] Id est ejectis. [Col. 0759] ex tminatis c. , minime quievit eorum rabies, set coeperunt eos persequi jugiter etiam terminos Suessulam expugnantes. Hos siquidem Guaiferius princeps non segniter [Col. 0759] signiter c. adjuvabat, et multotiens locum cedebat eis, nolens frustra [Col. 0759] fustra c. Christicolum [Col. 0759D] fundere cruorem. Set Landolfus praesul non hoc religionis gratia set imbecillitati deputans, vi suum germanum contra Christum Domini pugnare cogebat. Fretus ergo filiorum trium, Maionis, et Maienolfi nec non et Radelgisi filii Adelgisi Beneventani principis, [Col. 0760A] eum adversus jam dictum principem suum nisit; set justo Dei judicio, a quo omnis potestas et ordinatio consistit, ipse primus occubuit; nonnulli [Col. 0759] nonnullis c. ex eis capti, reliqui autem fugati sunt.
29. (862.) Inter haec Saugdan [Col. 0759] Saugolan c. sed cf. c. 29. Saogdam 5. , nequissimus ac sceleratissimus rex Hismahelitum, totam terram Beneventanam igne gladiis et captivitate crudeliter devastabat, ita ut non remaneret in ea halitus [Col. 0759] alitus c. habitus 5. . Quamobrem et Gallorum exercitus crebrius adveniens [Col. 0759] a. ob e. 5. eorum efferitatem opprimendam, set nil proficiens, via qua venerat repedabat. Unde factum est, ut Adelgisum Beneventi principem, coactata pensione et obsidibus, pacem eo [Col. 0759] p. cum eo f. 5. firmaret. Quo tempore Maielpotus [Col. 0759] Magelpertus 5. Telesinus et Guandelepert Bovianensis [Col. 0759] boviansis c. castaldei multa cum prece conduxerunt [Col. 0760B] Lambertum ducem Spolitensium, et Garardum comitem [Col. 0759] Geraudum comitem Marsorum 5. , et obviantes eidem Saugdan, cum de Capuae depopulatione reverteretur, in Arvium [Col. 0759] Barium B. tellure irruerunt super eum. Set exurgens jam dictus vir, et super Beneventanos et Francos fortiter se injecit, ac dirruptis cuneis, plurimos eorum interemit, nonnullos cepit et crudeliter extinxit; Garardus vero comes, Maielpotus, et Guandelpertus, supra dicti viri, eadem in acie tunc occubuere. Qua de re audaciam ex illo die potiorem sumens, Beneventum ejusque confinia funditus delevit, ita ut nullus locus praeter urbes praecipuas ejus efferitati [Col. 0759] feritatem 5. evaderet. Quibus diebus [Col. 0759] d. Telesiam, Aliphas, Sepinium, Bovianum et Hiserniam, castrum quoque Benefranum cepit funditusque delevit. Monasterium vero etc. 5. et castrum Benefranum [Col. 0759] bñfranum c. cepit et coenobium sancti Vincentii martiris depraedavit, et pro haedificiis non combustis tres milia [Col. 0760C] aureos accepit. Hoc facto, et a vicario beati Benedicti totidem nummos accepit [Col. 0760D] Cf. Chron. Casin. c. 30. .
30. (862.) Mortuo denique Pandone, Landolfus episcopus solus superstes remansit. Qui Pandonolfum, nepotem suum, vice patris sui Pandonis comitem in Capuam constituit, qui vulneratus ex praelio quo genitor occubuerat semivivus evaserat. Hic autem in familiaritate sua habebat Dauferium cognatum [Col. 0759] c. suum M. c. Maionis; cujus versutias metuens Landulfus praesul, monuit Pandonulfum, ut, dato ei adjutorio, alibi eum ad commanendum destinaret; qui nolens illius consilio acquiescere, clam egressi tres germani ex urbe Potensi, cum eodem Dauferio castella invasere. Nam Pandonolfus Suessulam, Landulfus autem Casam Irtam, Landonulfus Caiaziae [Col. 0759] scaiazie 1. [Col. 0760D] ab illius genitore castrum jam dudum quassatum intraverunt, et coeperunt depraedare omnia in circuitu. Quos Landulfus ingenio decepit, simulque Guaiferium et Adelgisum principes delusit, nec non et Landonis filios nepotes suos, quos jam pridie extorres [Col. 0761A] [Col. 0761] extorrens c. fecerat a solo proprio, dolo evocavit, fratrumque suorum confinia depraedare fecitque succendi. Dumque cotidie Capuae ruina excresceret, hortatus est idem vir filios Pandonis cum filiis Landonis [Col. 0761] Ita B, Pandonis c. , nexo foedere utrique urbem introirent ad commanendum. At illi [Col. 0761] ille c. ex diverso in unum coeuntes, sacramento juncti sunt, adieruntque urbem; quos statim [Col. 0761] quo statim c. praedictus vir arte sua fefellit et perjurare fecit, illisque divisis, mentitus est. Qua pro causa etiam Pandonulfus ad imperialem celsitudinem misit; epistolis ac jussionibus ablatis, in urbe memorata non est ingressus, quousque venirent Lodoguicus piissimus augustus, a multis per varia tempora invitatus.
31. Fuit autem idem Landolfus, ut pollicitus inseram [Col. 0761B] (cap. 21) , ex natura prudens, set ex consuetudine callidus, lubricus nimium et petulans, ambitiosior omni homine, elatus supra quam credi potest, monachorum quoque infestor et praedator [Col. 0761] predor 1. , de quibus in tribunal tumidus sedens solitus erat dicere circumstantibus: Quotiens monachum visu cerno, semper mihi futura dies auspicia tristia [Col. 0761] tristicia c. subministrat, justo valde judicio Dei, ut ab hiis incommoda tolleraret, quos velud nefandissimos hostes execrabat et persequebatur, a quibus etiam in futuro torquendus erat. Principis sui quoque derisor et perjurus, nepotumque suorum perosor, quippe qui neminem dilexit praeter suae carnis incentiva, pacem nunquam, nec in die obitus sui, amplexatus est. Sic ubi foederata sensit, totus se strenue iniciens, zizaniorum semina [Col. 0761C] sevit; quod si cui incredibile videtur, animadvertat, quot vicibus Guaiferium fefellit, cui per ter juravit ipsumque ipse sibi principem instituit. Multo enim libentius cupiebat captivari animas hominum innocentium, quam vel parem eum habere, non dico seniorem, contra praeceptum Apostoli gerens, qui ait: Subditi, inquid, estote omni dicioni, sive regi tanquam praecellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis (I Petr. II) ; et alibi: Non praeest potestas nisi a Deo, itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit (Rom. XIII) . His [Col. 0761] I. e. Is. Hiis c. igitur, postposita ecclesiastica dogma juraque episcopalia, semiviros [Col. 0761D] Id est eunuchos. solummodo dilexit eosque cunctis praetulit, implevit nichilominus prophecia Ysayae dicentis (cap. III) : Effoeminati dominabuntur eis. Hujus enim ego facta viri minuatim [Col. 0761D] explicare si voluero, facilius ut reor tempus absumitur [Col. 0761] assumitur c. , quam fandi sermo terminetur; tamen si quis medullitus nosse desiderat, versus a memet constructos [Col. 0761] constructus c. requirat. Ante diem vero exitus sui Capuam trium fratrum suorum filiis ita divisit, ut omni tempore inter eos gladius rixae nunquam omnimodo [Col. 0762A] abesset; ut fateor si quis corde non percipit, oculis videat.
32. (866) Invitatus itaque Londoguicus caesar, ut praedixi [Col. 0761] predixit 1. , in commune a Beneventanis, Capuanis cunctisque cummarcanis ad tuitionem perditae patriae —a Graiferio minime hoc, quia pro Ademari [Col. 0761] Ademario 1. captione execrabatur—Beneventi fines per Suram ingreditur, atque prius monasterio Benedicti beati applicuit. Quo ad eum legati de diversis urbibus venerunt; inter quos Landulfus jam dictus et nepotes sui ex diverso venerunt. Susceptis igitur augustis, hoc est vir et conjux, a Berthario venerabili abbate officiocissime, Landulfus ad solitam vergens fallaciam, Capuanos quos caesari praesentaverat fugere compulit; ipse solus cum eo remansit, quasi satisfaciens, [Col. 0762B] se nil culpabile penes eum gessisse. Praedictus itaque augustus Landulfum [Col. 0761] Landulfus c. tunc pro nichilo ducens, Capuam adiit, obsessamque tribus hinc inde mensibus [Col. 0761] deest in c. sed restituendum ex 4. (l. c. 36.) et 5. (402.) funditus [Col. 0761] fundi c. delevit, et cum civibus illius quodcumque placitum dare nollet, Lamberto comiti illius se tradiderunt; putantes se facere rectius, pessime corruerunt. Unde postea pro nichilo ducti, omni fere mense diversis judicibus dabantur in praedam. Hoc quoque ita peracto [Col. 0761] ita 5. pacto c. , Guaiferio omni sine sponsione prius Salernum, et sic demum ab Adelchiso Beneventum exceptus est.
33. (867.) Sequenti autem anno multis fultus auxiliatoribus Barim perrexit, atque cum saepe dicto Saugdane [Col. 0761] Saugdagne c. augustalis exercitus pugnam commisit, a quibus et superatus aufugiit, ammissa non modica parte [Col. 0762C] bellatorum. Dehinc omnia eorum circumquaque sata comburens, Materiam adiit, quam et sine mora igne cepitque. Tunc venit Venusiam, castrametatusque in ea coepitque renovare, et Barim hinc et inde graviter expugnans demolitus est; positoque praesidio pugnatorum in Canusia, vicissim eos cornibus ventilabat. Quo terrore perculsi [Col. 0761] proculsi c. , multi ad augustalem confugientes clementiam, dari sibi petebant dextras; quibus tunc solitam misericordiam non [Col. 0761] deest in codice; non negavit 5. denegat. Post haec itum est Oeream [Col. 0762D] Uria, Orea. urbem, sicque itidem reversus est Beneventum, atque annitente sibi dextera superna, cum jam ad extremitatem maximam pervenissent Saraceni, misso exercitu Barim cepit, capto in ea Saugdan effero rege cum aliis nonnullis satellitibus suis. Deinde (871 Febr.) Tarentum obsidere jussit.
[Col. 0762D] 34. Quibus ita patratis [Col. 0761] Ita 5. paratis c. , ut superius promissa promam [Col. 0761] pronam c. , videns diabolus suos eliminari Christoque universa restaurari [Col. 0761] restauri c. , principia recolens et dampna inferni dolens, suo instincto coeperunt Galli graviter Beneventanos persequi ac crudeliter vexare. Qua de re et Adelgisus princeps adversus Lodognicum [Col. 0763A] augustum erectus, cum suis Beneventi infra moenia degentem ac secure quiescentem astu [Col. 0763] actu 5. doloso [Col. 0763] ita 2. 5. : : : : : 1. sanctissimum virum, salvatorem scilicet Beneventanae provinciae, cepit et custodiis mancipavit; bonaque ejus diripiens ditatus est, cunctosque viros exercitales spoliavit et fugere compulit, et de exuviis [Col. 0763] ita 5. ex : : : : : c. eorum onustatus est; impletusque est sermo Domini ex prophetia sumptus [Col. 0763] suptus c. : Percute, inquid, pastorem, et dispergentur oves gregis (Zach. XII.) Consistente itaque augusto in custodia, excitavit Deus spiritum Hismaelitum, eosque ab Africa regione protinus evexit, ut ulciscerentur augusti obprobrium, sicuti filii Dei passionem Vespasianus et Titus ulti sunt. Set defensio Domini dilata [Col. 0763] dilatata c. est in annos 42, juxta prophetiam Elisaei, qui 42 pueros, a quibus illusus est, [Col. 0763B] duobus ursis dedit in commestionem; hujus autem contemptum nec in 40 distulit dies; ex quo datur intelligi, qualis quantusve vir iste fuerit, qui tam cito defensus est.
35. Absolutus [Col. 0763] ita correxi; A solo c. cf. 5. autem, Domino jubente, caesar insons, statim Saraceni Salernum applicuerunt quasi 30 milia; quam graviter obsidentes, hinc et inde cuncta forinsecus [Col. 0763] fori : : cus c. stirpitus [Col. 0763] stirpatus 1. deleverunt [Col. 0763] delauerunt c. , occisis in ea innumerabilibus colonis; et depopulati sunt ex parte Neapolim, Beneventum et Capuam. Quo tempore ambo Lamberti comites, augusti furorem metuentes, Beneventum recesserunt, et ab Adelgiso honorifice suscepti sunt; quorum auxilio fretus, super Saracenorum scaram [Col. 0763] sacram c. irruit et viriliter stravit, occisis ex eis pene tribus milibus viris. Quibus etiam [Col. 0763C] diebus Capuam juxta Suessulam mille ex eis peremerunt. (872) Cumque in hac obsidione prope terminaretur annus, misso exercitu jam dictus augustus per sugestionem Landulfi praesulis—hoc enim solummodo memorabile bonum gessit a die ortus sui—et perdidit [Col. 0763] peremit 5. ex prophanis in Capua ferme novem milia viros. (873.) Post haec per semetipsum dignatus est advenire [Col. 0763] adueniret c. Capuam; cujus advento cognito, Saraceni Salernum relinquentes, Calabriam adeunt, eamque intra se divisam repperientes, funditus depopularunt, ita ut deserta sit veluti in diluvio. Prius enim quam fugam arriperet nefanda gens, hujusmodi signum de coelo Deus multis ostendit: faculam igneam permaximam praepete [Col. 0763] ita 3. pbe c. cursu in medio navium jecit, quam mox secuta est tempestas, quae cunctas [Col. 0763D] liburnas frustatim dirrupit. Guaiferius vero pro sua obsessione primum Petrum cognatum suum et Guaimarium filium suum legatos ad jam fatum augustum misit; quos ille consilio Landulfi retinuit et exilio destinavit. Cujus eciam postea duos filios obsides suscepit et Langobardiam misit.
36 Per idem tempus jam dictus caesar Landulfum in familiaritatem asciscens [Col. 0763] ascicens 1. alcicens 2. alliciens A. B. , tertium in regno suo [Col. 0764A] constituit; qua electione illectus [Col. 0763] innettus c. , archiepiscopatum totius Beneventi omni aviditate, et ut Capua metropolis fieret, quaesivit; set, non Domino sinente, ad profectum minime pervenit. Lodoguicus autem volens Beneventum acquirere, set minime valuit, ad propria recessit, conjugem natamque suam Capuam relinquens; qua occasione reperta, idem Landulfus Guaiferium principem, cui noviter juraverat, apprehendi fecit et in custodia detrudi [Col. 0763] retrudi 4. . (874.) Set quia non ea contigit illis quae putabant, dimissus est, et filios Landonis, Landonem scilicet et Landonulfum [Col. 0763] Landolfum 3. , cognatos suos, pro se obsides dedit; quos secum remeans augusta detulit, Ravennam exilio reliquit. Proles autem ipsius augustae Capuae remansit, illaque abeunte, non multum post genitor illius, [Col. 0764B] divae memoriae Lodoguicus, diem clausit extremum (875), sicque fili Guaiferii et Landonis absoluti sunt. Qui dum ad proprium solum repedassent [Col. 0763] repedasset c. , filios Pandonis extra urbem suam exules invenerunt, sociatique sunt illis, quorum nexionem [Col. 0763] nescione c. noxionem 3. Landulfus ut intellexit, doluit, Guaiferium principem mox evocavit ad solatium suum; qui sine mora veniens, utrosque fratres subdidit famulatui illius.
37. Cur autem jam dicto augusto supradictum opprobrium Domino permittente Beneventani inferre quiverint, de multis duo inferam. Primum quia veniens quodam tempore Romam, ut duos episcopos condempnatos ad pristinam reduceret dignitatem, et dum nollet ei consentire [Col. 0763] consentiret 1, Nicolaus papa, vir Deo plenus, secundum antiquum morem obviam ei [Col. 0764C] venit candidatum sacerdotalem agmen; at ille, spreto timore Dei, fustibus clerum caedi fecit, cruces vero omniaque sacrata ministeria pedibus calciari, Romamque pene miliari spatio depraedatus [Col. 0763] depraedata c. est, vicariumque Petri beati quasi vile mancipium ab officio sui ministerii, nisi Dominus restitisset, privare voluit. Secundo quia capta Bari et Saugdan, omnium hominum flagitiosissimo [Col. 0763] flagissimo c. , non juxta voluntatem Domini eum protinus, ut dignum erat, crudeliter interfici fecerit; oblitus videlicet, quid Samuel coram Saule de Agath pinguissimo rege Amalechitarum egerit, quomodo eum in frustra discerpi fecerit (I Reg. XV) ; quemammodum etiam quidam propheta Samaria regi de quodam scelerato viro dixerit: Quia dimisisti, inquit, virum morte dignum, [Col. 0764D] erit anima tua pro anima illius (III Reg. XX) .
38. Dimisso igitur Adelgis Lodoguico caesare, thesaurum omne retinuit, et Saugdan et Annosum, nec non et Abadelbachi. Receptis [Col. 0763] ita 5 reptis c. etenim viribus, Saraceni in Tarentum, quos pene captos reliquerat augustus [Col. 0763] augustum c. , ceperunt pedetemptim Barim et Canense [Col. 0763] cumense 5. territorium depraedare; quibus ter occurrit Adelgis in finibus Apuliae. Quibus nil praevalens, [Col. 0765A] invictus et intriumphator [Col. 0765] triumphator 5. abscessit Quo tempore (876) Utmagnus [Col. 0765] Atmanus 3. Athmannus 5. [Col. 0765D] An Othman, Osman? , quia Sangdan exul fuerat, ab Africa cum Annoso veniens, Tarentum intravit, rex effectus est, egressusque, Beneventum graviter depraedavit et Talesam et Alipham; tantaque victoria adeptus est, ut Saugdanem jam saepe dictum potestatem ab Adelgiso recolligeret; nam Annosum et Abadelbach ante apocrisarios [Col. 0765] antea pocrisarios 1. miserat. Hoc audientes qui Barim residebant, Gregorium, bajulum imperiale Graecorum, qui tunc in Odronto [Col. 0765] Idronto 3. Ydronto 5. [Col. 0765D] Otranto. degebat, cum multis exercitibus asciverunt, et Barim introduxerunt ob Saracenorum metum; qui statim apprehensum gastaldeum illiusque primores Constantinopolim misit, ut quibus jurejurandum fidem dederat.
[Col. 0765B] 39. Interea ipsi Graeci crebrius legatos cum scedis [Col. 0765] sedis c. Benevento, Salerno et Capua dirigebant, ut ab his auxiliarentur contra Saracenos; set hi [Col. 0765] ita 4. 5. in p. uno animo eorum spernebant flagitationes. Tunc Salernum, Neapolim, Gaietam et Amalfim pacem habentes cum Saracenis, navalibus Romam graviter angustiabant depopulacionibus [Col. 0765] pacem habentes, cum saracenis navalibus. romam g. a. depopulacio c., pacem habentes cum Saracenis, navalibus Romam gravi angustiabant depopulacio 3., cui Leo Ostiensis I. c. 40 suffragatur; pacem h. cum Saracenis navalibus, Romam gravis coangustabat depopulatio 5. . Set cum Carlus filius Judittae sceptrum [Col. 0765] septrum c. insigne Romam suscepisset (875), Lambertum ducem et Guidonem, germanum illi [Col. 0765] illius 3. 5. , Johannis papae in adjutorium dedit, cum quibus [Col. 0765] q. idem apostolicus Neapolim Salernumque p. est 4. Capuam et Neapolim profectus est (876). Guaiferius in cunctis optemperans [Col. 0765] papae o. 3. , et foedus dirrupit et multos ex eis [Col. 0765D] Id est Saracenis. peremit. Sergius vero magister militum, consilio Adelgisi et Lamberti deceptus, noluit se ab illis alienare, qui statim anathematizatus [Col. 0765C] est, et cum Guaiferio bellijerare coepit (877). Unde contigit ut ipso octavo die anathematis 22 [Col. 0765] XXV. 3. 5. Neapolites milites apprehensos decollari fecit; sic enim monuerat papa. Quo [Col. 0765] quod c. etiam anathemate multatus idem Sergius, non multo post a proprio germano captus est, et Romam mittitur [Col. 0765] mictitur c. suffosis oculis, ibique miserabiliter vitam finivit; ipse autem frater ejus in loco illius se ipsum principem instituit. Adelgis vero dum castrum Trebentensem [Col. 0765] Trivensem c.; in margine codicis nostri legitur: civitas est et vocatur Triventum et de novo hodie est ei . . . coicatum. obsidens [Col. 0765] obside c. caperet (878), ad propriam remeans urbem a generibus [Col. 0766D] Id est generis. , nepotibus et amicis [Col. 0765] amicis in via non longe ab urbe interfectus est anno principatus sui mediante vigesimo quinto, et 5. extinctus est, et in loco ejus Gaideris, filius Radelgari [Col. 0765] radelgari :: c. , nepos extincti, ordinatus est; ejectusque [Col. 0765] electusque c. 3. est Cailo et Dauferius, generi [Col. 0765] gener 3. illius. Hic etiam principare voluit, cujus cupiditate socerum suum peremit. Hic [Col. 0765D] quoque susceptus est ab Athanasio, episcopo et magistro militum.
[Col. 0766A] 40. (879) Hiis quoque diebus Landulfus jam fatus praesul percussus interiit; qua die suae correctionis ab omnibus presbyteris sancti Benedicti cavallos expectabat, ut in baratrum non absque equis rueret. Videntes autem nepotes illius depositionem, in unum collati diviserant inter se sub jurejurando Capuam aequa distributione. Pandonulfus urbem Tianensem et Casam Irtam, Lando Berelais [Col. 0766D] Regionem Capuae veteris. et Suessam, alter Lando Calinum et Caiaziae, Atenolfus coepit haedificare castrum in Calvo, Landulfum autem adolescentulum Landoni filium alii sacramento, nonnulli assensu unanimiter [Col. 0765] unamiter c. pontificem constituerunt. Set segnitie proprii genitoris, qua naturaliter torpet, detentus, non est mox sacratus, sacramentum autem fraternum non diu extitit illaesum; nam a quarto Ydus [Col. 0766B] Martii usque 7. Ydus Madii vix perduravit. Cupiditate etenim extorti, filii Pandonis Landenulfum et Atenulfum fratres [Col. 0766D] Fratrueles. suos, filios videlicet Landonulfi, dolo ceperunt et custodiae indiderunt, rapto ab eis Caiaziae castro, quod eis sacramento sponte ipsi in sorte cessarunt.
41. Set, ut coepta breviter persequar, filii Landonulfi juncti cum filiis Landonis, ad auxilium Guaiferii principis se contulerunt, a quo aliquando et tutati sunt. Similiter Pandonulfus ad eundem Guaiferium legatos cum chirographis variis misit; set ab eo minime receptus est, favens supradictis [Col. 0765] supradict' c. fratribus. Cernens autem praedictus vir omnino se destitutum, Gaiderisum principem et Gregorium, augustorum bajulum, qui tunc cum dicto Guaiferio Nolam ad [Col. 0766C] colloquendum in unum convenerant, ad Beneventum properabant, legatis invitabat [Col. 0765] ita 3, legatos invitabant c. , ut qui via primum veniret eum ad adjuvandum, et esset illi subditus. Quibus ex diverso sine mora per Caiaziam Sicopolimque adventantibus, ab occasu juxta urbem Capuanam resederunt; Guaiferius autem econtra ab ortu solis adveniens, Berelais, hoc est amphitheatrum, perapplicuit [Col. 0765] peramplicuit. [Col. 0765] peramplicuit. cum suis, et vallata est civitas hostibus.
42. Inter haec Pandonulfus rennuit subdi Gaideriso, sicut promiserat, renitente maxime Landone filio Landonolfi, cognato eiusdem Gaideris; qua de re et dictus bajolus et idem Gaideris alienati sunt ab eo. Mox alii per urbem Capuanam, nonnulli lintris [Col. 0765] luntris c. fluvium [Col. 0765] fluvi' c. transierunt partem [Col. 0765] parte c. ad alteram, [Col. 0766D] Guaiferio sociati sunt; et recollectis Landonulfo et Atenolfo fratribus junctis [Col. 0765] iunct' c. , volentes Pandonulfum [Col. 0767A] subdere Guaiferio; set non quiverunt, eo quod nolebat fratrueles suos recipere intra urbem; idcirco Guaiferio respuebatur. Cognoscentes autem supradicti viri versutias Pandonolfi, reversi sunt ad propria; Guaiferius autem tunc remansit Capua urbe. Hac quippe tempestate pene omnes Capuani illustres et omne vulgus cum uxoribus et liberis omnique [Col. 0767] omnique cum omni s. c. cum supellectili [Col. 0767] suplectili c. urbe egredientes, alii filiis [Col. 0767] filii c. 3 Landonis, nonnulli autem ex eis filiis [Col. 0767] filii c. 3 Landonulfi adhaeserunt, factaque est inter eos valida concertatio et pessima desolatio. Nam Guaiferius hostiliter juxta murum urbis residens, obsidebat eam; ultra fluvium vero cum Francis Lamberti comitis Landonem constituit.
43. Alio quoque anno (880) superveniens jam fatus [Col. 0767B] Guaiferius princeps cum Amelfitanis tempore messionis, et obsedit dictam [Col. 0767] dictum c. urbem undique; factaque pace inter se fratres sub sacramento, ita dumtaxat ut neuter eorum triticum de agris prius recolligeret in urbibus suis, quam ab apostolica autoritate anathema mitteretur super eos; ut ingressis dictam in urbem, nullus eorum super alios auderet insurgere. Guaiferio igitur reverso ad solum proprium, ilico Pandonulfus sacramento oblitus, perjurus effectus est; nam Romam ut spoponderat minime missos destinavit, et contra animam suam agens, triticum omne recepit; quem statim ultio divina subsecuta est; nam coelitus ignis immissus est et pene mediam [Col. 0767] media c. funditus consumpsit memoratam civitatem.
[Col. 0767C] 44. Per idem tempus Athana sius praesul Neapolis magister militum praeerat; qui, ut praemisimus, exulato fratre proprio cum Saracenis pacem iniens, ac primum infra portum aequoreum et urbis murum collocans, omnem terrani Beneventanam simulque Romanam necnon et partem Spoletii dirruentes, cuncta monasteria et ecclesias omnesque urbes et oppida, vicos, montes et colles insulasque depraedarunt. A quibus etiam sanctissimi Benedicti coenobia decentissima, toto orbe veneranda, et sancti Vincentii martiris monasterium igne exusta sunt, aliaque innumerabilia, excepta Suessula, quam veraciter Christianorum fraude miserabiliter suffossa est. Huic igitur sociatus est Pandonulfus, cujus amminiculo fretus, acrius coepit persequi fratrueles suos; ac [Col. 0767D] primo tempore labores eorum hinc et inde vastans abstulit, atque cum Neapolitibus, Caietanis ac Saracenis unitus, biduo super castrum Pilense irruens expugnavit; nichilque proficiens, inanis abscessit Sequenti vero anno (881) generaliter motionem faciens cum suis, Neapolitibus, et Saracenis, super colossum [Col. 0767D] Capuae veteris amphitheatrum. PRATILL. , quo filii Landonis degebant, insedit, prius [Col. 0768A] tamen illos qui residebant in termis juxta arenam pecuniata deposuit et Capuam remisit; illis vero, videlicet filiis [Col. 0767] filii c. Landonis, in amphiteatro [Col. 0767] amphitheatro c. circumseptis, pacem cessit, accipiens ab eis Liburiam sub sacramento. Qua etiam vice memoratus Pandonulfus denuo super Pilanum castrum [Col. 0767D] In comitatu Theanensi haud longe a castro Conca, in monte Piano. PRATILL. cum Neapolitibus improvise irruens, fraude cepit, ab eis qui interius morabantur traditum; ubi et ego captus sum et omnibus bonis a pueritia acquisitis [Col. 0767] exquisitis c. exutus. Ipse pedester ante equorum capita usque ad urbem Capuanam exul evectus sum, decimo Kal. Septembris anno Domini 881.
45. Pandonulfus autem confestim exercitaliter super Calvum profectus est, stipatus agmine Neapolitum, ibique munitionem extruens residebat; sed filii [Col. 0768B] Landonolfi cum suis viriliter eis resistentes, subito inde recessit, a filiis Landonis jampridem ablata [Col. 0767] ablatam c. Suessa, sacramento eis olim largita. Sed ut ad priora nunc calamum vertam, apprehensus Atenolfus a suprafato viro, Lando germanus ejus non segniter egit, nam mox Calvense castrum, propter quod captus est idem Atenulfus, cum suis coepit haedificare. Pars autem nobilium parata erat ad praelium, et pars vulgi vallis et parietibus construebat, sicque consumatus est. Post biennium ferme igne consumptum, ab eodem Landone reparatum est memoratum castrum, quo abiens cum universis suis et casis datis per singulos concives oppidi de ministerio suo, et vasis vinariis, victualium quoque et vinum, omni vigilantia desudans ad pristinum statum [Col. 0768C] dictum oppidum erexit.
46. Et hoc in superiori parte non est praetereundum annectere, quod in principio rixae, cum idem Pandonulfus fratrueles suos persequebatur bestiali efferitate, Landulfum electum filium Landonis, de quo supra mentionem fecimus (cap. 40) , cui sedem sancti Stephani episcopalem ipse sub jurejurando tradiderat, a claustro [Col. 0767] caustro e. episcopii expellens et humili loco [Col. 0767] humilico c. , in cellula scilicet ministeriorum, degere constituit, et sibi in zetula [Col. 0768D] Mansiuncula. episcopali mansionem exhiberi jussit; quod et factum est. Hoc cernens fatus [Col. 0767] factus 1. Dei electus, metuens dicti viri versucias, egressus ex urbe, episcopalem ad sedem propriam beati protomartiris properavit, quo possit quietam ducere vitam. Interea, occasione reperta, Landonulfum germanum [Col. 0768D] suum conjugatum clericum fecit [Col. 0768D] Scil. Pandonolfus. , mittensque Romam Johanni papae, episcopum fieri exposcit; in quo et exauditus est.
47. Hac pro insania et fraterna civilique expugnatione enixius flagitati, Bertar sagacissimus abbas monasterii supradicti sanctissimi Benedicti, et Leo venerabilis praesul Teanensis [Col. 0767] teneanensis c. , Urbem profecti sunt, [Col. 0769A] adieruntque dictum pontificem, obsecrantes eum suppliciter, ut tam grave piaculum non ageret, unde ruina terrae et sanguinis effusio procul dubio fieret. Cui etiam dictus abbas expresse inquid: Certe [Col. 0769] carte c. si hoc exercuerit [Col. 0769] exercuerit 1. tua potestas, talem ignem illuc accendis ad te usque pertingentem. Praevalens tamen voluntas pontificis, Landonulfum episcopum ordinavit. Hoc ideo factum est, quia Pandonulfus prius se subdiderat dicto papae, in cujus vocamine et cartae exaratae et nummi figurati sunt. Juxta praesciencia dicti abbatis talis itaque ignis exortus est, ut [Col. 0769] et c. omnis Beneventana tellus et ipsa Romana a Saracenis funditus depopulata sit. Qua pro causa dictus papa bis venit Capuam. Ac primo dum resedisset juxta urbem in loco qui Antenianus dicitur, omnes Langobardi [Col. 0769B] hostiliter illum adeunt; nam ex una parte Athanasius episcopus cum Pandonulfo aderant, ex alia vero parte utriusque fratrueles [Col. 0769] fratreules c. cum Gaiderisio et Guaimario [Col. 0769] guaimaimario c. principibus habentibus Graecis [Col. 0769] crecis 1. advenerant, et cotidie, praesente papa, utraeque acies in procinctu prosiliebant. Qua honoratus intentione, Laudonulfum [Col. 0769] Landonulfum ecclesiae Capuanae praeesse constituit, Landulfum vero pridem etc. legendum videtur; cf. Leen, Ost. I 42. . . . pridem electum consecravit episcopum in ecclesia beati Petri Capuam, cunctumque episcopatum inter ambos aequa sortione dividi praecepit; ecclesia vero in qua consecratio celebrata est, paulo post a Saracenis, a Pandonulfo advocatis et ab Athanasio missis, igne media exusta est.
48. Circa haec tempora Guaiferius princeps monachus effectus est; langore depressus gravi, diem clausit extremum. Et quia ob incursione Hismaelitarum [Col. 0769C] corpus illius ad coenobium Benedicti patris ferri non valuit, Teanensi [Col. 0769] teanensis 1. in castro ejus in ecclesia humatum est, donec coelitus requie praestita sanctum ad locum vehatur. Per idem tempus Iserniam, Suessulam uno mense, castrum etiam Bovianum eodem anno, capta et combusta sunt. Quo tempore suasus Gaideris, a Landone cognato suo alienatus, Pandonolfo [Col. 0769] Pandonolfus c. sociatus est, filiamque ipsius suo tradidit filio; set in proximo a contribulibus dicti [Col. 0769] dicti di 1. Landonis captus ac custodiae mancipatus est, ejusque in loco Radelgis, filius Adelgisi, princeps est constitutus [Col. 0769] constitus c. (882). Qui tribus vix annis imperans, a Beneventanis ejectus, et Ajo, frater ejus, loco illius [Col. 0769] ilius c. subrogatus est (885). Gaideris vero Francis traditus in custodia, fuga lapsus pervenit urbem Barensem, [Col. 0769D] quo morabantur Graeci; a quibus missus [Col. 0769] misus c. est urbem ad regiam Basilio pio augusto, a quo honoratus ditatusque donis imperialibus, Oeream urbem accepit ad convivendum.
49. (883.) Hac tempestate Pandonolfi nimietatem [Col. 0770A] non ferens Athanasius, relinquens eum, filiis Landenolfi et Landonis copulatus est in societatem. Iliis diebus idem praesul missis [Col. 0769] missi c. 3. apocrisariis Siciliam, Saracenis ad radicem montis Vesuvit [Col. 0769] besubii c. residentibus Suchaymum regem [Col. 0769] regem c. exposcit, illisque veniens praefecit. Sed justo Dei judicio primo omnium super eum insurgens, coepit Neapolim graviter affligere, et devorare [Col. 0769] devora c. omnia exterius, ac puellas, equos et arma [Col. 0769] arva 3. vi expetere. Hac turbine exactus, et ut apostolicum anathema, quo erat innodatus, a se et urbe sua expelleret, Guaimarium principem omnesque. Capuanos ex urbibus ex oppidis cunctosque maritimos suum in adjutorium advocavit, et Saracenos ab eodem loco vi pepulit. Illi autem abeuntes, Agropolim [Col. 0769] in marg. manu rec.: castrum in principatu Salerni. castra metati sunt. Hoc facto non [Col. 0770B] multo post praedictus praesul una cum filiis Landonis et filiis Landonolfi super Capuam, Pandonolfum capturus, advenit, dictamque urbem, hinc et inde obsidens, affligebat. Qua necesitate compulsus, Pandonulfus Radelgisum principem cognatumque suum in auxilium invitavit. His [Col. 0769] i e is. autem, segnitie seposita, mox Ajonem [Col. 0769] aione c. germanum suum advocans, in comitatu suo Capuam, qua residebat, expugnatam [Col. 0769] expugnatem c. audacter ingressus est. Post haec Ajo cum Beneventanis et Capuanis egrediens, cum filiis Landonolfi Amalfitanos habentibus certamen iniit; et aliquandiu pugnatum est juxta portam urbis. Cumque neutra [Col. 0769] ne ultra c. 3. pars alteri cederet, utraeque acies ad sua reversa sunt.
50. Repedante itaque Radelgiso ad propria, Athanasius ad solita recurrens arma, simulavit universos [Col. 0770C] fratrueles pacisci; cohortatus est videlicet eos, ut dato sacramento ad alterutrum, omnes ingrederentur urbem communiter habitaturi. Set Pandonolfus ab eodem praesule sacramentum accipiens, ne ullas [Col. 0769] ulla c. contra eum moliretur insidias, tunc omnes fratres in unum adunati Capuam adierunt, dato prius amphitheatro eidem Athanasio [Col. 0769] athasio c. , et ille Guaiferio ad cohabitandum tradidit ad perpetuum Capuanorum jurgium. Cum vero adessent universi, ut diximus, omnes jurarunt, ut pacifici et sine ulla molestia dicti viri intrarent ad commorandum. Pandonolfus autem recepit eos ovans cum clericis veste amictis candida; mox autem ingressi intro, apprehenderunt Pandonolfum et Landonolfum fratrem ejus, quem supra (cap. 46) episcopum descripsimus, cum omnibus [Col. 0770D] consentaneis, sequacibus et fautoribus suis, et hii duo missi sunt Neapolim; post haec et [Col. 0769] et ut c. uxores, filii et filiae missae sunt illuc.
51. Inter haec Saraceni totam supradictam terram crudeliter laniabant, ita ut desolata terra cultoribus, [Col. 0771A] sentibus [Col. 0771] ita correxi; uestibus c. sterpibus et serpibus Mur. et vepribus repleta fatiscat. Guaiferius autem colosso residens, suasus ab Athanasio, immo et Athanasius ab illo coactus, bellum coepit inferre [Col. 0771] inferret c. dictis fratribus, atque cum Saracenis nimium eos affligebat et acrius insequebatur. Tunc nutu Dei, a quo omne procedit bonum, quendam Agarenum ab Africa evocans, regia de stirpe generi sui procreatum [Col. 0771] procratum c. Agropolim, inde Garilianum, quo residebant agmina Hismaelitica, misit, atque omnium illorum mentem accendens, ejus hortatus universi Saraceni tam de Gariliano quam de Agropoli comuniter collecti, Calabriam, qua residebat Graecorum exercitus super Saracenos in sancta Severina commorantes, properarunt; ubi et omnes Graiorum gladiis extincti sunt. Dehinc Amanteum castrum [Col. 0771] in margine manu recenti: in Calabria. [Col. 0771B] captum est. Deinde et dictae beatae Severinae oppidum apprehensum est (881).
52. Basilio serenissimo augusto hiis diebus defuncto (886), duo filii ejus in imperio sunt electi, id est [Col. 0771] ide c. Leo primogenitus et Alexander subsequens; tertius vero, Stephanus nomine, archiepiscopatum ejusdem urbis—ejecto [Col. 0771] electo c. 3. Focio, qui olim a Nicolao primae sedis pontifice ob invasionem episcopatus Ignatii adhuc superstitis perpetuo anathemate fuerat multatus, et a Joanne papa, ut ita dicam ignaro, ad pristinum gradum resuscitatus—regendum suscepit.
53. (884.) Interea Athanasius solita fraude cupiens supradictos fratres sequestrare ab invicem, hinc Landoni seniori, filio videlicet Landonis singularis et [Col. 0771C] praestantissimi viri, neptem suam adhuc lactantem in conjugium cessit, ob hoc, ut filia feminarum illaquearet eum; adscitoque eum, monuit serpentino ore, ut confratrueles suos caperet vel [Col. 0771] ut c. , quod magis ambiebat, occideret [Col. 0771] ut q. m. a. occidere c. ; scilicet ut inter se rixantes aut omnino interirent aut deficerent, et ille Capuam caperet. Et quoniam Lando, licet segniciae torpore naturaliter frueretur, immobilis et constans persistebat re inchoata, hoc advertens Athanasius doluit, protinus consilium repperit sibi adcommodantissimum tunc, set non in longum perniciosus. Competenti etenim festinatione inter ista Atenolfum ascivit, eique secrecius [Col. 0771] secrencius c. infit: Ex omni gente Langobardorum [Col. 0771] longibardorum c. Capuam elegi mihi habilem, et e Capuam gentem vestram et ex omnibus fratribus tuis te solummodo [Col. 0771D] praetuli, consentientem mihi et in cunctis optemperantem [Col. 0771] optemrantem c. , virum industrium. Idcirco si meis verbis aures tuas accomodaveris, in cunctis prosperaveris. At ille cuncta se patrare respondit imperata; cui ille: Cape filios Landonis, et esto tu solus imperans Capuam, sicut avus tuus [Col. 0771] sicontuus tuus s. impetrasse c. singulariter imperasse dignoscitur. [Col. 0772A] Ille vero hoc fratrum [Col. 0771] fratrem c. consilio distulit, qui reversus rem venenose insitam [Col. 0771] inscitam c. propriis innuit fratribus. At illi obstupefacti, signo se crucis Christi munierunt, dicentes: Ante moriamur aut exulemus, quam super fratres nostros juste aut injuste insurgamus unquam; donec enim erit [Col. 0771D] Scilicet halitus. in naribus nostris, non insidiabimur sanguini nostro. Mox etenim juncti [Col. 0771] jucti c. filii Landonolfi, munierunt se horribili et pene inaudito sacramento cum filiis Landonis clanculo sub gravi anathematis interdictione; statimque Atenolfo abiens, Athanasio retulit, voluntatem fratrum suorum ratam fore fratruelibus [Col. 0771] fratulibus c. suis, et in nullo penitus moveri. At ille, durius hoc accipiens, extus [Col. 0772D] id est alienus; hostis, ut editi. factus est illis.
54. Eodem tempore Guaimarius, supradictus princeps, [Col. 0772B] cum nimium affligeretur ab Athanasio episcopo cum Saracenis, essetque ex toto depopulata tellus ipsius, ita ut capi possit nisi divina pietas restitisset, ad Graecorum se contulit suffragium; a quibus nobiliter est adjutus. Nam et auro et frumento adjutus est, et auxiliatoribus stipatus, qui custodirent urbem et populum ejus; quod actenus servatur, ut dictum est. Aio autem, princeps Beneventi, et ante principatum et postea partim imbecillis, partim roboreus [Col. 0771] ita 3., roboreus c. extitit.
55. Ut autem post tergum redeam, habeuntibus Saracenis Calabriam illucque [Col. 0771] illicque 2. pereuntibus, Decivilis dux Cajetae centum pene quinquaginta [Col. 0771] quinquagita c. ex eis secum retinuit, ut sine sacerdotali officio non remaneret; ad instar Judaycorum regum qui, diviso inter [Col. 0772C] se bifarie regno, ut fertur, Levitae ex maxima parte Jerusolimam, quo inerat templo toto orbe authenticum, congregati sunt. De quo numero ex parte fati [Col. 0771] i. e. praefati.—facti c. fere ad centum viginti Saraceni urbem Teanensem audenter adierunt, sicuti prius agere conspexerant, quando prope duo milia quingenti erant; super quos Lando, ceu leo, audacter cum suis irruens, usque ad ultimam internicionem protrivit eos, ita ut de tanto numero non amplius quam quinque evaderent, ceteris interfectis [Col. 0771] ita 3, infectis c. ni fallor, centum quindecim.
56. Athanasius autem cernens se delusum ab utrorumque responsionibus fratrum, tristior effectus est solitus, set ocius invenit consilium habile sibi; missis siquidem legatis, trecentos Graecos suum in auxilium [Col. 0772D] ascivit, Chasano [Col. 0771] chasanos 1. eos praeeunte. Tunc callide pace facta cum Capuanis, mox quando vindemia legitur, cum esset Capua valide afflicta et a foris depopulata, omnes certatim egressi sunt, tam primores quam et mediocres, ad vindemiandum. Ille vero, sugerente hoc vel maxime Guaiferio Collossense, ex [Col. 0773A] abditis Graecos Neapolites una cum theatralibus viris [Col. 0773] immisit vel tale quid. , et depraedavit totam Capuam, apprehensis in ea multis et praestantissimis viris peculiisque non modicis. Ab illo igitur tempore omnia circumquaque devastans, Liburiam vindicabat sibi. Nam et Saracenos Agropolitanos, qui nuper de illius magnatibus juxta rivulum Lanii [Col. 0773] in margine manu recenti: inde dicitur terra lanie. non procul a Suessula [Col. 0773] assuessula c. , qua ille nefandum perpetraverat scelus, ferme ducentos peremerunt viros, clam evocavit et Capuam misit; ubi tunc egredientes Capuani, valde resisterunt eis; ob hoc et absque praeda ad castra repedarunt. Lando autem senior tunc apoplexia percussus interiit.
57. (885.) Dictus itaque vir, prout mente conceperat, novis et inauditis machinis insurgebat adversus [Col. 0773B] Capuanos, adeo ut tempore quadragesimali, cum omnis plebs Christicola et praeterita defleret mala et poscit a Deo ut flenda minime committat [Col. 0773] commictat c. ipso mediante [Col. 0773] mediante festo. dominico c. festo Dominico subsequente crepusculo, collectis Graecis Materensibus, Aegipciis et Neapolitibus, conscio [Col. 0773] consio c. Guaiferio duce, praeeunte Chasano urbem Capuanum temptavit invadere. Atque ascensis muro acsi trecentis viris armatis diversorum generibus telorum; set omnes in Domino adjuvante, alii sponte ex eo dissilierunt, quidam cervice tenus imis jacti sunt, nonnulli vero gladio occubuerunt. De nostris unus solummodo Onericus nomine, et, ut fertur, a suis, extinctus est. Bellum quippe hoc narratum in muro arbiter Judex non per [Col. 0773] deest c. adest 3. belligerantes et armipotentes egit viros, set per [Col. 0773] deest c. adest 3. quatuor impubes [Col. 0773C] mirifice gessit ad laudem nominis sui. Confractis itaque viribus, quod conceperat minime cessavit; nam et Salernum per Saracenos prius, et postea per Graecos, multotiens capere molitus est, set non est permissus a Domino.
58. Eodem quoque tempore Guido, filius Guidonis senioris, super Saracenos in Gariliano [Col. 0773] gariliano: c. castrametatos [Col. 0773] castrametatus 2. , ut retro redeam, hostiliter irruens, castra eorum dirrupta [Col. 0773] dirructa c. depraedavit, et aliquantos eorum gladiis interfecit; reliqui montis per opaca ut aqua diffusi sunt. His autem Capuam appropians [Col. 0773] approprians c. 3. , ultra transvadavit, et ad pontem qui Teudemundi vocatur castrametatus [Col. 0773] castrametus c. , resedit aliquandiu, et ablato ex Liburia frumento et aliis victualiis, Capuani refocillati sunt. Cum eodem duce non sunt foederati; set [Col. 0773D] cum retrorveretur urbemque transiret, metu coacti subdiderunt se illi. Ipso ad sua remeante, erexit saepefatus Athanasius viriliter contra eos, tulitque illis, adjutus auxilio Graecorum, omnia a foris sata, quaeque videbantur possidere a parte Capuae nec non [Col. 0774A] et superius, illaque replicata sunt. Post reditum supradicti ducis per Chasanum multipliciter patrata sunt, quae a me strictim sunt dicta.
59. (886.) Post haec sugestum est eidem duci, ut veniret quantocius et liberaret confidentes ipsi; sin [Col. 0773] confidentes ipse sin c. autem, omnino perdicioni subirent. Qui mox veniens Capuam, Ajonem principem a Benevento ad se venientem consilio Capuanorum cepit, et sub custodia Beneventum duci fecit; in qua [Col. 0773] quam 3. introiens, ordinavit eam. Inde proficiscens [Col. 0773] ita 3. proficiens c. , Sepontum ingressus est, Ajonem foris reliquid in castris. Cum autem cognovissent Sepontini Ajonem seniorem suum captum, supradictum ducem unanimiter irruentes, clauserunt quodam in templo, captis ejus optimatibus. Hac illacque tunc missum [Col. 0773] missus 3. est, et adductus [Col. 0774B] est Ajo redditusque [Col. 0773] reditusque c. est [Col. 0773] est a suis c. suis; alio vero die sacramento dato, vix cum dedecore elapsus est.
60. Dehinc Chasano Constantinopolim abeunte, quidam stratigo augustalis Johannem candidatum, quem lingua Pelasgica [Col. 0773] pelastica c. Janniccio vocant, cum trecentis belligeratoribus direxit Athanasio episcopo, cum quo idem vir Capuam hinc et inde praedavit; atque hoc praesidio [Col. 0773] ita correxi; perfidiam c. istorum Pandonolfum ex vinculis ereptum libertati restituit, et a Magiperto receptus est Suessam. Qui junctus est Graecis, et universa animalia Capuae ablata sunt. Qua de re Lando, filius Landonolfi, et Landolfus episcopus adierunt dictum ducem in Spolecium, petentes ab eo auxilium. Landolfus praesul a Spolecio reversus est, Lando autem cum eodem duce per Sepontum Capuam [Col. 0774C] advenit; qui per aliquot dies Atellae residens, Capuam frumento implevit. Accepto nuntio, repente Romam profectus est, Capuanos reliquid in manibus dicti praesulis. Is autem statim super sanctum Heremum Graecos et Neapolitanos direxit; quem diu obsidentes, eos qui in sublimibus [Col. 0773] sullimibus c. residebant cepit, et deinde Capuam ex utraque parte graviter [Col. 0773] glaviter c. affligebant, ita ut quasi obsessa videretur. Nam juxta Sicopolim Graece cum Neapolitibus et Pandonolfo residentes, omnia circumquaque stirpitus [Col. 0773] stripitus c. devorabant; unde contigit, ut octoginta ex eis Calinulum advenientes. [Col. 0773] adventes c. , super Teanum latenter irruperunt. Quibus ex diverso Lando cum Teanensibus et Atenolfus cum aliquantis Capuanis occurrerunt juxta [Col. 0774D] sanctam Scolasticam prope castrum Teani; a quibus et victi sunt.
61. (886.) Per idem tempus monasterium beati Benedicti a Saracenis prius dirrutum [Col. 0773] dirructum c. anno Domini 884 [Col. 0773] DCCCLXXXXIIII. 1. , ab Angelario venerabili abbate coeptum est rehaedificari juso [Col. 0773D] Id est ginso, infra. [Col. 0773] de jusso 3. anno 886, mense Augusti. A [Col. 0775A] quo [Col. 0775] Herchempertus cum aliis septem fratribus a Teano Capuam tendens juxta Anglenam omnes a Graecis exequitati et expoliati pariter sunt 4. reversi dum Capuam repeteremus, a Graecis capti exutique sumus et exequitati [Col. 0775] exequietati 1. ; ablatisque equis et spoliis et ministris cunctis, homines argento redempti sunt; equos recollegimus 5. Ego autem solus cum praeceptore pedestre remansi; a Capuanis delati sumus in urbem, inde Neapolim pertranseuntes nichilque proficientes, infructuosi [Col. 0775] infrutuosi c. remeavimus Capuam. Dehinc tria plaustra onerata victualiis multisque opulentiis juxta Anglenam, quo prius capti sumus nos, apprehensa et depraedata sunt.
62. Iliis ita crudeliter gestis, Atenolfus Spolecium [Col. 0775] spolencium c. pergens, dato pretio Suabilum, gastaldeum Marsorum, cum aliis sociis vassisque [Col. 0775] bassisque c. , quasi ad trecentos armatos, secum advexit; cum quibus et consilium iniit, ut gastaldatum Capuanum illi firmarent. [Col. 0775B] Set ingredientes Capuam, cum hoc adimplere nequivissent, dicti Franci, resistente ac contradicente praecipue Landone germano ejus, quem dudum ipse cum ceteris fratribus gastaldeum in his quae [Col. 0775] hisque c. ad eos pertinebant instituerat, ab eodem Atenolfo absoluti, via qua venerant repedarunt. Tunc dictus Atenolfus consilio habito cum suis, Sadi cognatum suum ad Athanasium saepius dictum subdole misit, poscens ab eo auxilium, ut adjuvaretur singulariter fieri comes in Capua. Hoc autem audiens, gavisus est, et spopondit se in omnibus illum [Col. 0775] illi 3. auxiliaturum; cumque hoc a plurimis et maxime terque quaterque Landoni fuisset relatum, ille solita segnitie et torpore detentus, parvipendens pro nichilo ducebat hujusmodi nuncium.
[Col. 0775C] 63. Exin memoratus Lando febris [Col. 0775] frebis c., ita et hodie Neapolites la frebbe dicunt. ardore succensus, Teanum habiit, curandus a langore quo detinebatur. Atenolfus interim a re coepta [Col. 0775] arepta c. nec gressumque neque mentem ammovit, sed promtus et fervidus existens parturire quod jamdudum corde conceperat, ob hoc Neapolim ire auxiabat festinus. Hoc ergo cum ad aures Landonis pervenisset, ilico Alcisum et Adelfridum Capuam misit, ut dictum virum suo hortatu coepto itinere deviaret, et adjecit: Ego autem, missa audita et comestione finita, subsequar vos. Illi enim abientes, fatum virum invenientes retinere nequiverunt; erat enim dies dominicus. Deinde Lando proficiscens, eum minime repperit; jam enim abierat. Quo facto [Col. 0775] fatto c. , sustinuit Lando redditum ejus, illique revertenti dixit Lando [Col. 0775D] et caeteri fratres: Quid egisti illuc, quo isti? Quibus ille respondit verba bona verbaque consolatoria et deceptionibus plena. Iliis auditis et nimium creduli, acquieverunt credentes ei. Proinde Lando advertens fraternum dolum, set sompno sopitus et neglegencia depressus, non intelligens telum quo jaculabatur donec transfigeretur fibrae iccoris ejus, Teanum [Col. 0776A] reddiit sanaturus, ad quem Landonolfus frater suus invisere veniens, Landonolfus solus urbem relictus est.
64. Cernens autem hoc Atenolfus, et videns sibi tempus adesset congruum, prius simulavit se cum conjuge et liberis e [Col. 0775] et c. civitate egredi et Calvum quasi habitaturus [Col. 0775] habitarus c. adire. Inter ista cum juvenulis et pecunia ambitiosis paciscens, dato sacramento et promissis multis muneribus, dirrumpens jusjurandum quod cum filiis Landonis ter juraverat, cum sompni tempus advenisset sabbatum post epyphaniam [Col. 0775] sabbato pre epyphania 3. , hoc est 7. Ydus Januarii, advocatis sodalibus [Col. 0775] solalibus c. suis, super filios Landonis irruit bellaturus (887). Filii autem Landonis non segniter se praeparaverunt adversus hujusmodi conamen, set fugientibus [Col. 0776B] eis his in quidem confidebant, concussi sunt valide. Maxime ex hoc turbabantur, quia putabant, quod Lando cum omnibus germanis suis in hoc adesset discidio. Videntes autem hii, destituti essent ab omnibus, cesserunt Atenolfo, et egredientes noctu ex urbe, Teanum advenerunt, Landonolfus, Pando et nepos eorum Guaiferius, clamitantibus eis a tergo de civitate: Nolite ire Teanum, quia certissime capiemini! At illi Teanum appropiantes [Col. 0775] apropriantes c. , haesitare [Col. 0775] exitare c. coeperunt, ne forsan a Landone tenerentur astricti; nunciato itaque adventu suo, officiosissime sunt suscepti.
65. Atenolfus gastaldatum Capuanum singulariter suscipiens, continuo se comitem appellari jussit, moxque filium suum Athanasio obsidem direxit, [Col. 0776C] sicut sacramento [Col. 0775] si cosacramento c. pollicitus fuerat, Liburiam et Capuam sub jurejurando illo concessit. Athanasius vero retinuit illius sobolem, quousque pactum illi a Guidone duce repromissum susciperet dictus Atenulfus, acceptoque foedere Gallico, reddidit illi filium suum, et cutodita est pax inter utrumque anno uno et mensibus tribus. Per idem tempus missis legatis idem Atenolfus Romam, Majone venerabili abbate et Dauferio diacono, ut subderetur Stephano pio papae, essetque illi proprius famulus; et promisit reddere Cajetanos, quos pridem callide ceperat, adjuvareique eum contra Saracenos Garillano residentes. Quae postea cuncta oblitus, ex his quae promiserat nichil omnino adimplevit.
66. His quoque diebus Theophilactus stratigo a [Col. 0776D] Bari Teanum hostiliter advenit hiemis tempore, Saracenos temptans impugnare; nichilque proficiens, infructuosus abscessit; abiensque Neapolim, Marinum gastaldum castri [Col. 0775] castris c. sanctae Agathae [Col. 0775] in margine manu recenti: castrum nobile est in capitinata prope es culum. Ajoni rebellem percepit [Col. 0775] ita 3, praecepit c. , et Apuliam rediens nonnullas munitiones ejusdem Ajonis vi apprehendit. Unde occasione accepta, idem Ajo adversus augustale dominium [Col. 0777A] rebellionis jurgium initiavit, quod suo in loco inseretur [Col. 0777] inferetur 3. .
67. Ante hoc sane tempus Guaimarius princeps Constantinopolim ad augustorum vestigia confisus accessit; a quibus benigne susceptus est, et patritius ab eis factus, cum honore ad propria remissus est. Cum autem adhuc illo moraretur, Athanasius dolorem conceptum [Col. 0777] dolore conceptus 3. in opus erumpens, Graecos et Neapolites seu omnes Capuanos generaliter movens super Abellanum [Col. 0777D] Avellino. misit castrum, quo tunc praeerat Landolfus Suessulanus. Mox autem ut illic supervenit exercitus, fraude illorum qui intro erant [Col. 0777] introyerant 3. captum est, apprehenso in eo Landolfo et filio ejus juniore nurumque illius, uxore [Col. 0777] uxorem. videlicet Landonis, qui cum Guaimario profectus [Col. 0777] prophectus c. fuerat.
[Col. 0777B] 68. His ita decursis, suasus Lando ab Algegiso [Col. 0778D] Id est Adelgiso. aliisque Capuanis, una cum Guaiferio quandam tractoriam plaustro vehentem [Col. 0777] vehementem 1 intromissus, Capuanam urbem ingressus est, atque ad episcopalem abiit aulam; ubi pauci ex suis [Col. 0777] paucis ex ui c. congregati sunt, Atenolfo accelerante. Tunc commissum est praelium, mortuoque Valane illustri viro, dissolutum est cor eorum qui in parte Landonis erant, et coeperunt illum relinquere et Atenolfo sociari. Tunc, licet fincte, pacis osculum sibi mutuo fratres optulerunt, quod in arca cordis minime retinebant. Lando autem post ista cum Guaiferio ad propria remeantes, reliqui consantanei illorum capti sunt et vinculis innexi; inter quos et Landolfus praesul captus est et custodiae trusus. Post non multum tempus per singulos dies omnes [Col. 0777C] absoluti sunt.
69. In diebus illis quando Atenolfus gastaldatus regendi jura adeptus est, omnia quaeque Benedictus infra urbem Capuanam possedit, fratribus exulantibus auferri praecepit. Qua de re missus ab Angelario venerabili abbate ego ipse vestigia apostolorum [Col. 0777] ita distinguit c. , adii Stephanum summum pontificem, postulaturus pro rebus nostris abbatis; a quo et benedictionem fratribus detuli et privilegium nostri coenobii, et supradicto viro litteras [Col. 0777] licteras c. exhortatorias attuli. Dominicalis res ablata reddita est, mea [Col. 0777] ita corrigo; me c. autem ex toto subtracta; in proximo etiam cellam mihi ab abbate traditam, concepto dolore, vi abstulit.
70. Interea cum Atenolfus jam memoratus Capuanos cepisset, advertens Athanasius Capuam fortiter [Col. 0777D] concussam, coepit occasionem quaerere adversus Atenolfum, et obsides ab eo seu et pacem innovare. Decurrentibus inter alterutros missis, Maio [Col. 0777] missis maio c. supradictus abbas et Ausencius Neapolim profecti sunt, quos Athanasius ad amphiteatrum ire praecepit, simulque Atenolfum illuc adesse voluit, quatenus firmato foedere una cum Guaiferio consule, filium [Col. 0778A] suum cum aliquantis e Capua obsidem mitteret. Hoc autem faciens, insidias tetendit latenter cum Graecis et suis ad capiendum eos [Col. 0777] suos c. . Set quia, ut conjicitur, adhuc non erat completa malitia, quae post paulluum divinitus punienda est, facta morula; set et filium suum infra urbem clausit, supradictos viros misit arenam; egressusque statim Graiorum cuneus, supradictos apprehendit viros cum aliis, et depraedavit totam Capuam graviter; moxque sine delatione cunctum equitatum et pedestrem exercitum mittens, omnia sata Capuae succidi exterminarique fecit funditus.
71. (888.) Praesciens [Col. 0777] praescens 3. autem Deus dicti viri malitiam et volens praestare Capuanis misericordiam in tam crudeli impiaque persecutione, permisit eundem [Col. 0778B] Athanasium in tantam elationem prorumpere, ut etiam Beneventi fines bis terque praedari faceret. Aio autem tunc Bari degens, impugnabat Graecos impugnantes se; qui hoc audiens, ilico segnitie deposita, ferme cum tribus milibus bellatoribus clanculo veniens castrum in Abellinum; ubi autem intellexit, Graecos cum Neapolitibus residere super Capuam radicitusque eam devastare, ilico recto itinere super eos audacter adventare studuit. Set quidam naturaliter zizaniorum sator Dauferius, Dauferii nostri genitor, urbe Beneventi egressus subdole acsi secuturus principem, ex diverso Capuam cursim [Col. 0777] ita cursum c. properavit et dicto exercitui adventum indicavit Aionis. At illi, relicta Capua, praecipites [Col. 0777] precipientes c. Neapolim reversi sunt; Aio autem iter quod coeperat peregit, illisque [Col. 0778C] minime repertis, Liburiam ingressus est, cum quo et Atenolfus abiit; et exusta tota pene Liburia ac depraedata, populisque et bestiis ablatis, puteisque saxo oppilatis, amphiteatrum profectus est. Quo residens per aliquot dies, machinis et diversis telis fortiter expugnavit illud [Col. 0777] illi c. . Indeque [Col. 0777] idemque 3. habiens, super castrum sanctae Agathae insedit, atque Marinum gastaldum sibi rebellem in fide ad se remeantem suscipiens, abscessit; aliquandiu Benevento commorans per Sepontum Barim reversus est.
72. Atenolfus autem Aioni se subdens per sacramentum, ab eodem in adjutorium sui centum viginti ferme bellatores viros suscepit, cum quibus graviter totam Liburiam depraedavit. Sed quia nonnunquam desperatio periculum gignere solet, generaliter moti [Col. 0778D] Materenses e Calvo [Col. 0777] ecalvo c. et aliquanti Capuani [Col. 0777] capuanis c. cum dictis Apuliensibus juncti, Liburiam circumeuntes, Suessulam depraedarunt, et reverti coeperunt. Quibus occurrit Graecorum Neapolitumque exercitus juxta rivulum Lanii, atque in unum mixti, supervalebat [Col. 0777] supervale valebat c. pars Atenolfi partem Gragicam; set superveniens scara theatralis a tergo et in medio, circumsepti, devicti [Col. 0779A] sunt, partim capti, partimque gladiis extincti sunt. Hac de causa audaciam sumens Athanasius, bellum coepit expetere; unde Atenolfus, non segnis redditus, continuo cum suis Atellam abiit, dumque praelium non invenisset, reversus est ad sua
73. Cum non multo post, instigante inimico humano generi, collecto Athanasius multitudine exercitu mixto Graecorum, Neapolitensium et Hismaelitarum, equitantium et pedestrium, misitque illos adversus Capuam pugnaturos. Quibus occurrit Atenolfus ultra rivulum Lanii juxta sanctum Carcium [Col. 0779D] San Carzio in agro Ave sano. , habens in comitatu suo auxiliatores ab Ajone missos necnon et Saracenos. Saraceni vero ex utraque parte juncti steterunt, nulli eorum praebentes auxilium. Atenolfus talia cernens, acrius super inimicos suos [Col. 0779B] insurgens, ac primo impetu potenti virtute superans, protrivit eos usque ad ultimam perniciem, occisis ex eis plurimis multisque captis, reliquos oppido fugere compulit, victorque triumphans ad castra honustatus ac laetus cum suis omnibus repedavit; de suis autem praeter unum ammisit Alderico nomine, et ipsum a suis, ut fertur, occisum. Ab hoc sane die coepit jam quasi potens esse Atenolfus, et Athanasius impotens. Hinc inchoavit omnia sata eorum qui in colossum [Col. 0779] colosso 2. morabantur diripere, cunctaque bona eorum vehiculis diversis ad urbem trahi.
74. Hoc quoque quod narro omnes audiant aures, prout Dominus saepe parabolice sequacibus suis dicebat: Qui habet aures audiendi, audiat (Matth. XIII) , ut omnis pavescat homo, stupeat et ad Deum revertatur [Col. 0779C] vel sero [Col. 0779] fero c. , ne, si [Col. 0779] vox deest in c. obstinatus animo remanserit, contingat illi illud quod Dathan et Abiron superbientibus advenit, necnon et Chorae cum fautoribus suis evenisse dinoscitur. Guaiferius enim praefectus harenarum, qui pene omnia mala quae facta sunt in diebus ejus ipse opere suo gessit fecitque patrare, cujus praestigio Romana tellus depopulata est, Beneventana regio funditus desolata est, ab hoc et inicium et finem [Col. 0779] finis c. accepit; idcirco Dei judicio hoc modo illius scelus [Col. 0779] selus c. facinorosus finis explevit. Nam subito superna inspirante gratia, a quo bonum omne procedit, in [Col. 0779] in loco raso. illum excitati illi, a quibus ipse putabatur salvari, mutata mente in eum surgentes apprehenderunt, bonaque ipsius diripientes vincxerunt, revertentes nichilominus ad solum, de quo nunquam diabolice [Col. 0779D] abscisi sunt, ipsumque proconsulem despicabilem Capuam, Atenolfo consencientes [Col. 0779] consenciente c , remiserunt, pane tribulationis et aqua angustiae suggillaturum. Hoc facto, universi qui a propria sede olim fuerant superbe exulati, ad sua obedienter reversi sunt, factumque gaudium magnum, pax et securitas; coeperuntque praeesse [Col. 0779] ita 3, esse c. qui subesse soliti erant, et [Col. 0780A] qui per trecentos et eo amplius annos [Col. 0779] anno imperaverat 1. imperaverant legibus, praeesse coeperunt his qui cum Saracenis vicerant per aliquod soles. Tunc coepit cohors Bardica [Col. 0780D] Id est Langobardica. triumphans regnare super eos, quos semper armis subegerant.
75. Interea videns Athanasius se in omnibus superatum, pudore objectae [Col. 0779] objecte 1, objecto 2. pacis expetiit foedus; quod adeptus est, praebitoque [Col. 0779] praevitoque c. praevintoque 3. jurejurando, pacti sunt ad invicem. Primum tamen sacramentum sistebat roboreum vel [Col. 0779] ut c. mensem aut tempus annotinum; istud autem nec ad diem duravit duodecimum. Denique Hismaelitae, hac illacque discurrentes, invitantur [Col. 0779] invitantantur c. ab omnibus, omnia devorant, universa consumunt, et contra Neapolim unanimiter consurgunt. Aequo valde examine ipsumque supernum jaculatus [Col. 0780B] est solium, ab his procul dubio percelleretur, cum quibus Christicolum genus pene omne protriverat; prout Johannes dicit in Apocalipsis, immo et Dominus per Johannem, de Babilone: Quantumcunque ministravit vobis, ministrate illi; in poculo quo miscuit, miscite illi duplum (Apoc. XVIII) . Haec autem audientes, nolite cor apponere, quod Deus hoc meritis alicujus praelati fecerit, set sua misericordia et miseriis hominum egerit nanctus, ut ipse per psalmistam dicit: Invoca me in die tribulationis tuae, eripiam te et magnificabis me. Nam peccatori dicit: Quare tu enarras justitias meas, etc., quousque ait: Haec fecisti et tacui, existimasti iniquitatem; in quo ergo ero tibi similis? (Psal. XLIX.) In una tamen re moveor, quod cum dicat Apostolus: Nonne qui praedat [Col. 0780C] et ipse praedaverit? (Isa. XXXIII.) Quid ergo ero de his qui praedant proximos et proximas, traduntque prostibulo [Col. 0779] pros ribulo c. ? itane praedabuntur deinde? Sicuti enim Neapolites vastantur, qui vastarunt, ita et nos forsan devorabimur, qui nunc devorantes sumus. Beati ergo qui, Domino custodiente, immunes ab hac saeculi procella existunt, ubi omne malum et nullum sine Domino bonum regnat, et in aeterna numerantur vita, qua omnis felicitas et beatitudo perempnis floret in saecula saeculorum. Amen.
76. Aio denique a Benevento per Sepontum Barim profectus, super quam Constantinum augustorum aulicum [Col. 0779] aulicet c. vaiulus 3. et patritium insidentem repperit, rebelles imperatorum viriliter impugnantem; adversus quem dictus Aio, fultus auxilio Hismaelitarum et vallatus [Col. 0780D] agmine pedestrium Apuliensium, audacter insurgens primo impetu victor existens, de hostibus plures interfecit. Dehinc [Col. 0779] ita 1? 3, deinde 2. Constantino [Col. 0779] a const. 2. 3 , qui cum tribus milibus equis in tuto consistebat in loco [Col. 0779] const. locum 3. , valide contritus, vix cum aliquantis urbem ingredi valuit Barim; reliquos aut gladiis aut tradidit captivitati. Ipse autem Graecorum obsitus vallo, infra urbem [Col. 0781A] occultatur [Col. 0781] occulatur c. , sustinens sufragium Atenolfi, quem pridem protexerat, et non invenit; nam et Gallos et Agarenos promissis aureis saepius mixtim invitans [Col. 0781] ita 2. 3. : : : uutans c. , optinere nequivit.
77. Atenolfus ergo cum Athanasio pacem interim custodita fere bis senis [Col. 0781] bis bonis c. quod correxi; v. supra cap. 75. diebus, scisso foedere, utraque pars ad praedam prorupit. Set Capuani [Col. 0781] capuam 2. praevalidiores effecti, per se et cum Saracenis graviter Neapolim circumquaque vastantes lacerant, ut ignis consumantes omnia, aequo Dei judicio, ut qui Saracenis innumerabiles Christicolas gladiis et captivitatibus tradidit bonisque eorum ditatus est, non immerito ab his flagelletur, rodatur et depraedetur, ut Salomon ait: Quis medebitur incantatori a serpente semel percusso? (Eccli. XII.)
[Col. 0781B] 78. Interea Atenolfus post episcopi captionem cunctumque clerum sacramento revinctum [Col. 0781] reuictum c. ad nova se contulit et recentia jura legis. Nam monachos beati Benedicti pro rebus perditis jurare [Col. 0781] jure c. compulit, quibus cessum fuerat ab omnibus retro principibus cunctisque augustis Gallicis, sacramentum per se nulli homini dandum nisi per scariones [Col. 0781D] Idem quod scaritos, milites. ; se autem in hujusmodi negotio sapientiorem ac potiorem [Col. 0782D] Ironice dicta. ostendens prioribus.
79. Defuncto autem Lamberto, filio Guidonis senioris, filio suo Spoletium reliquit; quo etiam decedente, Guido junior Spoletium et Camerinum suscipiens, cum Saracenis in Sepino castrametatis pacem fecit, obsidibus datis et acceptis; cujus etiam tempore supradicta coenobia, urbes et oppida omnia [Col. 0781C] a Saracenis capta et exusta sunt. Regiam ad urbem legationem dirigens, contra jus faciens, pecuniam accepit. Quamobrem a Carlo tercio augusto captus est, et nisi fugam arripuisset, capite plecteretur. Unum quippe illius narro factum haut [Col. 0781] aut c. indissimile, quod in Gariliano gestum est (883). Denique cum a Seponto idem dux Atenolfo comitante Capuam pergeret, in loco qui Caudi dicitur Arranem Hismaelitam, tirannum crudelissimum, cum trecentis pene sequacibus suis peremit (887). Cognoscens autem Guido Carlum augustum seminecem jacere, cupiditate regnandi devictus deceptusque a contribulibus suis, relinquens Beneventanam provinciam sibi subactam [Col. 0781] subacta c. et Spolitentium ducatum, abiit Galliam regnaturus. Beneventi quidem tellus a Graecis capitur, [Col. 0781D] Spoletium depraedatur ab Agarenis, ipse autem manet invisus et inauditus. Cum vero paruerit et auditus fuerit, quid dixerit [Col. 0781] erit c. dixerit B. vel quid egerit, scire volentibus per ordinem narrabo.
80. (888.) Interea Aione obsesso infra urbem Barim a Graecis atque auxilium exflagitantem a Gallis et suis, Atenolfus titubans Athanasii minas, legatos suos ad Constantinum patricium destinavit, [Col. 0782A] quo residebat super dictam urbem, et foedus cum eo statuens pacis, vires resistendi Aionis astu doloso avertit [Col. 0781] utuertit 1, advertit 2. . His et hujuscemodi [Col. 0781] hujusscemodi c. argumentorum decipulis dictus Aio cernens se delusum, doluit; tandem necessitate cohartans cum memorato patricio pacem faciens, urbem remisit et ad propria remeavit, Atenolfo et Maioni abbati, qui supra fata [Col. 0781] s. facta I. funtus c. legatione functus fuerat, haut [Col. 0781] aut c. frustra minitans. Eadem tempestate dum idem Atenolfus Dauferium [Col. 0781] dauferius c. , nostrum dyaconem, recte disponeret Tarantum et inde regiam ad urbem transmitteret [Col. 0781] transmicteret c. , ipsumque questum esse adversus eum de inopia; oborta alterutrum contentione, ad invicem sequestrati sunt, et Atenolfo incubante Capuam, Dauferius Teanum commoraturus properavit. Paulo post concordia [Col. 0782B] composita, ad eum a quo se separaverat regressus est.
81. Per idem tempus Graeci navaliter a Constantinopolim ad Regium tellurem adventantes, ex diverso et Hismaelitae ab Africa et Sicilia properantes, utrique juncxerunt se inter Messanam, urbem Siciliae, et Regium; et confligentes [Col. 0781] confringentes c. parumper mutuo, victi sunt Graeci, tantoque metu territi sunt reliqui Achivi qui remanserunt, ut tam viri quam foeminae et parvuli, relictis utriusque civitatibus cum omnibus, subsidium adepti sunt, nemine contrahens [Col. 0781] constrahens c. bella. Set ut talia permiserit divina aequitas illi belluinae genti [Col. 0781] gentis c. , econtra narrabo brevius. Achivi autem ut habitudinis similes sunt, ita animo aequales sunt bestiis, vocabulo Christiani, set moribus tristiores [Col. 0782C] Agarenis. Hii videlicet et per se fidelium omnes praedabant, et Saracenis emebant, et ex his alios venales oceani litora farciebant, alios vero in famulos et famulas [Col. 0781] famulis c. reservabant. Talia et his similia animadvertens Deus, tradidit illos in opprobrium et in devorationem, ut pereant, et recogitent et intelligant quia in operibus suis diris Deum jaculati sunt. Acta sunt haec in arto spatio maris, quod dirimit Regium [Col. 0781] regnum A. B. a Sicilia, qui locus olim tellus erat, set moderno tempore a Phari [Col. 0781] avari c aequore occupatus est. Haec itaque gesta sunt anno Domini 888 [Col. 0781] DCCC LXXX. c. mense Octubris.
82. Hoc etiam anno revertens Guido ad Italiam, quo principare cupit set optinere nequivit, in Italia juxta civitatem Brecianam cum Berengario et ipso [Col. 0782D] duce conflixit [Col. 0781] ita correxi; conflictis c. ; in quo nimirum conflicto utriusque partis acies crudeliter caesa est. Spolia autem caesorum a Berengario recollecta sunt. Pacti sunt tamen ad invicem usque in epyphania, qui celebrantur [Col. 0781] celebratur 2. 8 Ydus Januarii (889). Cum autem uterque se junxerit ad pactum vel ad bellandum, quod deinceps egerint, praesenti opusculo inseram.
Notitia historica
Angilbertus, sive Engilbertus, Corbeiensis abbas circa annum Christi 880. Versus quosdam elegiacos praemisit aliosque hexametros subjunxit libro S. Augustini de Doctrina Christiana, quem obtulit Ludovico regi Francorum Carolomanni fratri. Utrosque edidit Mabillonius tom. II Analector., pag. 657 seq. atque novae in fol. pag. 425.
Versus in librum S. Augustini ad Ludovicum
Et in fine.
Expositio super septem visiones libri Apocalypsis
( Vide Patrologiae tom. XVII, col. 763.)
Vita Stephani V
( Vide Patrologiae tom. CXXVIII, 'sub finem. )
Epistolae, diplomata et privilegia
Eum ob defensionem Photii redarguit, et contumelias Marino pontifici objectas refellit.
Litteras serenitatis vestrae ad Adrianum praedecessorem nostrum missas accepimus: et mirati [Col. 0786A] sumus magnificentiam tuam quomodo talia scribere potuisti, cum sis justitiae aequilibrium, praesertim cum recte noverit pia potentia tua quod manui regiae non subjiciatur sacerdotalis et apostolica nostra dignitas. Licet enim ipsius Christi imperatoris similitudinem in terris geras, rerum tamen mundanarum et civilium tantum curam gerere debes: quod etiam precamur ut ad multos annes [Col. 0787A] praestare valeas. Quo igitur pacto a Deo largitus et nobis terrenis rebus praeesse, ita etiam nos per principem Petrum spiritualibus rebus Deus praefecit. Accipe, quaeso te, benigna fronte quae sequuntur. Datum est tibi curare, ut tyrannorum impietatem et feritatem gladio potentiae concidas, ut justitiam ministres subditis tuis, ut leges condas, ut terra marique militares copias disponas. Haec est praecipua cura potentiae et principatus tui. Gregis cura vero nobis commissa est tanto praestantior quantum distant a coelo ea quae in terris sunt. Audi Dominum dicentem Petro: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVIII) . De potestate vero et imperio tuo quid ait? Nolite timere illos qui occidunt [Col. 0787B] corpus, animam vero non possunt occidere (Matth. X) . Et iterum de ministerio nobis commisso ait: Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI) , et quae sequuntur. Oro itaque pietatem tuam, ut inhaereas decretis principum apostolorum, ut nomen eorum honores et dignitatem. Institutio enim et sacerdotium omnium quae in orbe sunt Ecclesiarum a principe Petro ortum accepit, per quem etiam nos sincerissima et purissima doctrina monemus omnes et docemus. Regnum vero tuum non minimarum rerum argumento ad ea quae praestantiora sunt scrutanda se erigat, sed animadvertat qua auctoritate haec facere aggreditur. Ille quidem qui adversus sanctissimum Marinum sacras aures tuas contumeliis maculavit, adversus Dominum nostrum Jesum [Col. 0787C] Christum, quinutu suo universum orbem regit, blasphemias effutire procul dubio non dubitavit. Quis, inquam, ille fuit qui adversus immaculatum ejus sponsum et sacerdotem, et adversus matrem omnium Ecclesiarum talia dicere est ausus? Decipitur profecto quicunque putat quod discipulus sit supra magistrum, et servus supra dominum suum (Matth. XIX) . Obstupescimus sane, dum quam perfectam et illustratam prudentiam seductam videmus, ut talia contra sanctum illum virum cogitaverit. Qualis enim ille fuerit, licet nos silentio praetereamus, lapides isti clamabunt: Multa fiant labia dolosa quae loquuntur adversus Deum iniquitatem, vel adversus justum (Psal. XXX) . Si ovis Dei existis (quod votis habemus), ne transgrediaris limites principum apostolorum. [Col. 0787D] Dic, quaeso te: quis te seduxit, ut pontificem oecumenicum comico more scommatibus lacesseres et sacram Romanorum Ecclesiam maledictis incesseres, cui cum omni veneratione subditus esse debes? An ignoras quod haec omnium Ecclesiarum princeps existit? Quis te pontificum judicem constituit quorum sacris doctrinis dirigi debes, et a quibus preces pro te Deo offeruntur? Scis sacrum illud elogium, quod ait: Nolite tangere christos meos, et in [Col. 0788A] prophetis meis nolite malignari (Psal. CIV) . Haec de omnibus sacerdotibus dicta sunt. Deo te aequalem facis, qui ejus angelos judicare audes. Dicit enim propheta: Labia sacerdotis loquentur judicium, et legem exquirent de ore ejus: angelus enim est Domini omnipotentis (Malac. II) . Quomodo judicabis sacerdotes qui solius Dei sententiae subjiciuntur, et qui soli facultatem habent ligandi atque solvendi? Vide ad quodnam profundum te praecipitem dedisti. Audio in te, magnificentissime imperator, laudari mansuetudinem, et patientiam Job: quapropter mirari satis non possum quomodo ita turpiter lapsus sis. Scripsisti illum non esse episcopum. Quomodo id nosti? Si vero id ignoras, quomodo ita praeceps in eum sententiam tulisti? Magna quidem est pontificum [Col. 0788B] potentia. Non te latent res beati Ambrosii, et quid ipse fecerit adversus Theodosium imperatorem. Quicunque dicunt Marinum fuisse antea episcopum ac proinde non potuisse ad aliam sedem transferri, ostendant illi id aperte. Scito, dilecte et omni honore digne imperator, quod objicitur de canone, cum tamen id nunquam fuerit: multitudo tamen sanctorum Patrum et illorum auctoritas et judicium potuit illum constituere in primo gradu. Et divina providentia praenoscens Ecclesiae Dei utilitatem, in sede principis apostolorum Petri illum collocavit. Quid vero magnus ille Gregorius cognomento theologus? nonne Nazianzo translatus est, et Meletius Sebaste Antiochiam, et Dositheus Seleucia Tarsum Ciliciae, et Reverentius Archiphoenice Tyrum, Joannes Gordolia [Col. 0788C] Proconnesum, Theodorus Apamea Selymbriam, Alexander Cappadocia Hierapolim? et multi alii diversis in locis translati sunt e suis sedibus ad alienas? Dicat celsitudo tua quibus accusatoribus et quibus testibus affirmantibus beatum Marinum fecisse quae tu dicis, illum condemnasti? An ignoras, in prima Nicaena synodo quod beatus Silvester papa proclamaverit per legatos, praesente ibidem sancto Constantino: Ut prima sedes a nemine judicetur. Quid deliquit sancta Romanorum Ecclesia, ut adversus eam linguam tuam vibrare et concitare seductor iste induxerit? Num, juxta antiquum morem, de synodo Constantinopoli habenda ad te litteras non dedit? Num pro eadem synodo curam non gessit? Peto a te: Cuinam scriberet Romanorum Ecclesia? [Col. 0788D] laico scilicet Photio? Si enim haberes Patriarcham, frequentius nostra Ecclesia illum litteris visitaret. Sed hei mihi, quod ista gloriosa et a Deo custodita civitas Constantinopolis pastoris solatio est orbata, et sola regia tua potentia illustratur: et, nisi amor quo te prosequimur cohibuisset ut ferremus injuriam nostrae Ecclesiae illatam, coacti fuissemus adversus praevaricatorem Photium, qui contra nos impura evomuit verba, graviores poenas infligere quam praedecessores [Col. 0789A] nostri. Neque enim hoc dicimus ad tui contumeliam: te enim in universo orbe Deo dilectum praedicamus; sed tantum ad nostram defensionem et Marini majorem gloriam, qui eadem sensit et sapuit cum praedecessore et doctore nostro sanctissimo papa Nicolao. Et, qui dum voluit adimplere quae illi ante visa fuerant, in maximum devenit apud vos contemptum et ludibrium divinus ille Marinus [ al., Marinus accerrimus defensor octavae synodi]. Et cum noluerit simul duci cum iis qui aliena sentiebant, et, quae ipse coram tua majestate synodice gesserat dissolvere et annullare ac irrita reddere, propterea triginta diebus carceres fuit detentus: id sibi gloriae potius tribuens, quam contumeliae, pro veritate pati. Sed, o junior Constantine, quomodo [Col. 0789B] non es illum magnum imitatus Constantinum qui sacerdotum libellos acceptos in ignem projecit, affirmans se non esse dignum ut sacerdotes judicaret? Te itaque monemus, spiritualis noster fili, ne adversus sanctam Romanam Ecclesiam insurgas. Cum vero audivimus quod ex semine tuo filium ad sacerdotium dedicasses, magno hac de causa repleti sumus gaudio. Oramus etiam ut chelandrium munias et omnia quae in eo sunt necessaria adhibeas a mense videlicet Aprili ad Septembrem mensem; mittas praeterea qui moenia nostra custodiant ab Agarenorum incursionibus. Reliqua vero silentio praeterimus, cum neque oleum sit nobis pro luminaribus ecclesiae juxta debitum Dei honorem. Cui gloria sit in saecula saeculorum. Amen.
In codice Graeco post hanc epistolam Stephani papae haec subjiciuntur: «Haec epistola ad Basilium imperatorem missa fuit, sed illam accepit Leo ejus filius, cum jam pater vita defunctus esset. Qui cum epistolae vim intellexisset, et omnia Photii facinora cognovisset, quamprimum revocavit omnes sacerdotes veritatis, qui a Photio anathemate damnato graves passi fuerant persecutiones; et ejecto tyranno et invasore Photio, fratrem suum germanum introduxit, advocato etiam Styliano Neocaesareae metropolita, cognomento Mapa, et aliis ejus in persecutione commilitonibus, episcopis, praepositis, presbyteris, diaconis et aliis pietatis sectatoribus, ait illis: Nostrum ex Deo imperium perpensa veritate iniquum illum hominem Photium a sede patriarchali ejecit, et vestram persecutionem sedavit. Nec ullo pacto cogam quemquam vestrum, ut inviti cum illo [Col. 0789D] communicetis; quin potius pietatem vestram, ut communicetis cum fratre meo, et fiat unum ovile. Sin autem, inconsultis Romanis qui Photium damnaverunt, nolueritis fratri meo convenire, quoniam videlicet a Photio diaconus fuit ordinatus, venite, scribamus et mittamus una Romam ad pontificem, ut dispenset absolutionem anathematis iis qui a Photio fuerunt ordinati. Scripsit igitur propterea imperator epistolam ad pontificem, similiter etiam Mapa metropolita Caesareae et ejus socii. Epistola vero metropolitae ita se habet.»
Sanctissimo ac beatissimo STEPHANO, domino ac oecumenico papae, STYLIANUS episcopus Neocaesareae Euphratesiae provinciae, servus servorum Dei, et qui mecum sunt episcopi, necnon omnes episcopi, et presbyteri, et diaconi sanctissimae Ecclesiae Constantinopolitanae, [Col. 0790A] et omnes praepositi per Occidentem et Orientem constituti, et presbyteri monachi quietam vitam agentes.
Dei catholica et apostolica Ecclesia semper praevalet adversus eos qui illi bellum concitant. Scriptum est enim, quod Dominus imbecilles reddit ejus hostes. Et qui adversus Ecclesiam bellum gerit, Dei se hostem constituit. Variae igitur, o sacrum et venerandum caput, humani generis hostis sunt fraudes, diversis temporibus alios aliis rationibus recta via ad vias obliquas homines subtrahentis. Hoc vero praecipue in Dei Ecclesia ille facere consuevit, ubi recta quidem agere, laude dignum est, sicut e contra a recto recedere, formidabile existit. Cum itaque in Dei Ecclesia multa iniquitatis vasa invenisset, venerationem quae sacris imaginibus exhibetur, tum Christi, tum purissimae ejus matris et servorum ejus, ab ecclesiastica disciplina removere conatus est; sed divina favente gratia, nostrorum piorum imperatorum auxilio, nostra Ecclesia [Col. 0790B] suum decorem nunc recepit et abominabilem illum errrorem haeresis circa imagines procul abjecit. Quid vero daemon bonorum operum osor? Novam iterum concitat tempestatem. Iterum enim Gregorium suscitat cognomento Asbestam, id est, inexstinguibilem, et Eulampium, et Petrum, et eorum socios, ac per eos Christi membra ad invicem divellere, et a sanctissimo Ignatio patriarcha abalienare non dubitavit. Hos itaque patriarcha saepius synodice advocatos, et qua decebat humanitate tractans, ut nullo pacto a Dei Ecclesia segregati praeda daemonis fierent, efficere non potuit. Quapropter privatione tandem et anathemate ipsos damnavit. Illi vero litteras miserunt et legatos ad sanctissimum tunc temporis pontificem Romanum beatum Leonem, petentes ut ab ipso, quasi injuriam passi, vindicarentur. Pontifex vero ad patriarcham Ignatium scripsit, rogans eum ut aliquem mitteret suo nomine in urbem Romam, ut per eum discere posset quomodo res se haberet [Col. 0790C] de schismaticis illis. Quod patriarcha Ignatius facere non tardavit, sed misit Lazarum monachum et confessorem una cum litteris, qui rem omnem de Gregorio recte noverat, et pontificem de singulis edocuit. Quapropter pontifex et ipse damnavit eodem modo quos Ignatius damnaverat, tanquam schismaticos. Sed beato papa Leone vita functo, iterum illi Benedicto papae successori molestias intulerunt. At Benedictus sanctissimus, re iterum diligenter examinata, eorum damnationem cum Ignatio confirmavit. Qui deinde Photio cuidam schismatico ab Ecclesia Constantinopolitana et in dignitate constituto inhaerentes, et ejus favore utentes apud Bardam principem et avunculum Michaelis imperatoris (qui et ipse arguebatur a patriarcha Ignatio turpis incestus gratia), Ignatium ipsum e patriarchali sede violenter ejiciunt, multas calumnias adversus eum fingentes, ut imperatorem ipsum ita subduxerint, ut Photium pro Ignatio in patriarchali sede collocarit, [Col. 0790D] a schismaticis electum et a damnato Gregorio eo die ordinatum. Quando pontifices ipsi, et insigniores ex sacerdotibus, et quicunque in Ecclesia potiores erant, segregati sunt propter illegitimam intrusionem schismatici Photii, inter quos etiam ipse fui minimus omnium. Deinde vero multos ille ad se convulsit, alios quidem perterrefaciens, alios vero male tractans, alios muneribus decipiens. Chirographum praeterea propria scripsit manu, nunquam se adversus Ignatium nec eos qui ab illo fuerant ordinati, aliquid mali tentaturum. Nec deinde magnum temporis spatium intercessit, et nulla habita ratione proprii chirographi, in celebri templo sanctorum apostolorum conciliabulo congregato, depositione et anathemate patriarcham Ignatium damnat moechus ipse et adulter Photius. Deinde vero suam iniquitatem ex superabundanti confirmare volens, ad vestram urbem Romam, et tunc temporis pontificem [Col. 0791A] Nicolaum misit episcopos cum litteris imperatoris, et petiit ab illo legatos mitti ad Constantinopolitanam Ecclesiam, qui perpenderent quae ipse contra Ignatium gesserat: quod factum est. Missi enim sunt Rhadoaldus et Zacharias cum commendatitiis litteris ad Michaelem imperatorem et Photium. Legati itaque cum Constantinopolim venissent, congregata est synodus, et legati subducti quidem a Photio muneribus, minis vero ab imperatore, nihil fecerunt eorum quae ipsis fuerant mandata, sed potius Ignatium damnarunt, Photium vero contra, praeter pontificis mandatum, in patriarchali sede confirmarunt; et ita ad apostolicam sedem cum litteris imperatoris et Photii sunt reversi. Quando scilicet zelo quodam motus monachus ille Theognostus, qui et archimandrita, clam etiam ipse sub mentita laicali veste Romam proficiscitur, et sanctissimum Nicolaum papam de his omnibus docet quae adversus Ignatium gesta fuerant. Quapropter pontifex, congregata synodo, [Col. 0791B] suos legatos Rhadoaldum et Zachariam damnavit quod fecissent praeter illa quae sibi fuerant demandata. Aliam item synodum congregat et Photium moechum et invasorem anathemate damnat; Ignatium vero contra patriarcham Constantinopolitanum litteris suis declarat, necnon quaecunque gesta fuerant, tum Michaeli imperatori, tum Photio aperte significavit. Cum vero post Michaelem ad Basilium imperii sceptrum devenisset, divino zelo motus ille, acta quae in urbe Roma a papa Nicolao gesta sunt, de Photii ejectione et de Ignatii restitutione confirmavit, et Ignatium ab exsilio revocavit, et Photium patriarchali sede ejecit, et ab utraque parte, Ignatii videlicet et Photii, legatos una cum litteris suis ad apostolicam sedem destinavit, mittens praeterea figmentum illud Photii pseudosynodi adversus Nicolaum papam qui inventus est a legatis vita functus. Adrianus vero Nicolao cum successisset, ostensa sunt illi quae missa fuerant. Iterum igitur Adrianus papa localem synodum congregavit; et, eadem quae [Col. 0791C] beatus papa Nicolaus, adversus Photium, decrevit. Et cum elegisset pios viros, Constantinopolim misit, et oecumenica synodo congregata, praesentibus etiam legatis Orientalium sedium, iterum sententia promulgatur adversus Photium, quod ut moechus et adulter Ecclesiam Constantinopolitanam invaserit. Quapropter deponitur et anathemate damnatur, et Ignatius restituitur. Nec tamen propterea Photius quietem habuit, sed iniquos homines et maleficos et deceptores congregavit, et calumnias falsas fingendo non destitit, quousque beatissimum Ignatium vitam misere relinquere procuravit. Neque hoc solum, sed etiam dum jam Ignatius in propria sede resideret, Photius ab oecumenica synodo damnatus et anathematizatus, in Constantinopolitana dioecesi varias habuit ordinationes. Quin etiam cum militari manu, sicut quondam impius ille Macedonius, in sanctam Dei Ecclesiam prosiliit, dum nos comministri sacrum in celebri templo sanctae Sophiae [Col. 0791D] faceremus. Qui cum vidissemus Photium ita impudenter in Dei tabernaculum ingredientem, relicto imperfecto sacro aufugimus; Photius vero sacerdotes Domini et comministros nostros magna vi et multis verberibus vel invitos ad se convulsit. Ego vero, et qui mecum erant episcopi, presbyteri, et diaconi, et omnes per Occidentem et Orientem praepositi monachorum et quietam vitam agentes, infinitus videlicet numerus, divina gratia inconcussi permansimus, quamvis neque antea neque postea Photio communicavimus. Qui cum illegitime (ut dictum est) Ecclesiam invasisset, dubitationem multis injecit dicentibus, quod hunc Photium videlicet non recipimus, nisi illum confirmaverit Romae apostolica sedes: quod cum ille didicisset, simpliciores ita decepit: Paulum enim et Eugenium episcopos a Joanne papa ad Ignatium patriarcham missos, ut cum illo de rebus Bulgarorum provinciae agerent. Qui cum invenissent [Col. 0792A] quod beatus Ignatius jam demortuus erat, Photius illos muneribus corruptos decepit, et imperatoris minis coegit, ut dicerent coram omni clero et episcopis, et reliquo populo quod contra Ignatium a Joanne papa essent missi, ut illum anathemate damnarent, et Photium patriarcham promulgarent. Quapropter plerique comministrorum nostrorum sunt decepti. Ille vero etiam vestram apostolicam sedem fraudibus eludere volens, litteras composuit nomine Ignatii patriarchae et comministrorum ejus, quibus orabat beatitudinem apostolicae sedis, ut Photium reciperet; et has litteras ad nos miserunt. Quapropter Petrus presbyter a vobis in urbem regiam cum venisset cum Paulo et Eugenio, Photium ab apostolica sede receptum promulgarunt. Hinc capta occasione etiam politicas curas in se suscepit, et ita regiam potestatem usurpare contendebat. Abbatulum enim quemdam ignobilem, et humilem atque maleficum, sibi familiaritate conjunxit, [Col. 0792B] cujus pater Santabarenus cognomento dicebatur, Manichaeus quidem secta, et veneficus professione, qui cum agnitus esset, et capi dubitaret, ad Bulgaros confugit adhuc impietatis morbo laborantes, ubi ille Christianorum fidei abrenuntiavit. Hujus itaque filius abbatulus praedictus Constantinopoli adhuc juvenis manens traditur Studitarum monasterio a Barda Caesare, et ibi alitur. Cum vero ad perfectam venisset aetatem, et omnem iniquitatem calleret, adhaeret Photio suo simili, quem Photius sacerdotem ordinavit in priori illa sua intrusione ad patriarchalem dignitatem. Cum vero Photius a patriarchali sede fuisset ejectus post oecumenicae synodi promulgationem, Santabareni filius praedictus abbatulus suggerit Photio ut aliquem inveniret domesticorum imperatoris: affirmabat enim per hunc iterum Photium se posse restituere. Inventus itaque Nicetas, cognomento Plorans, qui multis muneribus deceptus, quae a Santabareno venefico magica pocula et esculenta fuerant parata [Col. 0792C] apponens imperatori, fecit, ut Photius ille exosus amicus videretur: et sanctissimo Ignatio patriarchalem sedem tenente, Photium ad palatium revocavit ex eo loco qui Augustus dicitur, et in palatio contubernalem Photium habebat, ut Photius magis esset patriarcha quam Ignatius ipse, licet in patriarchali sede ipse Ignatius resideret. Quapropter, ut supra diximus, ordinationes habebat, et ita imperatorem adversus Ignatium irritavit, ut ei vitam male abstulerit. Qui cum ita male fuisset mortuus, statim Photius ejusdem sedem occupavit secum habens Santabarenum illum quem imperatori familiarissimum reddidit, et Euchaitarum episcopum constituit; insignia etiam monasteria in aliis dioecesibus constituta et aliis episcopis subdita ab illis abstulit, eaque tradita Santabareno, ut illa Euchaitarum Ecclesiae aggregarentur, et episcopi in illis a Santabareno ordinarentur. Santabarenus praeterea iste una cum Photio adversus piissimum [Col. 0792D] imperatorem nostrum Leonem, qui nunc rerum potitur, malum consilium iniit, et ejus patrem Basilium adversus eum irritant affirmantes Leonem insidiari et adversari paternae voluntati. Cum vero insanabili morbo laboraret Basilius, et jam morti propinquus esset, putaverunt quod illo volente, et filio jam procul absente, facile ipsi imperium obtinerent, ut per se, vel per alium quem vellent, illud administrarent. Sed Dei providentia non permisit eorum iniquitatem impleri. Licet enim Leo filius a patre Basilio inter privatos homines haberetur, quinimo carcere detineretur custoditus, post patris obitum ad imperiale solium evectus est. Qui Photium quamprimum ejecit, tanquam multarum iniquitatum auctorem. Nos vero qui illi non obediamus et praeterea multa mala passi sumus, illis miseriis idem Leo imperator liberavit. Quoniam vero scimus quod a vestra apostolica sede corrigi et juxta canones corripi debemus: hac de [Col. 0793A] causa humilibus his nostris litteris tuam oramus venerabilitatem, ut misericorditer nobiscum agas, cum populo videlicet qui non sine rationabili causa Photii ordinationem recepit. ut ne qui apostolicae sedis legatos Rhadoaldum et Zachariam qui initio Photium confirmarunt in Constantinopolitana sede, deinde Eugenium et Paulum qui secunda vice cum Photio communicarunt, excepit, una cum Photio interitu damnetur, nec alius infinitus numerus ab Ecclesia pellatur; hoc enim facere consuevit Ecclesia. Oecumenica enim synodus quarta Dioscorum iniquitatis principem et actorem, Flaviani interfectorem, beati videlicet patriarchae Constantinopolitani, damnavit et homicidam et haereticum, ut qui ausus est sanctissimo papae Leoni excommunicationem irrogare: eos vero qui a Dioscoro fuerant ordinati, vel lapsi fuerant, cum tamen pietatis sectatores fuissent, per poenitentiam illos suscepit. Nicaena etiam septima synodus auctores haeresis Iconomachorum damnavit, illorum vero sequaces per poenitentiam admisit. Quapropter [Col. 0793B] decet etiam tuam singularem virtutem, Photium quidem tanquam ab initio schismaticum, et a schismaticis illegitime ordinatum, et propter alia multa quae operatus est mala, expellere: eos vero qui ab ipso decepti sunt, misericorditer cum illis dispensari rogamus, ut Ecclesiae Constantinopolitanae pax et tranquillitas ita restituatur, et non alii quidem Apollo, alii Cephae sint, et alii Pauli (I Cor. I) , et sic unum corpus Ecclesiae dividatur, sed omnes unanimes, tanquam unum caput habentes Christum Deum et salvatorem omnium nostrum, omnes communiter illi laudes offeramus et ejus praecepta similiter praedicemus: neque propter unum hominem peccatorem tantus numerus pereat. Nos enim, ut diximus, imperatorum Christo dilectorum nutu Constantinopolim venientes, dum multi nos ad communionem impellunt et juramento affirmant se ab apostolica sede dispensationis indultum obtinuisse, ut absque impedimento sacerdotalem dignitatem [Col. 0793C] exercitare possent, nullo tamen pacto illis fidem adhibuimus a tua sanctitate exspectantes aliquid firmi et certi. Hoc autem ausim affirmare, o venerandum caput, Deum adhibens testem, quod nullus eorum qui cum Photio communicarunt propria id fecerit voluntate, sed potius principum violentia. Quapropter tuam rogamus beatitudinem, ut populum, parum abest, desperatum misericorditer suscipias. Rogat te Petrus, cujus sedem administrandam obtines, qui ab omnium Domino edoctus fuit ut septuagies septies ignosceret etiam iis qui scienter deliquerint (Matth. XVIII) . Exaudi nos, ut etiam tu a Deo benignitatem desuper obtineas, et longo tempore ecclesiam apostolicam regere valeas precibus sanctissimae Deo genitricis, coelestium potestatum, apostolorum, prophetarum, martyrum, confessorum et omnium sanctorum. Amen.
STEPHANUS GUIDONI comiti.
Lectis sagacitatis vestrae apicibus, qui defuncto Ecclesiae Reatinae antistite, clerum et plebem ejusdem Ecclesiae elegisse sibi futurum antistitem, nobisque consecrandum vestro studio directum esse ne ipsa Ecclesia diu sine proprio constet pastore, fatebantur, nos de obitu prioris dolentes, nunc ipsum electum unanimitate, et canonica ipsius Ecclesiae electione, ut mandasti tam citissime ordinare omisimus, quod imperialem nobis, ut mos est, absolutionis minime detulit epistolam. Pro qua scilicet re ambiguum est nobis: ideo voluntati vestrae in hoc parere distulimus, [Col. 0794A] ne Augustalis animus durissime hoc, quocunque modo perciperet. Sed scientes Ecclesiam Dei sine proprio diu pastore non debere consistere, gloriae vestrae mandamus, quoniam aliter nos agere non debuimus, ut vestra solertia imperiali, ut prisca consuetudo dictat, praecepta licentia, et nobis, quemadmodum vos scire credimus, imperatoria directa epistola tunc voluntati vestrae de hoc parebimus, eumdemque electum, Domino adjuvante, consecrabimus: quod, charissime fili, moleste nullo modo suscipias.
[Col. 0794B] Stephanus (V) servus servorum Dei, reverendissimo et sanctissimo WICBERTO episcopo sanctae ecclesiae quae vocatur Hildesheim, patrocinio sanctae Dei genitricis Virginis Mariae dominae nostrae dedicatae, seu Bovoni abbati venerabilis monasterii quod vocatur Nova Corbeia, ex dedicatione et nomine beati Christi protomartyris sancti Stephani, ubi in sanis requiescit membris beatus Christi martyr Vitus in perpetuum.
Convenit apostolico moderamini pia religione succurrere pollentibus pia compassione, et poscentium animis a lucri devotione impertiri assensum. Ex hoc enim lucri potissimi praemium a conditore omnium Domino promeremur, dum venerabilia loca opportune ordinata ad meliorem fuerunt sine dubio statum [Col. 0794C] perducta. Igitur omnes sanctae Ecclesiae Dei fideles atque devotos, praesentes scilicet atque futuros, scire volumus, utrasque supra nominatas ecclesias cum omnibus earum familiis seu plebibus, ac rebus immobilibus, juste ad eas ubique pertinentibus, quarum una sedes vocatur ex patrocinio sanctae et superexaltatae Dei genitricis Mariae dominae nostrae, altera vero monachorum contuberniis instituta, et dedicatione beati protomartyris Stephani, ubi et B. Martyr Vitus corpore requiescit, sub B. Petri apostolorum principis tuitione et sedis apostolicae speciali defensione, per hoc nostrae apostolicae confirmationis privilegium omnibus modis submissas perenni jure consistere. Hujus rei gratia decrevimus, et praerogativa atque auctoritate Dei omnipotentis [Col. 0794D] et ejusdem apostolorum principis, cui ligandi atque solvendi in coelo et in terra data est potestas, cujusque nos vice divino munere fungimur, injungimus ut a nullo hominum aliqua vis aut oppressio, vel contrarietatis, seu occupationis molestia quocunque modo inferatur in rebus vel possessionibus ecclesiarum earumdem, neque illarum possessiones aut decimae ipsis collatae ubique ecclesiis a quolibet usurpentur, aut more tyrannico diripiantur; sed in arbitrio et jure episcopi vel abbatis utriusque ecclesiae cuncta consistant, sub diligentissima canonicae institutionis censura. Potius autem caedem ecclesiae utriusque ordinis cum omnibus earum possessionibus per hujus apostolici statuti privilegium, indiminute ac [Col. 0795A] illibate ab omnibus, qui Christiano nomine censentur, sub defensione sanctae sedis apostolicae habeantur et observentur, ad laudem Dei omnipotentis, et sedis apostolicae reverentiam, et stabilem etiam vigorem, et statum augmentandum profuturum ecclesiae. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu contra hoc nostrae auctoritatis et apostolicae confirmationis privilegium pie a nobis concessum iri agereque praesumpserit, et in toto vel ex parte transgredi conatus fuerit, et omnem reverentiam sanctae sedis apostolicae non observaverit, sciat se a Deo Patre omnipotente, et Filio, et sancto Spiritu excommunicatum, et nisi resipiscat, perpetuo anathemate condemnatum. Qui vero custos et observator exstiterit, et benedictionem et gratiam a Deo et [Col. 0795B] Domino nostro consequi mereatur.
Scriptum per manum Gregorii scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Maio, indictione quinta. Valete. Datum III Kalend. Junii per manum Leonis sacellarii sanctae sedis apostolicae, imper. domino piissimo principe Carolo Augusto coronato magno imper. anno sexto, et post consulatum ejus anno sexto, indictione quinta.
Ipsis pro ordinatione Stephani patriarchae Constantinopolitani dispensationem petentibus, eo quod a Photio diaconus ordinatus fuisset, respondet et ulteriorem informationem petit.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, universis [Col. 0795C] episcopis et reliquis clericis, etc.
Catholica Christi et Dei nostri Ecclesia fundata super firmam petram, apostoli videlicet Petri confessionem, licet plurimis tempestatibus et fluctibus agitetur, nihilominus confirmatur et augetur. Nec mirum si humani generis hostis membra Ecclesiae tentare aggreditur, qui caput ipsum Dominum nostrum [Col. 0796A] Jesum Christum tentare non dubitavit. Nec igitur mirum si Photium satis exosum ab Ecclesia damnatum ejecistis, qui salutiferam Domini crucem ita delusit, per quam videlicet venerandam crucem omnia dona sacerdotalis ministerii perficiuntur, et sancti baptismatis lavacrum sanctificatur. Praedictus itaque Photius laicus homo, si regiam viam ambulasset et decretis sanctorum Patrum inhaesisset, ad tantam insaniam nunquam devenisset. Quapropter qui Christi humilitatem, venerandam scilicet crucem, contemnunt, percussi sunt tanquam primogenita Aegypti: tunc enim Israelitarum primogeniti, cum essent signati, servati sunt ac custoditi (Exod. XII) . Quid vero erat ille sanguis agni in limine Israelitarum, nisi crux passionis Christi quae in frontibus [Col. 0796B] fidelium imprimitur? Quicunque igitur salutarem crucem parvipendit evangelico ense interimitur. Sed de Photio quidem ita vos scripsistis: illas vero imperatoris litteras cum legissemus, easdem a vestris procul abesse comperimus. Ita enim se habebant: quod Photius quietam vitam elegit. Quapropter in dubitatione versamur. Multum enim interest abrenuntiasse et expulsum esse. Nos igitur absque diligenti inquisitione qualecunque judicium proferre non possumus. Quapropter nunc sententiam prorogavimus: et opus est utriusque partis religiosissimos episcopos mitti, ut, perpensa omni dubitatione et veritate, utrimque manifesta dicere possimus quod Deus voluerit. Romana enim Ecclesia instar speculi et exemplaris reliquis Ecclesiis constituitur. Et [Col. 0796C] quodcunque definierit in sempiternum manet incorruptum, et hac de causa sententias magna cum inquisitione ferre decet.
Nos autem qui omnium Ecclesiarum in beato Petro [Col. 0797A] apostolorum principe curam suscepimus, scientes inter episcopos non haberi eum qui neque a clero electus neque a populo est expetitus: saepe dictum Teutboldum venerabilem diaconum ipsorum lamentabilibus precibus inclinati Lingonensis Ecclesiae episcopum consecravimus, condigna sententia praevaricatoribus illata, licet et aliis praevaricatoribus fuerint impediti. Quapropter tuae injungimus sanctimoniae, ut his nostris apostolicis litteris perceptis, postposita dilatione, ad Lingonensem accedas Ecclesiam, et eumdem Teutboldum a nobis solemniter consecratum episcopum exinde revestias, omnibusque archiepiscopis et episcopis innotescas, pro tantae contumaciae ultione nos ejusdem Ecclesiae specialem sollicitudinem suscepisse, pro tanti laboris maceratione [Col. 0797B] et oppressionis illatae revelatione. Quidquid autem idem venerabilis episcopus Teutboldus vobis ex nostra parte retulerit, credite et effectui mancipare nullo modo ambigite: utpote tuam reverentiam circa nos devotam consistere credimus.
[Col. 0798D] Male in editis Humbertum. Ivo, epist. 74. Consuluisti de infantibus qui in uno lecto dormientes cum parentibus mortui reperiuntur, utrum ferro candente, aut aqua fervente, seu alio quolibet examine parentes se purificare debeant eos non oppressisse. Monendi sunt namque et protestandi parentes, ne tam tenellos secum in uno lecto collocent: [Col. 0797C] ne negligentia qualibet proveniente suffocentur, vel opprimantur, unde ipsi homicidii rei inveniantur [Col. 0798D] Vide Alexandrum III, ep. 19 primae appen. apud Labbe, tom. XIII, p. 132. . Nam ferri candentis, vel aquae ferventis examinatione confessionem extorqueri a quolibet, sacri non censent canones; et quod sanctorum Patrum documento sancitum non est, superstitiosa adinventione non est praesumendum. Spontanea enim confessione, vel testium approbatione publicata delicta, habito prae oculis Dei timore, commissa, sunt regimini nostro judicare; occulta vero, et incognita illi sunt relinquenda, qui solus novit corda filiorum hominum. Hi autem qui probantur, vel confitentur tali reatu se noxios, tua eos castiget moderatio: quia si ille, qui conceptum in utero per abortum deleverit, homicida est: quanto magis qui [Col. 0797D] unius saltem diei puerulum peremerit, homicidam se esse excusare nequibit?
STEPHANUS LUYTHOBIO Moguntino episcopo.
Capitula Nicaeni concilii, testimonio Athanasii, 70 [Col. 0798A] in figuram septuaginta discipulorum scripta non dubitamus. E quibus viginti tantum in Ecclesia sancta Romana habentur, sed quo neglectu reliqua defuerint ambiguum est: arbitrantur enim plurimi ea Antiocheno inserta concilio.
[Col. 0798D] Cap. Loci nostri 35, q. 9. Loci nostri consideratio nos admonet, rationis auctoritate, quae a praedecessoribus nostris utiliter decisa fuerint roborare, et quae a temerariis praesumpta fuerint in promptu nihilominus ulcisci. Reum quippe ante conspectum divini Judicis se noverit esse, qui nititur utiliter finita rescindere ac [Col. 0798B] roborata quolibet ausu violare. Ecclesiastici quippe vigoris ordo confunditur, si aut temere illicita praesumantur, aut non concessa impune tenentur. Proinde si negligenter ea quae male usurpantur omittimus, excessus viam procul dubio aliis aperimus.
STEPHANUS episcopus servus servorum Dei, ROMANO archiepiscopo Ravennati.
Nosse tuam fraternitatem volumus ad nostras aures fore perventum Imolensem episcopum ab hac [Col. 0798C] luce migrasse, in cujus successoris electione populi divisionem provenisse audivimus. Quod quia saepe contingere solet (quaerentibus singulis quae sua sunt, non quae Jesu Christi) non adeo miramur. Verumtamen in hoc tuam plurimum oportet adhiberi sollicitudinem, ut convocato clero, et populo, talis ibi eligatur per Dei misericordiam, cui sacri non obvient canones. Sacerdotum quippe est electio: et fidelis populi consensus adhidendus est, quia docendus est populus, non sequendus.
Significat se consecrasse Placentinis episcopum; in nihilo tamen velle se juri Ravennatensis metropolitani [Col. 0798D] officere.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, rev. sanctissimo confratri nostro DOMINICO archiepiscopo S. Raven. Ecclesiae.
Divina majestas, pastorale ministerium nobis. . . . sollicitudinem gerentes, cura pervigili, nostrum apostolicum impendere suffragium; idcirco omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium agnoscat notitia, quia cum Ravennas Ecclesia, per obitum Romani quondam archiepiscopi ejusdem Ecclesiae viduata, sine pastore [Col. 0799A] consisteret, repente, et sancta Placentina Ecclesia, illius suffraganea, a suo pastore quondam Paulo episcopo exstitit denudata. Quapropter diversis Italici regni fluctuantibus procellis, quia per eamdem sanctam Ravennatem Ecclesiam proprio destitutam pastore, ipsa sancta Placentina Ecclesia de pastore proprio remedium recuperandi minime adipisci valebat; ad apostolicam sedem, nostrumque apostolicum, utpote ad caput omnium Ecclesiarum, et matrem, refugium visi sunt. . . . . . . fecisse offerentes nobis proprium electum, Bernardum nomine, diaconatus officio utentem, et suggerentes una cum decreto ab eis in eum facto, hunc a nobis sibi consecrari antistitem, ne ipsa Ecclesia diu sine pastore annihilaretur, et eligentes, atque petentes acephali [Col. 0799B] et vagabundi incederent. Nos autem, ut diximus, cum proprius metropolitanus deesset, satis ab eis rogati, praedictum Bernardum in eadem Placentina Ecclesia praevidimus consecrare episcopum, dantes illi in mandatis atque jubentes expresse, ut in omni subjectione et fidelitate se sub jure sanctae Ravennatis Ecclesiae observaret, quia sic nobis placuit; ita scilicet, ut omnem obedientiam, omnemque devotionem atque consuetudinem et usum, antecessores fecisse probantur, et ipse devote adimplere satagat in sancta Ravennate Ecclesia. Unde volumus et a praesenti octava indictione decernimus, eumdem sanctam Ravennatem Ecclesiam nullam deinceps pro eadem a nobis consecratione concessa [Col. 0799C] . . . . perpeti; sed a nobis, nostrisque successoribus pontificibus sit. . . . . omnimodis; quinimo eadem praedicta sancta Placentina Ecclesia in jus, et consecrationem, atque debitam obedientiam, ejusdem saepe dictae sanctae Ravennatis Ecclesiae, quemadmodum antiquitus fuisse recolitur, omnibus consistat temporibus: volentes uniuscujusque jus et privilegium Ecclesiae indiminutum haberi, et irrefragabiliter custodiri. Script. per manum Benedicti Notarii et scriniarii sanctae sedis apostolicae in mense Martio, indictione supra scripta octava. Bene valete. Dat. octav. Kal. April., per manum Zachariae Dei pietate primicerii sanctae sedis apostolicae anno, Deo propitio, pontificatus Domini Stephani summi pontificis et universalis papae, pro sacratissima beati Petri apostoli sede; quinto, Ind. 8 suprascripta.
Dat illis pontificem Bernardum, commendat submissionem metropolitano Ravennati.
STEPHANUS episcopus servus servorum Dei, omnibus sacerdotibus, atque judicibus, clero, et populo, seu universae generalitati Placentiae commorantibus, salutem.
Qualiter sancta Ravennas Ecclesia privata proprio pastore, in obitum vestri episcopi, viduata existeret, vos nosse per omnia scimus; sed ad supplementum, et sublevationem vestrae Ecclesiae nostrum [Col. 0800A] apostolicum subsidium visi fuimus impartiri, ita ut Bernardum diaconum, pastorem vestrum, per nostram consecrationem institueremus: et ideo fidelitati omnium vestrum injungimus et decernentes sancimus, ut tam ipse Bernardus quamque omnes decessores sui in perpetuum sub Ravennatis Ecclesiae pontificatu plenam observantiam totamque fidelitatem viriliter custodiat, et more antecessorum ejus, devotissimus tam ipse, quam successores sui existant, observando in omnibus omnium obedientiam, omnemque consuetudinem sanctae Ravennatis Ecclesiae, suisque archiepiscopis, absque omni contradictione, vel molestia, prout irrefragabiliter pollicitus est. Nam si ipse, vel aliquis decessor ejus, aut aliquis vestrum, tam de sacerdotali ordine quam [Col. 0800B] de laicali coetu, contemptor, vel transgressor apparuerit per inobedientiam, sacerdos qui exstiterit, ex Dei omnipotentis, sanctorumque apostolorum Petri et Pauli, et nostra apostolica auctoritate, maneat suspensus a proprio ministerio, quousque solutionis gratiam a Ravennate archiepiscopo perceperit. Laicus vero, qui contradictor apparuerit, a vino et cocto suspensus existat, quousque ad praedictae solutionis gratiam pervenerit. Insuper noscat se nostro Lateranensi palatio quinque libras auri obrizi esse compositurum, et anathematis vinculo innodatus, in aevum permaneat. Hanc nostram epistolam vel testificationem sanctam Ravennatem Ecclesiam habere decernimus.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo confratri nostro HERIMANNO, Agrippinensis Coloniae archiepiscopo, seu venerabilibus FRANCONI Tungrensi, ODIBALDO Trajectensi, WOLFELMO Mimigernafardensi, DRUOGONI Mimidonensi, EGILMARO Osnabruggensi episcopis . . . . . De caetero Bremensis Ecclesiae sedem Agrippinae Coloniae subjectam in ecclesiasticae disciplinae officio fuisse scripsistis, cujus fines barbaris contiguas gentibus significastis. Quam ob rem Guntarii quondam benevolentiam a sede apostolica usum pallii [Col. 0800D] promereri, ut verbum Dei honoratius praedicare et suo archiepiscopo parere, vos scripsisse, legentes risimus, mirati prudentiam vestram arbitrari, non ad ministerii sacratissimi, sed ad saecularis dignitatis honorificentiam pallii usum pro libitu cuilibet tribui. Scilicet si provincia et suffraganei, quibus praesit, deest, qualiter usum pallii promeruit, ambiguum habetur. Verumtamen ut auferatur ambiguitas et justo examine rectitudo libretur, utrarumque partium disceptatores in nostram praesentiam venire commonemus, ut liberius quae ratio dictat, agnita veritate, apostolica censura decernat; quia et ad eum similiter scripsimus. Nulla itaque ratio sinit, duorum liti ad unius vocem imponere finem . . . . .
STEPHANUS episcopus servus servorum Dei, ZUENTOPOLCO regi Sclavorum.
Quia te zelo fidei sanctorum apostolorum principi Petro videlicet regni coelestis clavigero, omni devotione devovisti, ejusque vicarium prae cunctis hujus fluctivagi saeculi principibus principalem patronum elegisti, ejusque te cum primatibus ac reliquo terrae populo tuitioni pariter commisisti: continuis precibus Deum bonorum omnium largitorem exoramus, ut ipsius muniaris suffragio, in cujus manu sunt omnia jura regnorum quatenus ejus vallatus auxilio [Col. 0801B] et interventionibus apostolorum principum Petri et Pauli et a diabolicis muniaris insidiis, et corporali sospitate laeteris, ut anima et corpore tutus ab aeterno judice bonis operibus decoratus, perpetua felicitate doneris. Nos etiam qui ejus vicariatione fungimur, debitam sollicitudinem pro te gerentes, in quocunque indigueris negotio, in his quae ad salutem tuam pertinent, Deo auxiliante, protectorem invenies in omnibus. Quem ob fidei dignitatem cum omnibus tuis fidelibus, nulla terrarum obsistente intercapidine, spiritualibus ulnis quasi praesentem amplectimur amore ut spiritualem filium. Igitur quia orthodoxae fidei anhelare te studio audivimus, et certo indicio ex hoc agnoscimus, quod ad matrem tuam, sanctam videlicet Romanam Ecclesiam, recurrere [Col. 0801C] voluisti, quae caput est omnium Ecclesiarum collato sibi privilegio in beato Petro principe apostolorum, cui suas oves verus pastor commisit dicens: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam; portas inferi, ora orthodoxam fidem blasphemantium appellans; quae auctore Christo omnes haereses destruxit, et vacillantes omnes in fide solidavit Creatoris sui munita auxilio, dicente Domino nostro Jesu Christo: Simon, ecce Satanas expetit vos ut cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te ne deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Quis, rogo, nisi insipiens, in tantum audeat blasphemiae baratrum mergi ut Petri fidem infamet? pro quo Verbum Dei in duobus naturis existens, [Col. 0801D] quod natura servi autem natura contulit deitatis. Tuam devotionem amplectimur, volentem discere ut, prudentiam tuam digna attollamus laude, quae non alibi vagari, sed ipsam quae caput est studuit consulere, a qua etiam omnes Ecclesiae sumpserunt exordium. Verumtamen fundamentum fidei super quod suam Christus constituit Ecclesiam istud est: Tres certe personae subsistentes, Patris, et Filii, et Spiritus sancti coaeternae sibi sunt et coaequales, et istarum trium personarum una est deitas natura, una substantia, una divinitas, una majestas. In quibus personis discretio est non confusio, distinctio non separatio. Distinctionem dico, quia alia est persona Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti; Pater enim a [Col. 0802A] nullo, Filius a Patre, Spiritus sanctus ab utroque, unius ejusdem substantiae cujus Pater et Filius est. Et haec sancta Trinitas, unus, et verus, Deus est, quae nec initio incipit, aut fine clauditur, nec loco comprehenditur, nec tempore variatur. Pater enim solus de alio non est, et ideo solus ingenitus appellatur, Filius autem de Patre sempiternus Filius et ideo genitus dicitur, Spiritus vero sanctus Patris et Filii est Spiritus sine ullo intervallo, ubi nulla tempora quaeque habent prius vel posterius, sunt cogitanda: et ideo nec ingenitus, nec genitus, sed procedens dicitur, nec duo patres nec duo filii credantur. Quod Filii sit Spiritus apostolus, et in evangelista testatur: Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus; et Paulus apostolus quod Patris Filiique [Col. 0802B] sit Spiritus testatur: Vos autem non estis in carne, sed in Spiritu; si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Et iterum ut Patris sit Spiritus, lucidissime distinguit dicens: Quod si Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis habitat in vobis, vivificavit et mortalia corpora vestra. Ut vero Filii sit Spiritus, idem Paulus testatur: Quoniam autem estis filii Dei, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra, clamantem Abba, pater. Ut a Patre procedat ipsa Veritas dicit: Spiritus qui a Patre procedit, ille me clarificavit. Ut a Filio procedat eadem Veritas testatur: Ille me clarificabit, quia de meo accipiet. Absit enim ut Spiritus sanctus credatur de Patre in Filium, et de Filio ad sanctificandam creaturam quasi quibusdam gradibus procedere, sed quemadmodum de Patre, ita et de [Col. 0802C] Filio simul procedit. Quis enim negabit esse Spiritum sanctum vitam? et cui vita Pater, vita sit Filius; sicut Pater vitam habet in semetipso, sic dedit et Filio vitam habitare in semetipso. Haec tibi de multis pauca dixisse sufficiant, quae te absque ambiguitate lingua confiteri et corde oportet credere, sed non ultra vires examinare. Quia solis corporei radio oculorum retunditur intuitus, quanto magis ineffabilis deitatis claritate terrena mens retunditur. Hanc fidem a Domino in apostolos et apostolis fundatam sancta catholica et apostolica Romana tenet Ecclesia: quam tu ut firmiter teneas monemus, exoramus et testificamus. In qua et Wichingum venerandum episcopum et charissimum confratrem ecclesiastisca doctrina eruditum reperimus, et ideo eum [Col. 0802D] vobis ad regendam sibi commissam a Deo Ecclesiam remisimus, quia fidelissimum eum tibi, et pro te satis sollicitum in omnibus agnovimus. Quem veluti spiritualem patrem, et proprium pastorem digno honore et debita reverentia sincera mente recipite, tenete et amplectimini, quia in eo exhibitum honorem Christo conferitis, ipso dicente: Qui vos recipit, me recipit. Et qui me recipit, recipit eum qui me misit. Ipse itaque omnium ecclesiasticorum negotiorum et officiorum habeat curam, et Dei timorem prae oculis habens dispenset eadem, quia et pro his et pro animabus commissi sibi populi ipse redditurus erit districto judici rationem. De jejunio itaque scias a lege, prophetis, et ab ipso Domino in Evangelio approbatum. [Col. 0803A] Moyses namque ut legem acciperet, quadraginta diebus et noctibus jejunavit. Elias qui coelum orando clausit, ut non plueret annos tres et menses sex, et rursum orando aperuit, et coelum dedit pluviam, et terra dedit fructum suum, quadraginta diebus et noctibus jejunavit. Auctor et ipse legis Jesus Christus Dominus noster quadraginta diebus et noctibus jejunavit. Si quis vero jejunium reprobat, reprobet et orationem, et blasphemet esse malum daemones ejici, dicente Domino: Hoc genus non ejicitur nisi in oratione et jejunio. Praeceptum quippe est jejunare, sed quibus diebus sit jejunandum, quibusve prandendum, praecepto Domini vel apostolorum non est diffinitum assertione, sed antiqua Patrum consuetudine tenet Ecclesia, quia et [Col. 0803B] priorum instituta et consuetudo majorum pro lege tenenda sunt. Quarta feria jejunandum est, quia considerato Evangelio quarta Sabbati Judaei consilium inierunt, ut Jesum dolo tenerent et occiderent. Sexta autem Sabbati recte jejunio deputatur, propter Dominicae passionis reverentiam. Sabbato quoque nihilominus jejunandum est propter renovandam memoriam rei gestae, quia discipuli Dominum humane intelligentes eo die in sepulcro quiescentem doluerunt. Quintam vero feriam quidam arbitrati sunt esse dissolutam quia eo die reconciliatio sit poenitentium, et eo die sanctum chrisma conficitur, et eo die Redemptor cum discipulis coenavit, et eis sacramentum sui corporis et sanguinis tradidit, eo die videntibus discipulis ad coelos ascendit. Dominicus [Col. 0803C] certe dies propter resurrectionis gloriam et adventum sancti Spiritus laetitiae consecratus est. Duos qui remanent, proprio uniuscujusque relinquamus arbitrio; in quibus id observandum censeo, ut qui manducat non manducantem non spernat, et qui non manducat manducantem judicet, ut quidquid agimus, in gloria Dei faciamus. Jejunium scilicet quod Quatuor Temporum dicitur, antiqui Patres celebrandum non frustra sanxerunt, dicente Psalmista: Benedicam Dominum in omni tempore, ut singulis quibusque temporibus anni humiliemus animam in jejunio. Primi itaque mensis jejunium Dominus in Exodo, quarti, septimi et decimi jejunium per Zachariam prophetam celebrari praecepit, utqui omni tempore de misericordia confidamus poenitendo. Haec [Col. 0803D] tibi de jejunio pauca dixisse sufficiant, quamvis plurima dici possent ejus mysterii, quae nunc exponere non est temporis. Hoc tamen jejunium Deo prae caeteris acceptabile credito: dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentis, dimitte eos qui confracti sunt liberos, et omne onus disrumpe. Quod his adornandum est monilibus: Frange esurienti panem tuum et egenos vagosque induc in domum tuam. Has scias Deo acceptabiles lampades, quibus jejunium adornandum est quotidie ut Deo sit placitum. Methodium namque superstitioni, non aedificationi, contentioni non paci insistentem audientes plurimum mirati sumus; et si ita est, ut audivimus, superstitionem ejus penitus abdicamus. Anathema [Col. 0804A] vero pro cotemnenda catholica fide qui indixit, in caput redundabit ejus. Tu autem et populus tuus sancti Spiritus judicio eritis innoxii, si tamen fidem quam Romana praedicat Ecclesia tenueritis inviolabiliter. Divina autem officia et sacra mysteria ac missarum solemnia quae idem Methodius Sclavorum lingua celebrare praesumpsit, quod ne ulterius faceret supra sacratissimum beati Petri corpus juramento firmaverat, sui perjurii reatum perhorrescentes nullo modo deinceps a quolibet praesumatur. Dei namque nostraque apostolica auctoritate sub anathematis vinculo interdicimus, excepto quod ad simplicis populi et non intelligentis aedificationem attinet, si Evangelii, vel apostoli, expositio ab eruditis eadem lingua annuntietur, et largimur et exhortamur, [Col. 0804B] et ut frequentissime fiat monemus, ut omnis lingua laudet Deum, et confiteatur ei. Contumaces autem et inobedientes, contentioni et scandalo insistentes, post primam et secundam admonitionem si se minime correxerint, quasi zizaniorum seminatores ab Ecclesiae gremio abjici sancimus; et ne una ovis morbida totum gregem contaminet, nostro vigore refrenari et a vestris finibus procul excludi praecipimus.
[Col. 0804C] Declarat Girbertum Nemausensem episcopum excommunicatum iri, nisi resipiscat.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo AMELIO episcopo.
Scias quia ea quae mandasti audivimus, et statuimus, prout suggessisti et petisti; et epistolas ecce scripsimus tam archiepiscopo Teudardo quam et comiti Richardo, et vicecomiti illius Alberico: mandamus intimantes Girbertum episcopum fore excommunicatum, nisi resipuerit et ab invasione abbatiae nostrae se subtraxerit; et, ut tibi eam liceat securiter retinere sub nostra defensione ad regendum et salvandum, et annue solitum censum beato Petro apostolo dirigendum. Tu vero esto semper sollicitus de nostra fidelitate qua nos magis te fovere [Col. 0804D] in cunctis volumus, et ut ipsum censum dirigere ne praetermittas. Optamus te in Christo valere.
Monet ut nullam vim inferat monasterio S. Aegidii.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, GIRBERTO episcopo.
Apostolatui nostro relatum est quod, in rebus abbatiae nostrae quae S. Aegidii est, quae a nostris antecessoribus, vel a nobis Amelio Uzeticensi episcopo [Col. 0805A] ad regendum atque ad salvandum concessa est, facere minime differas nonnulla incommoda, pluraque adversa, apostolica praecepta audire postponas et epistolas aeque apostolicas observare recuses. De quo satis te redargui oportuerat; sed apostolicae benignitatis in te huc usque exspectata est moderatio. Quapropter te monemus et apostolica auctoritate praecipimus ut, ad mentem rediens, nullam vim nullamque oppressionem in omnibus rebus ipsius abbatiae quoquomodo facias, aut facienti consentias: quin liceat eidem Amelio venerabili episcopo quietem habere, et censum beato Petro apostolo dirigere securiterque ipsum locum regere. Quod, si temerario ausu in eadem pertinacia permanseris, scias te esse excommunicatum, donec, Romam veniens cum eodem [Col. 0805B] Amelio episcopo, coram me noveris te satisfacturum, quoniam tantam temeritatem nullomodo dimit temus.
Miramur prudentiam vestram Cumensi Ecclesiae denegare pastorem, cum te etiam ad hoc provocatum noveris apostolica exhortatione. Nunc vero iterato tibi scribimus, nolentes alicujus Ecclesiae privilegium infringere, licet apostolica praerogativa de qualibet Ecclesia clericum ordinare, etc.
Respondet qua ratione ad ordines ecclesiasticos promovendus sit clericus cui digitus abscissus est.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, RotBERTO Metensi episcopo.
[Col. 0805D] Gratianus dist. 55, can. Lator. Lator praesentium Flavinus, scilicet clericus ad sanctam sedem apostolicam veniens detulit a te nobis directam epistolam, qua indagare studuisti eum a Normannis nuperrime captum sinistrae manus digitum habere abscissum, sciscitans si ob hoc ad ecclesiasticum ordinem valeret promoveri, an non. Quod et nos reperientes, quia solertia tua magis super hoc sollicita a sede apostolica edoceri flagitat [Col. 0805D] normam justitiae semper sequi exoptans, studium tuae sanctitatis merito collaudamus, reverentiam tuam scire volentes quoniam, si ita est quod a Normannis digitum ipsum habeat abscissum, ad promovendum, si alias dignus fuerit, nihil ei nocebit, eo quod quid de his qui a dominis, vel medicis, sive a paganis, non sponte tale quid patiuntur, sacri censeant canones, dilectionem tuam latere non credimus, quam ei obviare debere, si ita est, minime [Col. 0806A] reperimus, monentes religionem tuam, ut circa illum ita peragat, quatenus ut mercedem pro eo magnam incurrat et desiderium illius, canonica auctoritate ei in aliis non obviante, Deo adjuvante, perficiat.
[Col. 0805D] Can. Quia te 38, dist. 50. Quia te quasi obnoxium judicas, eo quod a Saracenis captus homines interfecisse videris, bene facis. Sed quoniam non tua sponte id fecisse cognosceris, inde canonice nullo modo judicaris.
De manifesta et nota pluribus causa non sunt quaerendi testes, ut S. Ambrosius in Epistolam ad Corinthios dicit, de fornicatione sententiam exponens Apostoli. «Judicis, inquam, non est sine accusatore damnare; quia Dominus Judam, cum fuisset fur, quia non accusatus, minime abjecit. Cognito autem opere isto, pellendum illum de coetu fraternitatis censuit. Omnes enim crimen ejus sciebant et non arguebant. Publice enim novercam suam loco uxoris habebat. In qua re neque testibus opus erat, neque tergiversatione aliqua poterat tegi crimen.» [Col. 0806C] Et paulo post: Absens facie, praesens autem auctoritate Spiritus qui nusquam abest, jam judicavi ut praesens eum, qui hoc admisit, tradi Satanae in interitum carnis.
De crimine sibi illato diaconus tuus verissime fatebatur se esse immunem. Verumtamen si suspicio super viaculum [ f. piaculum] habetur, et accusatores idonei reperiuntur et testes quales sacri canones sanciunt, cum fuerit legitimis testibus approbatus, canonica sententia feriatur. [Col. 0806D] Can. De crimine 15, q. 5, Ivo epist. 77, qui tamen pro Theanensi legit Tianensi. Quod si nec sponte [Col. 0806D] confitetur, neque legitimi accusatores vel testes reperti fuerint, et mala fama crebrescit, non publico examine, sed coram te et coram reverendissimis presbyteris et diaconis secreto juramento se purget, et tu deinceps boni testimonii eum annuntia, et compesce, et commone Ecclesiae tuae filios, ne sacerdotem Dei ulterius infamare praesumant, timentes quod Cham maledictus est, quod patris verenda derisit.
Nunquid non omnia chrismata sacerdotalis mysterii crucis figura perficiuntur? Nunquid baptismatis unda, nisi cruce sanctificata peccata relaxantur? Et, ut caetera praetereamus, sine crucis signaculo quis sacerdotii gradus ascendit?
Ante litem contestatam violenter ablata restituantur.
[Col. 0807B] Oportet ut primum vos tam de invasis civitatibus, et monasteriis, et mansis, quam de reliquis generaliter rebus redinvesturi faciatis: quia nec nudi contendere, nec inermes inimicis nos debemus opponere.
Quod nulli liceat duas habere legitimas uxores.
STEPHANUS THEODOSIO episcopo.
Nunquidne duabus simul sponsis nubere barbaricam gentem instruis? Nunquidne sacramentum [Col. 0807C] Ecclesiae exponentem Apostolum non legisti: Erunt duo in carne una? An forsitan tui codices falso tres in carne una asserunt? Desine jam tali tabescere ignavia, et disce paternis obedire regulis, ne inveniaris statutos a Patribus terminos transgredi, vel per ambitionem de majori ad majorem transire Ecclesiam, quod tentantem laica etiam communione sacri privant canones.
STEPHANUS (IV [Col. 0808D] Pro Stephano IV, legendum arbitror Stephanus VI. JAFFE. ) LAMBERTO episcopo Cenomanensi.
[Col. 0807D] Lecta epistola a sanctitate tua nobis directa, quae hanc feminam, nomine Hildegardam, filios suos interfecisse et septennem poenitentiam egisse fatebatur, valde doluimus. Unde quia mandasti ut viscera pietatis ei praeberemus, volumus et misericorditer mandamus, ut sacris festivitatibus, id est reverendae Nativitatis, et sancti Paschae, atque Pentecostes, et Natalis Apostolorum sacrum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi sumere debeat, et diebus vitae suae in monasterio retrusa monachicam vitam regulariter ducat.
Domino sanctissimo et egregiae sanctitatis apice praestantissimo, papae STEPHANO, exiguus servorum Christi servus, EGILMARUS Osnaburgensis episcopus, cum omni subjectae congregationis caterva verae felicitatis implorat coronam.
Dum orthodoxam Christi Ecclesiam, apostolica institutione fundatam et a sanctis Patribus firmissime roboratam rabie persequentium et fraude iniquorum dolemus dilaniatam, ac per hoc potius tepidam [Col. 0808B] minusque in divino cultu fervidam, gemimus, vestrae pietatis jura quae penes Deum sunt manifesta deposcimus, ut nos quibus ovium cura Dominicarum commissa est, fulcire et adjuvare dignemini, quo eas ab errore devio ad viam veritatis et ad lumen de tenebris reducere queamus; quod tunc recte lit, si pravitas in rectitudinem convertatur, quae ideo diu apud nos per varias negligentias pullulat quia per multos retro annos sancta synodus minime congregata hanc non resecat. Unde audire dignetur sanctissima industria vestra rationis sententiam, de cujus controversia quatitur pusillanimitas nostra. Primitus de dicimis, quibus subditorum catervam pascere debemus, contra jus canonicum et fas ecclesiasticum injusto ordine a nobis per vim ablatis; pro [Col. 0808C] qua vero re sint ablatae, et unde processerit origo, ut decimarum, quibus tantummodo episcopatus in Saxonia sunt constituti, non nisi quarta pars ad Osnabrugensem Ecclesiam in honore S. Petri principis apostolorum consecratam inserviat, cujus etiam nos servitores sumus, cum caeterae partes majores ex quantitate et numero ad eamdem sedem ex debito pertinentes, inter monachos Huxilienses, ubi nova Corbeia ab eis vocitatur, et puellas Herivordenses, divisae sint, praeter praedia nonnulla quae eis ex ipso episcopatu pertinentia subjecta sunt, et ecclesias baptismales N. quae prius episcopatui annexae subjugatae erant, quae jam non requirimus, sed saltem decimas tantum debite pertinentes ad nos reddi quae ablatae sunt, flagitamus. Haec veridica ratio est.
[Col. 0808D] Cum dudum, inquam, magnus et admirabilis princeps Carolus qui gentem Saxonicam per strenua bellorum certamina, Deo adminiculante, ad fidem Christianitatis converterit, synodalis atque canonici jurisconsultis singulos ejusdem provinciae episcopatus ex decimarum stip endiis constituisset, quia aliis ibi pastores et episcopi donariis carebant unde paulatim roborari Christianitas potuisset, et, post ejus excessum, filius ejus bonae memoriae Ludovicus diu sanctae Ecclesiae propagator viguisset, accidit ut tres filii ejus, maligno usi consilio, eum in custodiam mitterent, cui consilio una conspiratione consensum [Col. 0809A] et adjutorium praedictae sedis nostrae in honore sancti Petri apostoli dedicatae episcopus, nomine Goswinus, praebuit, ita ut mucronem ab eo violenter ipse discingeret. Cum autem rursus ex eadem custodia, Deo volente, per adjutorium filii ejus homonymi Ludovici cum honore ad regnum remeasset, praedictus episcopus, suae perfidiae et infidelitatis conscius, ad coenobium Vuldense confugiens, monasticum habitum assumpsit, et semel in anno latenter ipsius episcopatus locum invisere solebat. Sicque episcopalis cura sine praesule et rectore ea tempestate remanebat. Interim a multis invaditur, rapitur, dispergitur et dissipatur, donec, post mitissimi praefati Ludovici principis excessum, cum valida et periculosa regni disceptatio inter tres filios immineret, [Col. 0809B] et uni ex his, scilicet ejus aequivoco, hujus divisio in sortem cederet, quidam ejus fidelis comes ditissimus, Cobbo nuncupatus, de praedicto episcopatu quidquid voluit agere adeptus, germano ejus, nomine Werin, in monasterio Huxiliensi tunc temporis abbate, et sorore ejus in puellarum coenobio Herivordensi abbatissa degentibus, quantum voluit de decimis quae ad eumdem episcopatum pertinebant, tradi fecit ad eadem monasteria in alterius parochia alteriusque dioecesi constituta, praeter synodum et conscientiam episcoporum. Cum interim Gozbertus episcopus de gente Sueonum (quo ordinatus erat) persecutione ejectus esset, necessitate compulsus praedictum Cobbonem adiit, quo impetrante, et rege concedente, suscepit gratulabunde [Col. 0809C] eumdem episcopatum, decimis, unde solummodo constitutus est, maxima ex parte vacuatum, eoque favente et timente ne forte ei, ad quod ordinatus non erat, auferretur, suo tempore sine aliqua contradictione ita permansit. Egilbertus vero praedecessor et coepiscopus noster crebro pro ipso negotio Guntharium et Willibertum archiepiscopos interpellavit, et variis occupationibus, quibus sancta synodus per longa transacta tempora non est congregata, obstantibus, causa finetenus non est determinata. At vero cum mihi indigno ejusdem episcopatus cura fuisset injuncta, et inter varias negligentias, quas perlongum est enucleare, plures ecclesias inconsecratas, aliquantas etiam homicidiis perpetratis infectas, variisque spurcitiis et flagitiis minime purgatas [Col. 0809D] reperissem, in quibus praedictorum monasteriorum subjugati de plaga Occidentali advenientes presbyteri ignoti, de quorum consecratione ambigimus, officia celebrant, ne ibi divina mysteria ab ipsis celebrarentur inhibendo interdixi, donec vos, venerabiles Patres et magistros super hac re consulerem. Quam ob causam illico praedicti monachi et puellae ad aures principis Arnulfi accusationem contra canonica sancita detulerunt, deferentes praeceptum, ut aiunt, a Ludovico rege et Rabano Magontiacense alterius pontifice dioecesis statutum, sed non certis testificationibus fidei accommodatum, quia fraudulenter dicitur ab ipsis fictum, ut ipsi sine nostra dictione vel aliqua contradictione possideant [Col. 0810A] decimas praedicti episcopii contra jus canonicum, et quod primum in fundamento ejusdem Ecclesiae a praefato magno Carolo, coepiscopis et canonico decreto erat statutum, ut maneret ratum, hoc miro et detestabili modo, qualiter a Magontiacense alterius dioecesis praesule fore queat irritum, ignoramus. Unde an hoc quod contrarium canonicae auctoritati videtur, an illud quod regulariter ex decimis prius statutum est, restaurando roboretur, vos judicate, domine Pater beatissime. Interea supradicti accusatores, qui me, non tamen in praesentia, de infidelitate regis accusaverunt, asserentes me hoc velle destruere quod priores Augusti vel reges sanxerunt, ad rationem me venire compulerunt, dum coram Arnulfo principe et episcopis [Col. 0810B] novem, quorum haec sunt nomina, Williberto Agrippinae Coloniae archiepiscopo, Arn Wirciburgense, Odilbaldo Trectense, Drogone Mindense, Godethanc Spirense, Wicberto Hildensummense, Wiberto Ferdense, Evulfo Holmorsteddense, Bisone Patharburnense, causam hujuscemodi negotii in medio proferrem, obnixis precibus in amore summi pastoris et pontificis Jesu Christi cujus vicarii esse creduntur, et S. Petri apostoli omniumque sanctorum honore postulavi ut secundum conscriptum, quod coram eis legi feci et quod penes nos habemus, et justa judicia et canonica scita, recte de hoc negotio respondendo decernerent. At illi, scientes voluntatem principis et quorumdam comitum, et ne eum offenderent renitentes, nil de causa prolata respondere [Col. 0810C] praesumpserunt, sed penitus cum responsione canonica in amore Dei petita justitia mihi denegata est. Sicque adulando principi, jussus sum ab eo si ejus gratiam vellem habere propitiam, ejusque potestati non contrairem, ut haec in decimis et reliquis hujuscemodi negotiis querulosis omnia permitterem fore sicut inveni, meaque compulsa interpellatio cassata est. Sed ne hoc impetrare quivi, ut accusatores in praesentia exhiberentur et causa recte examinaretur. Et patres benignissimi, nisi super hujus controversiae quaerimonia dexteram justitiae porrigatis, nec episcopale ministerium ad Christianitatis observantiam quimus exercere, nec claustra monasterii, quae nec aliqua inveni propter penuriam et decimarum abstractionem, emendare, quae nuperrime [Col. 0810D] coepimus construere, neque clerum ad Dei servitium pascere valebimus et vestire, sed cogendum variis aerumnis dispergi dolebimus non posse rursus congregari. Ecce, Patres egregii, tot annis transactis tempore praedecessorum meorum praefatae ecclesiae inconsecratae hactenus permanent, et contra voluntatem nostram, quia prohibetur in canonibus jubente lege divina, missarum officia inibi celebrantur ab his de quorum ordinatione dubitatur. Decimae a nobis tolluntur, parvitas nostra non mediocriter in omnibus quae digna sunt emendatione contemnitur, quia ibi unum foraminis aditum inimicus invenerit intrandi offendens ad caulas ovium hostes exhibebit. Unde vos summae sedis apostolicae auctorem, ceu totius [Col. 0811A] Christianitatis caput invocamus, et qui coram altaribus in pavimento prostrati patrocinia sanctorum imploramus, ut salutis et sanctitatis vestrae prosperitas proteletur et in aeternum gloria et cornu vestrum dilatetur, pedibus pietatis vestrae mente provoluti, petimus ut super hac re quid nobis faciendum sit censeatis, aut utrum sub taciturnitatis nodo calcare et silentio haec talia propter scandala vitanda premere debeamus, vel spem recuperandi ex decimis habeamus, sequendumve nobis sit, ut de hac censura nobis justitiam fieri reclamemus, in propatulo nobis enucleare certumque facere dignetur beatissima paternitas vestra, quam conservare dignetur ineffabilis pietas sempiterna.
STEPHANUS sanctae apostolicae et universalis Romanae Ecclesiae episcopus, EGILMARO venerabili Osnaburgensis Ecclesiae episcopo in Domino salutem.
Bonorum operum et spiritualium studiorum Deum auctorem esse non dubium est. Unde laetari me fecerunt scripturae tuae ex bono studio et ex integritate fidei et devotionis tuae, sed ex afflictione tua magna ex parte tristari, super quo tu conquestus es et crebrior ad nos sermo commeantium perlatus est. Non oportuit quidem ab illis quibus sustentari et portari atque honorari debuisti, tot ac tantas, innocens ut credimus, oppressiones perpeti. Mandasti enim nobis [Col. 0811C] sanctitatem tuam a Godescalco novae Corbeiae abbate et Hervordense abbatissa ipsorumque fautoribus variis calamitatibus vexari et dilaniari, et apud filium nostrum Arnulfum crebris accusationibus plus aequo infamari, Ecclesiam tuam suis dotibus et fidelium oblationibus exspoliari. Inde, frater, noli mirari si te membrum malivoli et impii persequuntur, cum ipsum Christum caput nostrum sint persecuti, sicut ipsa Veritas ait: Si patrem familias Beelzebud vocaverunt, quanto magis domesticos ejus (Matth. X, 25) . Noli multum vexari, noli turbari, sed confortare in Domino et in potentia virtutis ejus. Nos vero ad supplementum fratres et coepiscopos nostros amplius quam quinquaginta vocavimus, cum quibus regulariter tractando decrevimus, quae et qualia tibi et tecum [Col. 0811D] litigantibus responsa remittamus, quia una eademque die illorum litteras super iisdem negotiis simul cum tuis suscepimus. His enim epistolis in omnium audientia praelectis, multas, ut nosti, querimonias et oppressiones super illorum temeritate tua continebat in se, sed et illorum non minor erat lamentatio de te. Quapropter necessarium esse duximus ut, remotis tergiversationibus, veritatis elucubratione adminiculum tibi a nobis impendatur atque ab apostolica sede suffragetur, ne in totius Ecclesiae perturbationem haec impudens procedat intentio, et ea quae a sanctis praedecessoribus nostris dudum prohibita fuerant, denuo reviviscant. Abbati vero litteras suis respondentes remisimus in haec verba. . . . .
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo BERNARDO episcopo sanctae Placentinae Ecclesiae, et per te in eodem venerabili episcopio in perpetuum.
Si consacerdotum fratrumque nostrorum piis supplicationibus impertimur assensum, et Deum nobis propitium facimus, et, ipso favente, eos contra diaboli insidias, ne grex Dominicus laedatur, sollicitiores reddimus; quia status et honor Ecclesiarum Dei, quibus ipsi divinitus praeesse videntur, communis [Col. 0812B] omnium profectus est, et communis utique salus et gloria. Et ideo, quia specialis tua devotio in his quae Dei sunt haerens a nobis expetit, ut sanctam Placentinam Ecclesiam sub nostra apostolica susciperemus tuitione, atque nostro privilegio stabiliremus; inclinati Deo dignis petitionibus a praesenti nona indictione in eadem sancta Placentina Ecclesia confirmamus, ac stabilimus omnia privilegia, seu debitas exhibitiones, et consecrationes monasteriorum omnium tam virorum quam puellarum, quae constituta in ejusdem Ecclesiae parochia esse noscuntur; seu praecepta et instrumenta chartarum, et jura, sive traditiones quas a decessoribus nostris pontificibus, vel a Christianissimis imperatoribus, seu a regibus, vel reginis, aut a catholicis hominibus quidquid [Col. 0812C] ipsa Ecclesia juste promereri potuit, pacifico jure possideat, ita ut, nullius impulsu, nulliusque infausta audacia, nullius etiam favore, vel gratia, quilibet tyrannus, comes, judex, vel cujuslibet reipublicae exactor, contra jus sibi antiquitus traditum et hactenus conservatum, eam molestare praesumat, aut praejudicium inferat, vel sine nostro consultu quoquomodo dehonestare pertentet. Et si fortassis, quod penitus abhorremus, quislibet consecrationes monasteriorum, vel monacharum in ejusdem Ecclesiae parochia consistentium ad alteram sedem transferre voluerit; vel si fortassis, quod absit, a quibusdam quasi potentibus saeculi decimae minime tradantur: hi, nisi resipuerint admoniti, donec canonice omnia emendent, ab Ecclesiae liminibus [Col. 0812D] censuimus esse pellendos: quominus et honor debitus, et vigor ecclesiasticus ei, sicut condecet, praebeatur, et canonicus ordo illibatus hac nostra apostolica praeceptione in perpetuum conservetur: Et si quid inordinatum in praedicta Ecclesia esse dignoscetur, a tua providentia et sollicitudine ordinetur nostra plenissima auctoritate suscepta, quoniam hoc nosse unusquisque poterit. Quod si posthac postposita Patrum regula, neglectaque praesenti interdictione, contra hoc nostrum pontificale decretum peregerit, noverit se districtius vindicandum. Qui vero custos et observator hujus nostri apostolici privilegii fuerit, benedictionis gratiam et misericordiam a Domino nostro Jesu Christo consequi [Col. 0813A] mereatur. Si quis autem, quod absit, magnus, vel parvus homo hanc nostram apostolicam sanctionem in totum, sive in parte violare tentaverit, et non in omnibus custodierit, sciat se anathematis vinculo innodandum, et a regno Dei alienandum, nisi respuerit et plenam satisfactionem praebuerit, exurendum.
Scriptum per manum Anastasii notarii regionarii et scriniarii S. R. E., in mense Februario, indictione supra scripta nona. Bene valete.
Data IV Kal. Martias per manum Zachariae primicerii sanctae sedis apostolicae; imperante domno piissimo Augusto Vuido a Deo coronato magno, pacifico imperatore, anno primo, et post anno primo, indictione nona.
STEPHANUS, servus servorum Domini, HUOGGI religioso abbati venerabilis monasterii Domini Salvatoris, et per eum in eodem venerabili monasterio successoribusque suis abbatibus in perpetuum.
Summam gerentes sollicitudinem omnium venerabilium locorum, quantum ex divino adjutorio possibilitas datur, de eorum stabilitate satagere studemus. Hoc namque studio et divina placatur clementia, et laus Ecclesiae Christi procuratur. Nam potiori et nos fiducia pro impetranda venia delictorum aeternam pietatem audemus implorare. Et ideo reverentia tua [Col. 0813C] postulavit a nobis quatenus jam dictum venerabile monasterium Domini Salvatoris, a sancto Bonifacio archiepiscopo constructum in loco qui vocatur Boconia erga ripam fluminis Fulda, privilegii sedis apostolicae munimine decoretur, ut sub jurisdictione sanctae nostrae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae constitutum nullius ulterius Ecclesiae jurisdictionibus submittatur. De qua re piis desideriis tuis faventes hac nostra apostolica auctoritate id quod exposcitur effectui mancipamus, secundum privilegii seriem quod ab antecessore nostro beatae memoriae Marino hujus almae sedis praesule inibi perpetualiter statutum nobis ostendere sategisti. Et ideo omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in praefato venerabili [Col. 0813D] monasterio ditionem quamlibet habere, aut auctoritatem praeter sedem apostolicam, et episcopum in cujus dioecesi idem venerabile monasterium constructum esse dignoscitur, cui licentiam concedimus, tantum cum opportunitas consecrandi altaris fuerit, prohibemus ita ut, nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus, nec missarum ibidem solemnitatem quispiam praesumat omnimodo celebrare, ut profecto, juxta id quod subjectum apostolicae sedi firmitate privilegii consistit, inconcusse dotatum permaneat: locis etiam et rebus, tam eis quas moderno tempore tenet vel possidet, quam quas futuris temporibus, in jure ipsius monasterii, divina pietas voluerit augere ex donis et oblationibus, decimisque fidelium ubique ullius personae contradictione firmitate perpetua [Col. 0814A] perfruatur. Caeterum vero hoc deliberantes secernimus ut congruis temporibus nostrae sollicitudini ecclesiasticae intimetur, qualiter religio monastica regulari habitu dirigatur concordiaque convenienti ecclesiastico studio mancipetur, ne forte, quod absit, sub hujus privilegii obtentu animus gressusque rectitudinis vestrae a norma justitiae aliquo modo retorqueatur, et neque regi, neque episcopo cuilibet, vel comiti, vel alii magnae parvaeque personae licitum sit quamlibet vim inferre, sive aliquam controversiam facere in rebus, vel familiis ejusdem saepe dicti venerabilis monasterii. Statuentes apostolica censura decernimus per hujus decreti nostri paginam, ut quicunque cujuslibet Ecclesiae antistes vel quacunque praedita persona dignitate, hanc privilegii [Col. 0814B] nostri auctoritatem, quam praerogativa principis apostolorum firmamus, temerare praesumpserit, nec cito resipiscat, anathema sit, et iram Dei incurrens a coetu omnium sanctorum extorris existat, et nihilominus praefati monasterii dignitas a nobis indulta perpetualiter inviolata permaneat, apostolica auctoritate roborata. Qui autem custos exstiterit, benedictionem et gratiam a Domino consequatur.
Scriptum per manum Gregorii scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Maio, indictione 8. Bene valete. Datum IV Kal. Junii per manum Stephani secundicerii sanctae sedis apostolicae, anno Dei propitio pontificatus domni nostri Stephani summi pontificis et universalis papae in sacratissima sede beati Petri apostoli 69, indictione 8.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, HEMBIL religioso abbati venerabilis monasterii S. Liudgeri et per te eidem venerabili monasterio in perpetuum.
Quoties ea a nobis concedi postulantur, quae piis et venerabilibus locis congruunt, decet nos libenter concedere et votis religiosorum apostolica sanctione favere. Et ideo religiositas tua nostro suggessit apostolatui, quatenus idem praedictum venerabile monasterium [Col. 0814D] cum omnibus canonice et legaliter sibi pertinentibus et adjacentibus apostolica auctoritate muniremus, quemadmodum a piis imperatoribus, Ludovico scilicet et Carolo atque Arnulfo religiosis quondam Augustis per augustalia eorum praecepta munitum roboratumque esse dignoscitur. Hujus rei gratia tuam suggestionem congruam fore praevidentes, ratum duximus aures nostras tuis accommodare precibus, qui universalem normae curam, divina suffragante gratia, suscepisse dignoscitur. Quapropter id ipsum sacrum monasterium hujus praesentis privilegii nostri sanctione ut praelibavimus munientes, decernimus a praesenti nona indictione ut nulli potestati nec cuilibet magnae parvaeque personae [Col. 0815A] quacunque dignitate praeditae fas sit quoquo modo illud invadere vel alii commodare, nec quidquam de famulis vel mansis necnon servis et ancillis, litis et liberis, sive quidquam de rebus mobilibus vel immobilibus deque cultis et incultis memorati monasterii sibi vindicare aut alteri donare praesumat, sed cum omnibus rebus et possessionibus ac oblationibus et redditibus, quae canonice et legitime inibi data, largita sunt et donata ac deinceps donabuntur, juri ac utilitati crebro dicti monasterii et usibus Deo inibi famulantium perenniter confirmamus sub tua ditione degere ad regendum ac regulariter dispensandum. Imo censemus nulli fidelium licitum fore quamlibet super ejusdem monasterii homines ditionem habere aut ad aliquas exactiones [Col. 0815B] contra rationem compellere vel distringere, sed sicuti a praefatis imperatoribus Deumque timentibus concessa existunt atque firmata, ita nos cum ipsis praeceptis augustalibus omnia ut ea continere videntur ascripta inviolabiliter ab omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus apostolica auctoritate firmata observanda praecipimus, statuentes decernendo ut qui temerario ausu, quod non optamus, contra hoc nostrum apostolicum privilegium ire vel agere praesumpserit, et in toto vel ex parte, quod nequaquam fieri mandamus, infringere tentaverit hoc quod ad laudem Dei omnipotentis et stabilitatem ejusdem monasterii ac monachorum sustentationem ad nostrae mercedis augmentum divino tacti amore statuimus, noverit se excommunicandum et, nisi obediens [Col. 0815C] fuerit, anathemate feriendum; qui vero custos fuerit ac observator, benedictionem ac gratiam consequatur. Scriptum per manum Gregorii scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Maio, indictione nona.
† Bene valete. †
Data IV Kal. Julii per manum Stephani secundicerii sanctae sedis apostolicae, anno, Deo propitio, pontificatus domni Stephani summi pontificis et universalis papae in sacratissima sede beati Petri apostoli sexto, indictione 8. Amen.
. . . . . . . . . . . . . . . . . quod situm est in loco. . . Hersi. . . . . . et per te in eodem ven. monas. in perpetuum. Quanto nos pro piorum et venerabilium locorum statu augmentando sollicitiores existimus, et ad eorum utilitates proficiendas perpetuo pastoralibus vigiliis insistimus, tanta nobis aeternae remunerationis praemia eo largiente conquirimus, qui dixit: Beatus servus ille, quem cum venerit Dominus invenerit vigilantem. Et ideo omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus atque nostris notum fieri volumus, suggessisse nostro apostolatui Bisonem reverendissimum Padrabrunnensem episcopum, quatenus praedictum ven. [Col. 0816A] monasterium, cui ipsa praeesse dignosceris, situm in territorio dioeceseos suae, cum omnibus suis justis pertinentiis et adjacentiis, hujus auctoritatis nostrae privilegio muniremus. Cujus postulationi favere nitentes, praecipue cum omnium sit Ecclesiarum cura nobis commissa, hoc apostolicum nostrum privilegium fieri decrevimus, per quod et id ipsum venerandum monasterium roboramus, et apostolica auctoritate inibi ad sustentationem ancillarum Dei confirmamus omnes res, quae a jure praedicti episcopi cum eodem sunt monasterio commutatae legaliter, vel quae a fidelibus et Deum timentibus sunt ibi collatae ad usum et utilitatem earumdem sanctimonialium, nec non et decimas eidem praefato monasterio annualiter persolvi censemus, quae de statutis villis eidem [Col. 0816B] dari persolvique debent episcopali simul et synodali decreto. Imo et consultu ut intuitu sumus statutum est et canonice ordinatum, quod si ita res se habet, infringi non debet, ne synodalis et canonicus vigor. . . . . . . . in praefata sancta Padrabunnensi ecclesia, sicut statutum esse comperimus, cui de eodem ven. mon. curam esse reperimus statuentes apostolica censura decernimus, ut nulli fidelium fas sit quoquo modo contra hujus privilegii nostrae confirmationis seriem pie et misericorditer a nobis promulgatam agere aut temerario ausu de omnibus quae eidem mon. suaeque congregationi legaliter tradita sunt vel concessa sibique a modo et deinceps tradenda vel legitimo jure conferenda aliquid minuere vel auferre, sibi etiam deripere, potius autem ad utilitatem Domino illic famulantium [Col. 0816C] firma potestate consistant, earum bono quae nunc habentur vel sunt juste conquirendar. . . Nam, qui timore Dei postposito, huic confirmationis nostrae privilegio in toto vel in parte contraire repertus, illudque non integriter observare distulerit sancta . . . cito admonitus resipuerit, apostolico mucrone feriendus . . . . qui autem custos fuerit et observator, a justo judice Domino Deo nostro misericordiam consequatur.
Scriptum per manum Gregorii scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Maio, ind. nona.
† Bene valete †
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus praesentis scilicet et futuri temporis.
Cum nostro apostolatui incumbat omnium Ecclesiarum sollicitudinem gerere, debemus iis qui pro augmentando servitio Dei studuerunt, ad effectum voti sui assensum et adjutorium omnino praebere. Quapropter omnibus Ecclesiae fidelibus notum sit quod venerabilis quidam Walbertus collegium in honore sancti Alexandri martyris construxit in pago [Col. 0817A] Leri, in loco qui dicitur Wildeshusen; ejusdem constructionis intentionem, et qualiter ad idem collegium de rebus suis partem assignavit, post obitum ejusdem, venerabilis viri filius et venerabilis episcopus Wihibertus de Verdensi Ecclesia nobis suggessit, transmissa nobis pagina, in qua continebatur et votum patris ejus, plenissime digesta, et subscriptio propinquorum ejus omnium ad confirmationem ejusdem voti. Et quia idem venerabilis episcopus ipsam institutionem praefati collegii in praedicta charta digestam a nobis confirmari petiit, statuimus atque hac nostra auctoritate sub divini judicii obtestatione jubemus, ut, nec episcopus, nec aliquis de cognatione ejus, vel aliqua persona sive magna sive parva, hoc audeat infringere. Quod si quisquam, [Col. 0817B] quod non optamus, contra hoc nostrum decretum venire tentaverit, sciat se in die judicii anathematis mucrone percutiendum, atque perpetuae ultioni reum diabolica sorte damnandum. Optamus vos in Christo bene valere. Data Kalend. Junii, indictione nona.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo confratri nostro, HERIMANNO, Agrippinae Coloniae archiepiscopo.
[Col. 0817C] Litteris tuis multa prolixitate fluctuantibus sub brevitate respondere praevidemus, quia, diversarum provinciarum cum ad sedem apostolicam sine intermissione variae confluunt quaestiones, quas sine responsione solvere non oportet, nisi succincta responderit schedula, ipsis etiam notariis verteretur in nausiam. Quereris Bremensem Ecclesiam Agrippinae Coloniae sedi fuisse subjectam, cujus Ecclesiae antistes nuper ad nos dirigens et nunc per semet accedens, Ecclesiae suae privilegia a te vel antecessore tuo questus est violare conari. De Ecclesiarum itaque privilegio, quod terrarum longitudo obnubilat et preteritorum Patrum auctoritas non manifestat, temere judicandum pro libitu cujusquam non censemus. Scriptum quippe est: Causam quam [Col. 0817D] nesciebam, dil(ig)entissime investigabam (Job XIX, 10) . Qua pro re non atramento et pellibus haec discussio concedenda est, sed alternandi sermo(ci)natione sub cautela et diligendi examinatione libranda. Unde oportet utrosque vos in nostram venire praesentiam et synodica his definitione terminum inponere, ne ulterialis rediviva quolibet odio fraternam charitatem obfuscet. Nefas quippe est, si hi, qui in specula positi sunt et alios lumine sui exempli accendere debent ad dilectionem ducatumque praebere ad justitiam, lupinis se morsibus laniant. Verum quia, veniente Adalgario, venerabili [Col. 0818A] episcopo, ipse venire distulisti et a te directis, prout ipsi fatebantur, vicariationem tuam ad integrum non commisisti, finem imponere tantae liti noluimus, ne quippiam praepropere sanxisse videremur. Sed ut rei veritas in clariorem lucem erumpat, Folkoni, venerabili Rhemensis (Ecclesiae) archiepiscopo, scripsimus, ut nostra vice apud Vangionem synodum convocet mense Augusto, in Assumptione Dei genitricis virginis Mariae futurae Deo propitio decimae indictionis, ad quam tuam reverentiam et Sunderoldivenerabilis archiepiscopi, utrorumque suffraganeorum et affinium sanctissimorum episcoporum coetum convenire monemus. Cui et eumdem Adalgarium, reverentissimum episcopum, interesse injunximus, quatenus facta inibi examinatio quid cuique debeatur [Col. 0818B] ostendat, nullum tamen imponat terminum. Deinde utrosque vos, si facultas suppetit, alioquin ita a vobis utrisque instructos legatos ad nostram praesentiam jubemus dirigite, vicariatione vestra commissa ut disceptandi et deliberandi habeant liberalitatem, quia et ad hoc reverendissimum Folkonem praesidere inibi instituimus, ut veridica ejus assertione per strenuum episcopalis ordinis virum noscere valeamus rei veritatem, omnia ambiguitate postposita, et ita, Deo fovente, deliberare, ut nullis ultra temporibus de hoc necessarium sit vertere quaestionem.
STEPHANUS, servus servorum Dei, SELVAE, et ERMEMIRO atque FRODOINO Barcinonensi.
Noveris, inquam, noveris, Selva frater, si fas est fraterno te vocari debere vocabulo, quod ex praecepto gloriosissimi et catholici imperatoris [Col. 0817D] Quid Trecense conc. cum Odone, et quorsum imperator? Haec omnia valde suspecta. Odonis nuper venerim Trecas, concilium inibi de multis ac diversis celebraturus negotiis, cum reliquis coepiscopis [Col. 0818D] et consacerdotibus pontificalibus infulis insignitis quinquaginta duobus, qui eidem nobiscum interfuerunt concilio. Nam cum de quibusdam ecclesiasticis causis a nobis sollicite tractaretur riteque qualiter se habere deberent disponeretur, inter caetera quae a nobis justo decernebantur atque statuebantur judicio, ventum est ad tuae insolentissimae nimisque praesumptuosae arrogantiae indecentissimum dedecorum dedecus, quo inflato elationis tuae stomacho rebellare, imo resistere praesumpsisti Dei omnipotentis perpetuae dispositioni, volens ipsius, sanctorumque apostolorum ejus instituta, specialiter vero beati Petri apostoli convellere ac penitus evacuare. Denique ut ejusdem rei causam tibi exponam diligenter: ipsi olim a Domino nostro Jesu Christo universalis Ecclesia, non solum generaliter [Col. 0819A] ut caeteris, sed etiam specialiter prae omnibus coapostolis ejus commissa, et illius sedi credita est, sicut habes scriptum: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) . Et item cum interrogaretur ab eo, post resurrectionem ejus, an eum amaret,tertio contestatus est ab eodem Domino, ut pasceret oves ejus (Joann. XXI) . Qua auctoritate idem fultus, et successores illius post eum, semper ecclesiastica negotia disponunt atque determinant. Tu autem adhuc perseverans in malitia tua, plenus insania, non ut sapiens sed desipientis more, existimas Dei aeterni constitutionem, qui, ut scriptum est, mutat tempora et aetates, transfert regna atque constituit, etiam priscorum decreta convellere Patrum, dum Terraconensis Ecclesiae archiepiscopatum in tuum jus ecclesiaeque tuae subripere moliris, qui Dominica dispositione in Narbonensis Ecclesiae transit ditionem, non subreptione vel violentia qualibet, sed voluntate et electione: atque contraditione omnium ejusdem terrae indigenarum, tam nobilium quam et [Col. 0819B] ignobilium; praecipue quoque episcoporum, ac comitum atque etiam regum Francorum ad quos celsitudo principatus ejusdem terrae specialiter pertinet. Adeo enim et hac conditione jus Ecclesiae Terraconensis in obsequium ditionis Narbonensis Ecclesiae transit, ut nunquam a subjectione illius ullo pacto, ullave ratione recedere queat, etiam si Terraconensis provinciae metropolis Ecclesia in pristinam reformetur staturam, eo quod Narbonensis Ecclesia tutoris loco semper fuerit Ecclesiis praedictis dioeceseos, quae vastationem paganorum evadere vix potuerunt. Porro jam dicta metropolis in antiquum redeat statum, et cunctae ejusdem dioecesis Ecclesiae quae prius illi paruerant revertantur ad mancipatum obsequelae illius juxta catholicorum Patrum determinationem: ipsa tamen metropolis, secundum Romanae Ecclesiae pontificum instituta atque apostolica privilegia, in hac semper Narbonensis Ecclesiae ditione ac perpetuo famulatu succumbat, ut omnis qui pontificatus illius [Col. 0819C] arcem sortitus erit, electione totius Ecclesiae ejusdem cleri et populi, non prius ulla ratione ordinetur, vel [ cor., consecretur.] conferatur, donec praedictae Narbonensis Ecclesiae pontifex veniens, consecret eumdem qui electus fuerit in archipraesulatus honorem. Quod si aliqua difficultate compulsus venire nequiverit ad consecrandum praelibatae metropoleos episcopum, mittat vice sua aliquem ex suffraganeis suis episcopis, qui diligenter eamdem rem peragat, qui in solio pontificali collocare, et inthronizare solemniter satagat. Unde et idem qui consecratus fuerit, minus debitae obedientiae Narbonensi Ecclesiae semper in omnibus cedat, tantum ut a Romano pontifice pallium cum privilegii auctoritate suscipiat. Semper enim Terraconensis pontifex, clerus quoque et populus omnis, si res ipsa effectum capiat, reminisci debebunt, quod illarum parochiarum Ecclesiae, quae de potestate et jure Narbonensis ditionis, sub qua diutina educatione nutricis more alitae fuerant, [Col. 0819D] postquam in maternum transierunt sinum, si res eadem quandoque capiat illud agendi effectum, nutricatus ejusdem gratia rependere largifluas gratiarum actiones debet, et insuper educationis praedictae causa, ac si matri mercedem impenderet subjectionis atque honoris. Quod si redeamus ad antiquas priscarum institutionum a primatibus sanctae Ecclesiae, haud dubium quin Petro et Paulo, causas divino nutu patratas, non solum Terraconensis metropolis, verum et Hispania omnis, in quantum ad jus ecclesiasticum spectat, Narbonensi semper debet praelationi subjici, ejusque patrocinio, ac si materno lacte ali: nam sacrae sedis documenta primum ab eadem accepit, et fidei lumine illustrata, ac si de mortis perpetuae somno excitata, in aeternae vitae evigilavit splendorem, prout hactenus in beati Petri armario diligenter servantur reposita: quemadmodum et illa quae a discipulo apostolorum Petri et Pauli Sergio nihilominus paulo post gesta fuisse memorantur, [Col. 0820A] quae, ut videris, prorsus ignoras. Nam si ea profecto nosses, aestimo quod non ad tam turgidae inflationis vecordiam animatus suspirare unquam auderes. Nunc quoque quia huc usque te latuerunt, a nobis tibi, licet brevi et compendioso sermone, veridico tamen, intimanda sunt, ut non deinceps talia agere praesumas. Ut enim quomodo eadem res se habeat, evidente ostendam: cum beatus apostolus et doctor gentium Paulus Roma egressus Hispaniam praedicationis causa proficisceretur, juxta quod idem in Epistola sua prius Romanis qui crediderant, significaverat, assumptis secum Trophimo Ephesino, necnon et prudentissimo viro Sergio Paulo, quos idem antea lucratus fuerat Christo; Torquato quoque, Secundo, et Endalatio [ in editione card. de Aguirre Endelvio], et quibusdam aliis, Cisalpinam Ecclesiam postquam devenit, Arelatem, quae est metropolis provincia, quantocius adiit: cumque in eadem civitate aliquandiu moraretur praedicans et [Col. 0820B] annuntians regnum Dei, et multi per ejus doctrinam converterentur ad Christum, reliquit ibi ad confirmandas eorum qui crediderant animas mentesque, Trophimum a Petro apostolo prius ordinatum episcopum. Ipse vero cum caeteris Narbonam usque pergens, inde praedictum Torquatum, sexque alios illius comites et condiscipulos Galliciam ad praedicandum, juxta Petri apostoli praeceptum, illico destinavit. Ipse vero postquam multos non solum ex eadem urbe, sed etiam ex nonnullis civitatibus undique ad eum confluentibus, una cum praedicto Sergio evangelizans sedule docuit et egregie convertit ad Christum. Cum autem jam fortes in fide ac penitus immobiles quos docuerat, agnovisset, misit ex eis quosdam praedicare per diversas Galliarum regiones Dominum Jesum Christum. Post haec autem profectus inde una cum Sergio Paulo ad ulteriorem ambo usque pervenerunt Hispaniam, evangelizantes per singulas urbes, ut praediximus, futuri gloriam regni Dei. Peracto itaque praedicationis [Col. 0820C] suae non modico tempore, contestabantur eos qui crediderant; ut quam acceperant fidem fideliter conservarent, et caeteris quibus nondum praedicata fuerat, magnopere eam erogare studerent. Igitur post haec Romam deliberavit reverti praedictus apostolus, atque in consolationem confirmationemque credentium se cum eis et coevangelistam suum Sergium Paulum missurum denuo repromisit: quibus et praecepit, dicens, ut illi in omnibus et per omnia obsequium praeberent et monitis illius libentissime parerent. Cumque his ac talibus per singulas civitates apostolus fratres qui crediderant hortaretur, commendans eos Domino et valefaciens eis Romam redire sollicite satagebat. Qui rediens, cum venisset iterum Narbonam, dispositis omnibus quae agi oportebat, reliquit ibi collegam suum nihilominus Paulus, praecipiens ei ut quos jam Domino per fidei gratiam ac si parturientes genuerant in diversis regionibus Hispaniae, lacte eos consolationis [Col. 0820D] tandiu nutrire studeret, donec cibo solido perfectae credulitatis vesci indubitanter cognoscerent. Unde et totam regionem illam in apostolatus ejus officium, Domino cooperante, ipsi commisit. Galliarum autem populos idcirco praedicandos illi credidit, quoniam ad hoc ipsum agendum beatus Petrus eum miserat, et vice sua hujus rei gratia ecclesiam [ leg. episcopum, ut in edit. card. de Aguirre ] consecraverat, atque etiam praedictam Narbonam insignem metropolim Galliarum specialiter ad docendos evangelizandosque tradiderat populos. Namque post haec consummatis omnibus quae communi utriusque egregii praedicatoris intentione agenda erant, a se mutuo dilectionis [ adde, affectu, ex ead. edit.] cum recessissent, alternis exhortationibus atque amplexibus Domino commendare se studuerunt, atque sibi valefacientes, post oscula et fletus ab invicem divisi, apostolus Romam profectus est, Sergius vero Narbonae resedit. Neque enim [ lege, [Col. 0821A] uterque enim ex eadem edit.] officium praedicationis sibi injunctum adeo strenue exercuit, ut nullis terroribus vel poenis illud relinqueret, quoadusque per martyrium quisque eorum ad se vocantem Christum intrepidus accederet, ut talentum sibi creditum quinquies duplicatum offerret, et ab eo centies multiplicatum perpetuae mercedis recompensationem perciperet. Si autem nosse vis quid post discessum apostoli Sergius Paulus commendato sibi gregi, quem cum apostolo Christo acquisierat, Domino fecerit, notum sit tibi et universis Hispaniarum utriusque sexus indigenis, quoniam tam per se ipsum quam etiam per suos, quos in fide Christi jam nutrierat docueratque discipulos, omnes Hispaniarum regiones peragrando earumque habitatores indesinenter docendo, adeo quosdam eorum in Christianae fidei culmen cultumque subvexit, quatenus nullius, praeterquam sui, indigerent, vel ipsi, vel quidam successorum eorum sanae doctrinae. Lege igitur beati Leandri, Isidori quoque, necne Braulionis, itemque [Col. 0821B] Juliani, ac veterum ejusdem provinciae doctorum catholicorum libros, et sic forsan me vera dicere comprobabis. Quod si nec ita satis tibi factum esse credideris, gestorum illius volumina ab ejusdem Pauli discipulis tribus voluminibus comprehensa diligentissima curiositate recense; et tunc quae prius, nisi fallor, penitus ignorabas, patulo postmodum recognosces ejusdem rei affectu. Quod si nec ita consultum tibi probare volueris, sed semper obstinatione perversa, Romanorum pontificum censuram, quorum decreto divina auctoritate firmata [ cor., firmato] omnis Christi Ecclesia toto orbe regitur semper atque [Col. 0822A] disponitur, plenus insania, contemptibilem duxeris, in tantum ut ab injuria quam impudenti facie et immoderata capacitate [ cor., rapacitate] praedicto archipraesuli Theodardo irroges, recedere nullatenus patiaris: notum sit tibi, et universis qui aliquod suffragium adjutoriumve praebent tibi super his quibus a nobis jure impeteris, quod anathematis vinculis jugiter colligati eritis atque insolubiliter innodati. Quocirca, ne injuriam tibi facere videamur, constituimus ego et qui mecum sunt quinquaginta et duo episcopi terminum tibi satisfaciendi ei, cui injuriam facis, jugiter Narbonensis Ecclesiae pontifici, usque in festivitatem sancti Michaelis archangeli. Quod si usque ad praedictam proximam memorati archangeli solemnitatem non ei satisfeceris, ita ut in ejus proprium Ecclesiaeque ipsius, totum quod abstulisti ab ejusdem pontificis jure ac ditione, integerrime et sine qualibet reservatione vel redhibitione restituas, Dei omnipotentis auctoritate, sanctorumque apostolorum Petri et Pauli, necne cunctorum [Col. 0822B] Romanae Ecclesiae pontificum, mea quoque et omnium qui huic Trecasinae synodo intersunt episcoporum, excommunicando excommunicamus, et maledicendo maledicimus ac perpetuo anathematis vinculo insolubiliter colligamus, et te, et maledictum tuum Ermemirum, et Frodoinum perjurum et apostatam antiepiscopum, et omnes qui aliquod tibi adjutorium contra tam injustam praesumptionem praebent, ut a statuto vel praefinito a nobis tempore ab omni coetu Christiano semper extorres habeamini et exsortes.
Notitia historica
[Col. 0821C] Formosus religione, morum integritate atque doctrina laudatissimus, electione tumultuaria, elevante se contra eum Sergio diacono, anno Domini 791 creatus est pontifex, vere optimus, ut constat ex Luitprando. Eumdem Stephano V immediate subrogatum fuisse, praeter Luitprandum et Flodoardum libro quarto capite primo, asserunt omnes antiqui Romanorum pontificum scriptores, omniaque veterum Graecorum antiqua monumenta. Nam in codice Columnensi Graeco supra saepius citato, ubi redarguitur pseudosynodus Photiana, successorumque Nicolai et Adriani Romanorum pontificum series texitur, haec habentur: Post Adrianum hunc Joannes; post Joannem Marinus; post Marinum Adrianus; alter deinde Stephanus V, deinde Formosus: post hunc alii quatuor, videlicet Bonifacius, Stephanus, Romanus, et Theodorus: et post hos Joannes, qui haec scripsit. Quod igitur Leo Ostiensis Historiae Cassinatis libro primo, capite quadragesimo octavo, Formosum Adriano subjungit, et Stephano V anteponit, [Col. 0821D] nisi fortasse intermediis omissis de Stephano VII qui vulgo sextus nuncupatur, intelligi velit, erroneum est. Marianus vero et Sigebertus, eorumque imitatores recentiores historici, nonnisi per somnum excogitasse videntur, quod Agapetum et Basilium duos imaginarios pontifices nunquam visos vel auditos Stephano ejusque posteris anteponunt. [Col. 0822C] Hunc Anastasius in Nicolao magnae sanctitatis episcopum nominat. Hincmarus Rhemensis archiepiscopus, teste Flodoardo libro tertio historiae Rhemensis capite 20, eidem scripsit, collaudans ejus quam audierat sanctitatis et scientiae famam, quaerensque ejus habere familiariatem: et ut ipse pro se dignaretur orare, vicem rependere spondens, et quaedam ei munera mittens, ut sui memoriam in orationibus habeat. Episcopatum Portuensem multo tempore pie et sancte administravit, adeo ut judicio sanctissimi Nicolai papae I dignus habitus fuerit, qui ad Bulgaros fide orthodoxa imbuendos apostolus mitteretur: cumque ibidem annis plurimis degisset, gentemque illam ad Christi fidem convertisset, majorem sibi inde gloriam comparavit. Hunc Joannes papa VIII, qui magno suo dedecore res suorum praedecessorum bene dispositas visus est aversari (nam Photium Constantinopolitanum et Zachariam Anagniae episcopum, quos Nicolaus et [Col. 0822D] Adrianus praedecessores Joannis saepius damnaverant, vixque ad poenitentiam vel laicam communionem recipiendos esse juste statuerant, ille non tantum restituit, verum etiam ipsum Zachariam Anagninum honorifico munere bibliothecarii apostolicae sedis auctum, consiliarium suum fecit, eique legationes plures credidit), episcopatu depositum, degradatum, et ad sortem laicorum redactum ab urbe relegavit, [Col. 0823A] purareque coegit, se nunquam episcopatum suum repetiturum, sed laica communione contentum deinceps quieturum. Qua de causa Joannes in eum hac ratione animadverterit, non constat: nisi quod fortasse ob res male gestas, a Formoso correptus, et admonitus, ipsum velut rebellem ex albo episcoporum eradendum esse putaverit. Marinus, Joannis papae successor, virum meritis supra recensitis insignem apostolatus honore condecoratum, hac ignominia obrutum, ut par erat, erexit, erectumque haud dubie a juramento per vim et metum extorto absolvit, et pristinae dignitati restituit. Obtemperans et sententiae et mandato pontificis Formosus, episcopatum resumpsit. Cumque hoc potissimum tempore pessimorum tyrannorum invasione Romana Ecclesia gravissime affligeretur, ipse vero Formosus Portuensis episcopus toto terrarum orbe, ut supra ex Flodoardo et Luitprando ostendimus, sanctissimus simul et doctissimus haberetur et coleretur: bono totius Ecclesiae catholicae, prout saepius factum fuerat, [Col. 0823B] ex episcopo Portuensi ad moderandas habenas totius orbis catholici translatus est ad episcopatum et pontificatum Romanae Ecclesiae: cujus initio, epistolam illam, quam Stylianus destinaverat ad Stephanum V, priusquam Romam afferretur defunctum, accepit, aliamque infra exstantem reddidit. Valde sollicitus fuit ut Carolum Simplicem filium Ludovici Balbi legitimum Galliarum regni haeredem in regno stabiliret, ut videre est ex epistolis, quas hac de re apud Fulconem. Widonem qui ante 15 annos sibi nomen imperatoris usurpaverat, ut ex quodam antiquo diplomate docet Baronius, anno pontificatus sui 2, filium vero ejusdem Widonis Lambertum sequente anno, Occidentis imperatores legitime creavit, unxit et coronavit. Quare non aliter quam per subreptionem, ut Acta concilii [Col. 0824A] Romani sub Joanne IX testantur, accidisse potuit, quod idem pontifex Formosus anno pontificatus sui sexto et ultimo Arnulphum vocaverit, eique coronam imperii occidentalis imposuerit. Corrigendus est igitur communis error choronographorum, qui contra praescriptum sacrorum canonum, et auctoritatem sedis apostolicae, post Carolum Calvum, Widone et Lamberto omissis, in serie Occidentalium imperatorum enumerant Arnulphum, qui legitime nunquam electus et coronatus, imperatoris titulo nunquam condecorandus erat. Per electiones et coronationes supra enarratas civium Romanorum invidiam et odium maximum incurrit; eorumque vivens simul et mortuus gravissimas injurias, contumelias ac sacrilegia sustinuit. De iis quae a Romanis civibus passus est vivens, Luitprandus lib. I, cap. 8, his verbis enarrat: Hoc in tempore Formosus papa religiosus a Romanis vehementer afflictabatur, cujus et hortatu rex Arnulphus Romam advenerat. In cujus ingressu ulciscendo papae injuriam multos [Col. 0824B] Romanorum principes obviam sibi properantes decollari praecepit. Quas injurias, quaeve probra successores illius Stephanus VI et Sergius III vel per facti ignorantiam, vel per summum sacrilegium eidem pontifici intulerit, quomodo exhumatus et tribus digitis mutilatus sit, iteratis et repetitis ordinibus eorum quos Formosus ordinaverat, dicam infra ad Stephanum VI.
Anno Domini 896 pontificem a scriptoribus hujus temporis valde commendatum obiisse, postquam sex annis sedem pontificiam tenuisset, testantur Regino, Luitprandus et Adamus Bremensis. Errant ergo recentiores qui anno 895, anno pontificatus sui quinto, eumdem ex hac vita decessisse scribunt. (BARON. tom. X Annalium.)
Invectiva pro Formoso papa
[Col. 0823C] . . . . . . . . . . . . . . . . . prophetiae hujus, auferet Deus partem ejus de libro vitae, et de civitate sancta,et de his [Col. 0823D] Cod., mendose, deleas. quae scripta sunt in libro isto [Col. 0823D] Apocalypsis, cap. XXII, V. 19. . Igitur quia didicimus in sancta Romana Ecclesia, quae est mater omnium Ecclesiarum, non habens maculam aut rugam, aut talia hujusmodi, nuper aliquid novi, et ante [Col. 0823D] Supple haec. tempora invisi et inauditi accidisse, quod flendo magis quam disputando consentimus, et nimio terrore tabescimus. Contriti namque, et contristati, ac vehementi stupore detenti, silere potius optaremus quam loqui. Sed conceptum sermonem tenere quis possit [Col. 0823D] Job, c. IV, V. 2. ? Tortuosus ille, proh dolor! et saevissimus anguis, qui primos protoplastos callida deceptione fraudis, ab amaenitatis paradisi gaudiis expulit, jam sibilans, [Col. 0823D] colla [Col. 0823D] Cod.; mendose, sybila collo. trifulcis linguis erigit; et Romanam Ecclesiam sui li . . . o . . . [Col. 0824D] Lege, livore. , veneni turbare non desinit. Sed divina Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi dextera, Lernaeum colubrum, in Arcadiae paludibus [Col. 0824C] latitantem, cui abscisso uno, tria subcrescebant capita, deifice conteret; et qui beatum Petrum per undas siccis ambulare fecit plantis, Ecclesiam suam immensis undique pelagi fluctibus agitatam, portum salutis attingere faciet; Jordaneque transmisso, abruta Gericho, ad aeterna coelestis Jerusalem gaudia feliciter ingredi permittet. Mysterium [Col. 0824D] Secundis curis, mirum, pro, mysterium. tamen, et valde mirandum est, cum omnes Ecclesiae, tam cismarinae, quam transmarinae, in proprio statu permaneant, sola Romana Ecclesia procellosis ab fluctibus navitas suos mortis proximos redundat [Col. 0824D] Cod., primis curis, redundate: soloecum . Ad propositum itaque redeamus; et scandala, quibus, Roma auctrice, pusilli et magni scandalizantur, lugendo potius, quam sermones exprimendo dinumeremus. Leges siquidem mundanae et canonicae, scita [Col. 0824D] quoque barbarica sanciunt, et omnimodis determinant, ut violatores sepulcrorum inter infames habeantur; ita ut clerici canonicis regulis subjiciantur, laici [Col. 0824D] Id est P. Virgilii Maronis. vero voce prodita: quod lupi meruit videre [Col. 0825A] priores [Col. 0825D] Corrupta lectio; quae ita restituenda est ex Virgilio,. Ecloga IX, v. 54, qui ita sententiam expressit:
Quomodo sedet sola civitas plena populo; facta est quasi vidua domina gentium: provinciarum princeps facta est sub tributo [Col. 0825D] Tren., cap. I, v. 1. . O Roma, conditores tuos Romulum et Remum, quos unus uterus gessit, tua moenia, ut simul regnarent, non receperunt; sed fratricidio tabefacta [Col. 0825D] Cod., fratricidio tabefactos, mendose. , neci unum tradidisti, alterum quirinali gladio capitales tibi leges impertiendo [Col. 0825D] Cod., imperiendo, item mendose. volvens . . . . . . . . . . . . . . . . . imo totius orbis hominibus [Col. 0825D] Cod., omnibus. , dominos, Petrum et Paulum, apoli viri principes [Col. 0825D] Lege si placet, apostolicos vere principes. , unum crucifixisti, alterum gladio inter homicidas capite truncasti. Nam, ut quidam sapiens dixit:
Epistolae et privilegia
Immunitatem et bonorum suorum firmum et stabile jus concedit.
FORMOSUS episcopus, servus servorum Dei, venerandae congregationi monachorum venerabilis monasterii S. Theuderii confessoris Christi, siti in territorio Viennensi, in perpetuum.
Quando nos piorum locorum, juxta quod nobis divinitus est commissum, studiosius gerimus, tanto nobis copiam mercedis acquirimus, et status illorum potiori vigebit regimine; et ideo vera devotio per Barnoinum reverendissimum archiepiscopum Vienensem [Col. 0837C] nostro suggessit apostolatui, ut ipsum venerabile monasterium una vobiscum apostolica muniremus auctoritate. Unde nos omnium sollicitudinem gerentes, et maxime audientes vos de Trecassino comitatu ex monasterio Dervo a facie paganorum elapsos, et quod ab eodem venerabili archiepiscopo misericorditer suscepti estis, inclinati precibus vestris, per hujus apostolicae nostrae auctoritatis privilegium vos inibi firmiter et quiete Deo militare confirmamus, et quae necessaria esse videntur loco et monasterio diu noctuque instantissime operari, et canonicae imo beati Benedicti regulae obedire, tam in ecclesiae restauratione, quam ubi et ubi expedit, ea scilicet ratione, ut neque eidem venerabili archiepiscopo, neque cuilibet successorum suorum licitum [Col. 0837D] sit illis durum servitium imponere, neque longissimi itineris profectionem; sed neque mansionaticos onerosos, neque censum, praeter id quod impositum est, in festivitate praedicti sancti Theuderii in fine [Col. 0838B] anni libram argenti. Et praeterea decernimus et ordinamus et constituimus et contestamur ut decedente, more humano, praedictae congregationis abbate, neque praesens praefatus episcopus, nec quisquam successorum illius aliquo typo et fastu superbiae, aut avaritiae et cupiditatis, et iracundiae alium abbatem aliquo tempore et aliquo modo ipsi congregationi imponere praesumat, nisi quem ipsi monachi, libera electione et devotione, secundum regulam sancti Benedicti sibi elegerint.
Sed neque ex his omnibus, quae praesentialiter obtinent, mobilibus et immobilibus, et quae deinceps a senioribus et aliquo modo juste promereri potuerint, ullo modo exinde aliquid auferatur ab aliquo neque minuatur; sed neque commutetur, nisi per [Col. 0838C] voluntatem monachorum: quin etiam si contra hanc auctoritatem quis agere tentaverit, nullatenus a quolibet nostram abeundi praesentiam, successorumque nostrorum abbati et monachis denegetur et prohibeatur, sive insidietur facultas: et propter adjutorium omnipotentis Dei impetrandum, et intercessionem sancti Petri, et nostrae charitatis auxilium, abba illorum, nomine Adalricus, taliter cum reverendissimo archiepiscopo Barnoino limina sancti Petri acceleravit. Qua dilectione et apostolatus nostri auctoritate commoti rogamus et petimus, et ex Deo et per Deum et per sancti Petri meritum nostrique ministerii reverentiam adjuramus et contestamur, ut nullus nobilium et potentium vicinorum et extra advenientium, et circumquaque degentium, [Col. 0838D] aliquatenus mala illis inferre praesumat, et absque lege inquietare, et mobilia et immobilia usurpare: sed neque servientes illorum destruere quisquam pertentet; et amodo volumus eos securos et quietos [Col. 0839A] permanere, apostolica protectione tutos atque munitos, cum omnibus rebus immobilibus et mobilibus ad ipsum venerabile monasterium pertinentibus. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu contra hoc privilegii nostri statutum (quod ad laudem Dei omnipotentis, et ejusdem pii loci stabilitatem fieri decrevimus) in toto et ex parte agere praesumpserit, et in omnibus non observaverit, sciat se auctoritate beati Petri apostoli atque nostra anathematis vinculis innodandum, et a regno Dei, nisi resipuerit, alienandum: qui autem verus custos et observator exstiterit, benedictionem et gratiam a Domino consequi mereatur.
Scriptum per manum Anastasii scriniarii S. R. E. in mense Novembrio, indictione 10. Bene valete.
[Col. 0839B] Data VII Kal. Decembris per manum Sergii primicerii, defensoris sanctae sedis apostolicae, imperante domno piissimo PP. Augusto Vidone a Deo coronato magno imperatore anno 1, et post consulatum ejus anno 1, indictione 10.
Respondet litteris a Styliano ad Stephanum papam V missis, quas supra descripsimus.
Litteras sanctitatis tuae ad apostolicam sedem missas, etc. ( Ita decurtata in codice habentur, et post multa brevitatis causa omissa haec sequuntur: ) Petis misericordiam, et non scribis quomodo sit [Col. 0839C] exhibenda, neque cui, saeculari videlicet vel sacerdoti. Si enim saecularem dixeris, venia dignus is erit, tanquam a saeculari dignitatem adeptus: si vero sacerdotem dicas, non adhibes mentem quod dignitatem praebere non potuit qui dignitatem non habebat. Nihil potuit Photius praeter damnationem quam habuit, per impositionem obliquae manus, et damnationem praebuit. Quomodo dignitatem potuit accipere qui particeps factus est condemnato? Quoniam pro ordinato misericordiam obtinere petis, animadverte quod ordinatorem potius foves, juxta Domini sacrum eloquium: Vel facite arborem bonam et fructus ejus bonos: vel facite arborem malam, et fructus ejus malos. Nunquid potest ficus uvam producere, [Col. 0839D] vel vitis ficus? (Matth. XXII.) Oportebat igitur istam Ecclesiam, in qua talia deprehenduntur facta, gravissimas dare poenas, ut hujusmodi poenis vestra Ecclesia purgaretur. Continet autem nos benignitas et fratrum dilectio, quae nobis persuadet ut alia quidem toleremus. Quapropter misimus e latere nostro religiosissimos episcopos Landenulfum Capuanum, et Romanum, quibuscum sanctitatem etiam tuam hortamur convenire, necnon Theophylactum metropolitanum Ancyrae, et Petrum fidelem nostrum: ut ita ante omnia in Photium praevaricatorem et legum eversorem sententia a praedecessoribus oecumenicis pontificibus synodice prolata, necnon a nostra humilitate confirmata, [Col. 0840A] perpetuo tempore immutabilis permaneat. Cum iis vero qui a Photio fuerunt ordinati misericorditer nos gerentes, decernimus ut oblatis libellis se deliquisse fateantur, et poenitentiam veniam deprecentur, pollicentes se nunquam tale quid commissuros. Deinde his peractis, quae sequuntur omnia, quae nostris litteris mandata conspiciuntur, una cum praedictis viris sanctitas tua peragat, nec aliquid addendo, nec diminuendo aut commutando. Ita enim et a nobis, et a reverentia tua in communionem fidelium receptis ut laicis, scandalum delebitur. His vero peractis, si quis ipsorum communicare renuerit, noverit seipsum a communione nostra alienum fore. In Domino valete.
FORMOSUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo HERIMANNO, Agrippinae Coloniae archiepiscopo.
Litteras tuas apostolatui nostro delegatas coram nobis recitari fecimus, in quibus continebatur quod piae recordationis Leo papa, decessor quondam noster, temporibus Caroli Magni imperatoris paroechias, monasteria, ecclesias et familias omnesque res Agrippinae Coloniae competentes propria auctoritate inscriptionis roboraverit et ab illo tempore [Col. 0840C] Bremensis sedes eidem Ecclesiae subjecta fuerit usque ad tempus Guntharii. Audivimus equidem et credimus fuisse; sed relatu quorumdam didicimus eam in ultimis finibus, ubi pagani confines sunt, esse; verum asseritur, quatenus Guntharii tempore Ludovicus quondam rex sancto studio, reverentissimorum archiepiscoporum, consultu seu et nobilium optimatum apostolico consensu, inibi decreverit instituere praelatum qui, sibi Christi favente gratia, verbum fidei seminaret in gentibus, quae nullam ipsius habebant notitiam. Et misso Salomone, reverentissimo Constantiae episcopo, expetivit a sanctae recordationis domno Nicolao, decessore nostro, hujusmodi sanctum et Deo dignum roborari decretum, quatenus gentes quae ignorabant Deum, doctrina [Col. 0840D] Bremensis Ecclesiae, quae in affinitate posita neglecta interdum tabuerat, ad sanctum opus expergefacta assurgeret et segnitie deposita ad agriculturam accingeretur Domini Salvatoris, ac exstirpatis idololatriae sentibus seminarium spargeret, unde multiplex fructus ad divina horrea perveniret. Praeterito autem anno, cum exinde ventilaretur quaestio inter legatos tibi commissae Ecclesiae necnon et Bremensem antistitem, quia res in ambiguo erat posita, temere deffiniri non debuit. Cujus rei gratia decretum est, ut conventus sanctissimorum episcoporum in competenti loco fieret, cui Mogontiae archiepiscopus praesideret, apostolica auctoritate munitus, ubi et tua et praefati antistitis querimonia diligentissime [Col. 0841A] persecrutaretur et sic demum cum legatis ab eorum collegio seu quolibet episcopo utrique ad apostolicam venissetis deliberationem percipiendam. Audire quippe et discutere, non vero definire injunctum est. Ideoque id ipsum ut fiat, exspectamus et injungimus condicto tempore, mense videlicet Augusto, praesentis decimae indictionis. Revera tunc liberius definire poterit, quia attentius ventilata quaestio in potiorem veritatis lucem erumpet, beati Job exemplo, qui ait: Causam, quam nesciebam, diligentissime investigabam (Job XXIX, 16) . Enimvero hujuscemodi disceptatio non secundum cujuslibet libitum, sed Deo placite definienda est. Optamus reverentiae tuae sanctimoniam bene in Christo valere.
FORMOSUS episcopus, servus servorum Dei, R. et S. Servo-Dei sanctae Gerudensis Ecclesiae episcopo, et per te in eadem venerabili Ecclesia in perpetuum.
Sicut per donum sancti Spiritus beato apostolorum principi Petro et coelesti regni clavigero ligandi atque solvendi ab ipso Domino tradita est potestas evangelica, subsequente lectione quae ita inter caetera ait: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) , et reliqua, etc.; ita sedes apostolica, canonica legalique auctoritate suffulta, omnibus Ecclesiis Dei per universum orbem diffusis suffragia et justa postulationis subsidia [Col. 0841C] ut praebeat, tam divini quam humani juris ratio postulat. Igitur veniens, jam dicte Serve-Dei venerabilis episcope, causa orationis ad eorumdem sanctissima beatorum apostolorum limina, subjecisti nobis quatenus apostolicae nostrae confirmationis privilegio confirmare deberemus omnes res mobiles ejusdem Gerundensis Ecclesiae, in honorem sanctae Dei Genitricis et semper Virginis Mariae dominae nostrae, ubi beatus Felix Christi martyr corpore requiescit, hoc est domos, pleves, cellas, ecclesias, villas, et insulas, Majoricam scilicet, Minoricam, curtes, parochias, terras, vineas, prata, silvas, una cum familiis utriusque sexus, cum omnibus adjacentiis suis, quae a piis imperatoribus, regibus [Col. 0841D] vel aliis Deum timentibus in eadem Gerundensi Ecclesia collata sunt, sicut ipse nunc usque legali ordine tenere videris. Unde salubribus petitionibus tuis inclinati decernimus et a praesenti hac decima indictione per hoc apostolicum nostrum privilegium [Col. 0842A] roboramus, confirmamus, et in perpetuum stabilimus in usu et utilitate ejusdem Ecclesiae Gerundensis, cui praeesse dignosceris, id est omnes domos, cellas, ecclesias, villas, curtes, parochias, terras, vineas, prata, silvas, una cum famulis, et alia omnia quae ab imperatoribus, regibus et aliis Deum timentibus in eadem Ecclesia collata sunt, seu conferenda erunt, simul cum raficum, seu pascuarium sub tua tuorumque successorum ditione potestate omnimodis confirmamus; statuentes sub apostolica censura, seu divini judicii protestatione, et anathematis interdicti, ut nulli unquam magno vel parvo homini liceat quamlibet fortiam vel oppressionem in omnibus rebus ejus facere, aut potestatem aliquam habere, vel aliquam distringere, aut qualitercunque [Col. 0842B] teloneum ab eis exigere, sive . . . . . ubicunque eos pro quibuslibet causis provocare praesumat; sed a providentia sui episcopi causa illorum audiatur et canonice terminetur. Si quis autem, quod non optamus, contra hoc privilegium a nobis statutum temerario ausu agere praesumpserit, sciat se anathematis vinculis innodatum, et nisi se arripuerit a re . . . . . . . . . . Caetera desiderantur.
Decernit, ut Hammaburgensis Ecclesia Bremensem ad subsidium habeat, donec suffraganeos instituere valeat.
FORMOSUS, servus servorum Dei, reverendissimo [Col. 0842C] et sanctissimo ADALGARIO archiepiscopo Hammaburgensi.
Arbitramur tuam sanctimoniam, prout injunctum fuerat, ad apostolicam sedem festinare, quatenus disceptatio, quae inter te et Hermannum Agrippinae Coloniae reverendissimum archiepiscopum ventilatur, de Bremensi Ecclesia finem acciperet. Sed ipso per suos vicarios insistente et querimoniam multiplicante, cur tuam non exhibueris praesentiam, saltem per defensorem vicarium,non modicum miramur. In quo suspicare tribuitur summopere, contentionem non odire qui judicii aequitatem conatur subterfugere: praesertim cum et Maguntiae sanctissimus archiepiscopus, cui de hac re ut veritatem inquireret per confratres et collimitaneos episcopos injunctum [Col. 0842D] fuerat, ad nos scribens significaverit quatenus venientibus reverendissimis episcopis ad Frankenford, de hac eadem re diligentissima facta fuerit inquisitio, omnesque dioecesani ejusdem Coloniensis [Col. 0843A] episcopi, Francho videlicet Tungrensis, Vodelbaldus Trajectensis, Wofelmus Mimigardevordensis, Druogo Mimidomensis, Egilmarus Osnabrugensis, sub testificationis praetextu testificati sunt, usque ad te nullum Brumensis Ecclesiae praesulem modum subjectionis Coloniensi antistiti contempsisse, sed semper decessores tuos, qui eidem Bremensi Ecclesiae praefuerunt a temporibus suae Christianitatis, sedi Coloniensi fuisse subjectos. Verum quia tantorum virerum testimonium frustrari non expedit, et ad statutum veniendi tempus festinare vel delegare vicarium distulisti, tanti temporis querimoniam, ac legatorum constantem instantiam nihili pendere inhumanum videbatur. Quapropter arctati, hinc ne Coloniensis Ecclesia justitiam perderet, inde ne Hammaburgensis [Col. 0843B] Ecclesia, quae ad gentium vocationem instituta fuerat, subsidio destituta deficeret; dispensative censuimus, quatenus quoadusque divina suffragante gratia praelibata Hammaburgensis Ecclesia in tantum dilatetur, ut episcopiam instituere valeat, jam memoratam Bremensem Ecclesiam ad subsidium habeat; et quoties in magnis ac praenecessariis canonicis negotiis oportuerit, non subjectione aliqua, sed affectu fraternae charitatis Hammaburgensis archiepiscopus, qui ejusdem Bremensis Ecclesiae regimen obtinet, per se aut vicarium suam vicem gerentem, in adjutorium Coloniensis archiepiscopi invitatus accedat: dilatata autem Hammaburgensi Ecclesia, largitore omnium bonorum adminiculante, et fundatis episcopiis, saepe memorata Coloniae sedes [Col. 0843C] Bremensem recipiat Ecclesiam. Inhumanum quippe est inter seaculares aliena jura pervadere: quanto magis sanctissimos episcopos statutos a Patribus transgredi terminos, et eos litigare, qui pacis debent subditis exempla praebere? Haec autem ad hoc decreta est dispensatio, ut pax vigeat, cesset contentio, et justitiae vigorem misericordiae compassio temperet, scientes sine pacis bono nullum Deo munus fore acceptabile.
[Col. 0843D] FORMOSUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo confratri nostro, HERIMANNO, archiepiscopo Coloniensi.
Visitatione tua, charissime confrater, laetificati sumus, a te directis venerabilibus sacerdotibus receptis. Verum cum de tua incolumitate eos per ordinem inquirere studeremus, comperimus, ipsis indagantibus, te incommoditate corporis laborare, et condoluimus plurimum. Attamen in hoc consolamur quia novimus scriptum in Eloquio: Quem diligit Dominus, castigat, et corripit omnem quem recipit (Hebr. XII, 6; Prov. III, 12) . Sit ergo oramus infirmitas haec ad salutem ac celerem Christo largiente mereatur consequi sanitatem. Arbitraba [Col. 0844A] mur equidem, sanctimoniam tuam ad apostolorum limina, prout mandaveramus, venire et viva voce tecum de generali illius barbaricae gentis salute tractare. Sed quia aliter quam optaveramus accidit, infirmitati imputantes, calumniam pro hoc inferre desinimus.
Contentio itaque, quae inter te et Adalgarium, reverentissimum archiepiscopum Hamburgensis Ecclesiae, ventilata est pro Ecclesia Bremensi, pro qua ad venerabilem archiepiscopum Moguntiae seribere praeterito anno praevidimus, quatenus ejus studio rei veritas inquisita, ablata ambiguitate, in clariorem lucem erumperet, ipso prout scribelile didicimus, testificantibus sanctissimis episcopis, qui Francanorfut convenerunt, apparet, tuae dioececis [Col. 0844B] ecclesiam esse. Ideoque dispensative id determinare oportuit eo videlicet ordine, ut et Coloniensis Ecclesia non privaretur facultatibus, et Hamburgensis Ecclesia, pio labori dedita, non patietur penuriam, unde oporteat Deo acceptabile opus cessari. Quapropter statuimus ut quosque dispensatore bonorum omnium largiente, cujus nutu omnia dispensantur, Hamburgensis Ecclesia infra paganorum terminos dilatari valeat, ubi episcopia fundari possint, Bremensem Ecclesiam teneat ad subsidium. Et ob hoc fraterno charitatis affectu, non subjectione aliqua, quoties pro majoribus ecclesiasticis negotiis librandis certa ratio exigit, invitatus ipse per se in adjutorium Coloniensis Ecclesiae accedere non pigeat, vel si praedicationis opere implicatus per se [Col. 0844C] venire nequiverit, vicarium saltem deleget, qui ejus vicem repraesentet et canonice deliberationi adjutor intersit. Divina autem ditione suffragante eum Hamburgensis Ecclesia augmentata, ceu praetulimus, fuerit, Coloniensis Ecclesia sua recipiat, quia inter saecularia negotia non expedit cuiquam aliena jura pervadere, quanto minus religiosis episcopis, qui suo ducatu per viam justitiae ad coelestia regna commissum sibi populum debent perducere.
Aliter autem nostro apostolatui deliberare visum non est, ne saepedicta Hamburgensis Ecclesia advocationem gentium instituta ablato annihiletur, subsidio et inopia cogente a Deo digno opere cesset, praesertim cum et decessor noster recolendae memoriae Nicolaus, Ludovico, glorioso rege, per Salomonem [Col. 0844D] reverentissimum Constantiae episcopum, intercedente, suo privilegio Bremensem Ecclesiam Ansgario, Hamburgensi archiepiscopo, confirmaverit. Sed quia indignum censuimus, sacerdotum quempiam aliena jura pervadere propriis transgressis liminibus, proinde id dispensative instituimus, tempori consulentes, ut et justitia proprium vigorem teneat et misericordia compassionem impendat, contentio cesset et charitas inviolata persistat.
Privilegium etiam tuae Ecclesiae prout petiveras, renovavimus ac tuae venerabilitudini per praesentes presbyteros delegavimus, commonentes, ut in omnibus ac prae omnibus pacem diligas et eidem semper insistas, quae specialis est arrhabona omnium [Col. 0845A] fidelium, sine qua nullum munus Deo est acceptabile. Et pax Dei, quae exsuperat omnem sensum, custodiat cor tuum et intelligentiam tuam in Christo Jesu, Domino nostro.
De privilegiis ejusdem monasterii.
FORMOSUS servus servorum Dei BERNONI religioso ac venerabili abbati coenobitarum sito territorio Lugdunensi, quod in honore beati Petri apostolorum principis constructum esse dignoscitur in loco qui Gigniacus perhibetur, ac in eodem venerabili monasterio in perpetuum.
Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere et poscentium [Col. 0845B] animis alacri devotione impertiri assensum. Ex hoc enim lucri potissimum pretium a conditore omnium Domino promeremur, dum venerabilia loca opportune ordinata ad meliorem fuerint sine dubio statum perducta. Igitur properans ipse Berno venerabilis abbas ad beatorum apostolorum limina, nostramque adiens apostolicam praesentiam, retulisti nobis ipsum memoratum coenobium a te tuoque consobrino nomine Laifino de propriis rebus vestris duntaxat in honore sancti Petri constructum atque dicatum existere, et ut ab omnibus immutilatum servetur, per testamenti paginam, quod nobis servandum contulistis, eidem beato Petro coelestis regni clavigero nobisque per Dei gratiam vicario [Col. 0845C] obtulistis ad sempiternum vobis remedium conferendum. Ideo suggessistis nostro apostolatui ut apostolici nostri privilegii illud sanctione muniremus. Quapropter quod statuistis devote admittentes, petitionemque vestram ratam arbitrantes, inclinare precibus vestris per hujus praeceptionis seriem praedictum venerabile coenobium cum cellis seu casis, terris, vineis, casalibus, fundis, pratis, silvis, una cum colonis et colonabus, necnon et cellulam quae vocatur Balma cum adjacentiis suis, omnia et in omnibus quae tam a gloriosis regibus quam ab aliis Deum timentibus inibi data vel praecepta sunt, vel deinceps Domino adjuvante donanda erunt, hac praesenti tertia decima indictione apostolica auctoritate confirmamus, munimus, et in perpetuum sub jure et ditione atque potestate beati Petri apostoli et nostra [Col. 0845D] confirmatum stabilimus, ita scilicet ut nulli homini [Col. 0846A] quamlibet dignitatem fulcito licitum sit aut etiam de ipsis donatoribus quamcunque vim aut aliquam oppressionem ibidem inferre aut res donatas vel amodo devote donandas quoquo modo auferre: potius autem firmum et ab omnibus immutilatum custodiatur ad jus et protectione beati Petri apostolorum principis. Si autem, quod humanum est, abbas praedicti coenobii obierit, congregatio ipsius monasterii ex seipsis secundum Deum et regulam beati Benedicti, quem idoneum praeviderint, concordi voto habeat semper eligendi et secundum morem in abbatem sibi praeficiendi. De decimis autem quaesti estis, eo quod de propriis vestris a vobis persolvi quaerantur. Quod si ita se res habet, hoc ne fiat interdicimus, maxime cum scriptum sit ne sacerdotes [Col. 0846B] decimas dare cogantur. Quisquis autem, quod non optamus, tam ex ipsis donatoribus quam ex aliis temerario ausu de donatis rebus vel donandis aliquid auferre praesumpserit, sive quamlibet (calumniam) eidem monasterio ipsiusve monachis ingerere tentaverit, et contra hoc nostrum apostolicum privilegium agere non formidaverit, sciat se anathematis vinculis innodandum, et nisi resipuerit a regno Dei alienandum. Qui autem verus custos et observator hujus pii nostri statuti exstiterit, benedictionem et gratiam a Domino Deo nostro consequi mereatur. Scriptum per manum Sergii scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Novembrio, indictione suprascripta, per manum Stephani cancellarii sanctae sedis apostolicae, imperante Domino piissimo Augusto Arnulfo [Col. 0846C] a Deo coronato. Bene valete.
Sequens Formosi papae epistola argumentum praebuit disceptationi inter eruditos, cujus definitio certa nunc etiam exspectatur. Cum vero cl. Wilkins suam ea de re exhibere conjecturam in novissima conciliorum magna Britanniae et Scotiae collectione voluerit, quam huc transferre, et res ipsa poscebat, et lectoribus non ingratum fore putavi; ideo ut controversiae argumentum melius teneatur veluti sub aspectu, tum epistolam ipsam, cum et doctissimi illius Angli dissertationem exhibendam duxi.
Fratribus et filiis in Christo omnibus episcopis [Col. 0846D] Angliae, FORMOSUS.
[Col. 0847A] Audito nefaudos ritus paganorum [ ms., auditis nefandorum ritibus paganorum] partibus in vestris repullulasse, et vos tenuisse silentium, ut canes non valentes latrare, gladio separationis a corpore Dei Ecclesia [ ms., Ecclesiae] vos ferire deliberavimus. Sed quia, ut nobis dilectus frater noster Plemundus [ ms., Plegemundus hic et infra ] intimavit, tandem evigilastis, et semina verbi Dei olim venerabiliter jacta in terra Anglorum coepistis renovare, mucronem devorationis [ ms., devotationis] retrahentes, Dei omnipotentis et beati Petri apostolorum principis benedictionem vobis mittimus, orantes ut in bene coeptis perseverantiam habeatis. Vos enim estis fratres, de quibus loquens Dominus inter alia inquit: Vos estis sal terrae; et si sal evanuerit, in quo salietur? [Col. 0847B] (Matth. V.) Et iterum: Vos estis lux mundi (ibid.) : significare volens per verbi sapientiam condiri mentes hominum a vobis debere; et in moribus, et in vita vestra bonae actionis studium, quasi lumen apparere fidei, per quod gradientes ad vitam, quomodo caute ambulent, videant, ut ad promissionem aeternae beatitudinis sine offensa currentes valeant pervenire.
Nunc accingimini ergo, et vigilate contra leonem qui circuit [ ms., circumit], quaerens quem devoret; et non patiamini ulterius in regione vestra penuria pastorum Christianam fidem [ ms., religionem] violari, gregem Dei vagari, dispergi, dissipari. Sed cum unus obierit, alter qui idoneus fuerit canonice protinus subrogetur. Nam secundum legem plures facti sunt sacerdotes, eo quod morte prohiberentur [ ms., [Col. 0847C] prohibebantur] permanere. Quod David considerans [ ms. add., et in spiritu Christi Ecclesiam futuram fore permansuram ad finem usque saeculi prospiciens] ait: Pro patribus tuis nascentur [ms. nati sunt ] tibi filii, constitues eos principes super omnem terram [ in omnem terram desunt in ms.] (Psal. XLIV) . Nulla itaque mora sit subrogandi alium, cum quilibet sacerdotum ex hac vita migraverit; sed mox ut illi, qui primae sedis principatum gerens, inter vos caeteris episcopis praeesse dignoscitur, fratris obitus fuerit denuntiatus, facta electione canonica alter consecratus succedat. Quis autem inter vos principatum tenere debeat, quaeve sedes episcopalis caeteris praepolleat habeatque primatum, abolitanis [ ms., ab olitanis] temporibus notissimum est. Nam, ut ex scriptis [Col. 0847D] beati Gregorii, ejusque successorum tenemus, in Doroberniae [ ms., Dorobernia] civitate metropolim sedemque primam episcopalem constat esse regni Anglorum, cui venerabilis frater noster Pleimundus nunc praeesse dignoscitur; cujus honorem dignitatis nos ullo pacto imminui permittimus, sed ei vices apostolicas per omnia gerere mandamus.
Et sicut beatus Gregorius papa primo vestrae gentis episcopo Augustino omnes Anglorum episcopos [Col. 0848A] esse subjectos constituit, sic nos praenominato fratri Doroberniae, sive Canterberiae [ ms., Cantuburiae] archiepiscopo ejusque successoribus legitimis eamdem dignitatem confirmamus; mandantes, et auctoritate Dei, et beati Petri apostolorum principis praecipientes, ut ejus canonicis dispositionibus omnes obediant, et nullus eorum quae ei suisque successoribus apostolica auctoritate concessa sunt, violator existat. Si autem quivis hominum contra haec aliquando niti ac imminuere tentaverit sciat, se procul dubio mulctandum fore gravi anathemate, et a corpore sanctae Ecclesiae, quam inquietare molitur, perpetuo nisi resipuerit separandum.
[Col. 0848B] «Error hic inextricabilis. Deprehendit Baronius, et medetur, uti opinatus est; sed interea non minorem ingerit. Anno, inquit Malmesburgius, quo a nativitate Domini transacti sunt nongenti quatuor, misit papa Formosus in Angliam epistolas, quibus dabat excommunicationem et interdictionem regi Edwardo, etc. Ad hoc Baronius: Ita Willielmus, inquit, Malmesburiensis; sed puto vitio scriptoris, quod factum est hoc anno octingentesimo nonagesimo quarto, scriptum legi anno nongentesimo quarto, ad quod tempus certum est, non potuisse pervenire Formosum, sed longo ante esse defunctum. Recte quoad Formosum papam; sed non minus jam erratrice quoad Edwardum regem. Uti enim Formosus mortuus est per novennium ante annum Domini 904, sic Edwardus non est salutatus rex in anno 904, nec per sexenuium postea, si de nostris nostri non caecutiant. Verum igitur si fuerit quod Formosus hoc promulgaverit interdictum, fieri necesse est in tempore Aluredi Magni, qui licet regis fruebatur titulo, ditione tamen pulsus [Col. 0848C] est a Danis, nec hanc satis integre readeptus, cum Formosus pene pontificatum iniit. Erasse igitur videatur Malmesburius, aut scriptor aliquis, vel in regem interdictioni subjiciendo, vel Edwardum forte pro Aluredo. Sed nec hoc errorem tollit: nam septem illi quos in una die factos dicit episcopos, non electi sunt ante ann. Dom. 904, nec consecrati postmodum, donec Plegmundus archiepiscopus iter Romam expediverat, et epistolam (quam a papa ad episcopos hic dedimus) una cum absolutione detulisset, anno scilicet 905 vel hunc circiter. Inscribitur etiam epistola illa solis episcopis Angliae, et de rege illic ne verbum quidem; adeo ut in dubio sit an rex sub interdicto ponebatur. Certe si cum Malmesburio hujus interdicti et epistolae auctorem susceperimus Formosum papam, in historiis nostris ingens error est, et ne ab Oedipo extricabilis; sed si Formosum subrepisse censeam pro Leone papa V, non ego video quin sana fiant omnia.» Haec Spelmannus.
[Col. 0848D] Quibus Spelmanni notis stricturas addidit Gabr. Cossartius in edit. Concil. vol. IX, pag. 431: «Synodum Anglicanam attribuit Malmesburiensis non anno 904, ut ait Baronius; sed 905: anno, inquit, quo a Nativitate transacti sunt anni 904. Quem annum quis neget esse nongentesimum quintum? Et consentiunt, ut vides, acta Cantuariensis Ecclesiae. Sed nodus hic se offert vindice dignus, quem post Baronium animadvertit collector Anglicanus. Qui enim concilium hoc haberi anno nongentesimo quinto potuerit sub Formoso papa, qui annis ante decem obierat? Quo pacto pontificias litteras ad Edwardum seniorem [Col. 0849A] dederit Formosus, qui pontifex Edwardo regnante non fuit; nam Formosus anno 896 obiit, Edwardus anno 901 regnare coepit?
«Huic reparandae labi conjecturam Spelmannus affert parum felicem. Si Formosum, inquit, irrepsisse censeam pro Leone papa V, non video quin sana sint omnia. Atqui non minus certe desperata erunt. Primum enim Leo V anno tantum 906 pontifex creatus est, et sunt qui ad 907 rejiciant. Itaque si quis esset Spelmanni divinationi locus, error esset non in Formosi tantum nomine, sed in anni ipsius nota y [Col. 0849D] At sanior supputatio Pagii et aliorum, Leonis V exordium cum anno 993 componit. MANSI. . Deinde diebus tantum quadraginta pontificatum Leo V tenuit. Nemini autem persuadebit Spelmannus, tantillo spatio temporis dedisse ipsum ad Anglos litteras, iis perlectis coactum in Anglia concilium fuisse, legatum a concilio Plegmundum Romam appulisse, placasse pontificem, litteras ab eo retulisse.
«Itaque si expungendum est Formosi nomen, longe profecto commodius substituetur ejus in locum [Col. 0849B] Joannes IX, qui anno nongentesimo quinto, regnante in Anglia Edwardo, Ecclesiae praefuit. Certe Polydorus Virgilius libro Historiae suae VI eo pontifice id totum contigisse narrat, sive Malmesburiensis errorem emendavit ipse per sese, sive aliis ex actis rem didicit. Quanquam Joannes X pro IX perperam in Polydori libro scriptus est; ut et in Historia Anglicana Andreae Duchesnii, qui Polydorum, nimia fortasse fide, secutus est. Hanc enim ab eo perspectam et discussam esse difficultatem vix persuadere mihi possum, cum in sua Romanorum pontificum Historia, secundae etiam editionis, narret anno 904 Formosi papae et Edwardi regis tempore haec omnia gesta esse.
«Baronii conjectura errorem omnem librario tribuit, qui annum nongentesimum quintum scripserit pro octingentesimo nonagesimo quinto. Sed animadvertere par erat pontificem quidem eo anno Formosum fuisse, Edwardum autem minime in Anglia [Col. 0849C] regnasse.
«Quod si ad Baronianam hanc emendationem addatur altera, et pro Edwardo rege scribatur Alfredus ejus pater, qui et Alvredus et Aelfredus nuncupatur, difficultas nulla supererit, nisi quod septem illi episcopi, quorum hic mentio, creati non fuerint, nisi anno 905. At leve istud; cum id qui scripserunt Malmesburiensem sint secuti; ac proinde eodem, quo Malmesburiensis, modo emendandi.
«Erunt forte quibus haec conjectura non displiceat; erunt qui alteram praeferant, quae Joannis nomen substituit. Nos rem in medio relinquimus.» Haec Cossartius.
Ad bellum tot strenuis historiarum propugnatoribus, qui in palaestra chronologica paparum Romanorum egregie satis decertaverunt, indicendum apertoque cum iis marte congrediendum, ingenium viresque mihi haud suppetere libere fateor. Quia autem nullus athletarum illorum palmam sibi vindicare [Col. 0849D] ausus est, pace tot illustrium in republica litteraria nominum, si non manus conserere, opinionem tamen meam porrecta fronte explicare liceat.
Si Platinae, si Onuphrio Panvino, si Laertio Cherubino, si aliis celebribus viris horum sequacibus fides, Formosus papa anno 991 VI Kal. Junii creatus, obiit anno 995 XIX Kal. Januar., regnante in Anglia Aelfredo: et Sergius III anno 903 VIII Kal. Januar., regnante Edwardo seniore, sublato schismate papali inter Leonem V et Christophorum I et ipsum hunc Sergium (tres ejusdem anni papas) ad cathedram Romanam evectus est; qui antipapa fuit Formosi III et Joannis IX, ac contra illum in schismate sedit an. 991, et contra hunc an. 897: ast ab utrisque fautoribus coactus abdicavit, et in exsilium actus est.
Cum igitur facies Ecclesiae Romanae, ineunte saeculo X tot antipapis defoedata, tot discordiis quasi [Col. 0850A] distracta fuerit quid mirum si Malmesburio falsum vel mentitum papae nomen ex tam dissitis regionibus annuntiatum fuerit, aut ex relatione aliorum, quibus Sergius exosus, innotuerit? Quid mirum si monachi Cantuarienses ex ore Malmesburii nomen Formosi pro Sergii hauserint? Quid mirum si hac opinione decepti scribae Romani initialem epistolae vocem, papae nomen exprimentem perperam legerint, lectamque, reclamantibus licet omnibus paparum chronologiis hodiernis, in commentarios suos retulerint? Quapropter ante omnia nomen Formosi ex Malmesburio, primo erroris hujus auctore (quo oscitante, multi alii oscitare coeperunt), expungendum, ejusque loco Sergii III substituendum censeo; quia hoc pacto historia chronologiaque, et papae et regis Edwardi et Plegmundi archiepiscopi Cantuariensis et septem episcoporum recto constabit calculo. Omnes alii, magni licet nominis auctores, qui Leoni V vel Joanni IX vel X, vel regi Aelfredo, vel anno 895 epistolam hanc assignant, a scopo valde aberrarunt, [Col. 0850B] chronologiaeque ac historiae hodie et olim receptae prorsus contradicunt. Si ergo cum Baronio error librario tribuendus est, non in anno, sed in nomine papae determinando consistat necesse est.
Vartonus part. I Angliae sacrae, pag. 554 et seq., in episcopis Barthoniensibus et Vellensibus agit de hac synodo (Anglicana), aitque se incidisse in excerpta quaedam historiae a monacho quopiam Abendoniensi ante exitum saeculi X, conscriptae, in quibus habetur: «Anno 904, cum per annos plene septem tota Westsaxonia vacasset episcopis, Australium etiam Saxonum provinciae, et Australium Merciorum, rex cum archiepiscopo Plegmundo singulis provinciis Gevissorum singulos episcopos ordinari constituit, in quinque scilicet parochias [Col. 0850C] sedem distribuens, quod antea duo possederant. Ordinati sunt ergo septem una die. Erithestanus ad Wintoniensem, Aethelstanus ad Cornubiensem primus, Wersthanus ad Schireburnensem, Aethehelmus ad Fontanensem primus, Eadulfus ad Cridiatunensem primus, Suthsaxonibus quoque Beornocus, et Suthmerciis Cenulfus apud Dorcacestram nostram.» Nullum hujus synodi antiquius documentum superest, cum Malmesburiensis ad medium circiter saeculum XII pervenerit, et haec exeunte saeculo X a monacho illo litteris mandata fuerint.
Verum magna controversia est de epocha hujus concilii. Opinio quidem Baronii anno 894 synodum illam consignantis ab omnibus rejicitur; sed alii eam cum anno 904, alii, ut Alfordus in Annal. Britan. et Cossartius, cum anno 905, Wartonus, adhaerens Radulpho de Diceto, cum anno 909, connectunt. Apud me tamen pene certum, concilium anno 904 congregatum, annoque 905 episcopos illos [Col. 0850D] septem juxta decretum ejusdem concilii a Plegmundo Cantuariae consecratos fuisse. Haec diversis annis contigisse Alfordus recte vidit: sed ordinationem illam male in annum 906 distulit. «At, inquit Cossartius, Malmesburiensis annum diserte indicavit, cum scripsit: Anno quo a Nativitate transacti sunt anni 904, quem annum quis neget esse 905.» Verum jam alibi tanquam certam chronologiae regulam statui, historicos annum currentem, vel tantum incoeptum, saepe appellare annum transactum, et apud eosdem idem saepius esse post annum quartum, ac anno quarto, et sic de aliis. Innititur etiam vir doctissimus narratione quadam hujus synodi ex tabulario Cantuariensis Ecclesiae desumpta, quae his verbis inchoatur: Anno Dom. Incarnat. 905, Formosus papa misit in terram Anglorum ad regem Eduardum, etc. At Anonymus ille respicit ad ordinationem [Col. 0851A] septem episcoporum, quam refert postea factam esse, postquam acto illo concilio Plegmundus Roma rediit, et rediens, ait, ad patriam in urbe Dorobernia septem episcopos septem Ecclesiis in uno die ordinavit. Certe Malmesburiensis, quem sequitur, satis indicat ordinationem illam ann. 905 contigisse, ut legenti patet.
Wartonus, tam loco citato quam pag. 209 et seq., ait se arbitrari, non solum Formosi epistolam, sed et integram de consecratione septem episcoporum a Plegmundo facta, et de septennali vocatione episcopatuum, quam Malmesburiensis ei Florilegus narrant, historiam commentitiam esse. Verum non tantum Malmesburiensis et Wigorniensis, sed etiam Ingulphus, Gervasius Dorobernensis, Westmonasteriensis, et potiores Angliae historici eam referunt; neque mirum si in aliqua circumstantia peccarint, cum hoc eis non solum hoc in capite et diversis aliis, sed etiam oculatissimis historicis non raro acciderit. Primum suppositionis argumentum vir pereruditus [Col. 0851B] deducit ab Assero Schirebornensi episcopo, quem dicit ab Aelfredo rege episcopum Schireburnensem renuntiatum, anno 903 adhuc sedisse, et vitam produxisse usque ad an. 969. Sed ex iis quae anno 884 in medium attulimus ac ex mox dicendis constat Asserum illum, qui ab Aelfredo rege episcopus Schireburnensis constitutus est, obiisse anno 883 et plane diversum fuisse ab Assero Vitae hujus regis scriptore, quem Eduardus rex episcopum Schireburnensem dixit post Werstani, qui anno tantum 904 episcopatum illum adeptus est, mortem, ideoque tam Werstanum quam Asserum II brevi tempore Ecclesiam illam rexisse. Confirmantur haec ex Westmonasteriensi ad ann. 899, ubi loquens de Ethelwaldo Asseri I et Sighelmi successore ait: Eodem anno defuncto Ethelwaldo Schireburnensi episcopo, remansit provincia Occidentalium Saxonum sine episcopis et cura pastorali, vi hostilitatis, septem annis, Danis tam mari quam terra provinciam illam affligentibus. [Col. 0851C] Magno ergo errore duo Asseri episcopi Schireburnenses in unum conflati a Wartono, aliisque.
Ait secundo Wartonus Deneulphum episcopum Vintoniensem creatum juxta aliquos rerum Britannicarum historicos an. 879, et vita functum an. 909; indeque infert ante an. 904 vel 905 sedem Vintoniensem per annos septem non vacasse, ideoque concilium Anglicanum, de quo agitur, vel commentitium, vel alio anno congregatum esse. Respondeo negari non posse quin Deneulphi episcopi Vintoniensis obitus in utraque chronologia Saxonica cum ann. 909 connectatur, sed inde tantum consequens, utriusque auctorem in eo consignando errasse, sicuti et quando Frithestani ejus successoris ordinationem in an. 910 conferunt. Errarunt itaque uterque chronologus tam in anno emortuali Deneulphi, quam in anno consecrationis S. Frithestani; cum scriptores utroque illo chronologo longe vetustiores, et multo plures ac potiores fidem faciant, Frithestanum electum [Col. 0851D] fuisse episcopum Vintoniensem cum sex aliis episcopis ad alias Ecclesias promotis; postquam per septennium Ecclesia Vintoniensis aliaeque vacassent.
Ait tertio Wartonus sedem Vintoniensem plenam fuisse anno 900 et seqq., et Deneulphum rebus gerendis toto illo septennio interfuisse, quod probat chartis eo tempore datis pro novo monasterio Vintoniensi, et in registro Hidensi, ut vocant, recitatis. Illas non exhibet Wartonus, sed exstant apud Alfordum, qui ann. 901, n. 1 et seqq., refert donationem Eduardi regis factam novo monasterio Vintoniae, cui inter alios episcopos subscribunt Asser episcopus et Deneulf episcopus. Sed recte respondet Alfordus, cum omnis Westsaxonia episcopo caruerit, e subscribentium hoc anno episcoporum serie oblitterandos esse Asserum et Deneulphum. Neque dubitari potest, quin subscriptiones illae addititiae sint, et forsan tota charta commentitia; cum Asserus primus [Col. 0852A] Senmourmae episcopus, imo et Sigennus successor ejus eo anno jam mortui fuerint, et Asserus II successerit Werstano anno tantum 904 episcopo Schireburnensi dicto. Laudat etiam Wartonus donationem regis Eduardi eidem monasterio factam anno 904, cui inter alios subscribunt Deneulf episcopus et Asser episcopus. Eam integram refert Alfordus eo anno num. 6 et seq. ac scite respondet, imperite admodum fingi Deneulphum Vintoniensem et Asserum Schireburnensem (hujus scilicet nominis primum, quem solum agnoscit) superstites esse, et anno 904 subscripsisse.
Sed non solum Schireburniam et Vintoniam ante an. 904 pastoribus viduatas fuisse constat; verum etiam Dorcestriam, cui eo anno Cenulphus episcopus praefectus est; in utraque enim chronologia Saxonica anno 897 dicitur Ealhardum episcopum Dorcestrensem obiisse; quare Cenulphus seu Kenulphus nonnisi post septennalem vacationem ad Dorcestriae [Col. 0852B] praesulatum evectus fuit. Restat quarta sedes, quae ante concilium istud per annos septem vacavit; aliae enim tres ex Vintoniensi et ex Schireburnensi evulsae. Ea est Seolsiensis, vulgo Selsey, qui locus peninsula tunc erat, nunc marinis fluctibus hausta, sedesque sub an. 1070 Cicestriam translata. Australium Saxonum, apud quos Selseya posita, Bernegus seu Beornocus anno 904 episcopus designatus; sed cum Seolseiensium, seu, ut nunc loquimur, Cicestrensium episcoporum per haec tempora successio in obscuro sit, ex tempore, quo aliae tres sedes sine episcopis fuere, facile est intelligere Seolseiensem ante annum 904 sine episcopo etiam fuisse, ideoque et concilium hoc Anglicanum ab eo Christi anno removeri non posse. Animadvertens Wartonus traditionem septennalis vacationis episcopatuum praefatorum ab historicis Anglicis constanter affirmari, concludit se ei fidem tamen abrogare nolle, sed septem illorum episcoporum ordinationem uno die a Plegmundo factam ad an. 909, uti jam monui, rejecit. [Col. 0852C] At hoc pacto ipsemet evertit quod jam astruxerat, cum antea asseruerit Deneulphum Vintoniensem, et Asserum Schireburnensem (primum scilicet hujus nominis, quem solum, uti Alfordus, aliique, agnoscit) usque ad ann. 909 superstites fuisse, quo casu sedes Vintoniensis et Schireburnensis ante annum 909 per septennium non vacassent. Certum itaque manere debet Plegmundum in concilio anno 904 celebrato septem uno die episcopos constituisse, postquam septem ante annos in regno Westsaxonum nulli episcopi fuissent.
Neque aliquem movere debet, quod ait Wartonus, annum nempe 905 novorum episcopatuum fundationi et parochiarum distributioni minus fuisse accommodum, quod Dani Northumbriam et Eastangliam tunc insederint; Mercii ad Eduardi regis nutum adhuc non spectarint; utrosque Eduardus frequentibus praeliis illo ipso anno debellarit; sequentique pace facta in ditionem acceperit. Eduardus [Col. 0852D] enim, qui omnes illas ditiones sibi subjicere decreverat, episcopos in antecessum instituere voluit, eo fere modo quo Gelasius II, anno 1118, Caesaraugustae adhuc in Saracenorum potestate existenti episcopum dedit, cujus rei alia non desunt exempla. Hujus concilii epocha tot controversiis implicata, nunc tandem indubitata esse debet, solutis quaecunque adversus eam adduci possunt rationibus.
Cossartius uno tenore refert synodum laudatam et epistolam Formosi papae ad episcopos Angliae, quae est de Ecclesia Anglicana bene ordinanda, quasi haec illius concilii pars fuerit. Ea revera a Formoso papa data, ideoque ab anno 894 non removenda, cum annus quo scripta fuerit ignoretur. In illa Formosus ait: Audito, nefandos ritus paganorum partibus in vestris repullulasse, et vos tenuisse silentium, etc. Quare haec epistola data a Formoso papa post an. 891, quo hic pontifex Romanus ordinatus [Col. 0853A] est, et postquam Fulco archiepiscopus Rhemensis duas mox memoratas litteras, quarum meminit Flodoardus ad Alfredum regem, et ad Plegmundum archiepiscopum Cantuariensem scripsisset; cum in iis verba faciat de perversissima secta paganicis erroribus exorta, memoretque incestuosa luxuriae fomenta, uti ab Alfordo citato observatum, qui addit Eadmerum monachum Cantuariensem auctorem accuratum et Malmesburiensi antiquiorem Formosi nomen his litteris praefixisse in lib. V Novorum. Hinc non male scripsit Parkerus, vir e secta Protestantium, in Antiq. Britan. dum de Plegmundo loquitur: Tempus effeminatum hoc fuisse Varnerus in Fasciculo temporum pronuntiat: Fides, inquit, tum valde [Col. 0854A] deficere coepit, et clerici maleficiis erant dediti, consurgentibus sectis. Sacerdotes enim aliqui feminarum commercio usi et abusi sunt; quod ab episcopis moniti obstinate defendere perrexerunt. Porro haec ad Anglicanos episcopos epistola, non in libris Regum a Malmesburiensi recitata, uti laudata synodus, sed lib. I de Gestis Pontif., pag. 211, dum de primatu archiepiscopi Cantuariensis disserit, ideoque Formosi papae tempore dari potuit, sed inter eam et synodum Anglicanam nulla est connexio; post mortem enim Formosi, bellis in Anglia omnia turbantibus, regnum Westsaxonum per annos septem sine episcopo fuit, et post illud septennium concilium Anglicanum coactum.
Notitia historica
[Col. 0853B] Stephanus sextus successit Formoso. Bonifacius enim qui invadens sedem apostolicam tenuit eam diebus quindecim, non est numerandus inter pontifices; utpote qui velut homo nefarius jam antea bis gradu depositus, primum a diaconatu ac deinde a presbyteratu, in Romana synodo sub Joanne papa IX, damnatus fuit. Et quanquam uterque per vim, metum et tyrannidem sedem adepti fuerint, adeoque intrusus pariter intrusum expulerit, tamen Stephanus in numero et serie pontificum communi sententia numeratur, quia ad periculum schismatis avertendum, illum, quanquam homo scelestissimus esset, universus clerus approbavit, totaque Ecclesia catholica pro Christi vicario et successore Petri agnovit. Nam cum Fulco Rhemensis archiepiscopus eum Formoso subrogatum intellexisset, obsequiis et officiis, quae recens creatis pontificibus exhiberi solent, scriptisque ad eum litteris, teste Flodoardo, eum veneratus est: non ignorans se etiam in successoribus [Col. 0853C] indignis Petrum ac Christum venerari, si iisdem debitum cultum et obedientiam deferret: contra vero in iisdem eosdem spernere, si quam debebat reverentiam non exhiberet.
Pontificatum auspicatus est a sacrilegio illo, quo corpus Formosi exhumatum, sacerdotalibus indumentis indutum, tribusque digitis mutilatum, in Tiberim projecit, omnesque ab eodem ordinatos iterato consecrari et ordinari praecepit. Miror qua ratione Onuphrius, in annot. ac Platinam, hanc rei gestae historiam tanquam fabulosam plane rejiciat; cum praeter antiqua monumenta et synodalia acta, de quibus infra sub Joanne IX, Luitprandus libro primo, capite octavo, eamdem his verbis manifestissime describat et detestetur: Formoso defuncto, inquit, atque Arnulpho in propria reverso, is qui post mortem Formosi papa constitutus est (Bonifacius nimirum de quo supra) expellitur, Sergiusque papa (memoria lapsus Luitprandus in nomine erat) per Adelbertum constituitur. Quo constituto, ut impius [Col. 0853D] doctrinarumque sanctarum inscius, Formosum e sepulcro extrahi, atque in sede pontificatus sacerdotalibus vestimentis indutum collocari praecepit, cui et ait: Cum Portuensis esses episcopus, cur ambitionis spiritu Romanam universalem sedem usurnasti? His expletis, sacratis exutum vestimentis, digitisque [Col. 0854B] tribus abscisis, in Tiberim jactari praecepit cunctosque quos ipse ordinaverat gradu proprio depositos iterum ordinavit. Quod quam male egerit, Pater sanctissime, animadvertere poteris; quoniam et hi, qui a Juda Domini nostri Jesu Christi proditore, ante proditionem, salutem seu benedictionem apostolicam perceperunt, ea post proditionem, propriique corporis suspensionem minime sunt privati, nisi quos improba forte defoedarant flagitia. Benedictio siquidem, quae ministris Christi impenditur, non per eum, qui videtur, sacerdotem infunditur: neque enim qui rigat est aliquid, neque qui plantat, sed qui incrementum dat, Deus. Quantae autem auctoritatis, quantaeque religionis papa Formosus fuerit, hinc colligere possumus, quoniam dum a piscatoribus postmodum esset inventus, atque ad beati apostolorum principis ecclesiam deportatus, sanctorum quaedam imagines hunc in loculo positum venerabiliter salutarunt. Hoc namque a religiosissimis Romanae [Col. 0854C] urbis viris persaepe audivi.
Addidit culpam culpae Stephanus papa, quando collecta synodo nefarium, impium et detestandum facinus approbavit. Ipsi enim lapides tale portentum exsecrati, sua tunc voce mutua collisione clamarunt, spontaneam libentius pati ruinam, quam ut Romana ecclesia tanto scandalo depressa maneret. Accidit tunc ut sacrosancta basilica Lateranensis, primaria pontificis sedes, impulsore angelo malo ab altari usque ad portas prostrata corrueret, quia nequaquam stare poterant parietes, dum prima cardinis petra tanti facinoris terraemotu concussa fuisset. Sacrilegi pontificis facinus, quo a defuncto poenam inique exegit, quove legitime collatos ordines contra Christi institutionem et Dei mandatum repetivit, novatores haeretici nostri temporis vobiscum recte quidem redarguunt et detestantur; verum contra promissiones Christi Petro et Ecclesiae factas, propter illud factum impium male insurgunt, et praemature nimis de victoria gloriantes triumphum agunt. Omnia enim quae [Col. 0854D] Stephanus contra Formosum dixit vel egit, homo furore percitus egit, implens id quod exaestuans rabies suasit. Pontificia vero auctoritate legitime usurpata nihil contra fidem vel bonos mores definivit. Nam qui hac de causa ad synodum convocati sunt episcopi et presbyteri Stephano non dissimiles, simili [Col. 0855A] odio Formosum prosequebantur, adeoque in eamdem sententiam pronuntiarunt, quam homini furore percito gratam fore praesciebant. Unde hac in re violentam quidem tyrannidem in facto agnoscimus: errorem autem in fide per Stephanum pontificiam auctoritatem legitime usurpantem definitum vel approbatum fuisse constanter pernegamus; quanquam nihil sedi apostolicae praejudicaretur, si daremus invasorem non legitime electum, sed intrusum pseudopontificem in articulis fidei asserendis aberrasse. Hujus temporibus, post Arnulphum regem Germaniae [Col. 0856A] pediculari morbo exstinctum, Widonem imperatorem obiisse testatur Luitprandus lib. I, cap. 9. Stephanus sedis apostolicae invasor, ab optimatum factione adversus Adelbertum Etruriae principem praevalente, detrusus est in carcerem anno Christi 900, et postquam sedem apostolicam sex annis tenuisset, in eodem carcere strangulatus, Deo vindice, exitu infami vitam clausit. Haec ex antiquis monumentis et diplomatibus de Stephano Baronius, tom. X Annalium.
Epistolae et privilegia
Privilegium archiepiscopatus Narbonensis.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo confratri nostro ARNUSTO archiepiscopo primae sedis sanctae Narbonensis Ecclesiae, et per te in eadem venerabili Ecclesia in perpetuum.
Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et poscentium animis alacri devotione impertiri assensum. Ex hoc enim lucri potissimum praemium a conditore omnium Domino promeremur, dum venerabilia loca opportune ordinata, ad meliorem fuerint [Col. 0855C] sine dubio statum perducta. Igitur reverentia vestrae fraternitatis postulavit a nobis quatenus hujus apostolicae nostrae auctoritatis privilegio confirmare deberemus omnes res immobiles ejusdem sanctae primae sedis Ecclesiae Narbonensis, constructae in honore sanctorum Justi et Pastoris, ubi beatus Paulus confessor Christi corpore requiescit, hoc est, omnes domos, cellas, ecclesias, villas, curtes, parochias, terras, vineas, prata, silvas, atque medietatem salinarum, et telonei, seu Raficani [Rafiam], ac naufragii, monasterio sancti Laurentii, et cellis, cum omnibus adjacentiis earum ac pertinentiis, una cum famulis utriusque sexus, et alia quae a piis imperatoribus et regibus, et ab aliis Deum timentibus in eadem sancta Ecclesia Narbonensi collata sunt, [Col. 0855D] et consistunt, tam in ipso comitatu Narbonense quam et Reddense, seu Minerbense atque Ausonense, necnon et Biterrense, sive etiam Nemausense. Unde salubribus petitionibus vestris inclinati, decrevimus, ut a praesenti die quarta decima indictione, per hujus nostrae apostolicae confirmationis privilegium roboramus, stabilimus, et in perpetuum nostra apostolica auctoritate confirmamus, in usu et solatio ejusdem sanctae primae Ecclesiae Narbonensis, cui praeesse dignosceris, id est, omnes domos, cellas, ecclesias, villas, curtes, parochias, terras, vineas, [Col. 0856B] prata, silvas, atque medietatem salinarum, et telonei, seu raficani, atque naufragii, monasterio sancti Laurentii, et cellis, vel cum omnibus adjacentiis et pertinentiis earum, una cum familiis utriusque sexus, et alia omnia quae a piis imperatoribus et regibus, vel ab aliis Deum timentibus, in eadem ecclesia collata sunt, vel collatura [conferenda] erunt, tam in ipso comitatu Narbonensi, quam in Reddense, seu et Minerbense, atque Ausonense, necnon et Bitterense, sive etiam Nemausense. Haec vero omnia ita jure firmissimo a te tuisque successoribus possideri ac dominari volumus, sicut olim possessum est a sanctae memoriae decessore tuo Daniele episcopo, sed et reverendo Sigebodo, ejusdem primae sedis Narbonensis praesule, sub tua tuorumque successorum [Col. 0856C] ditione, potestate, ac utilitate omnimodis confirmantes. Statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione et anathematis interdicto, ut nulli unquam magno vel parvo homini liceat quamlibet forciam vel oppressionem in omnibus rebus ejus facere, aut potestatem aliquam habere, vel aliquem distringere, aut qualecunque teloneum ab eis exigere, sive ad placitum eos ubicunque pro quibuscunque causis proprio jure praeferunt, nisi in providentia [praesentia] archiepiscopi causa illorum audiatur, et regulariter finiatur [firmetur]. Illud quoque nostra auctoritate juxta canonicam sanctionem nobis addere placuit, ut si quando divina vocatione vos vestrique successores ex hac luce migraveritis, quandiu in ipsa Ecclesia Narbonensi repertus [Col. 0856D] fuerit qui dignus sit officio pontificatus ipsius fungi, nulli liceat ex alio loco inibi ingredi, nec jam dictam sibi praeditus [praedictus mendose ] quacunque dignitate aut regia auctoritate usurpare sedem, sed conventum vicinorum coepiscoporum occurrere volentium [valentium] facto absque alicujus potestatis interdicto, benedictionis cleri vel plebis percipiat dignitatem. Si vero aliquem de suffraganeis coepiscopis contigerit mori, perquirens metropolitanus episcopus electionem plebis ipsius, eam visitare studeat, utpote viduatam Ecclesiam. Quod si forte ibi [Col. 0857A] talis non repertus fuerit, qui onus sacerdotale ferre queat, per canonicam auctoritatem et nostram apostolicam permissionem licentia sit illi absque ulla retractatione de sua Ecclesia talem inthronizare, qui suffraganeae suae Ecclesiae dignus praeesse valeat pastor. Si quis, quod non optamus, contra hoc nostrum apostolicum privilegium, pie a nobis statutum, temerario ausu agere praesumpserit, sciat se anathematis vinculis innodatum, et a regno Dei alienus existat. Qui autem verus custos et observator exstiterit, benedictionem et gratiam a Domino consequatur.
Scriptum per manum Nicolai scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Augusto, indictione 14. Bene valete. Datum XIII Kalendas Septembris, per [Col. 0857B] manum Stephani episcopi sanctae Ecclesiae Nepesinae, arcarii [in arcario] sanctae Ecclesiae sedis apostolicae, imperante domino piissimo Augusto Arnulpho a Deo coronato magno imperatore anno primo.
Queritur factam esse Judaeis potestatem allodia possidendi.
STEPHANUS papa ARIBERTO archiepiscopo Narbonae, et omnibus potentatibus Septimaniae et Hispaniae salutem.
Convenit nobis, qui clavem coelestis horrei vicibus [Col. 0857C] apostolicis suscepimus, etiam omni pestilentiae gregis divini fidei medicinam porrigere: quod si non possumus modios tritici, at saltem cestarium [sextarium] valeamus impendere. Quapropter sumus dolore tacti, usque ad mortem anxiati, cum cognovissemus per teipsum, quod plebs Judaica Deo semper rebellis, et nostris derogans caeremoniis infra fines et territoria Christianorum allodia haereditatum in villis et suburbanis, quasi incolae Christianorum, possideant per quaedam regum Francorum praecepta: quia ipsi inimici Domini quae . . . . sunt, ei periculose mercati sunt: et quod vineas et agros illorum Christiani homines excolant: et infra civitates et extra, masculi et feminae Christianorum cum eisdem praevaricatoribus habitantes, diu noctuque verbis blasphemiae [Col. 0857D] maculantur, et cuncta obsequia quae dici aut excogitari possunt, miseri miseraeve praenotatis canibus indesinenter exhibeant: praesertim cum hujusmodi patribus Hebraeorum promissa ab electo jurislatore illorum Mose, et successore ejus Josue, his conclusa et terminata finibus, ab ipso Domino jurata et tradita istis incredulis, et patribus eorum sceleratis, pro ultione crucifixi Salvatoris merito sint ablata. Et revera praeceptor Ecclesiae gregibus orthodoxis significat inquiens: Quae societas luci et tenebris? quae conventio Christi ad Belial? aut quis consensus templo Dei cum idolis? (II Cor. VI.) Et summi consiliarius verbi admonet, dicens: Si quis dixerit ei Ave (II Joan. XI) , etc. Desunt caetera.
Privilegium pro monasterio Vizeliacensi.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, EUDONI venerabili abbati monasterii Vizeliacensis, omnique congregationis ejusdem monasterii in perpetuum.
Quoties illa tribui a nobis optantur, quae rationi incunctanter conveniunt, animo nos debet libenti concedere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Atque ideo quia postulasti a nobis quatenus privilegium sedis apostolicae monasterio Vizeliaco, cui praeesse dignosceris, quod constat olim a Gerardo nobilissimo et Christianissimo viro, necnon et Berta uxore ejus, in honore Domini et [Col. 0858B] Salvatoris nostri Jesu Christi et veneratione beatissimae semper Virginis Mariae genitricis ejusdem Domini nostri Jesu Christi constructum; in regno scilicet Burgundiae, in pago Avalensi, quodque a praefatis fundatoribus beato Petro apostolorum principi pia devotione et testamenti pagina collatum est, facere deberemus: inclinati precibus tuis libenter decrevimus, per quod nimirum apostolicae sedis privilegium confirmamus, atque statuimus, ut nulli regum, nulli antistitum, nulli comitum, nulli cuiquam alii liceat ipsum monasterium perturbare, vel ea quae ibi a jam dictis fundatoribus, vel ab aliis fidelibus oblata sunt, vel in futurum offerri contigerit, sub cujuslibet causae, occasionisve specie, minuere, vel auferre, sive suis usibus applicare, sed sine inquietudine [Col. 0858C] in sustentatione ejusdem monasterii, et usibus abbatum et monachorum sub regula sancti Patris Benedicti ibi Deo militantium volumus ea et praecipimus possideri: ea videlicet conditione, ut nullus successorum nostrorum pontificum in hac sancta sede, cui auctore Deo servimus, unquam vel usquam quiddam ex eisdem rebus cuiquam beneficiare, commutare, aut sub censu quolibet concedere per futura tempora patiatur, sed censum tantummodo in testamento traditionis a fundatoribus qui ex eodem monasterio hanc sanctam haeredem Romanam fecerunt Ecclesiam, etiam delegatum, unam videlicet libram argenti annis singulis successores nostri accipientes, per paternitatis suffragium eidem monasterio sollicitudine pastorali vigilanter contra [Col. 0858D] omnes infestantes impendere studeant. Item constituimus, ut obeunte abbate praedicti monasterii, non alius ibi quacunque obreptionis astutia ordinetur, nisi quem consensus monachorum secundum timorem Dei, et institutionem Regulae sancti Benedicti elegerit, et hujus apostolicae sedis pontifex praeviderit ordinandum, aut suggestione monachorum consenserit ordinatum.
Hoc quoque capitulo praesenti subjungimus, ut locum avaritiae secludamus, nullum de regibus, nullum de episcopis vel sacerdotibus, vel de quibuscunque fidelibus, per se, suppositamve personam, de ordinatione ejusdem abbatis, vel clericorum, aut presbyterorum, vel de largitione chrismatis, aut [Col. 0859A] consecratione basilicae, vel de quibuscunque causis ad idem monasterium pertinentibus, audere in qualibet specie exenii loco quidquam accipere, neque eumdem abbatem pro ordinatione sua aliquid dare praesumere, ne hac occasione, ea quae a fidelibus pio loco offeruntur, consumantur. Neque episcopus civitatis ipsius parochiae nisi ab abbate ipsius monasterii invitatus, ibidem publicas missas agat, neque stationes in eodem coenobio indicat, ne servorum Dei quies quoquomodo populari conventu perturbari valeat, neque paratas, aut mansionaticos exinde praesumat exigere. Susceptionem autem fidelium et religiosorum virorum atque beneficentiam, quam jubet Apostolus cunctis exhibendam pro possibilitate loci et facultatum, non modo ibidem [Col. 0859B] fieri [non] denegamus, verum etiam suademus: sed et modus in numero congregationis adeo conservetur, ut nec pluralitas penuriam, nec paucitas inhabitantium destitutionem loci inducere valeat. Privilegium quoque a praedecessore nostro piae memoriae papa Nicolao eidem monasterio collatum nostra auctoritate confirmamus, excepto duntaxat quod ipse sub nomine ancillarum Dei quae ibidem pro crebris infestationibus saeculi nunc ordinabiliter manere nequeunt, [Col. 0860A] illud delegavit: nos vero aptioris utilitatis gratia sub habitu monachorum esse congruenter decernimus. Si quis vero regum, episcoporum, sacerdotum, abbatum, judicum, comitum, aut saecularium personarum, contra hanc nostrae institutionis paginam venire tentaverit, percussus apostolico anathemate, potestatis honorisve sui dignitate careat, reumque se coram divino judicio cognoscat, et nisi ea quae a se male acta sunt defleverit, a sacratissimo corpore Domini nostri Jesu Christi alienus fiat, atque aeterno examini districtae ultionis subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus, et hic fructum bonae actionis recipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant.
[Col. 0860B] Scriptum per manus Samuel notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, mense Januario, indictione 15.
Datum X Kalendas Februarias per manum Samuelis notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, imperante Domino nostro Landeberto piissimo Augusto a Deo coronato, magno imperatore indict. 15.
Notitia historica
Romanus patria Galesianus, patre Constantino natus, factus est pontifex anno Domini 900. Sedit menses quatuor et dies viginti. Acta Stephani contra Formosum habita plane improbavit, et Ludovicum IV filium Bosonis, post fugatum Berengarium, imperatorem coronavit. (Ex Luitprando.)
Epistolae
ROMANUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo RICULFO episcopo sanctae Rossilionensis Ecclesiae et per te in eadem venerabili Ecclesia in perpetuum.
Quoties illa a nobis concedi postulantur quae sanctarum Ecclesiarum utilitatibus congruunt, decet nos libenti concedere animo et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Et ideo, praedicte Riculfe sanctissime episcopo, ad sanctorum apostolorum [Col. 0860C] Petri ac Pauli sanctissima limina causa orationis veniens, nostro apostolatui suggessisti quatenus eamdem sanctam, cui praeesse dignosceris, Rossilionensem Ecclesiam cum cellula sancti Felicis et villa quae vocatur Torrente, seu et villa quae vocatur Alamannis atque Spedulia, et pro congruentia Ecclesiae tuae, a Tetrafita super suam claustram, atque cellulam sancti Juliani, cum aquis, molendinis, necnon terris de monte qui vocatur Auriolum, cum omnibus generaliter ad eas pertinentibus, et quidquid Miro qui dicitur comes in eamdem tuam Ecclesiam concessit, necnon et villare quod vocatur [Col. 0861A] Nogaretum, et caetera omnia quae a piis imperatoribus ac regibus vel ab aliis Deum timentibus viris in eadem Ecclesia collata sunt vel collatura erunt, tam in ipso comitatu quam in aliis locis, in ipsa praenominata sancta Rossilionensi Ecclesia confirmantes, apostolatus nostri privilegio muniremus. Unde nos, cui omnium Ecclesiarum Dei cura commissa est, salubri tuae petitioni faventes, inclinati precibus tuis, quia ecclesiasticam rem per vigorem immutilatam servari cupimus, per hoc nostrum apostolicum privilegium suprascriptam sanctam tuam Rossilionensem Ecclesiam cum cunctis rebus praedictis apostolica auctoritate nobis in beato Petro apostolorum principe concessa munimus, perpetuoque illaesam permanendam confirmamus, una cum [Col. 0861B] Ecclesia sanctae Mariae a quadam femina nomine Anastasia, quae et Mater vocabatur, constructa, tuaeque Ecclesiae subita consistente, ad annue persolvendum in praefata tua Ecclesia penset solidum unum: confirmamus etiam inibi juste et canonice medietatem telonei et traficae seu mercati cum pascuario, et medietatem salinarum, omnesque ecclesias ad eamdem Ecclesiam in Rossilionense pertinentes et confluentibus a portu Jardonis usque ad mare, et a termino Narbonensi usque Basillunense, et quidquid, ut praedictum est, idem Miro memoratus comes inibi concessit, necnon et villare ipsum quod vocatur Nogaretum, et alia quae piorum imperatorum ac regum caeterorumque Christi fidelium ibi decretis collata sunt vel ubicunque collatura erunt, [Col. 0861C] juste et canonice stabilimus; si tamen juste et rationabiliter a nobis petistis, et ab aliis hominibus minime detinentur. Ita quoque ut nulli homini fas sit in iis omnibus quamlibet tibi tuisque successoribus episcopis generare calumniam aut qualescunque contrarietates facere: quia nos volumus ut uniuscujusque ecclesiae privilegium inconvulsum servetur. Nam de monasteriis eidem tuae Ecclesiae canonice competentibus similiter statuimus subdita existere justa petenti. Si quis autem comes aut judex publicus vel qualiscunque alius homo contra hoc nostrum apostolicum privilegium qualicunque tempore, quod non optamus, agere vel contendere praesumpserit, sive ea quae pro divini cultus amore statuimus in aliquo frangere tentaverit, sciat se anathematis [Col. 0861D] vinculis innodatum et a regno Dei alienum. Qui autem verus custos et observator exstiterit, benedictionem et gratiam a Domino Deo nostro conequi mereatur. Bene valete.
Scriptum per manum Gregorii scriniarii S. R. E. in mense Octobrio, indictione prima, Idibus Octobris, per manum Stephani nomine Calatoris sanctae sedis apostolicae, imperante D. N. piissimo PP. Aug. Lamberto a Deo coronato magno imperante [leg., imperatore] anno VI, et pontificatus [leg., consulatus] anno VI, indictione prima.
ROMANUS episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo [Col. 0862A] SERVO-DEI sanctae Gerundensis Ecclesiae episcopo et per te in eadem venerabili Ecclesia in perpetuum.
Sicut per donum sancti Spiritus beato apostolorum principi Petro et coelestis regni clavigero ligandi atque solvendi ab ipso Domino tradita est potestas, evangelica subsequente lectione, quae inter caetera ait: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et reliqua, ita sedes apostolica canonica regalique auctoritate suffulta omnibus Ecclesiis Dei per universum orbem diffusis suffragia et justa postulationis subsidia ut praebeat, tam divini quam humani juris ratio postulat. Igitur veniens, jam dicte Serve-Dei venerabilis episcope, ad sedem apostolicam, et Ecclesia Gerundensi juste et canonice [Col. 0862B] recepta, expulso inde Hermomiro deposito et excommunicato, suggessisti nobis quatenus hujus apostolicae nostrae confirmationis privilegio confirmare deberemus omnes res immobiles ejusdem sanctae Dei Ecclesiae Gerundensis in honore sanctae Dei genitricis semper virginis Mariae dominae nostrae: ubi beatus Felix Christi martyr corpore requiescit, hoc est, domos, plebes, cellas, ecclesias, villas, et insulas, Majorica scilicet et Minorica, seu curtes, parochias, terras, vineas, prata, silvas, una cum familiis utriusque sexus, cum omnibus adjacentiis seu pertinentiis suis, quae a piis imperatoribus vel religiosis viris vel ab aliis Deum timentibus in eadem Ecclesia Gerundensi collata sunt, sicut ipse nunc usque legali ordine tenere videris. Unde salubribus [Col. 0862C] petitionibus tuis inclinati decernimus et a praesenti prima indictione per hoc apostolicum nostrum privilegium roboramus et confirmamus et in perpetuum statuimus et in usu et utilitate ejusdem Ecclesiae Gerundensis, cui praeesse dignosceris, id est omnes domos, cellas, ecclesias, villas, curtes, parochias, terras, vineas, prata, silvas, una cum familiis, et alia omnia quae ab imperatoribus et religiosis viris vel ab aliis Deum timentibus in eadem Ecclesia collata sunt vel conferenda erunt tam in ipsis comitatibus quam in aliis locis, simul cum rafica seu pascuario, sub tua tuorumque successorum ditione ac potestate omnimodis confirmamus, statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione et anathematis interdicto ut nulli unquam magno vel [Col. 0862D] parvo homini liceat quamlibet forciam vel oppressionem in omnibus rebus ejus facere aut potestatem aliquam habere vel aliquem distringere aut qualitercunque teloneum ab eis exigere sive ad placitum ubicunque eos pro quibuslibet causis provocare prasumat, nisi in providentia sui episcopi causa illorum audiatur et canonice finiatur. Si quis autem, quo non optamus, contra hoc nostrum privilegium pie a nobis statutum temerario ausu agere praesumpserit sciat se anathematis vinculis innodatum, et nisi resipuerit, a regno Dei alienus existat. Qui vero custos et observator exstiterit, benedictionem et gratiam a Domino consequatur. Scriptum per manum Sergii scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Octobri, indictione prima. Bene valete.
Notitia historica
Tutilo, monachus sancti Galli, circa finem saeculi noni cognomine Itinerarius, quia saepius ex monasterio excurrere solitus erat, post mortem inter beatos habitus est. Fuit poeta, pictor et musicus egregius. Carmina ejus quaedam, inter quae sunt aliquot tropi, sive cantica, edidit Canisius, ant. Lect. tom II, part. III, pag. 212. Plura de illo Jodacus Metzlerus de Viris illustribus sancti Galli, I, 24. Vide Historiam litterariam Galliae, tom. V. pag. 671.
Fragmentum carminis
( Vide Patrologiae tom. LXXXVII, col. 51.)
Versus in nativitate Domini
( Vide ibid., col. 55.)
Versus in Epiphaniam
( Vide ibid., col. 55.)
In festivitate S. Othmari
( Vide ibid., col. 55-56.)
Versus in susceptione principis
( Vide ibid., col. 56.)
Notitia historica
Grimlaicus presbyter saec. IX, cujus Regula Solitariorum edita a Luca Dacherio Parisiis 1633 12 o , atque inde a Luca Holstenio in Codice Regularum, parte II, pag. 278, Romae 1661; Paris 1663, 4 o .
Regula solitariorum
( Vide Patrologiae tom. CIII, col. 573-664.)
Vita S. Walpurgis
[Col. 0865A] 1. Sancta Walpurgis, seu Walpurga, aliis Walburgis Galburgisve, abbatissa Heidenheimensis, distinguenda est tum a Walpurge virgine Westphalica coenobii Heresiensis, seu Nienheersensis, de qua in Actis S. Remberti Bremensis archiepiscopi; tum a S. Werburga Wlfersi Merciorum regis et S. Ermenildae filia, nonnullis Walpurga dicta. Haec de qua hoc loco agere instituimus, plures meruit scriptores, qui ipsius rebus gestis describendis et illustrandis contulerunt operam, praeter auctores qui de SS. Willibaldo et Wnebaldo ipsius fratribus scripserunt.
2. Primus occurrit, non S. Willibaldus ipsius frater, a Centuriatoribus designatus, cujus tamen nullum de S. Walpurga reperitur monumentum; sed Wolfhardus presbyter monasterii Hasenrietani seu Haserensis ordinis S. Benedicti in dioecesi Eistetensi, conditi a Carolo Magno, quod postea Arnulfus imperator ad saeculares canonicos transtulit. Scriptionem suam Wolfhardus nuncupavit Erchanbaldo Eistetensi episcopo ab anno (ut aiunt) 884 ad 802, [Col. 0865B] cui scriptioni postea tres libros Miraculorum adjecit, promisso insuper Dialogo de S. Walpurge in libri IV praefatione, quem an composuerit, dubium est. Secundus auctor Adelboldus, anno 1008 ordinatus Trajecti inferioris episcopus, teste Willelmo Heda in lib. de Ultrajectinis episcopis. Tertius Medibardus seu Medingaudus, obscuri nominis et temporis poeta, sanctae Walpurgis gesta rhythmice celebravit, cujus hic versus in sua praefatione:
3. Celebris fuit memoria S. Walpurgis saeculo IX, ut constat tum ex ipsius reliquiis varia per loca distributis, tum ex oratoriis ipsi dedicatis: de quibus in Appendice ad Wolfhardum agemus; tum denique ex ipsius miraculis apud Eistetenses, Mowenheimenses et Tilenses in ducatu Gelriae. Cujus rei argumenta praestat Wolfhardus et epistola duplex custodis Tilensis Adelboldum Trajectensem episcopum ab anno 1008 ad 1027, in quibus epistolis apud Bollandum editis varia S. Walpurgis miracula Tilae facta commemorantur.
4. Quae desunt Historiae S. Walpurgis, supplenda sunt ex Actis sanctorum Wnebaldi ad annum 771 et Willibaldi ad annum 781.
[Col. 0867A] Domino beatissimo Deoque vere dignissimo ERCHANBOLDO pontifici, WOLFHARDUS presbyter suus, in ipso qui est via et veritas et vita, viam, veritatem et vitam deposcit invenire.
Exigis a me, Pater per saecula memorande et praesul nominatus in orbe, ut signa atque portenta quae per opinatissimam nunc in saeculo Christi virginem Walpurgam nostris temporibus divina peregit clementia, cura diligentissime indagata ad laudem et nomen vivificae Trinitatis, necnon ad excitandos animos Dominicae plebis, prout eadem contulerit liberalis et deifica Trinitas, sedulus adnotare decertem. Gravis siquidem gravi scelerum pondere praegravato a te mihi imponitur sarcina, quoniam peccatis obnoxio horrendum est tractare de sacris, et [Col. 0867B] miscere aliena non propriis. Verum quoniam, gloriosissime pontifex, virum desideriorum te fore comperio, et cum Daniele propheta semper nova de abditis indagare curiosius cerno, arctor nimis, et immensis circumquaque septus angustiis, quid eligam penitus ignorans, primum oppilatam pudore mentis faciem obfirmo, quoniam indignum me esse non ambigo: dein obedientiae normam primam humilitatis aspiciens formam, si jubentis dicta superba aure contemnam, timeo ne legem praevaricationis incurram tum ad memet clavum retorquens, imperitiae [Col. 0868A] infirmitate languesco, inde imbecillitati, necne scrupulositati meae vires haud proprias, sed olympiacas objicio. Rursus, si aggredi, licet trepidus, pertentavero, ne a lectore philocompica [Col. 0867D] Id est fastuosa. κόμπος fastus, φιλόκομπος fastuosus. Lege carmen Fridegodi de Rebus gestis S. Wilfridi ad annum 709. noter infamia, perhorresco, dum omissis philosophicis ac praeclarae indolis viris qui in prophetiis calami nomine designantur, ego qui nec viridis junci extimo vocabulo mereor titulari, incompto arduum opus exordiar stylo; et dum mundialium plurimorum indomita superbia quae sanctorum vias ac Vitas calce proterit petulanti, et mira eorum si qua audierit, pediculosa aure percipit, audiens me inaudita et tamen veracissima in patulo proferre prodigia, canino incipiat dente corrodere et verissimis falsa praeferre. His atque aliis innumeris vallatus angustiis, [Col. 0868B] quia sum refertus contagiis ac si ericius spinis, ut verbis Salomoniacis loquar, frequentiva meditatio mentis meae est afflictio carnis (Eccli. XII, 12) . Quocirca ad arcem confugiens, his verbis clamabo ad Dominum: Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam; ut ipso adjuvante, cujus sum licet labilis carnis conditio, jussionis tuae persolvatur exactio. Commendo ergo me iterum atque iterum meritis virginis et tuis, Pater, precibus indefessis, quo mihi eundi impetrent callem, et felici itinere perducant ad calcem.
- [Col. 0867C] I. De origine S. Walpurgis virginis.
- II. Qualiter B. Walpurgis post obitum fratrum suorum abbatissa facta est.
- III. De eo ubi lux coelestis emicuit in diversorio virginum.
- IV. De eo ubi virgo Christi moribundam puellam ad vitam reparavit.
- V. Ubi Walpurgis migravit a saeculo
- VI. Ubi apparuit Occario episcopo.
- VII. Ubi fines Eistatenses adiit.
- VIII. Ubi apertum est mausoleum virginis.
- IX. De eo ubi caducus reliquiis virginis obviavit, et curatus est.
- [Col. 0868C] X. De alio caduco curato.
- XI. De abbatissa Liubila podagrica.
- XII. De quodam a nativitate contracto.
- XIII. De cereo coelitus illuminato.
- XIV. De matre et filia curatis.
- XV. De muliere paralytica curata.
- XVI. De quodam claudo curato.
- XVII. De muliere cujus crus confractum est.
- XVIII. De sex signis in una muliere factis.
- XIX. De muliere curva et erecta.
- XX. De quodam fastidioso curato.
Igitur postquam felix gens Anglorum per apostolatum memorandi papae Gregorii, qui, etsi non aliarum gentium, ipsius tamen et esse apostolus meruit et [Col. 0868D] dici, ab infidelitatis tenebris eruta pium nomen Christi et Christianitatem coepit amplecti; quasi fructuosae arboris radix ad humorem gelidi marmoris surculata emisit propaginem, et ac si ex surculo primae et originariae juventutis in fide maximam crevit in arborem, [Col. 0869A] ministrante illi viredinem evangelicae fluento doctrinae. Ex hac multae subductae ita crevere, ut se Occani pelagus transponentes, et miro germine pullulantes nostris efficerentur saltibus altiores. Hujus eminentis arboris ramus beatus exstitit Bonifacius orthodoxus antistes, qui ob fidei cunctis imitabile meritum fines patrios, et dulcia rura postponens, dum ignotum exsulando adiit callem, summi pontificii Magontiae infulatu suscepto, alienam in nobis quasi propriam coepit habere tellurem. Ejusdem floridae atque frondosae arboris Britannicae rami ad nos usque existere protensi duo beati cum castissima sorore virgine Christi Walpurga Christi confessores Willibaldus et Wunebaldus, qui similiter ob amorem coelestis patriae peregrinari cupientes, ipsum [Col. 0869B] qui peregre profectus est in regionem longinquam accipere sibi regnum et reverti, et ipsi praecincti lumbos castitatis tegmine lucernas bonorum operum in manibus portantes, secuti sunt regem. Quorum prior post multam tenuis corporis macerationem qua se per multa diversarum regionum afflixerat spatia, obedientiali norma sibi ingesta, ordinante eum praelibato piae memoriae antistite Bonifacio, pontificii pervenit ad culmen, et Eistatensis Ecclesiae pastor fidelis sortitus est gregem: ibique coelestem et angelicam inter homines vitam ducens, veniente hora Dominicae vocationis, oves quas rexerat summo pastori salutari Domino consignavit, et ad ipsum mercedem recepturus fine beatissimo evolavit. Alter vero totum se Christi servitio mancipans mundana [Col. 0869C] omnia corde liquidissimo respuit, et locum qui dicitur Heidenheim sibi ad incolendum delegit, ibique oratione se munivit, spe roboravit, fide armavit, et eamdem quam cum fratre susceperat monachicam vitam, strenue bajulavit, multosque ad bene vivendi regulam praevius invitavit. Deinde, cum tempus supernae remunerationis advenit, coeli januas jam securus intravit, molemque exterioris hominis in praelibato Heidenheimensi loco condendam reliquit, in ultima Dominici examinis die ipsam et non aliam cum sanctis aliis recepturus. Tum ille, quem superstitem hac dimisit in vita, Willibaldus scilicet praesul egregius, quem propter sacrosancti sui praesulatus apicem fratri in ordine scribendi praetulimus, licet post fratris beatissimum finem aliquantos vixerit [Col. 0869D] annos, germani proprii corpus exanime cura diligentissima condere curavit, et, ut dignum tanto viro fuerat, peregrinum jam a saeculo et civem angelorum cum hymnis et canticis sepelivit.
Hactenus memoriam beatorum germanorum, Willibaldi scilicet et Wunebaldi, paululum exarando percurrimus, ut sciret plebs Christo devota viros coelestis militiae et angelicae vitae unius ejusdemque meriti habuisse sororem, Walpurgam videlicet sponsam Christi et virginem. Nunc, quia ad eamdem ipsa patrocinante calamum flectere nitor, de his satis dixisse sufficiat. Post discessum igitur beati Wunibaldi [Col. 0870A] mirae sanctitatis viri, Walpurgis virgo imitabilis pie viventibus, universis collectis sanctimonialibus vere quibus potuit Christo devotis, in loco praenominato Heidenheim Dominicis instantissime incoepit inhaerere mandatis, relictis atque calcatis mundialibus omnibus rebus caeterisque plurimis ac innumerabilibus istius mundi transitoriis pompis. Noctibus igitur atque diebus in oratione persistens, vigiliis atque jejuniis semper incumbens, castum a primaeva originis viredine corpus custodiens seipsam totam Domino commendabat attentius, ut quam munierat fide casto conservaret et corpore: sicque Dominum protectorem semper in cunctis operibus ac praevium habuit, et quodcunque petiit impetravit.
Contigit namque ut, in ipso quod frater ejus edidit monasterio Heidenheim dum ipsa Christo sedulo serviens moraretur, et peracta vespertina synaxi revertente ipsa de ecclesia ad solitum diversorium noctem proximam caecae tenebrae minarentur, ac quidam custos ejusdem ecclesiae nomine Goumeradus lumen praevium stolidus negaret petenti, illa ut est mos sanctarum mentium, injuriam sibi illatam patienti animo gestans, sanctimonialibus, prout ratio dictaverat temporis, mensam coenandi gratia adeuntibus, incoenata lectisternia petiit. Tum mirum in modum in communi earumdem sanctimonialium dormitorio tanta lux usque ad pulsum matutinalis officii coruscavit, ut eadem prae nimietate sui fulgoris [Col. 0870C] terrae intima penetrare videretur. Stupentibus itaque quae viderant sacratis Deo universis et prae gaudio exsultantibus cunctis, ad matrem Walpurgem convenere devote et visum lucis terrificae narravere. At illa se totam convertens ad Dominum lacrymis fusis istam prorupit in vocem: Tibi, Domine, cui ancilla humilis deservire decrevi a cunabilis, collato de munere gratias refero, qui ad excitandos famularum tuarum mihi cohaerentium animos me indignam luminis tui solamine visitare dignatus es, et tetri horroris caliginem crassam misericordiae tuae radiis evacuasti: et id non meis meritis valet ascribi, verum gratuitae tuae munificentiae pietatis, et precibus mei et tui devoti famuli fratris.
Praeterea virgo memorata et semper in ore tenenda Walpurgis exitum fratris sui Wunibaldi, ut sexui moris est feminarum, graviter pectore gerens, contigit ut quadam vespera, nullo ex monasterio veleniter sentiente, egrediens ad domum cujusdam divitis deveniret et ante fores ejusdem quasi peregrina quaedam et ignota sola consisteret. Quo dum eam dominus domus sive familiae intrinsecus famulatus officia praebens sensisset astantem, quaeque foret persona nesciret, aestuante patrefamilias cum domesticis universis ne rabida canum suorum audacia, qualiscunque esse videretur persona, dilaniando discerperetur, jussit ut quae quidem esset ocius indicaret. [Col. 0871A] Tum illa, Nequaquam inquit, me tui, quod vereris, canes insano dente contingere quibunt, nec Walpurgam (sic enim nuncupor) mordere valebunt. Ipse nempe qui me ad domum tuam perduxit incolumem, ad locum unde veni reducet valentem, et qui me ad tuum te ignorante pertulit atrium ipse domui tuae medicinae conferret donum, si totis viribus eumdem credideris medicum medicorum. Quo audito, vir illustris a loco quo sederat illico prosilivit, et animo consternatus, quare ad ostium nobilis persona et Omnipotentis ancilla constiterit, requisivit. Illa vero non sine causa se venisse asseruit. Tum vir memoratus cum omni veneratione eam in domo excepit, et omnem famulatum debitae servitutis exhibuit. Ubi ventum est ad noctis moras [Col. 0871B] soporis silentio temperandas, sacram virginem non alicubi pausare volentem in cubiculum languentis filiae trepidus introduxit. Erat enim languor cordis jam penetrans fibras, et intercepto vitalis flatus anhelitu mortis compendium parato itinere portas oris biantis adire tentabat. Tum pater ejusdem puellae labiis palpitantibus mugiens ejulabat, et natae charissimae amaris lacrymis funebria praeparabat. Mater vero intimo cordis arcano jam pene praemortua, et pendula in planctu voce dimissa exhalantis filiae opperiebatur egressum cui jam luctuosa familia paraverat bustum. Verum Domini clementissima miseratio qui occidit et vivere facit, percutit et sanat, a morte minaci languidam revocavit, et orante per totam noctem virgine sancta, in crastinum puella sana [Col. 0871C] surrexit. Quo parentes viso miraculo laudes omnipotenti Deo reddiderunt. Dein ei plurima xenia adhuc tremuli offerentes, et ex asse ejus se sanctis orationibus commendantes; illa Christum mira gerentem habens pecuniam respuit, et ad monasterium unde venerat repedavit: et quanto magis divinam in se clementiam vigere conspexit, tanto ad artioris vitae se gradus extendit.
Haec duo tantum praeclara miracula quae virgo beata peregit in vita huic inserere dignum putavi opusculo, quae nostram ad memoriam pervenere, ne ad alia quae hactenus Dominus per eam operatus est et operatur quotidie signorum prodigia, ipso Domino [Col. 0871D] largiente fideliter transiens, eadem omisisse culparer. Stultum nempe videtur rei veritatem a calce narrando incipere et sic ad titulum capitis pervenire. Ideoque prius acta stylo currente descripsi, ut sequentia virginis intercessionibus etiam valeant adnotari. Dum igitur sacra virgo Walpurgis totam se in [Col. 0872A] Dei amore firmasset et mundum cum ejus concupiscentia superasset fide plena, moribus insignis, charitate referta, sapientia decorata, castitate gemmata, misericordia redimita, humilitate fulcita, et omnibus virtutibus adornata, vocanti Domino, mortis accepto compendio, acceptura remunerationis praemium obviavit, et ex hujus mundi lacrymosa voragine felici fine decessit [Col. 0871D] Nimirum V Kalend. Martii, hoc est in crastino S. Matthiae apostoli, inquit Philippus Eistetensis episcopus, tum in ipsius Vita, tum in Actis S. Willibaldi cap. 31, et quidem ante S. Willibaldum, a quo juxta S. Wunebaldum ecclesiasticae sepulturae commendata dicitur; anno proinde circa 780. Lege Appendicem infra. , et in eodem quo in sancto proposito Christo servierat monasterio, haud sine maximo lamentantium ejulatu, officium sepulturae mortalis accepit. Ibidem ergo aliquantum corporis a compaginatione quiescens, suis quos superstites in mundo reliquit, beatis intercessionibus auxilium praebuit, et ut mater filios educavit.
Parvo denique interjecto tempore quo sacrae virginis cineres in eodem loco tellus avara retinuit, contigit decedentibus prioribus ejusdem ecclesiae pastoribus, Otkarium [Col. 0871D] Otkarius sive Otgarius, Orgerusve, sextus Eistetensium episcopus, in catalogo episcoporum Eistetensium Democharis, Bruschii et Gretseri dicitur [Col. 0872D] S. Walpurgam coelitum numero ascripsisse concessu et jussu Adriani pontificis: qua de re infra in Append. numero 1. Otkarius Eistetensi Ecclesiae praefuit medio saeculo IX. Henschenius in Commentario praevio ad hanc Vitam, num. 24, arguit Democharem, Bruschium et Gretserum, qui Otkarii pontificium ab anno 858 ad 881 definiunt, quod Otgarius jam episcopus anno 848 interfuerit synodo Moguntinae: ita ut vix ad annum 870 pervenerit, si annos duntaxat 23 rexit Ecclesiam Eistetensem. venerabilem virum Eistetensem cathedram meruisse. Qui dum minus quam deposceret honestatis ratio, idem monasterium quo beatae sanctimonialis ossa tegebantur, excoleret; quadam nocte corporis quiete sopitum, dum tetrae ei tenebrae silentium ministrarent, hujusmodi eum alloquio virginem compellasse narratur. Cur, inquit, Ockari, qui praesul dici et esse meruisti, domum Dei in qua corporis sopore quiesco, et sepulcrum in quo carne reposita ultimum judicii diem exspecto, inhoneste hactenus tractare voluisti? Nam servorum huc [Col. 0872C] cocuntium lutulentis pedibus quotidie calcor, et indecentibus vestigiis premor. Sciens igitur scito quoniam tale aliquod indicium pandam quo non recte te erga me et domum Dei egisse comperias. Sed si reum te fore cognoveris veniam merearis. Quod modico explicito tempore rei probavit eventus. Nam statim in proximo, dum erecti essent parietes ejusdem fabricae prominentes, et trabium spatiosa compago sequenti die patentibus muris deberet apponi, subito facto jam noctis silentio murus aquilonaris terra tenus sese revolvens, praecipitium egit horrendum, terroremque haud nimium tam domesticis curae familiaris quam cunctis circumquaque manentibus inauditum incussit.
Facto autem nane cum ad hujusmodi spectaculum omnes pavidi convenissent, custos qui tunc ibidem Reinfridus inerat calle directo praelibato praesuli tremulis labiis nuntiavit. Qui intelligens visionem quam prius in somnis viderat esse completam, cum [Col. 0873A] suis illo usque tetendit atque cum omnibus pene comprovincialibus ecclesiam repolivit, quam etiam sacro chrismate dedicavit. Dein cum in orbem transissent dies, memoratus antistes archipresbyteros Wltonem et Adalungum illuc sedulus destinavit, Ommonem quoque cum sanctimoniale Liubila ex monasterio Mowenheim [Col. 0873D] Mowenhim seu Mouhim, modo civitatula sub ditione comitis Palatini Neoburgici, non procul a Wendinga Bajoariae et Pappenhemio: cui monasterio praeerat Leubila, Philippo Neubila. cum eis abire praecepit ut sacros cineres virginis cum summa diligentia elevarent, ac cum hymnis ac psalmorum concentibus ad Eichstatense coenobium deportarent. Hi vero jussa felicia prospero itinere complentes, resonantibus in coelum campanarum melodiis et concrepantibus undique canorum spiritualium euphoniis, pia viscera rure in quo hospitata fuerant flentes prae gaudio extulerunt et ad jam dictum monasterium [Col. 0873D] In ecclesiam S. Crucis, quae postea S. Walpurgis dicta est, uti in Appendice videbimus. devexerunt. [Col. 0873B] Quod factum est XI Kalendas Octobris. Ea vero cum debito honore illo delata, diebus interjacentibus ternis, corpus sanctum Wunibaldi confessoris egregii ad locum eum unde sororis tulerat cineres idem antistes reportari praecepit, id est VIII Kalendas Octobris.
Postquam autem B. Walpurgis fines Eichstatenses per semetipsam visere dignata est, et fratris rura revisens ab omnibus gaudenter excepta; contigit, volvente temporum climate, ut memorata sanctimonialis Liubila a propinquis et affinibus, necnon et ab aliis circummanentibus ita foret arctata ut etiam vi sive ingenio a materna eam prope expellerent haereditate. Verum illa totis viribus reluctante, incidit ei [Col. 0873C] divinitus salubre mentis consilium, ut a venerabili Erchanboldo pontifice qui adhuc Eichstatensis sedis infula decoratur, sanctas Virginis reliquias licet anxia postularet: ut, si divino munere concedente ejus mereretur ditari cineribus sanctis, proprii solatia juris Deo et virgini consignaret et in manu pontificis donativa in perpetuum traderet. Quod quia a Deo sumpsit initium ab ipso finis meruit obtinere augmentum. Et licet prius tentando difficillimum videretur, felix tamen et desiderabile votum felicem sumpsit effectum. Accepto praeterea idem episcopus super hoc negotio regis et regalium virorum consilio, virginis patrocinia [Col. 0873D] Sic passim sanctorum reliquias appellant auctores mediae aetatis. sancta se daturum esse promisit. Quod et opportuno postea tempore fecit.
Anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi octingentesimo nonagesimo tertio, indictione tertia regnante felici prosperitate Arnulfo serenissimo rege, apertum est mausoleum B. Walpurgis virginis in basilica, in qua locata fuerat tempore Otkarii episcopi. Mittens igitur prudentissimus ac sagacissimus in omnibus [Col. 0874A] negotiis Erchanboldus episcopus religiosos archipresbyteros cum aliis boni meriti suos, ossa dicata sacrae virginis jussit exquiri, et inventa diligenter attrectari summaque cum reverentia partita recondi, ita ut optatae diu reliquiae darentur Liubilae, et thesaurus ejusdem corporis per saecula suae servaretur ecclesiae. Hi denique ad quos jussio pervenit antistitis eamdem ocius licet simplici corde titubantes accelerare curarunt. Cumque se totos Dominicae miserationi committerent et in psalmis et hymnis sine cessatione persisterent, fodientes invenerunt cineres amplectendos beatae matris nostrae Walpurgis quasi lympha tenui madefactos ut quasi guttatim ab eis roris [Col. 0874D] Stillicidium hoc, ut vocant, seu oleum sanctae Walpurgis ex sacris ipsius reliquiis hactenus emanare dicitur, infra in Appendice num. 3. stillae extorqueri valerent. Qui licet tanta essent humiditate referti, nec pulviculus tamen manibus [Col. 0874B] contrectantium quoquo pacto valuit adhaerere. Sublata demum pro qualitate incomparabilis thesauri desideratissima portione, reliquum loco restituerunt suo. Quis vero moeror, quaeve angoris tristitia Eistatenses invaderet cives, cum tanta pignora partirentur, putantium dominam Walpurgam sibi penitus ablatam; qui verum agnoscit ut veritas poscit, verissimus fateatur! Ego autem illis qui nesciunt, ut et populares ignari videntur, verba consolationis impendo, dum tantum reliquias esse sublatas vera ratione confirmo. Haec ita gesta ipse mihi scribere desideranti narravit qui terribili huic rei dum ageretur interfuit, et datas reliquias pro locello recondidit.
[Col. 0874C] Interea dum tanta optata muneris patrocinia cum magna exsultantium gloria deferrentur ad jam dictum locum monasterium puellarum Mowenheim, ubi ventum est ad villam S. Bonifacii quae dicitur Mulinheim, quidam caducus puer onerato sacro pondere feretro obviavit, et sub eodem positus ipsam quam quaesierat sanitatem recepit. Tunc subito, ut commeantes hodieque fatentur, tanta vis in eodem loco fragravit odoris ut nares portantium, praeeuntium et sequentium feretrum vix ferre potuissent. Eodem die priusquam ecclesiam ad quam ferebantur reliquiae virginis inferrentur, parvulus quidam, nomine Rudolfus, qui adhuc vita incolumi restituta tripudiat, eadem quam supra taxavimus passione quassatus et a matre illo usque perductus, dum feretrum attigit, [Col. 0874D] omnium membrorum sanitatem recepit et ad domum unde venerat hilaris recurrit.
Postquam vero ejusdem virginis xenia sacrosancta in basilica quae sita est in honorem opificis et Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, cum populi laude plenaria sunt super altare [Col. 0874D] Et tamen sancta Walpurgis ob eam causam ali quando miracula facere destitit, testante S. Odone abbate Cluniacensi in lib. II. Collat., cap. 28, infra in Appendice num. 5. Lege praefationem huic saeculo praefixam. locata, nocte sequenti [Col. 0875A] dum memorata sanctimonialis Linbila quae in isto monasterio tunc erat et adhuc permanet abbatissa, cum aliis Deo sacratis feminis in ipso oppido propter traditionem quam fecerat B. Willibaldo jure haereditario ejusdem monasterii, sicut lex Sualaveldica [Col. 0875D] Sualaveldia pagus seu tractus, in quo Heidenheimense monasterium, modo ad Wirtembergensem comitatum spectat. continet, moratura tribus in domo extranea noctibus sopori membra dedisset gravique incommodo podagrae quateretur, astitit ei quidam veneranda canitie clericus qui eam ita compellans ait: Liubila, cur dormis? Quare non surgens ad Ecclesiam pergis? Cui illa, ut hactenus asserit, similis dormienti respondit: Ut quid nunc ad ecclesiam eundum est, cum signa matutinalia necdum pulsata sint? Ego quippe nec illic incessu pedum pergere valeo, nisi manibus aliorum delata exstitero. Qui ait: Vade [Col. 0875B] celeriter, ne moreris, quia B. Willibaldus ecclesiam cum multo agmine petit, qualiter sanctam suam sororem reconditam habeas, a te curiose perquirere volens. Quae statim, ac si nihil incommodi pertulisset exsurgens et de loco ad locum exsiliens, basilicam ad quam tendebat sanissima ingressa est, Deoque simul grates et virgini pro adepta sospitate rependit.
Quidam pauper, nomine Leibolfus, ex utero genitricis parientis ita contractus et curvus est natus ut quasi monstrum aliquod cerneretur a cunctis. Qui dum inter plures qui ad patrocinia virginis convolabant, in eodem monasterio victus pariter et remedii quaereret solatium, quadam nocte dum lectisternia [Col. 0875C] dormiens premeret, beata virgo Walpurgis ei per visum apparuit et ut ad ecclesiam pergeret imperavit. Quo respondente sese algoris canitiem perhorrescere et glaciales injurias formidare, ideoque nec a loco quietis audere saltem exsurgere; illa ad eum blandis eloquiis inquit: Vadens vade, miselle, celeriter, quoniam ego a te illo quo nunc premeris algore deterso fervidam membrorum compaginem ministrabo, et hujus in recompensatione mercedis, scabella [Col. 0875D] Tripedias vocat infra. Scabellorum etiam seu scamellorum meminit Adrevaldus in libro de Mirac. S. Bened., cap. 36, saeculo II. mihi quibus adhuc curvis artubus uteris, donare debebis. Qui licet segnis ecclesiam introivit, et paululum commoratus, inde ad hospitale unde venerat anxius rediit. Surgente vero optata diei aurora iterum basilicam adiit, et ante feretrum virginis beneficium accepturus accessit. Circa tertiam [Col. 0875D] vero horam subito palpitando se volutare coepit et in pavimento reflectere. Cum ecce tripediae quibus sua usus est in vita, divinitus e manibus acsi evulsae, ante altare projectae sunt. Sicque membris omnibus solidatis atque erectis stetit et ambulavit, qui prius natibus miserabiliter repens, prioris vitae cursum laboriosum impleverat. Idem namque sanus et valens in ministerio ejusdem usque hodie deservit ecclesiae ut cunctis liquido demonstretur qualis cujusve [Col. 0876A] meriti apud Deum haec sancta sit virgo quae hujusmodi et similia impetrare meretur
Hoc igitur patrato miraculo Adelbertus Alamanniae comes illustris illo usque devotus advenit, cereum non modicum detulit, et altario pronus imposuit, pro se suisque suppliciter Dominum et virginem exoravit; sicque benedictione potita ad propria remeavit. Suscipiens autem eamdem candelam Liubila, quia praefato comiti familiarissima est et cara, candelabro erexit et inaccensam tunc forte reliquit. Quarto vero die coelitus lumen accepit, tribusque diebus et noctibus in ea lumine perdurante, quarto nemine emungente exstincta est. Hora autem qua divinitus [Col. 0876D] Forte Divinitas. Sic enim Philippus: Hora autem qua divina virtus comas radiantis (ignis) abstersit, etc. comas radiantis ignis ablambuit, videlicet [Col. 0876B] nona, ita se sponte ostia obstruxere ecclesiae ut nullus infra duarum fere horarum spatii quantitatem patula habere mereretur et pervia. Deinde is qui obstruxit Christus apparuit et patentia intrare volentibus fecit.
Duae praeterea virginis praesidia requirentes illuc devenere mulieres, mater cum filia, utraque manuum curvedine inhonesta, de vico qui dicitur Wemedinga [Col. 0876D] Wendingen, non inelegans civitas in finibus Bajoariae, teste Stevartio. . Hae dum erectis in coelum oculis cordis auxilium ab ipso qui fecit coelum et terram supplici devotione deposcerent, et missarum solemniis interessent, divina meritis virginis eis adfuit virtus, et in exordio festivi missae concentus mater adepta est sospitatem laudans Deum et virginem. [Col. 0876C] Tum nata parentis dubios in tremulo pectore animos gestans et fluctivaga mente consistens ineffabile ei de matris reddita sanitate tripudium intulit, de sua vero nodosa contractione gemebat. Videbat jam suam quam natura dederat genitricem obpansis manibus coeli benedicere Conditorem, verum adhuc in se misellam cernebat regnare curvedinem. Haec dum saepius nutabunda mente reflectens consisteret, finito ejusdem missae canore, ab ipso qui se initium et finem voluit propalare et ipsa sanitatem meruit obtinere. Tunc eadem mater cum filia, moniales cum matre Liubila, necnon et astans omnis communis sexus familia, exsultantibus animis cum hymnis et canticis reddiderunt Domino laudes in [Col. 0876D] coelis, qui solutionem tribuit compeditis et erectionem largitur allisis.
Delata est ad idem monasterium mulier quaedam, nomine Reginswindis, quae ipsius est vicina ecclesiae, ita membris omnibus destituta ut nisi vehiculo, duobus videlicet deferentibus, lacertis insertis et altrinsecus oneratis quoquo pacto illo pervehi potuisset. Quae ante altare feretrum adhuc virginis continens, a suis [Col. 0877A] diligenter exposita gratam, Walpurga interveniente, a Domino statim adepta est sanitatem, et omnes qui interfuere audierunt largitori salutis eam gratias referentem.
Fuit quidam vir de vico vocamine Megenshaim [Col. 0877C] Aliis Magericchesheim. Stevartius conjicit legendum Merashem vicum prope Monheim in dioecesi Eistetensi. , nomine Wolfgerus, qui pedem unum super alterum ita connexum habuerat, ut infra septem annorum lacrymosum illi circulum sedens nunquam cibi edulium sumere potuisset. Mirum enim in modum pes vicino et comiti pedi inhaeserat, et residendi quietem morbus insaniens claudicanti negaverat. Is ad jam dictum sacrae virginis arcisterium opportuno temporis climate veniens, et non incessu pedum ambulando, sed quasi cum baculo misere saliendo, spatiosa [Col. 0877B] interjacentia rura perlustrans, totum se illius piae miserationi contribuit statimque salutem ambulandi recepit.
Est vicus in Francia [Franconia] qui ab incolis appellatus est Bergila, ubi quaedam exstitit femina quae Engilswindis est nuncupata. Haec dum a loco ad locum equitans pro opportunitate negotii adjacentis festinare voluisset, equo quo jam casura in proximo residebat, lapsu agili et horrendo perlapsa est. Crure namque pavidi corporis hujusmodi praecipitio ruinae confracto, et artuum omnium bajulo eidem misere minutato [ al., immutato], quae alienis conata est incessibus uti, duorum annorum vergente reflexu propriis haud meruit frui. Tandem, miserator [Col. 0877C] et misericors Dominus injuriis miserae solita pietate compatiens, virginis suffragantibus meritis, metam [Col. 0878A] lacrymosi ei praestare voluit doloris. Dum igitur lucifugae noctis teterrimum chaos diei gratiam molestasset, et membra languentia eadem stratu singultuoso componeret, ac palpebris tremulosis quietis saltem gratiam degustasset, astitit ei domina Walpurgis quae nobis a Domino condonata est venialis, veniam munifica repromittens, si dubietate semota fidem panderet cordis. Vade, inquit, muliercula, gratiae ignara salutis, et archiatrum tuae stude perquirere sectionis: et dum eum ad hujusmodi officium liberalem inveneris, de secata tibia intus abstractis ossiculis salutis a Christo postmodum gratiam impetrabis: Tum illa, ut audivit suae remedium sospitatis, totis nisibus Omnipotenti grates rependens, suffragium accelerans adiit archiatri. Complens [Col. 0878B] denique visionis jussa salubris, et ossibus minutis evulsis, pristinae gratiam indepta est sanitatis. At ubi vidit divinae ei miserationis subsidium adfuisse, laetabunda et laudans incessu pedum virginis monasterium adiit, rei gestae seriem patule peroravit, et oblationibus quas detulit altari impositis, etiam partem confracti cruris ad indicium veridicae assertionis ostendit, ibique sui corporis vehiculariam partem relinquens, partem revocavit ad patriam. Quam ancilla Christi Liubila partem assumens, argento fabricare praecepit et in eadem basilica suspendit, ut si quis hoc audiens incredula mente perstiterit, illo veniens oculos suae caecitatis aperiat: et dum viderit partem feminei corporis muro dependere fabricatam, saltem confusus abscedat, et sua de stoliditate veniam [Col. 0878C] deprecans erubescat.
Caetera omissa.
[Col. 0877D] Operae pretium duxi, quoniam mira quae per suam famosissimam Christus quotidie operatur et operatus est virginem, jamdudum tenui chartula colligere coepi, ut ea quae sunt indaganda requiram, et diligenti apposita vigilantia, prout vires suppetunt, indagata perstringam. Non quo quisquam, ut reor, talia ac tanta quae hactenus patrata sunt in praefato monasterio virginis suffragantibus meritis ac diebus pene singulis patrantur prodigia, ex asse valeat explicare: quippe cum tanta sint numeri quantitate ut vix valeant promi eloquio linguae; verum ut sponsio humilis Patris praecepto pareat imperantis, et pedetentim [Col. 0878D] lepidi viam carpat et coepti itineris, ut, quo tendit, Trinitatis opificae dirigatur auxiliis. Curiosum caeterum lectorem secundum incipiens libellum ad moneo, ut barbarismorum foedam congeriem in hoc opusculo floccipendat, et veritati in vulgari eloquio fidei aurem apponat, et quod hic invenit simpliciter perlegat, et ac si in sterquilinio margaritam exquirat: sicque fit ut et sua fideliter tollat et nostra incontaminatus omittat. Ceriferae namque saepius apes, licet obstrusis vasculis hyblaea mella diffundant, cloacis tamen squalentibus insidere non recusant.
- [Col. 0877D] I. De muliere quae rasile perditum invenit.
- II. De illuminatione caecigenae.
- [Col. 0878D] III. * De eo ubi sacculus cum eulogiis inventus est.
- IV. * De eo ubi spatha perdita inventa est.
- [Col. 0879A] V. * De curatione caduci.
- VI. * Ubi peregrinus occisus est, et mortuus probatus est.
- VII. * Ubi puella visionem accepit.
- VIII. De illuminatione caeci.
- [Col. 0880A] IX. * De puero qui caecus natus visum recepit.
- X. * De muliere caeca.
- XI. De duobus caballis furatis, et matutinalibus horis repertis.
- XII. * Ubi claudus puer sanatus est.
Anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi octingentesimo nonagesimo quarto, indictione tertia [Col. 0879D] Legendum tertia decima, quae indictio a die 24 Septembris incoepta est anno 894. , regni quadrimodi [Col. 0879D] Scilicet Bajoariae cum Pannonia, Boemia, Moravia, quod fuerat Carolomanni parentis; Franciae Orientalis eum Turingia, Saxonia, Frisia, quod fuerat Ludovici patrui; Alamanniae, quod fuerat Caroli Crassi itidem patrui; et Lotharingiae, quibus regnis praefectus est Arnolfus Carolo Crasso abdicato anno [Col. 0880D] 897, uti Henschenius observavit. Arnulfo retinente dominium, anno octavo quo obtinuit principatum, Eistetensem procurante Erchanboldo famoso episcopo praesulatum, quaedam votiva complens desideria mulier cum eo quem nuptialis copula ei dederat viro, Dominum qui prope omnibus se est invocantibus in veritate deprecatura, jam cunctis pene cognitum adiit monasterium nostrae et multorum fidelium matris. Ubi [Col. 0879B] dum pro commissis a primaeva viredine facinoribus universis rea tunderet pectora pugnis, ac saepius saepiusque interventiones piae quaereret virginis, benedictione solita munerata vehicularia petiit adjumenta. Viam ergo qua venerat laetissima carpens, et de his omnibus quae audierat et viderat plurima mente revolvens, in prima reversionis mansione risile [Col. 0880D] Risile, an rasile, videtur esse acus oblongior. qualem hodie usque gestant mulieres Rhemenses ad caput scalpendum et crines discriminandos; orah. id est capitis tegumento infigi solita. quo super aurem orale confixerat casu perdidit accidente, ipsa qualiter perdidisset penitus nesciente. Haec dum viro suo factum clancule fateretur dispendium, ille concorporalem sibi et gratissimam conjugem mox improvida notavit incuria et leni modulatae vocis increpavit eloquio, cur more lascivientium puerorum illud quod secum tulerat perdidisset incauta. Tum illa ad praesidium rediens quod prius [Col. 0879C] requisierat matris, inquit: Si tuae, domina Walpurgis, misereri dignaris ancillae et vocem audire disponis indignae, damnum mihi rei reparato praesentis ademptae. Haec dum verba perorasset, jacens ante simul discumbentes eos pariter patensque apparuit risile, non aliud, non mutatum, verum idem quod ei prius auxilium praebuit capitale, etc.
Quia igitur supra portitoris prius caeci memoriam egimus, dignum est ut qualiter gratiam visionis meruerit enarremus. Dum ergo idem ipse (Ratfridus namque adhuc vivens vocamine nuncupatur) prius caeca caligine premeretur, et geminis orbibus mala albuginaria quae vulgo perulas nuncupamus obnoxia [Col. 0879D] pateretur, nullumque omnimodis intuitus lumen gestaret in capite quo vel exiguae lucis igniculum videre potuisset, duas ad monasterium veniens illic hebdomadas percomplevit. Contigit interea ut quadam die pro se misello Dominum et virginem precaturus ecclesiam introisset. Cumque missarum sacrosancta solemnia usque ad Evangelii Dominici euphoniam traherentur, praefatus caecus apposita dextero [Col. 0880A] quam erexerat manu oculo, perulam caliginosam quae in eam divinitus cecidit, sanctimonialibus quae missae canore intererant gaudens ad intuendum devexit, et in uno oculo visum recepit ibidemque pro collato munere debitum famulatum impendit [Col. 0880D] Hic quinque miracula omissa. .
Pauper quidam famosi comitis Adalberti, nomine Frideradus, quem oculis corporalibus videntem aspexi et de mensula paupertatis meae panis portionem porrexi, ab ipso primordio quo eum genitrix [Col. 0880B] sinu exposuit genitali caecitatis obscuratus est foeditate. Qui cum jam in matura aetate tetra caligine pressus priores tenebras ferret ad senium, propria ducatum ei praebente sorore, limina Walpurgis adiit benedictae. Quo dum fatigatus jam itinere pervenisset, petiit ut ante altare virginis duceretur, quatenus opportuna quae secum tulerat munuscula super illud imponens, veniam de peccatis consequi mereretur. Deductus ergo ad aram, ubi mausoleo virginis propiavit, lassessentibus omnibus continuo membris, rogavit ut potuit, se ocius ab altari reduci aptumque sibi sedile requiri. Quod dum protinus fieret, paululum tremebundo corpore requievit. Tum subito dilapsus in terram coepit pallida membra saxosa volutare tellure, et quasi ultimum clausurus [Col. 0880C] diem sese creberrime in pavimento reflectere. Deinde cum potius ab astantibus de funere ejus tractaretur quam de luminis quam quaesierat dignitate, nil unquam videntes ocelli, sanguinis madefacti cruore, guttatim in terram stillare coepere ac pavimentum uberrime cruentare. Cumque eadem quae tunc inerat hora transisset, diu negatum meruit visum, et tam ipse quam omnes qui aderant Altissimo gratias retulerunt [Col. 0880D] Et hic duo praetermissa. .
Vulgata igitur opinione celeberrimae virginis et pene per orbem universum longe lateque diffusa, Reginensis (Ratisbone) quoque urbs quondam regalis et inclyta suos ad idem monasterium transmisit cives, [Col. 0880D] pro modulo affectus prius deliberati et consciae facultatis placituras Altissimo eulogias deferentes. Qui voto potiti optabili cum magno basilicam intravere tripudio. Ubi dum apertis scriniis cordis et corporis quaedam altario illis et introeuntibus cunctis exposito, quaedam etiam xenia ab ara liquidissimi pectoris mitterent polo, experta luminibus auribusque pro qua venerunt ratione, acceptaque quam [Col. 0881A] quaesierant benedictione, quia eis tardior hora incubuit, in vicino monasterii castrametati sunt die altero ad propria reversuri. Verum opacae noctis silentio veniente, somnoque januas luminum jamjamque quiescentium clementius adeunte, fures qui a furvo, id est nigro, traxere etymologiam priscam, cujusdam Alamanni, vocamine Ratharii, cernentes fatigata ex itinere Reginensium membra sopore nimio praegravata, nulloque vigilante custode per distenti latitudinem campi jumenta fore [esse] dispersa, duo quorum caeca obscurior nocte cupido cor jam tetrum intraverat possidendum, unus clancule apprehenso capistro, alter arrepto renum cingulo cassam duorum equorum diripuere capturam. Rapta igitur iidem inefficaci latrunculi praeda, ascensisque [Col. 0881B] quae ceperant procaci temeritate jumentis, iter ad patriam remeandi arripuere gaudentes. Sed is qui se in sanctis suis gloriosum atque laudabilem cunctis ostendit, gaudium praesumptionariae aviditatis in ruborem moeroremque convertit, ut mundialis controversia stoliditatis palam agnosceret quid Christi in coelis et in terris omnipotentia valeret. Nam rapaces alieno portati vehiculo equitandi peritiam [Col. 0882A] vanis exercuere vigiliis crassisque in tenebris circa monasterium Deo amabile, omni nisu atque conamine rura paterna calcare procul dubio aestimantes, dum domos proprias laeta altrinsecus fabulatione adire quasi agiles voluissent, facta rosea matutinalis temporis luce in proximo culturali sacrae virginis a semetipsis inventi sunt arvo. Quis autem eos terror invaderet, quaeque verecundia totos per omnia possideret, difficile est mente tractare, verbis exprimere ac pagina festinanti ad alia adnotare. Tandem cupidi quoquo pacto ad se reversi miraculum per sanctae intercessionem virginis agnovere patratum: et rubore tremoreque ineffabiliter castigati, qui prius alienis conati sunt furtivisque frui vehiculis ad propria repedarunt gressibus propriis, [Col. 0882B] relictis in quibus antea gavisi fuerant equis. Quo Dominicae ostentationis signo omnes qui viderunt vel audierunt mirati sunt: sed amplius hi qui jussu divino jumenta perdita recipere meruerunt. Agentes sane unicae Trinitati gratissimas laudes Ratisponenses hi qui venerant cives, tam pro acquisita quam quaesierant ecclesiae benedictione, quam pro signi admirabilis munere, redierunt ad propria narrantes fideliter de his omnibus quae gesta erant in via [Col. 0881B] Hic omissa claudi curatio. .
[Col. 0881C] Volvente temporum instantium adhuc lacrymabili serie, variantur etiam pariter mentium humanarum multimodae qualitates. Quo constat non semper hominem agere valere quod ei adjacet velle: verum cum labitur exterior mundus, inclinatur et interior animus variis ictibus terebratus, ut ab affectu concepto jam prius frequentius concidat in quo dudum fixo gradu stabat. Sicque fit ut corpus, dum quod non appetit percipit, obtineat detrimentum et animi affectus promptus habeat praemium.
Exigente namque tuae, pontifex venerande, dominationis imperio, pro tenuissimi capacitate ingenii [Col. 0882C] duos jam pridem miraculorum semper mente et ore retinendae matris Walpurgis libellos succincto populariae orationis perstrinxi commento. Verum multipartitis anfractuum saecularium occupationibus pressus, pene duorum decursis hebdomadibus circumrotantium temporum, ad initium tertii pervenire nec quivi, nec merui. Nunc autem quia meta secundi jamjam initium postulat tertii, ipsum utinam habere merear ducem cordisque exigui benignissimum directorem, qui sua sapientia os aperuit muti et linguas infantium facit esse disertas!
- [Col. 0881D] I. De eo ubi mulier caeca illuminata est.
- II. * De pane mulieris, qui a sinu perditus et postea inventus est.
- III. * De pulvillo domi perdito et in via invento.
- IV. * Ubi homo quidam wantos perdidit.
- V. Ubi vas in itinere inventum est.
- VI. Ubi in una eademque femina quinque facta sunt miracula.
- [Col. 0882D] VII. * De femina clauda et sanata.
- VIII. De tribus caecis illuminatis.
- IX. De pisce in via mirabiliter invento.
- X. Ubi mulier muta curata est.
- XI. * De bubus quatuor in via inventis.
- XII. * Ubi porcus a lupo direptus est.
Memorandae Dominicae Incarnationis anno octingentesimo nonagesimo quinto, quaedam e familia [Col. 0882D] beatorum martyrum Gordiani et Epimachi, Campidunensis scilicet monasterii puella, a nativitate caeca, nomine Guntrada, dum gratiam in loco celebri [Col. 0883A] Domini audiret famosam, coepit etiam et ipsa totis anhelare praecordiis ut ad sacrarium venire mereretur beatissimae virginis. Cujus dum membra soporem felicissimae quietis modicum degustassent, adfuit in ipso dormitionis articulo qui eam ita compellans ait: Cur, misera, geminis orbata luminibus, furvis ita sopita quiescis in tenebris, et non magis blandae lucubrationis domestica de salute tecum ruminando conquiris pernecessariae sospitatis? Nam licet te consueto more matutinalis atque diurna lux gratanter excipiat, caecam tamen haurit [ Canis.: forte haustis] a tenebris, orbam remittit ad tenebras. Verum si tetrum a te repellere niteris chaos, et distensas coeli cupis cernere nubes, necnon et virentes contemplari tellures, importuni soporis segnitiem [Col. 0883B] mitte, solitae quietis cassam ignaviam reprime et ad monasterium Monheim ducatu concito perge. Et cum felici illuc gressu perveneris, prius actas et nitide coctas atque in buxula obtrusas altario oblatas [Col. 0883D] Etiam S. Radegundis teste Fortunato in ipsius Vita saeculo I, num. 16: Oblationes suis manibus faciens, locis venerabilibus incessanter dispensavit. Lege praefationem primo hujus saeculi tomo praefixam, ubi de oblatis. impone, sicque totam te rerum opifici et virgini trade. Cum autem easdem arae locaveris oblatiunculas, binae e vicino venientes gallinae ipsas voraci comedent dente, talique edulio pastae altaris excubiis desudabunt. His ita dictis, verbisque cum salutifera visione subductis, residuum quod supererat noctis puellula laetabunda peregit. Noctis vero horrore finito, cum jam vasti aequoris Oceani lymphae lautas Titanis arvis remitterent comas, a lecto in quo membra sopori tradiderat hilari mente prosiliens, sumptus itineris acquisivit, [Col. 0883C] comitem ac praeviam puellam assumpsit et callis ignara felicis iter arripuit. Sicque per devia transiens rura, monasterio quod nutabunda quaerebat meruit propinquare. Sed priusquam illius terminos adiisset, reminiscens suae saluberrimae visionis coelitus nuntiatae, oblatas decenter excoxit, in buxula reposuit, viamque carpere coepit. Ubi vero ventum est ad diu optatum basilicae aditum, die celeberrima Palmarum ad vesperam finiente cum intimo cordis gemitu oratorium introivit, seseque in terram prosternens atque a tetris luminum cavernis salsa lacrymarum flumina fundens, ut jussio visionis attentius imperarat, ex asse uni se Domino et salutiferae virgini commendavit. Cumque diu longa protraheret in oratione suspiria, tandem a pavimento [Col. 0883D] in quo jacuerat humilis exsurrexit, ad aram accessit, oblatas quas detulerat tremulis digitulis superingessit, et haud longe modicum ab eadem se pausatura semovit: cum ecce duae quas creverat in visione gallinae, id est sanctimonialibus [ f. sanctimoniales] geminae, stantes juxta altare, impositas [Col. 0884A] abstulere oblatas, rem pro qua caeca venerat sollicite requirentes. Quibus ipsa ejusdem rationis ordinem retexuit et ad calcem usque perduxit. Finito eloquio linguae, adfuit solamen statim ex virgine. Nam Omnipotens de coelo semper prospiciens super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum, statim super credulam de coelo respexit, et vacuatis luce luminibus solis radios ministravit. Expavescens ergo de lumine, quia cernebat quod non viderat ante, illuminatori suo Christo et interventrici virgini cum caeteris astantibus gratias egit, et sana discessit [Col. 0883D] Hic tria omissa. .
Pari etiam modo, dum Gisila matrona pernobilis, uxor Burchardi, Walachonis [Col. 0883D] Hinc corrigit Henschenius anonymum Erfordensem de Lantgraviis Hassiae, qui anonymus Burchardi patrem dicit fuisse Ludovicum, et avum alterum Ludovicum, quem tradit a Carolo Crasso anno [Col. 0884D] 885 constitutum Lantgravium Turingiae: cui tum praefuisse Popponem probat Henschenius ex Annalibus Fuldensibus, Reginone et aliis. De Burchardo infra cap. 10. comitis filii, quae [Col. 0884B] antea matrimonio juncta fuerat comitis Megingaudi [Col. 0884D] Megingaudus comes, Odonis regis nepos, ab Alberico ejusque sociis in monasterio S. Sixti quod vocatur Rotila, dolo interfectus est V Kalend. Septemb. anni 892, ex Annalibus Mettensibus. , orationis causa, ut solita est, cellam virginis adiisset, in primis pro se suisque omnibus Domino supplicavit: dein erigens se et signo Dominico muniens eas quas secum detulerat obtulit eulogias. Ubi ventum est ad pauperum Christi eleemosynam partiendam, datis cibi stipendiis congruentis, dum etiam pocula sedula ministraret, vas quod hannipa [Col. 0884D] Galli nostrates un hanap appellant vas pocillatorium apsa instructum, Germanice hennapi. nominatur quo mistio agebatur, inter manus propinantium ita exinanitum est atque subductum, ut nullus assistentium ullo modo scire potuisset quanam ratione perditum esse videretur. Sciebat sane conscientia propria teste propinatrix, nec quodam casuali more fore dilapsum, nec a manu dispensatrici esse direptum, neque aliqua fraude subductum. [Col. 0884C] Verum animo aestuabat obliquo, quoniam nil tale viderat, nil simile auditu perceperat. Mirabatur, quia oculatim quod prius manibus vectitabat, jam nullo furante vel rapiente carebat. Quid plura? Ubi horae diei protensa est dilatio, spes quoque recipiendi vasculi mire subducti pariter sublata est. Igitur completis pro quibus venerat causis, ad sua disposito itinere redire conati sunt. Dumque de pluribus, ut mos iterantium est, inter se sermocinarentur et quaererent, vasis quoque perditi mentio adfuit copiosa. Tum subito eminus quidam illorum aspiciens vidit idipsum in medio viae itinere vas jacere expositum immutatum. Quod tollentes et dominae jam dictae cum nimia admiratione afferentes, [Col. 0884D] una cum eadem gratias retulere gaudentes. A quo statim loco ad coenobium remiserunt, ut ibi mirabiliter servaretur ubi Christus per virginem mirabilia operatur.
Vicus quidam in Bajoaria regione, pago Chelesgowe, [Col. 0885A] Adaloltestoch nuncupamine vocitatus, multis, mihi quoque ista fideliter scribenti plenissime cognitus, in quo quaedam adhuc in vita superstes est muliercula, nomine Asnia, in qua superna miseratio, suffragantibus matris nostrae meritis, quinque evidentissima operari dignata est signa. Nam labili et tremulo corpore tota caduca, insuper obsistente obice inflexibilis linguae miserabiliter muta, ad cunctis notum monasterium est adducta, ut ibi inveniret remedium, ubi multi quaesitum invenere praesidium. Cumque inibi lacrymosas ad Dominum funderet preces, vox in sublimi audita est supplicantis, et sociata lacrymis sanitate corporea, incolumis mulier remeavit ad propria. Sed insipidae multorum rusticanorum ac saecularium mentes, dum dona a Domino [Col. 0885B] et praemia consequuntur indebita, non ad laudes nec ad dignas gratiarum se praeparant actiones: quin magis pro dignis munus se coeleste percepisse aestimant meritis, aut certe nullis praecedentibus meritis, sed solum divinae auxilio miserationis. Ita in bono deficiunt opere ut nequaquam stabiles inveniantur in fide. Quod hujus mulierculae fortuitus probat eventus, dum rei gestae narratur auditus. Veniens namque domum tota restituta saluti, infra decem ferme hebdomadarum circulum nullas, ut opinor, debitas Altissimo retulit grates. Quin potius segnitiae temporalis incuria pressa, mentem lubricam ad caduca reflexit et haud obliviscendae propriae oblita est sanitatis. Unde post explicatam praelibati temporis quantitatem, dignatus Deus omnipotens salubri castigatione [Col. 0885C] suam commonere ancillam, ne tanti muneris felicissimo dono ingrata fore videretur; quadam nocte hujusmodi visionis eam aggressus est voce: Cur, inquit, muliercula, jam enim Domino grata, de perceptis tantis beneficiis coelesti gratiae hactenus existere voluisti ingrata? Redi igitur ad mentem tuam omni dubitatione submota, et quid in te deifica virtus sit operata, nubilo cordis deterso recogita; undeque tibi salus indignae provenerit, curiosissima animi scrutatione pertracta. Et cum incunctanter tuae tenebras ignorantiae diligenti examinatione discusseris, surgens concito gradu, ad Moenheim monasterium perge ibique competenti completa oratione, a Deithilda custrice ecclesiae ad operandum propriis manibus aliquid operis accipe, ut scias de [Col. 0885D] reliquo tuae dominae debitum impendere famulatum a qua insperatae salutis meruisti commercium. Quod si non feceris, scias te proculdubio aliquam in tuo corpore invenire molestiam, ut ipsa vexatio intellectum auditui conferat quem lenis admonitio non regebat, etc. [Col. 0885D] Et hic unum omissum. .
Interea dum haec agerentur, quidam ignoti tres a nativitate advenere caeci et pauperie urgente mendici, corporis et luminis solatium requirentes et lacrymosis [Col. 0886A] singultuum vocibus postulantes. Quos cum materfamilias Liubila cum devotis Deo famulabus humaniter suscepisset et victus alimoniam misericorditer ministrasset, visum est eis ut suffragia virginis attentius implorarent, quatenus visum a primaeva origine inexpertum ejus meritis et precibus adipisci mererentur. Motibus igitur quibus poterant in ecclesiam intravere, et facta oratione votiva tangi sibi caeca lumina oculorum de cambuta [Col. 0885D] Scipio seu baculus S. Walpurgis serico inclusus, Coloniae in monte S. Walpurgis, quae Patrum Societatis Jesu ecclesia est, asservari dicitur. virginis petiere. Quod dum factum esset, sensim visus incognitus pervenit ad orbes, et irradiati radiis jubaris lucem crevere gaudentes. Id omnes qui videre et audiere mirati sunt, et ei qui solus mirabilia magna fecit gratias non modicas retulerunt.
[Col. 0886B] Quadam die dum ego ad idem monasterium aliquid novi ac desiderabile audire cupiens advenissem, et fideli animo si quid auditu dignum existeret quod ad notitiam perveniret requirerem, adfuerunt duae ex virginis famulabus Diethildis et Ruathildis quae meae satisfacerent voluntati, mihique cum cautione et chartula residenti inter alia hujuscemodi retulere miraculum. Accidit namque, aiunt, ut multorum moris est quaerentium Dominum et suorum interventiones sanctorum, ut quidam orationis causa idem oratorium adiissent. Intrantes vero in ecclesiam, dum adoraverunt viventem in saecula, etiam beatissimae Walpurgis pronis vultibus quaesiere suffragia. Completoque pro quo venerant voto, insuper accepta [Col. 0886C] benedictione quae comes in eundo existeret animae, viatici quoque corporalis eulogiam a matrefamilias accepere. Erat enim tempus abstinendi a carne: et idcirco ea quae manus largientis invenerat secum animo devoto tulere, scilicet, panem, caseum atque cervisiam. Dum ergo ab eis piscis quaereretur, et negante qualitativi temporis vice minime adipisci potuisset, onerati sarcina superius exarata iter coepere redeundi ad propria. Cumque plurima fabulantes comitantium more incederent, ventum est ad locum ubi grata et virentia jumentis gramina pro temporis congruentia invenirentur. In quo exonerato eorumdem pondere jumentorum, de Dei donis ac datis et benedictionibus virginis percepturi sese in fenum viride prostraverunt. Tum is qui eorum sarcinis [Col. 0886D] manum immittere familiarius consueverat, sistarcias [Col. 0886D] Graecis σιταρκία commeatum annonamque significat: Latinis sitarcia, corrupte sistarcia sumitur pro cista aut canistro vel mantica, qua edulia compartantur, I Regum, cap. IX, V. 7. evidenter aperiens, \ miro admodum modo invisum antea et intactum aspexit et sustulit piscem, etc.
Duo a regione Turingia Burchardi comitis milites, Deitharius atque Heio, sacrae virginis quaesiere praesidia, adducentes secum feminam quamdam humanae modulis loquelae carentem, ut ibi Domino miserante mereretur accipere gratiam ubi multi multiplicem [Col. 0887A] consecuti sunt veniam. Quo dum prospero itineris calle alacri corde venissent, desiderio potiti priore suis pro piaculis indulgentiam fusis a fundo pectoris precibus petierunt. Dein allata munuscula altario imponentes, mulierem etiam mutam quam secum a patria adduxerunt, animo devoto et credulo corde Omnipotentis largifluae miserationi et virginis commendaverunt munificae pietati. Illa etiam, quia lingua non potuit,. humiliati spiritus contritione indulgentiam postulavit. Peractis pro quibus venerant causis, ad sua redire conati sunt eamdem secum mutam mulierculam ad patriam revehentes. Cumque de ejus exquisita et non inventa salute tristes ad propria repedarent, quadam nocte cum lassa omnes quieti corpuscula tradidissent, ipsa quoque somnifero [Col. 0888A] pausaret in lectulo, adfuit ei quaedam elegantis speciei miraeque venustatis puella quae ei flatu placidissimo insufflavit in aures. Quae statim evigilans et de eadem felici visione curiosa meditatione pertractans, ligatae ei solutum est vinculum linguae et modulos promptae coepit exercere loquelae, referens debitas munerum largitori laudes qui locatis secum in superis sanctis plurima valere donavit in terris. Unde comites et universi qui audiere mirati laetisque meatibus proprias revisere tellures. Sed prudenti animo cogitantes non decere tam evidens miraculum reticeri, notum per suos monasterio sacrae virginis facere studuerunt, ut Dei famulabus et omnibus fideliter audientibus fieret cognitum quod in eadem femina divinitus est ostensum. [Col. 0887A] Item duo hic resecata.
[Col. 0887B] Volueram hujus opusculi breviloquio metam imponere dissolutam: verum concurrentium jugiter mirabilium rerum atque signorum desiderabilis novitas iterum iterumque ad scribendum impellit atque provocat, et ut perfecto opere ad finem usque perducam frequenter invitat. Non enim in initio galeati militis praeliantis virtus adscribitur, verum in fine efficacis victoriae virtus cum favore a referentibus propalatur. Dignum est enim ut laus praedicetur in fine, et finis decoretur in laude, Domino dicente: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 13) . Quapropter libelli quarti, Christo favente, exordium capiam, ut et transcursis stylo currente gloriosis sacrae virginis miraculis ad promissum dialogum veniam, et in eo pro ingenioli quantitate admisso [Col. 0887C] sudore decertem. Si quid ergo in hoc opusculo invisum et inauditum lector invenerit, pia mentis intentione [Col. 0888B] percurrat et Dominum solum mirabilia facientem agnoscat. Non enim membranis adnotata essent, si mirabilia non fuissent. Legimus namque quia signa non fidelibus, sed infidelibus data sunt (I Cor. XIV, 22) . Unde credimus in novissimis temporibus atque periculosis multa inaudita operari Christum per suam amabilem virginem velle prodigia, ut bestiales innumerae in saeculo hominum mentes, quae praedicantium converti despiciunt verbis, saltem inauditis inclinentur ex signis. Quisquis ergo legere et audire desiderat, cordis si est rubiginem tollat, et dum me vera scribere experimento didicerit, credat sciatque me non signorum esse fictorem, verum fidelissimum excerptorem, ut pro hoc labore liberari merear a peccatis, precibus et interventionibus [Col. 0888C] virginis
- I. De * quodam claudo curato.
- II. * Item de alio claudo curato.
- III. * Ubi claudus alius est sanitati re titulus.
- IV. De muliere pedibus restituta.
- V. Ubi item alius debilis pedibus sanatus.
- VI. De muto et claudo sanatis.
- VII. * De daemoniaca curata.
- [Col. 0888C] VIII. * De caeca, quae visum recepit.
- IX. * Ubi caecus quidam illuminatus est.
- X. De alio caeco illuminato.
- XI. De illuminatione alterius caeci.
- XII. * De muliere quae cibi et potus communem victum multo tempore non potuit percipere.
Si de omnibus qui illic incessu pedum potiti sunt [Col. 0887D] claudis voluero texere orationem, ante deficiet dies quam signorum evidentia plurimorum. Verumtamen ea quae ad memoriam veniunt non aestimo silentio conticenda, quoniam, ut legimus, Dei narranda sunt opera cujus sunt inexquisita judicia. Ideoque quamdam [Col. 0888C] feminam Manswindam ad mentem reducere festinemus, ut ipsa quoque qualiter curata sit enarremus. [Col. 0888D] Ex villa namque quae dicitur Truthinga adveniens, et medelam corporis animaeque in monasterio quaerens (erat enim pedum debilitate deformis et inhonesta), diutius ad coelum orationis voces e pectore lugubri destinavit, et, ut sui Omnipotens misereri dignaretur, prolixo precatu flagitavit. Cui [Col. 0889A] mox divina virtus et miseratio adfuit, et gressum quem perdiderat integerrimum reparavit.
In ipsa villa in qua monasterium celebre situm est, puer, vocabulo Beretgisus, erat in quo vivifica Trinitas ipsum idemque operari dignata est signum. Fuit enim per tres annos gressuum ambulatione privatus, ita ut ad nullius fructuosi operis exercitium habilis esse videretur. Quem tollens nimia referta moestitia genitrix, nuncupamine Ratila, ad basilicam detulit salutarem, ibique ante oculos divinae majestatis exposuit et ejus inenarrabilem miserationem cum lacrymis et gemitu postulavit. Videns itaque de excelso coelorum habitaculo Dominus mulieris fidem, curavit infantem, et matris precibus [Col. 0889B] fecit ambulantem. Quo audito, domina utriusque infantulum tradidit eidem ecclesiae jure perpetuo possidendum, ut ibi quandiu adviveret, servitii jura impenderet, ubi vires ad famulandum recipere meruisset.
Similiter Romanus quidam adveniens et in porticu aquilonari cum carruca in qua delatus fuerat miserabiliter jacens, sequenti die postera ambulandi meruit facultatem.
Accidit praeterea quodam tempore, ut Hildegarda [Col. 0889D] Haec coram Arnulfo accusata, regiis possessionibus privata, exsul in monasterio Chemissen vixit: in gratiam recepta, sua majori ex parte recepit, inquit [Col. 0890D] Regino ad annum 894. domina, pacifici regis Ludowici filia, orationis gratia cum Luitpoldo famosissimo comite ad jam dictum monasterium deveniret. Non ergo immemor beneficiorum sacrae virginis, praesertim cum sciret et crederet [Col. 0889C] multa ibidem facta esse et pene quotidie fieri miracula, adduxit in comitatu sequenti ab ortu originario mutum, ut, si dispositione superna gratissimum directi faminis donum mereretur percipere, audita apertius crederet, dum visa fidem auditis darent. Luitpoldus quoque, ut suspicor, non dispari desiderio tactus, commeantem secum detulit claudum. Ubi dum eadem nocte quiescerent, matutinali veniente synaxi omnes in ecclesiam celeriter festinarunt. Cumque Dei famulae inibi servientes dominicos coepissent concrepare concentus, astantibus etiam his qui secum detulere praedictos debiles, mutus soluto vinculo plectri clara coepit loquelas emittere voce et mirabilem Deum in sanctis suis cordis jubilo collaudare. Et non solum ille, verum [Col. 0889D] etiam omnes qui officio matutinali intererant, omnipotentem Deum collaudabant. Cernens ergo ille quia, ut desideraverat, ita rei eventus impleverat, magno exhilarati cordis repletus tripudio, elevatis in coelum manibus gratias omnipotenti retulit Deo. Sequenti denique ejusdem felicis horae momento, et Liutpoldi praetaxati comitis fustifer claudus coepit exsilire gaudenter, ac Salvatorem suum benedicere [Col. 0890A] congruenter. Idem etiam comes venerabilis, ut cognovit suum quem detulerat claudum exsilientem et laudantem Deum, laetitia cordis exsultans mirificum benedixit Dominum.
Ut ergo jocunditas gratulantium duorum cumulantius augeretur, duo evidentia et aperta miracula tertium roboravit. Nam quaedam cujusdam clauduli mater, cum vidisset praeeuntia signa duo esse patenter ostensa, et ipsa suum quem exposuerat lamentabili editu natum subintulit ad curandum. Sic praecedentibus curatis duobus, postremo astantibus universis sanatus est tertius. His ternis duo praecipue desiderantes visis miraculis, redierunt ad sua, ista narrantes e plurimis [Col. 0890D] Hic tria praetermissa. .
[Col. 0890B] Quodam itaque contigit tempore, ut pro admonendis atque in Dei timore roborandis Dei ancillis, ipsum monasterium, juxta morem frequentius consuetum, probus piusque pontifex Erchanboldus visitaret et in eis sanctae praedicationis creditam mellitis labiis sereret annonam. Cumque adhuc in eadem cella consisteret et pro lucrandis Christo animabus attentius desudaret, quidam a partibus Franciae cum agmine clericorum et pauperum flamina devehentium, et Kyrie eleison voce canora canentium, a nativitate caecus pauper advenit et nisibus quibus potuit in basilicam cum conviatoribus introivit. At ubi fixis genibus in oratione fibram etiam cordis erexit, et pius Dominus suam aurem placidam propitius inclinavit fusamque pauperis precem audivit, lumen quod natura negaverat sua mira [Col. 0890C] potentia condonavit. Quo viso, praesul et omnes qui adfuere miraculo laudes in excelsis reddiderunt Deo.
Non incongruum videtur, si sequens praecedenti aequiparetur miraculo, cum caecus ille fuerit qui, ut diximus, patenter ibi lumen accepit; orbus et iste, de quo series texitur, qui etiam in eadem ecclesia diem videre promeruit. Transeunte namque festiva solemnitate Paschali, dum albaria sequens adveniret hebdomada, Adalbertus comes nominatus a rure Francorum illustrium monasterium petiit. Ubi dum divinum officium stans in basilica cum suis audiret, incognitus quidam adfuit caecus et inter caeteros stetit adductus. Nec mora, facta ad Deum prece [Col. 0890D] humillima, lux ejus noctem fugavit ab oculis, cernentibus et mirantibus qui aderant universis. Cumque talem in se agnovisset virtutem, Creatori reparatorique suo retulit laudem: rediensque sanus et incolumis ad patriam illud quod in se divina peregit dignatio, ubicunque potuit, divulgavit.
Caetera omissa.
[Col. 0891A] 1. Canonizatio. —Sanctimoniales Eistetenses in Vita S. Walpurgis aiunt ipsius canonizationem per Erchanboldum Eistetensem episcopum «obtentam a sede apostolica; quae quidem canonizatio facta est, inquiunt, ipso die apostolorum Philippi et Jacobi, in quo usque hodie celebratur festum canonizationis ejus. Cujus rei gratia eodem die, omni anno, processio solemnis ab ecclesia cathedrali per episcopum et canonicos fit ad ecclesiam parochialem S. Walpurgis, ibique officium divinum summa cum celebritate a canonicis perficitur, eisque reliquiae seu stillicidium (id est oleum) ejusdem sanctae virginis ad potandum ministratur.» At Bruschius et ex eo Gretserus in catalogo episcoporum Eistetensium scribunt S. Walpurgem ab Otkario episcopo coelitum numero ascriptam fuisse nutu ac jussu Adriani pontificis. Et quidem Otkarius curavit S. Walpurgis corpus e terra levari. Quo ritu sanctorum canonizatio tum temporis celebrabatur. Et tamen elevatio S. Walpurgis [Col. 0891B] facta XI Kalend. Octob., non vero Kalendis Maiis seu festo apostolorum Philippi et Jacobi. Quo nihilominus die «festum canonizationis ac translationis ejus communiter celebratur,» inquit Philippus episcopus in ipsius Vita. Ut ut sit, ad elevationem S. Walpurgis ab Otkario factam intervenisse Romani pontificis consensum non exprimit Wolfhardus; certe non Adriani qui post Otkarii mortem sedi Romanae impositus est anno 884.
2. Festi dies. —Pluribus festis diebus colitur S. Walpurgis. Natalem ipsius V Kalend. Martii consignant Philippus et sanctimoniales Eistetenses, ipsoque die celebrat Eistetensis Ecclesia. Elevationem XI Kalend. Octobris factam tamen IV Idus Octob. celebrant nonnulli, aliam translationem Kalendis Maiis. Quia vero «reliquiae S. Walpurgis per totum mundum,» ut scribunt sanctimoniales Eistetenses, hoc est, «ad diversas per totum Francorum regnum provincias,» ut in Lectionario Trajectensi, dispersae [Col. 0891C] sunt, fit ut quo quaequae Ecclesia die illas excepit celebritatem in ipsius honorem instituerit.
3. Oleum. —De oleo e S. Walpurgis reliquiis emanante Philippus agit his verbis: «Pro finali conclusione adnotare decrevimus quod sanctum corpus gloriosae Walpurgae virginis in altari publico ejusdem monasterii (de quo infra) caute ac reverenter longe praefatus antistes Erbertus (imo Otkarius ) recondidit: ubi miracula usque in hodiernum diem continuata feliciter crebrescunt. Nam de membris ejus virgineis, maxime tamen pectoralibus, sacrum emanat oleum quod gratia Dei et intercessione B. Walpurgae virginis caecos illuminat, surdos audire facit, et gressum claudis reddit cunctisque debilibus optatum effectum devote petentibus misericorditer indulget. Quam etiam gratiam curationis ipsi experti sumus. Nam gravi infirmitate aegrotantes ad excidium vitae devenimus: et rememorantes gratiam quam B. Walpurgis suis dilectoribus indesinenter ostendit praecepimus de oleo sacrosanctae [Col. 0891D] suae emanationis nobis copiosius afferri, et desiderabili haustu phialam plenam ebibimus orantes in haec verba,» etc. «Eadem die criticavimus [ id est sudorem sanitatis indicem emisimus], et brevi post tempore sanitati omnimode restituti sumus. Hoc quoque sciendum quod hora celebrationis missarum cum sacramentum corporis et sanguinis Jesu Christi in altari conficitur in quo recondita est, frequentius necnon uberius oleum de sacro corpore ejus distillat. [Col. 0892A] Unde haec hora pro receptione ejusdem olei diligentissime observatur. Et si phialae in quibus sacrum oleum recipiendum est non directe vel perpendiculariter distillationi supponantur, guttae ejusdem olei sibi cohaerent dependentes ad modum botri vel favi mellis, nequaquam in alium locum decidentes. Sed postquam negligentia corrigitur, et vasa in quibus munde sacrum oleum recipi debet distillationi aptantur, eisdem sine omni cooperatione illabitur. Per quod aperte monstratur ut in vasa munda recipi debeat, quia ab immundis locis vel vasis omnino se praeservat. Et saepe compertum est quod receptum in vase etiam mundo, si immunde vel irreverenter teneatur, vel ad locum ubi peccata illecebrae perpetrari consueverunt deportetur, omnino evanescit, vel orificium vasis ipsum oleum nequaquam ad effectum sanationis egreditur. Ex scriptis etiam colligimus et certa relatione fide dignorum intelleximus, quod civitas Eistetensis una [Col. 0892B] cum tota dioecesi ecclesiastico interdicto quodam tempore supposita fuerat propter quasdam damnosas injurias, quas episcopus qui tunc praeerat a baronibus terrae et incolis sustinuit. Ex tunc liquor sacrae emanationis stillare cessavit usque in diem qua ecclesia restituta esset indemnitati. Et idem venerabilis episcopus cum universitate civitatis indicto jejunio nudipes et absque lineis ad monasterium B. Walpurgis ascendit, devote ac subnixe cum universitate populi sui supplicans ne affectu tantae benignitatis, sicut est emanatio sacri liquoris, inamplius civitas privaretur. Et accedens ab altare dictus pontifex missarum solemnia astante populo devote peregit, et in confectione sacramenti et ejusdem perceptione sacratissimus liquor, qui infra spatium unius anni nequaquam distillaverat nec ullo modo se ostenderat, adeo abunde erupit ut ampullam dimidiae pintae capacitatis vel unius serici [ f., seriae, quod est vas vinarium oblongum fictile] adimpleret. Addit Philippus, quod etiam idem sacrum oleum [Col. 0892C] tantae munditiae ac meracitatis existit ut sine omni corruptione et foeda maculationis feculentia per ducentos annos servatum consimilis puritatis invenitur cum illo quod hodierno die de stillicidio ejusdem sacrae emanationis susceptum est.» Eadem fere testantur sanctimoniales Eistetenses. De hoc oleo singularem Tractatum edidit Gretserus, Ingolstadii anno 1610 editum, in quo leguntur haec verba cap. 1: «Condita sunt lipsana B. Walpurgis virginis Eistadii in summi altaris lapide duro, solido, excavato et superne concluso eo ipso loco quo a sacrificante sacerdote corpus et sanguis Domini immolatur: ita ut probabile sit hanc tumbam fungi vice sepulcri, quale in omnibus aris consecratis ex ipso consecrationis ritu et praescripto visitur. Infra praedictum lapidem est cavitas seu foramen quadratum in quo distillat stillicidium de lapide superiore qui sacra virginis ossa tenet. Videas guttas modo majores, modo minores, pisi aut nucis avellanae magnitudine [Col. 0892D] de lapide supino dependentes, quas omnes excipit late patens argentea concha.» Varia miracula refert Gretserus et ex eo Bollandus quibus supersedemus. Istius olei mentionem facit Wolfhardus in lib. I, cap. 9.
4. Reliquiae in Parthenone Eistetensi, Mowenheimensi, et alibi. —Reliquiarum S. Walpurgis magna pars servatur in Parthenone sanctimonialium Benedictinarum in editiore urbis Eisteti loco, ubi olim [Col. 0893A] templum S. Crucis stabat quod postea eo translatis sanctae reliquiis a S. Walpurga nomen accepit. Hujusce monasterii primus conditor est Otkarius sextus, Eistetensis Ecclesiae episcopus, quem translationis auctorem fuisse superius legimus, instaurator et amplificator Heribertus episcopus XV, cui Leodegarius seu Leutgarius munificentia sua adfuit, monacharum in eodem loco restitutor, uti ex Philippo aliisque refert Gretserus in Observat. lib. I, cap. 19. Etiam quamdam sanctarum reliquiarum portionem obtinuerunt sanctimoniales Mowenheimenses, ex lib. I Wolfhardi cap. 9, ad quas plurima referuntur facta miracula libris tribus subsequentibus. Particulae item earumdem reliquiarum Furnis, Antuerpiae, Coloniae Agrippinae, aliisque in locis, prout late docet Henschenius in Commentarii praevii § 6 et 7, ubi etiam de variis templis S. Walpurgi consecratis agit. In quadam ms. Historia Francorum haec leguntur anno secundo Rodulfi regis Francorum, Christi 824: «Eo anno corpus S. Remigii et [Col. 0893B] quorumdam aliorum sanctorum corpora Hunnorum metu intra Rhemensis civitatis moenia a suis monasteriis sunt delata: cum quibus etiam S. Galburgis reliquiae, ad quas saepe fiunt miracula, sunt ibidem positae.»
5. Basilicae et oratoria. —In templis S. Walpurgi dicatis celeberrimum est Parthenonis Eistetensis, de quo supra. Cestrae in Britannia insula coenobium erat S. Wilburgae, ab Hugone consule, id est comite Cestrensi, constructum, teste Orderico Vitali in Hist., lib. VIII, pag. 671. Tilae in ducatu Gelriae ad Wahalim fluvium basilica Walpurgina et collegium canonicorum in ea institutum, anno 1315 Arnhemium [Col. 0894A] in oppidum ad Rhenum translatum est. Alia duo templa Zutphaniae in Gelria, et Groningae quae urbs est Frisiae occidentalis primaria. Nec praetermittendum hoc loco id quod S. Odo abbas Cluniacensis de quodam oratorio S. Walpurgis commemorat in lib. II Collationum cap. 28: «Est ecclesia, inquit, B. Gualburgis in hac vicina nobis regione in qua miracula fiunt. Contigit autem, sicut domnus Berno abbas refert, ut ejusdem S. Gualburgis reliquiae super altare aliquot dies manerent. Sed mox miracula cessaverunt. Tandem vero ipsa virgo cuidam ex infirmis apparens. Idcirco, inquit, non sanamini, quia reliquiae meae sunt super altare Domini ubi majestas divini mysterii solummodo debet celebrari. Quod cum ille custodibus referret, tulerunt capsam, et protinus miracula fieri coeperunt.» In palatio Attiniacensi ad Axonam Carolus Calvus exstruxit S. Walpurgis oratorium quod una cum ipso palatio a Nortmannis eversum est. Pace et quiete Gallis restituta, alia eidem virgini aedificata [Col. 0894B] est ecclesia quam Hugo Campaniae comes a Philippo Francorum rege ob connubium cum filia ejus Constantia initum accepit in dotem, ac postea anno 1102 donavit coenobio Molismensi cui hactenus prioratus titulo subjacet, prout ex Vita Gallica S. Walpurgis ab Spagnolio edita intelligimus. Distat haec ecclesia et vicus S. Walpurgis dictus, vulgo Saint-Waubourg, altero milliari ab Attiniaco villa quondam regia. Denique in dioecesi Argentinensi Theodoricus comes Montis Pelgardi construxit coenobium monachorum Benedictinorum in honorem S. Walpurgis quod postea Fridericus I imperator amplificavit.
Praefationes in libros suos de actis Sanctorum
Passiones beatorum martyrum digna piaque veneratione celebrantes, qui spretis instantis aerumnosae vitae oblectamentis, siderea regna penetrarunt, felicis cum agone certaminis sanctissimae Martinae virginis aliorumque martyrum et confessorum virginumque mirabili cursu, certamine glorioso, triumpho fortissimo actuque fulgenti, libet e pluribus plura decerpere, ut et eorum audientibus brevi commento nota sint actus et passio, hujusque voluminis devitetur extensio, dum mens interius compendiosa lectione reficitur, et corpus exterius labore nimio non gravatur. Licet enim tanto opere indignum me fore non ambigam, tamen, quia pius [Col. 0893D] labor felici cursu peragitur, Domino adjuvante et facultatis copiam largiente, vestrisque, Pater Erchanpolde, orationibus fultus, injunctum opus aggredior.
[Col. 0894C] Incipit liber I Kal. Januarii. Beata igitur Martina cum esset sublimis genere, etc.
(Hanc nunc dare non possum, cum codex Tegernseensis ad manum non sit, neque hic mensis in codicibus Mellicensibus amplius reperiatur, ex quibus reliquas in menses singulos Praefationes deinceps exhibebo.)
Duobus coepti operis duorum mensium libellis, Deo favente, explicitis, invocato Jesu boni sacratissimo nomine, tertius tertii curriculi exordium poscit, ut ipso sermonis modulos ministrante, et operis efficaciam exhibente, orationumque sanctorum, [Col. 0894D] quorum hic memoria commendatur, interveniente solamine, pervenire mereatur ad calcem, eique placeat qui se initium fidelibus propalavit et finem.
Hactenus, Pater egregie et pontifex summe, sanctorum peragrando opuscula Patrum, trium praecedentium librorum breviter compta congerie, restat ut sanctis pro nobis, de quibus sermo agitur, interpellantibus, vestrisque praebentibus meritis, ad quarti initium veniamus. Ideoque lectorem cernui imploramus, ut, dum sulcando cuncta rimatus fuerit, quae sunt catholica et probata retineat, quae autem minus idonea, resecet et abradat, sciens nos nostro sensu nulla excogitasse anilia, quin potius ex Patrum libris excerpta nostrae agglutinasse paginulae. Quod si contigerit, vigilanter agat, ne sanctorum arrepta temeritate scripta dilanians nostra transcurrat.
Raphaelis archangeli, Tobiae beato coelitus destinati opera divina cunctis nuntianda, monitis sacris audivimus, qui et levamen sanctorum mirabiliter contulit, et ad coelos patrata ejus domus benedictione rediens verba salutis impendit. Idcirco et nos pro modulo valetudinis nostrae Christus in sanctis suis, quamvis rei criminibus, collaudamus, quia sanctos in Christum consistere credimus. Ipse enim fuit eorum in agone victoria; ipse, ne deficerent, protectio valida: ipse post triumphum corona, ipse eos repromissa ditavit et gloria. Offeramus ergo in domo Domini non aurum, non argentum, non vestes pretiosas, sed pilos caprarum tantum, et petimus [Col. 0895C] ut merito nobis collata sanctorum portio nostra sit in terra viventium. Legimus namque viduam pauperculam duo minuta gazophylacio praebuisse.
Evolutis hujus opusculi quinque praecedentium librorum compendiis, quibus, Patrum scripta scrutantes, pauca de pluribus scribendo perstrinximus, nunc, Christo propitio, ut ad sexti initium veniamus, et consequens ratio postulat, et vestra, sacratissime praesul, hortatio cogit, quae nos ad scribendum semper impellit. Laborem namque impendimus, verum ad laboris effectum pervenire nequimus, nisi ipse praestiterit qui pro se laborantibus in fine praemium reddit. Unde et nos ab ipso postulamus [Col. 0895D] auxilium, et paginae figimus stylum.
Evoluto multorum intervallo dierum, quo saeculari onere praegravante, et mundialibus e latere stimulantibus curis, arreptum jam pridem opusculum calcetenus pertrahere minime quivimus, suspensum te, antistitum gemma, licet inutiliter, reddidimus. Aestivi namque temporis virtus, dum hispidi ruris suprema ignicoma fronte perurit, saepe etiam leonina fauce intima ipsius venarum fluenta praelambit. Verum volvente temporum rota dum canities hiberna propinquat, absorptos pene prius latices ad proprios violenter sinus invitat. Sic et, Pater, hactenus fistulae nostrae vena peraruit, et penitus [Col. 0896A] nihil invenit. Imminente ergo hiemis tempore fontem repetimus. Et quoniam hydria nobis non est, et puteus altus est, et neque in quo nosmet hauriamus, omnimodis habemus, petamus ab eo qui dixit: Qui sitit, veniat ad me et bibat, delectabilem haustum, et inveniemus hauriendi effectum. Et quoniam nostri non est bibere in profundum calamo tantum flexa cervice demisso, studeamus ipso propitiante sugendo trahere poculum, et sextum sexti mensis a Januario capiamus initium.
Legimus Augusti nomen ab augendo vocabulum accepisse. Ideoque misericordiam auctoris omnium imploramus, ut ipse qui sanctos templum suae habitationis instituit, et eos sibi diversorium esse elegit, [Col. 0896B] in nos eorum opitulatione piissima, benedictionis munus infundat, et iter coeptum ambulare concedat, pabulum verbi benignus impendat, calamum siccum suae pietatis rore perfundat, et Augusti initium capientibus, scribendi dona contribuat, et cumulando potentissimus augeat, et quoniam ipsius est opus, ipsius magnificetur et virtus.
Quoniam Deo adjuvante Augusti mensis ferventia rura transivimus, et de fonte paterno, quidquid potuimus, sugendo contraximus, restat ut umbras Septembris tepidi, licet laboraturi, sollicitius requiramus. September enim soni diffinitione, quod septimus sit, ab imbre congrue nominatur. Unde nos [Col. 0896C] septiformis misericordiam sancti Spiritus imploramus, ut imbre suae fluidae pietatis coeptum opus infundat, et feliciter ad finem usque perducat, quatenus ejus virtus operis et nobis peccatoribus praemium sit laboris.
Praeceptis obtemperantes vestris, pontifex vere beate et in saecula memorande, novem mensium dies Kalendarios totidem voluminibus, quanta potuimus, commendatione perstrinximus, et in pratis uberrimis flosculantes dulcia mella transivimus, suavi tantum nitore contenti, et graminum exiguitate pro viribus onerati. Cogit etiam nunc vestrae imperium dignitatis, ut decimus liber nonum subsequatur, [Col. 0896D] et promissionis prioris exigit debitum, dum mandat arctius figere stylum. Adjuvet igitur ipse, a quo liber sumit exordium, Remigius Pater noster et suorum et omnium fidelium populorum.
Mensem nunc Christo favente aggressuros Novembrium, sanctorum nos adjuvet intercessio omnium, quorum sub una celebritate ipso dic Kalendarum sacrosanctum veneratur solemnium. Si enim juxta apostolum Jacobum multum valet deprecatio justi assidua, quanto magis sanctorum omnium unita et intercessio pia! Nos nempe hoc indigni existimus opere et sanctorum benignissima intercessione. Tamen qui peccatores justificat et exaudit verbum [Col. 0897A] more desiderantis aperto contribuit, qui super justos et injustos affluentissime pluit, ipse a summo est potens stillam emittere, et linguam aridam clementer infundere.
Duodenarium numerum esse perfectum ratio ipsa astruit veritatis, dum in sanctorum prophetarum apostolorumque catalogo sacratum fore demonstret. Duodecim typicos namque fontes Moysen cum populo legimus invenisse in eremo, et bis senos Jesum lapides Jordanis sustulisse a fluvio. Jesus quoque noster firmissimos et limpidissimos lapides duodecim delegit apostolos, ut compaginati angulari lapide murum fabricarent Ecclesiae. Ex quibus quia unus [Col. 0898A] confractus ab ordine cecidit, ne dispendium perfectio pateretur, ipsa (quem) sacravit Veritas, numerum reparavit.
Duodecim quoque mensium cursu rota volvitur anni, quibus gesta pugnaeque sanctorum aures fidedelium erigunt, mentesque spirituali edulio pascunt, et ad amorem coelestis beatitudinis trahunt. Nos etiam quia hujus opusculi nostri seriem explicito libro undecimo, ac si hactenus aggerando contulimus, ne imperfectio perfectione culpetur, Christo propitio duodecimi initium capiamus, ut, dum ad calcem felicique cursu pervenerit, ipse laudetur, qui et suis facundiam sermonis munificiis tribuit, et in numero et mensura et pondere artifex omnium omnia statuit, et statuta benedictione dicavit.
Carmen de S. Walpurge
Monitum ad opus sequens
[Col. 0897C] Praeclarus est, inquit eruditissimus Mabillonius in Itinere Germanico, tomo IV analectorum praefixo, Codex Traditionum, scriptus ab Anomoto, dicatusque Ambriconi episcopo, vel ut nobis videtur, Asperto episcopo Ratisponensi, qui secundum quosdam anno 886, Carolo Crasso adhuc imperante, Ambricho seu Ambriconi in ea sede suffectus est. Certe A. episcopus, cui Anamodus hoc illustre monumentum dicavit, utrumque admittit. Fuit hic Anamodus Ecclesiae Ratisponensis subdiaconus, ut discimus ex lib. II, cap. 29, ubi exstat commutatio inter Ambrichonem episcopum et Anamodum, in qua placuit cuidam rubicundo clerico, nomine Anamodo, religioso videlicet subdiacono, quasdam res proprietatis suae sibi ad commodum perducere. Talem igitur, inquit ipse Anamodus, proprietatem, qualem piissimi regis Arnulfi donatione idem Anamodus in possessionem accepit in pago Westermannomarcha nuncupato juxta Prointala, in loco Reitinpuoch, in comitatu Engildeonis comitis, ad S. Petrum, principem apostolorum, sanctumque [Col. 0897D] martyrem Emmerammum cum mancipiis VII contradidit, [Col. 0898C] atque alligavit, in manum Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Gerberti et Gundberti, etc. Actum ad Menzinpah. Haec Anamodus ipse, qui, ut ait in praefatiuncula ad A. episcopum, plurimas scedas traditionum atque concambiorum nec non et commarcarum colligens, in unum collectarioli hujus corpusculam complexuit atque conclusit, quatenus errore submoto facilius, cum necesse foret, per capitula antenotata nanciscerentur et cognoscerentur. Codex ex quo hoc monumentum, quo forte praestantius Bajoaria non possidet, edidimus, sine dubio autographus et authenticus est, exaratus in membranis in-4. In eo nulla charta saeculo IX recentior reperitur, nec ejus ope res tantum Bajoaricae, sed etiam Austriacae insigniter illustrantur, quod pluribus locis, si otium esset, demonstrari posset. Caeterum his tribus diplomaticis codicibus utique satis iis factum fuerit qui Codicis diplomatici, ab Udalrico Babenbergensi collecti, editionem tam vehementer, etiam post repetita cujusdam adversus nos scripta, contenderunt. [Col. 0898D] Nam et lectiorem Udalriciani codicis partem, [Col. 0899A] quae in Germanicis diplomatibus versatur, longe hic emendatiorem et pleniorem habent: et reliqua omnia necdum edita, etiam ea quae ille in publicum efferri quam indignissime tulit, in alio quodam nostro Codice Diplomatico-Historico-Epistolari, prelo propemodum jam parato, habebunt. Supprimimus itaque integram Udalriciani codicis editionem, nequaquam ob allatas ab adversario rationes, quae viros doctos et eruditos non potuerunt impedire, quo nos minus ardenter ad exsequenda prima consilia publice ac [Col. 0900A] privatim cohortarentur; sed propterea ne eadem melioris notae monumenta semel integra et plena, qualia in his tribus codicibus Emmeram mensibus a nobis producta sunt, et iterum mutila et truncata atque adeo inutilia, quo modo ea in codice Udalriciano exstant, eodem integre recuso edere cogamur. Quae ratio nostra si quibus viris eruditis minus probetur, nulla re alia opus est, quam ut suam nobis voluntatem publice demonstrent.
Traditiones Emmerammenses
[Col. 0899] Excellentissimo domino A. episcopo ANAMODUS, humillimus famulus.
Vestram igitur mentem quoniam in omni librorum studio caeteroque divini cultus mancipatu semper inhaerere cognoveram, hoc opusculum ultronea voluntate pulcherrimis sanctitatis vestrae manibus praesentare conabar. Plurimas quippe schedas traditionum, atque concambiorum, necnon et commarcarum colligens, in unum Collectarioli hujus corpusculum complexui atque conclusi, quatenus errore submoto facilius, cum necesse foret, per capitula antenotata nanciscerentur et cognoscerentur.
In nomine sanctae et unicae Trinitatis. Cunctorum liquefiat industriae fidelium, quorumcunque obtutibus haec Chartula intuenda porrigatur, qualiter piissimus rex Hludowicus, pater videlicet Karlomanni, quemdam clericum, nomine Gundpertum, de ecclesia sancti Petri apostoli cum suo quolibet clerico commutavit. Largiente igitur clementia sua praedictum Gundpertum sibi accepit, ut eum ob remedium animae suae liberum, atque ab opere servili securum praecepto auctoritatis suae efficeret: quod etenim misericorditer ita peregit. Econtra autem donavit clericum suum, nomine Elefantem in manum sanctae Dei ecclesiae paulo ante nominatae ac venerabilis [Col. 0901B] episcopi Ambrichonis. Porro eidem Gundperto, quia utilior et majoris ingenii fuit scribendi, necnon et legendi, addidit rex prudentissimus quae subsequenter referam. Nam donatione sua donavit in manum praedictae sanctae Dei ecclesiae ejusdemque provisoris novalia quae sunt contra monasterium ad Uderida et contra nemus medium, quod ibidem obvium exstat. Omne vero quod noviter in eodem loco agrorum vel pratorum exstirpatum est ex integro illuc transfudit, ac eidem adjacentia in parte orientali postea in commutationem allaxavit. Illo autem in tempore Wuito ministerialis regis fuit, princeps super omnes forestes. Subjectus quoque ejus, nomine Wichad, haec ad perficienda et investienda dirigebatur.
[Col. 0901C] Igitur in Dei nomine. Ego Ekkibertus, per misericordiam Dei comes, pro remedio animae meae et remissione peccatorum meorum, ut in futuro veniam consequi merear aeternam, tradidi atque vestivi vassum meum Deotpertum, qui manere videtur in pago qui dicitur Folcfeld, de rebus proprietatis meae quas habere visus sum in pago, vocabulo Rangewi, infra ipsum eremum, quidquid mihi in eodem loco traditum fuit ubi duo flumina quae vocantur Piparodi, confluunt, ut ipse supra dictus meus missus Deotpertus easdem res quas praedixi cum omnibus integris ad monasterium sancti Salvatoris [Col. 0901D] Vide infra, cap. 45. quod est constructum juxta fluenta Rehtratanze ubi in Dei nomine Adalwinus episcopus vel abba praeesse videtur, [Col. 0901D] pro animae meae remedio tradidisset, atque revestisset de eadem re Adalwinum episcopum. Tunc Deotpertus venit vassus atque missus Ekkiberti comitis [Col. 0902A] ad idem coenobium quod Adalwimus episcopus gubernare videretur in pago qui dicitur Swalavelda, et eamdem rem tradidit, atque Fridabertus consocius ejus exinde fidejussor exstitit secundum legem eorum, astantibus his quorum haec nomina sunt: Erchanloh, Muniholf, Herimot, Reginfrid, Leidrat, Adalpreht, Gisalfrid, Pereger, Wolfhart, Herirat, Wico, Altuni, Irminfrid, Halpdurinc, Amalger, Einhart, Egispreht, Rihpold, Otfrid, Adalram, Gisalpreht, Meginhart, Meginfrid, Deotolf, Sigihart, Engilhart. Hi viderunt et audierunt hanc traditionem factam, atque eamdem vestituram Adalwino episcopo. Postea venit Adalwinus episcopus ad eumdem locum, vocabulo Piparodi, una cum testimonialibus suis et interpellavit Deotpertus Rodfridum, ut eum revestiret secundum Ekkiperti comitis jussionem: [Col. 0902B] qui statim ita fecit, et ipse Deotpertus de eadem re Adalwinum episcopum et Erchanlohum advocatum suum revestivit coram testimonialibus quorum nomina subter inseruntur, cum omnibus aedificiis, casis, vel scuris terris, campis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, mobilibus et immobilibus, molendino, quidquid in eo loco de re propria habere videbatur. De commarca vero ex orientali parte usque in commarcam Deotkarii abbatis, australi etiam parte usque in commarcam Gundperti, ubi ipsi signum fecerunt, et perrexerunt in commarcam Gundperti, et contradixit Gundpertus Adalwino episcopo et Deotberto partem quamdam inter flumina duo, nomine Piparodi. Et postea consideraverunt Gundpertus, et Hurih atque Gozmar: et partem [Col. 0902C] quam contradicebant ad Salvatorem pro illorum animae remedio tradiderunt. Parte meridiana milliaria III, aquilone milliaria II. Facta vero vestitura venit Odilwart cum duobus filiis suis, Pezirone, Reginwarto, et cum aliis quorum nomina sunt: Reginhoh, Arphert, Adalolf. Haec nomina testimonialium qui hanc vestituram factam viderunt: Napuhhi, Hunrih, Gundperht, Gozmar, Fridaperht, Otrih, Heriwic, Rantwic, Rodfrid, Petto, Peronzan, Frohnolf, Kipiho, Eccho. Facta autem anno Domini incarn. 810 in ipso loco qui dicitur Piparodi.
Anno Dominicae Incarnationis 819, et sexto imperii Hludowici Augusti, ac tertio episcopi Baturici, [Col. 0902D] venit Baturicus episcopus ad Chambe, ubi cella ipsa constructa est super flumen quod Regan dicitur, inter [Col. 0903A] duas aquas, id est, inter Gewinaha, et Marclaha, et habebat secum Rodoldum venatorem, necnon et Bettonem vicarium, scilicet et missum Hattonis comitis, nomine Hiltirochum, quem ipse Hatto commiserat ad eumdem Chambe locum, ut audiret qualem ipse episcopus cum illis vicinis haberet rationem qui commarcam sancti Petri apostoli et beati Emmerammi martyris injuste sibimet usurpaverunt. Venerunt etiam et illi qui injuste eamdem commarcam, ultra quod debuerant, exstirpaverunt contra legem. Id sunt Ratpreht, Scurz, Engilmunt, Tago, Rihhart, Liupger, Meio. Et coepit episcopus Baturicus inquirere ipsam commarcam totam per omnia, quemadmodum eam Tessilo dux renovans anterioris traditionem beato restituit Emmerammo pro sua suorumque [Col. 0903B] anima parentum. Et cum hinc et inde plura loquerentur tam qui injuste possessam et propraeceptam eamdem habuerunt quam hi qui iterum beato Petro et sancto Emmerammo justitiam suam cupierunt juxta legem Beoariorum, surrexit Baturicus episcopus et Rodolt una cum Bettone et Hiltiroho, et venerunt primitus contra occidentem ad illam stirpem quam Gewinahare injustam usurpatam habebat, usque ad ipsum rivum Gewinaha, et ibi dixit Rodolt et Betto quod commarca Baturici episcopi debuisset esse ad illam domum Dei, contra meridiem sursum juxta rivum usque ad illum locum, ubi ipse rivus exoritur, et inde Rodolt et Betto duxerunt Bituricum episcopum contra orientem usque ad Marclaha. Et dixerunt quod commarca ipsius episcopi Baturici deberet venire in medium rivum, hoc est, in Marclaha. [Col. 0903C] Et inde duxerunt eumdem episcopum ubi ipse rivus in eodem monte oritur. Et dixerunt Rodolt et Betto: ista commarca debet esse per istum medium montem Bosun, id est de eo loco ubi Marclaha in Regan fluvium cadit, usque ad jam dictum locum contra meridiem, et deinde per medium montem in orientem usque ad eum locum ubi Gewinaha exoritur; et inde in orientali parte ipsius aquae usque ad flumen Regan ubi ipsa Gewinaha introit in Regan. Tunc dixit Rodolt et Betto: Nos audemus hoc dicere et confirmare, etiamsi fuerit coram Domino imperatore, quod ista omnis commarca, sicut hunc eumdem episcopum Baturicum circumducentes consignavimus, debet consistere cum omni justitia ad [Col. 0903D] sanctum Petrum et sanctum Emmerammum in traditione ducum qui istam patriam possederunt. Haec sunt nomina eorum qui audierunt rationem istam, et cavallicaverunt illam commarcam, et fuerunt in ista pireisa, die Mercurii XIX Kal. Jan. Baturicus episcopus, Welo presbyter et monachus, David presbyter et monachus, Folrat presbyter, Couperht presbyter et monachus, Hunrih monachus. Item Rodolt, Betto, Hiltiroh, Immo, Baldram, Pillinc, Meiol, Fridaperht, Welagrim, Cotaperht, Avo. Item Cotaperht, Amalperht, Radholf, Irminolf, Baldrih, Irminperht, Mauri, Waltrih, Unlaz, Cunzo, Folchuni, Ogast filius Bettonis, Willibato, et caeteri plurimi. Ellinhard scripsit.
Fructuosa valde ac nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat commutandi videlicet quasdam res pro ambarum opportunitate partium. Haec etenim modernis temporibus crebrius ac crebrius piissimorum licentia regum conficitur frequentissimeque inter nobilium substantias atque ecclesiasticarum rerum portiones contingere solet. Proinde ergo quidam vir nobilis, nomine Egilolfus, tradidit ad sanctum Petrum apostolum sanctumque Dei martyrem Emmerammum talem proprietatem qualem habuit juxta fluenta Labarae et juxta locum qui dicitur Perc in manum Ambrichonis venerabilis episcopi et advocati ejus Helfrici. Id est: areas IV, Pomaria [Col. 0904B] II, terrae arabilis jugera CLX, Pratorum jugera L, silvae fructiferae jugera LXXXII, molam I, nihilque extra dimittens, viis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus quin omnia ex integro illuc transfudisset. E contra vero Helfricus atque Ogo cum consensu domini sui episcopi tradiderunt eidem nobili de rebus praedictorum sanctorum, id est ad Talachirichun, aream I, terrae arabilis jugera CCCXX, pratorum L, silvae fructiferae jug. VI, molendinum locum I, et viam ad illius ecclesiae introitum in latitudine pedum VI, extra dimittens autem eamdem ecclesiam, ac areolam I, et territorium juger. XXX, atque extraneas inquisitiones, quidquid praecaptum fuisset. Caetera vero omnia praefato Egilolfo in proprium jure perpetuo possidendum contradiderunt. Testium [Col. 0904C] quoque nomina sunt haec: Patho, Ogo, Papo, Sigipold, Nanzo, Fastmot, Machelm, Wicram, Lantperht, Rihker, Amalperht, Ato, Engilperht, Rodhart, Engilscalh, Lantfrid, Swidker, Adalhoh, Rihheri, Egilhelm, Elindeo, Rodmunt, Anthat, Heriwic, Walto, Wegalanzo, Immo, Peregher, Otperth, Gernando, Lantpertus autem frater ejusdem Egilolfi et Adalhun vassus episcopi fidejussores et vestitores exstiterunt.
Nonnullorum comperiat industria fidelium praesentis concambii qualitatem quod secundum antiquam quae olim apud homines inoleverat consuetudinem [Col. 0904D] peractum est hoc modo. Igitur quidam vir nobilis nomine Arndeo tradidit ad S. Petrum apostolum ac martyrem Dei Emmerammum, in manum videlicet Ambrichonis venerabilis episcopi et vicarii ejus Ogonis talem proprietatem qualem cum conjuge sua consequebatur in vico Hartinga nuncupato, id est casam cum curte, terrae arabilis jugera XXX. Pratorum carrd. X, mancipia XVI. E contra vero praefatus episcopus et vicarius ejus Ogo tradiderunt eidem nobili et conjugi suae, nomine Totae, illud beneficiolum ad Tanna, id est, casam cum curte, ecclesiam et quidquid in ea habebatur. De terra arabili hobas III, pratorum carrd. XIII, mancipia XXXVI, ea videlicet ratione, quatenus id possideant [Col. 0905A] usque ad obitum suum. Post autem redigatur ad pristinum sanctorum locum jure perpetuo.
Fructuosa valde, et non solum honesta, sed etiam nimium utilis consuetudo jam olim inter homines inoleverat commutandi scilicet quasdam res pro commoditate utrarumque partium. Hac igitur ratione convenit quaedam commutatio inter Ambrichonem videlicet Reginensis Ecclesiae episcopum et Otkarium, Eistatensis Ecclesiae praesulem. Tradidit itaque Otkarius et advocatus ejus Wicpotus talem proprietatem ut a rege assecutus est ad Zullingon, et ad Mammingon et ad Ustarlingon, et mancipia XX, quorum nomina [Col. 0905B] sunt haec: Ratmunt, Rihholf, Adalmot, Otmar, Adalperht, Otmunt, Rodilo, Alprat, Liupcundo, Wolfliup, Arnhilt, Gozpire, Wasa, Swanahilt, Perhetger, Rihni, Alpwiz, Altrat, Eparhart, Cundperht, ad sanctum Petrum. E contra vero praefatus Ambricho episcopus et advocatus ejus Ratoldus tradiderunt una cum consensu famulorum Dei ibidem servientium Otkario praedicto episcopo talem haereditatem ut Teuit quidam nobilis ad S. Petrum pro remedio animae suae contradidit ad Perga et ad Egiwila, scilicet in proprietatem habendam, et mancipia iterum XX, quorum nomina sunt haec: Wolfolt, Ilina, Gundigart, Ruodilo, Wolfolt, Rihholf, Rodflat, Popo, Purcman, Adalgoz, Nendilo, Alphilt, Ata, Reginhart, Frowihilt, Isanhart, Machelm, Adalswind, Heimo, Odalperht. [Col. 0905C] Et (ut haec commutatio et commoditas ambarum partium inconvulsa permaneat, placuit testes adhibere quorum nomina hic sunt insignita: Fritilo, Papo, item Papo, Wolfdregi, iterum Wolfdregi, Erchanperht, Chuniperht, Reginpold, Irminolt, Reginolf, Otachar, Adalger, Masso, Patager, Odalperht, Arfrid, Machelm, Otperht, Hartrih, Mahalfrid, Irminolt, Otachar, Heimperht. Actum est in Regina civitate juxta altare S. Petri, anno Incarn. Domini 863.
In hac igitur notitia continetur qualiter Lantper tus abbas Hludowicum regem postulavit, interce [Col. 0905D] dentibus Ernosto et Adaiperto, ut ad monasterium sancti Michaelis quod est constitutum ad Maninseo in eleemosynam suam perdonaret quemdam lacum, nomine Aparinesseo, cum omni foreste circumjacente ad utilitatem servorum Dei qui in eodem monasterio Domino servire student. Ipse vero rex ob mercedem animae fecit ita, et donavit ad S. Michaelem supradictum lacum et forestem, ut nullus de die illa et deinceps aliquam contrarietatem in his rebus facere auderet, deditque missum suum qui inde supra nominatum abbatem et servos Dei vestiret. Tunc et ille missus jussionem dominicam implens vestituram peregit. In occidente a rivo nominato Zinchinpah ubi ipse in Aparinesseo decurrit, et ab oriente ab eo loco ubi Tinnilipah in eumdem [Col. 0906A] lacum fluit, usque ad eum locum ubi Iscula in Trunam cadit, ut absque ullius contradictione illuc constaret; et ex alia parte terminum haberet usque ad Wizinpah ubi et ipse in Atarseo vadit, et ad alium Wizinpah usque dum ipse in Trunam decurrit, ita videlicet, ut nemo alienus in hoc lacu piscari auderet neque in supradictis locis venationem exercere, sed pleniter ad supradictum archangelum constaret. Haec donatio facta est ad Rantesdorf anno Domini 829.
Fructuosa valde et nimium rationabilis olim inter homines inolere coeperat consuetudo commutandi videlicet quasdam res pro ambarum utilitate partium. [Col. 0906B] Hoc etiam regum celsitudo, cum in diversis terrarum locis homines eodem usu utebantur, maxime in ecclesiasticis rebus fieri decrevit et quinque hobarum supplemento id constare permisit. Proinde igitur quidam nobilis, nomine Amalpertus, tradidit ad sanctum Dei martyrem Emmerammum proprietates suas, quas ad Perga, et Hasalpah atque Gamminchova habere visus est. In areis namque ac domibus cum universis simul aedibus, exceptis autem servorum mansiunculis, reliqua vero omnia ad supradictum sanctum contradidit atque transfudit, terris cultis et incultis, pratis, silvis, pascuis, aquis, aquarumque decursibus, molendinis, nihil quidem praetermittens, sed cuncta ad sanctum bis praedictum tradidit in manu Ambrichonis venerabilis episcopi [Col. 0906C] et advocati ejus Antarboti. E contra vero idem advocatus cum consensu episcopi tradidit praenominato Amalperto de rebus sancti Emmerammi ad Drudpah ecclesiam unam, et areas III cum omnibus appenditiis earum, territoriis, pratis, pascuis, aquis, silvis, necnon cum integro pariter termino illuc pertinente. Actum est autem in praesentia episcopi, assistente ei Egilperto, Deotperto, Faramundo, presbyteris et monachis. De canonicis vero, Eremperto, Ermanoldo, Germundo, presbyteris. Testes quoque sunt per aures tracti Harahad, Gerperht, Poso, Adalhun, Folcpold, Reginperht, Foleger, Richolt, item Rihholt, Ato, Gammo, Egilolf, Helfrih, Faramunt, Waldger, Liutprant, Liuthart, Rihmunt, [Col. 0906D] Perehtrih, Freso, Reginhoh, Rasfolt, Nordheri, Gregorius, etc.
Omnium noverit industria fidelium quibuscunque per hujus chartulae assertionem manifestetur intelligentia qualiter praesens (commutatio) pro ambarum utilitate partium peracta sit: quae etiam liquidissima intellectui consistit subsequentium ordine litterarum. Ita igitur Engilpertus comes magna sublimatus praestantia tradidit ad sanctum Dei martyrem Emmerammum proprietatis suae de silva jugera CXXX in loco Atinga nuncupato, in manum Ambrichonis venerabilis episcopi et advocati ejus Wicrammi. E [Col. 0907A] contra vero magnificus praesul ejusque advocatus praedictus de rebus sancti Emmerammi in eodem loco tradiderunt supradicto comiti Engilberto pratorum jugera XXIV, in proprium perpetualiter habendum. Isti autem sunt testes qui hoc viderunt et audierunt: Framrih, Wichad, Pernbart, Perehtgoz, Nanzo, Egilpreht, Engilhelm, Helmrih, Hartnand, Gatahelm, Plidker, Gotascalch, etc.
Fructuosa valde et honesta ac nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat commutandi videlicet res quasdam pro ambarum commoditate partium. Eo igitur tenore ac ratione quaedam commutatio convenit inter Ambrichonem Reginensis [Col. 0907B] Ecclesiae venerabilem episcopum, et quemdam nobilem presbyterum, Alawihum, cancellarium Rodoldi comitis venerandi. Tradidit namque praefatus presbyter pariter cum suo advocato in manum episcopi et advocati ejus Immonis talem proprietatem ut habuit ad Ottarpah, nihil extramittens, sed totum ex integro in potestatem sancti Emmerammi transfundens. Et ad Hacinhofa aream unam et jugera duo. E contra vero tradidit praedictus Immo una cum episcopo jam dicto ex rebus S. Emmerammi talem proprietatem ut Poppo quondam ad sanctum Emmerammum contradidit in loco nuncupante Holzhusa, Alawiho scilicet in proprietatem jure perpetuo possidendam, nihil extramittens, sed totum ex integro, [Col. 0907C] silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumque decursibus et viarum redditibus fortissimo tenore transfudit. Vestitores vero Ratoldus, et Berehtricus et Immo fuerunt. Et ut haec commutatio firmior in perpetuum et inconvulsa permaneret, placuit testes adhibere quorum nomina sunt: Albrat comes, Polo, Cundpold comes, Herrant, Perehtrih, Ratolt, Snelhart, Garaheri, Reginperht, Fridaperht, Kepahart, Somperht, Hunrih, Hisso, Helmger, Hiltrih, Grimuni, Gomerih, Sigiwunds, Cotascalch comes, Odalhart. Actum est autem in civitate Regina anno Dominicae Incarnationis 871, indictione 4.
In creaturis igitur nulli animantium datur sensus [Col. 0907D] pro aeterna remuneratione praemeditari posse seu qualem habeat beatitudinis portionem sine fine manentis pro factis bonis, nisi tantum animali ratione degenti, id est homini. Hanc igitur ecclesiasticus vir, nomine Baldricus, non est oblitus sensibilitatem, sed valde utiliter de futura animae suae mercede praecogitabat considerans divinum quod dicit: Date terrena ut acquiratis aeterna. Eodem hic praefatus venerabilis vir instinctus eloquio tradidit quamdam pecuniae suae partem ad sanctum Emmerammum in manum reverentissimi praesulis Ambrichonis, et advocati ejus, nomine Walah, ea ratione quatenus proprietas quam patruus ipsius Otachar ad praedictum sanctum Dei contradidit in loco qui dicitur [Col. 0908A] Rorpah ei remitteretur usque ad finem vitae suae, et ut post obitum suum eadem proprietas perpetuo jure in potestate S. Emmerammi permaneret una cum illa pecunia quam donavit; id est: calix cum patena argent., Lectionar. II, Missal. II, librum Homeliarum, Gradal. II, Nocturnal. II, lib. Can. I, Psalterium I, Passion. II, Officiale I, Collectarium I, Poenitentiale I: servum videlicet et ancillam, hoc est, Adalhoh et Imma, cavalli VI, et fetus qui ex eis post factam donationem fuerit, in illa proprietate cum caeteris omnibus ad saepe dictum sanctum Dei martyrem stabiliter firmiterque pertineant. Quatenus haec complacitatio firmior fiat, testes per aures tracti sunt quorum nomina subsequentur: Heriperht, Avo, Helfrih, Jacob, Erchanfrid, item Jacob, Salmon, [Col. 0908B] Sigiperht, Erchanperht, Rupo, Cundachar, Erchanpold, Oto, Nidhart.
Postquam orthodoxus vir sanctae memoriae Baturicus episcopus et Sigimundus abbas mutua inter se conventione facta tale concambium fecerunt, ut idem venerabilis praesul ipsi abbati in beneficium concambii concessit servos quos habebat ad Perindorf, et abbas e contra donavit quod ille possidebat juxta fluenta Labarae. Contigit, ex parte Sigismundi, ut servi quos ipsi episcopus in concambium dedit injuriam sustinerent, et saepe reclamarent ad praefatum pontificem; quamvis haec mitis idem audiret [Col. 0908C] episcopus, voluit tamen dissensionem devitare, et ad ipsum abbatem loqui rogavit ut injuste contumeliam non paterentur servi ab eo quos in concambium accepit. Sed tamen nullo modo illud emendare volebat. Dum haec ita se haberent, Baturicus episcopus juxta rationem condignam non ferens animo injuriae causam servorum suorum venit cum amicis et hominibus ad supranominatum vicum obviam ipsi abbati. Et cum sedissent, facto silentio cum convenientia Baturicus praesul reddidit prior eidem abbati cum ferula sua concambium quod ab eo accepit, et abbas cum baculo suo eodem modo reddidit episcopo concambium quod cum illo gesserat. Et sic placitum quandoque se habere condixerant; ut, si quando quid inter se de causis ipsis quaerere [Col. 0908D] voluissent, hoc tunc in caput constituissent. Ibi fuerunt praesentes Oto, Kamanolf, Rodolt, Swarzloh, Pillunc, Uzant, Cundheri, Pern, Erchanpold, Jacob, Marcho et alii. Actum est in vico supra scripto, an. Domini 829.
Fructuosa coadunatio et nimium utilis consuetudo inter homines olim inoleverat commutandi videlicet non solum ob locorum opportunitatem rerum facultates diversarum, sed forte, quod magis fore existimo, per placidam rei commutabilis aestimationem. Proinde quoque regalis hoc in antea fieri in rebus suis, et maxime ecclesiasticis, sanxit auctoritas, [Col. 0909A] et ita usque ad quinque hobarum supplementum constare concessit. Hoc autem numero expleto, si quaelibet commutatio desideretur perficienda, haud aliter quam praecepto annuloque praefatae magnitudinis firmetur. Ex hoc etiam cuidam nobili viro, nomine Cundberto, complacuit quamdam proprietatis suae vicissitudinem peragere. Tradidit quippe ad S. Petrum apostolum, sanctumque Dei martyrem Emmerammum in manum Ambrichonis venerabilis episcopi et advocati ejus Ogonis talem proprietatem qualem habuit ad Purcpah, id est domum cum curte, ecclesiam et in ea capsam argent. I, altare argento parat. I, alia II, lapidem altaris argent., parat. II, calicem cum patena argentea, crucem argenteam I, Missale I, Lection. I, albam [Col. 0909B] I, casulam coccineam I, tholam I, thuribulum aeneum I, tintinnabulum I, campanam aeneam II, pomarium I, vineam I, molam I, vivarium I, inter terram arabilem et prata hobas XIII, silvae jugera CX, mancipia XI, id est Ratkis, Motuni, et filia ejus, Perehtwar cum filio et filia, Ciliga et filii ejus duo, Deotpurc, Nordpold. Ad Hapuhpah hobam I, ad Sulzpah hobam I, et molam I. Haec etiam ad superiorem locum pertinent. Nihil ergo praetermittens in rivis rivorumque decursibus, pascuis, silvis, sed omnia ad praedictos sanctos tradidit atque transfudit. Ea siquidem ratione, si beneficium quod ad Filesa habuit ei in proprium regis praecepto donetur, id est, casam cum curte, ecclesiam, et in ea altare I, palliolum I, terrae arabilis hobas V, pratorum carrd. [Col. 0909C] XL, silvae jugera XXX, molam I. Et ibi prope in eodem termino hobam I quam Jacob advocatus in Megilone et fratre ejus Hungario lucratus est, pratorum jugera VIII, ad Hasalpah vero quod etiam illuc pertinet, casam cum curte, terrae arabilis hobas II, pratorum carrad. VIII, silvae jugera V. Ibidem autem ad Filesa cui subsequentia appendent, sunt mancipia XI, id est, Wolfpero, Ratpoto, Heimpreht, Liutfrid, Otfrid, Anthad, Kisalolf, Somni, Helmdrud, Mahtlind, Chunipreht. Isti sunt autem testes auribus tracti traditionis ante nominati Gundperti: Ogo, Avo, Adalhun, Karaheri, Rodheri, Hittipero, Hitto, Erchanperht, Marcho, Lantperht, Liutperht, Folcrih, Ascrih et alii. Actum est ad Rockinga sub quercu quae contra ecclesiam est, anno imperii Karoli [Col. 0909D] super Baoarios et Francos primo.
O quam caduca et fragilis hominum generatio quae procul dubio miserae morti semper fit obnoxia, et quam jocunda coelestis vita, ubi erit sanctis sine fine laetitia! Haec ego David summa intentione mentis perpendens trado quasdam res proprietatis meae in locis nominatis ad Perge et ad Egiwila, quidquid in illis locis habeo cum mancipiis XXV ad S. Petrum ubi Erchanfridus venerabilis episcopus Dei Ecclesiam regere dignoscitur, eo tenore et ea ratione ut capellam ad Alarespurc, et si superstes soceri [Col. 0910A] sui Werinperti fieret, illud beneficium ad Biucheim usque ad finem vitae suae possideret, et postea omnia emeliorata ad S. Petrum sine illius contradictione permaneant. Et, ut firmior et certior haec ratio posteris consistat, placuit testes adhibere. Babo com. Meginhart, Ratolt, Masso, Elit, Epo, Sigimot, Odalperth, Walah, Avo, Jacob, Albrih, item Jacob. Testimoniales Waldker, Ogo, item Ogo, etc.
Fructuosa valde, necnon et nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat commutandi scilicet quasdam res pro ambarum utilitate partium. Hoc tenore et hac ratione convenit inter Ambrichonem [Col. 0910B] venerabilem episcopum et Adalbertum quemdam virum nobilem quasdam causas commutare. Tradidit namque advocatus episcopi Puolo cum consensu et jussu praefati episcopi et omnium monachorum S. Emmerammi martyris Christi talem proprietatem ut Wolfheri ad praedictum sanctum tradidit in Frumdorf jure perpetuo possidendum. Contra etiam tradidit in Reitinpoh Adalpertus talem concapacitatem, et proprietatem quam in illa concapacitate habet, conveniente ad causas praedicti sancti Emmerammi, quatenus sine ullius contradictione ad sanctum Dei pertineret perpetualiter. Facta est haec commutatio anno Domini 866, indict. 13, in loco nuncupato Pereharteshusa in praesentia jam dicta [Col. 0910C] episcopi et Rodolti comitis.
Plurimorum sentiat industria fidelium, praesentium videlicet atque futurorum per relationem mei humillimi breviatoris qualiter reverendus Dei cultor Ambricho congruam commutationem cum quolibet campione nobili, nomine Chrestingo, peregit. Hic itaque robustus et ingenuus vir tradidit ad S. Emmerammum martyrem Dei, in loco qui dicitur Cheleheim, de terra arabili jugera XXI, et de silva satis pulchram portionem. Ut plerisque arbitratur, ejusdem silvae sunt jugera XX, vel amplius. E contra vero venerabilis sanctae sedis episcopus Ambricho [Col. 0910D] una cum advocato suo Cundberto redonavit eidem praenotato nobili de rebus sancti Dei Emmerammi totidem jugera de arabili territorio aequalemque silvae portionem in loco Arnhelmashova nuncupato, uterque inter se utilitatem vel commoditatem locorum conquirere studentes, sicut et fecerunt. Quatenus firmior existat a posterisque melius credatur haec complacitatio, placuit duas chartulas inde exhibere patrio tenore scriptas, ac testimonialium nomina innotare qui sunt Ascrih, Adalhun, Cotaperht, fraterque ejus Irimperht, Helfrih, Paldrih, Cundhart, Arperht, Strupo, Hiltiprant, Rafolt, Engilpero, Odalscalch, Odalhart, Reginger, Cundperht et Rihho frater ejus.
Deo gratias quod valde utilis et nimium fructuosa olim inter homines inoleverat consuetudo et adhuc plerumque apud quosdam nobiles bene cauteque frequentatur commutandi videlicet quasdam res pro ambarum commoditate partium. Deinde complacuit fidelibus episcopi Ambrichonis ut illum instigarent ut fecisset unam commutationem cum fidele suo Ogone qui habuit bonas res, comparatas in proprietatem, bene pertinentes ad fiscos supradicti episcopi. Tunc Ogo confitebatur eo modo se fecisse, si bene restitueretur sibi. Et statim episcopus consuluit monachos atque canonicos, si voluntas illorum esset. Et illi dixerunt quod bene esset, si antea misisset [Col. 0911B] suos fideles, et investigaret quae pars melior esset. Tunc jussit episcopus Egilperto praeposito, atque Avoni advocato, et Wolfhoho clerico et Deotfrido vicario, ut perrexissent, et investigarent atque emensurarent subtiliter cum pertica. Placuit illis, et indicaverunt episcopo eo modo quo invenerunt de proprietate Ogonis de terra arabili et de silva jugera CLXXVIIII. Quod debuit episcopus e contra dare, fuerunt jugera CXXXIII. Tunc dixit episcopus ut melius fuisset, si interrogasset dominum suum regem, quomodo sua voluntas esset. Tunc dixit rex eo modo fieri sicut licentiam dedi, ut commutatio esset usque ad quinque hobas. Haec dictio a rege dicta est in Idibus Junii. Postea convocavit domnus episcopus Ambricho suos monachos, atque canonicos et alios fideles [Col. 0911C] suos, et fecerunt commutationem illam. Tradidit itaque supradictus Ogo ad S. Emmerammum in praesentia servorum Dei et advocati ejusdem ecclesiae nomine Avonis in loco qui dicitur Puohhusa casam cum curte, et de terra arabili jugera LXX, et de silva jugera X, et ad Punninchova jugera X, et de silva jugera XXXIX, et ad Munolfinga casam cum curte jugera XXX, et de silva jugera XX. E contra quoque Avo advocatus praefati episcopi tradidit jam dicto Ogoni de rebus S. Emmerammi in loco qui dicitur Matinga casam cum curte, et de terra arabili jugera CXXXIII. Isti sunt qui praesentes tunc aderant de monachis: Egilperht, Faraman, Deotperht, Reginfrid, Adalgoz et caeteri fere omnes. De canonicis Sandrat, Ermanolt, Erchanperht, Wolfhoh, Rodult, [Col. 0911D] Rihholf, etc. Postea episcopus et sui fideles praeceperunt Avoni advocato et Ogoni ut perrexissent ad concilium comitum ad Eitaraha ibique testes tracti essent per aures. Hoc fuit in praesentia Chuniperti comitis, et Cundopoldi comitis, et Rumoldi comitis. Isti testes sunt ibi tracti: Reginhoh, Pazrih, Nidhart, Rodmunt, Liudhart, Eparhoh, Wihmunt, Arhart, Perahthelm, Pern, Erchanpold, Rodmar, Erchanfrid et caeteri.
Cunctorum industria fidelium agnoscat qualiter Berehtcund venerabilis matrona et Grimheri commutationem convenientem fecerunt. Tradidit itaque [Col. 0912A] Grimharius ante nominatus nobilis ad S. Emmerammum terrae arabilis jugera XXX, et de pratis carrad. XIV in loco Stinpah nuncupato in manum Perehtgundae atque advocati illius, nomine Lantberti. E contra vero illa Perehtgund ipseque advocatus Lantbertus, episcopo honorabili Ambrichone licentiam concedente, tradiderunt de rebus S. Emmerammi eidem nobili Grimhario ad Imminpere de terra arabili jugera XXX, et de pratis carrad. XII. Isti quoque ejusdem gestae rei testes existunt auribus tracti: Strachol, Hunolt, Deotolt, Sigimunt, Meiol, Hunger, Amalger, Otperht, Reginhart, Deotcoz, Ermenperht, Ruodolf, Petilo, Hamadeo, Engilwart, Reginolt. Actum autem in Stinpah primo anno Karolomanni regis serenissimi
Fructuosa valde, non solum honesta, sed nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat commutandi videlicet pro commoditate utrarumque partium. Hac igitur ratione tradidit Winicho quidam nobilis ad S. Emmerammum proprietatem suam quam habuit ad Puocha et ad Stupinga nihil extra dimittens. E contra vero cum licentia Ambrichonis venerabilis episcopi et consensu fratrum Isan advocatus episcopi praedicto Winichoni ex rebus S. Emmerammi tradidit, in loco qui dicitur Buohloh, domum cum curte et aedificiis, de terra arabili jugera LIII, de pratis carrad. XII in proprietatem possidendam, et [Col. 0912C] quidquid exinde pars parti contulerat liberam in omnibus habeant potestatem sine alicujus contradictionis obstaculo. Et, ut firmius haec commutatio a posteris credatur, placuit testes adhibere quorum nomina sunt haec: Folcrat, Masso, Immo, Luitprant, Wicpold, Waninc, Jacob, Adalscalh, Pazrih, Albrih, Altmar, Truogilo, Adalunc, Rafolt, Gotafort, Swapilo, Meginhart, Teorotnand.
Fructuosa valde, et non solum honesta, verum etiam nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat commutandi videlicet quasdam res pro ambarum utilitate partium. Hac siquidem ratione convenit inter venerabilem episcopum Ambrichonem [Col. 0912D] et quemdam nobilem Ellinpoldum ista commutatio. Tradidit itaque praefatus Ellinpoldus ad S. Emmerammum in manum praedicti episcopi et advocati ejus Apponis de rebus proprietatis suae ad Perga aream unam et pratum unum ad molinam instituendam. E contra vero jam dictus advocatus cum licentia episcopi tradidit Ellinpoldo de rebus S. Emmerammi partem areae ad Hedinpah, id est, in longitudine perticas XII, in latitudine duas. Et ut haec commutatio firmior esset et a posteris melius crederetur, placuit duas chartas uno tenore conscriptas inde exhibere et testes adhibere quorum nomina hic sunt: Erchanperht, Grimperht, Amalperht, Petilo, Otmar, Erchanhart, Amalrih, etc.
Fructuosa valde jam olim inter homines et utilis nimium inoleverat consuetudo, scilicet ut res suas pro commoditate ambarum partium commutarent et utrinque, quod sibi contiguum esset, sumerent. Hac igitur considerata ratione nobilis quidem Reginpertus Ambrichonis venerabilis episcopi vasallus quasdam res quae sibi ex conjugis suae, nomine Wicbirgae, consortio in haereditatem cesserunt, in provincia Baoariorum in pago Tonocgewa, in villa Tuncilinga, id est, locum aedificii desertum, de terra arabili jugera XLVIII, prata ad carrad. XV, de silva jugera C, vias, aquas, vel quidquid in illo loco visus est habere, tradidit ad sanctum Dei martyrem [Col. 0913B] Emmerammum, supra dicto accipiente episcopo advocatoque suo Cundperto. Et e contra eisdem tradentibus accepit de sancti supra dicti martyris rebus locum quemdam qui dicitur Puoh, prope curtem quae vulgari vocabulo vocatur Tan Monachorum, id est Ecclesiam, curtem cum pomerio, de terra arabili aeque ut dedit jugera XLVIII, prata ad carradas XV, de silva jugera III, et quidquid in eodem loco prius in beneficium visus est accepisse, ea videlicet ratione ut ipse et posteri ejus, vel cuicunque donare voluerit, haereditario jure perpetualiter possideret. Denique, ut haec insolubilior esset traditio, placuit ex utraque parte testibus Norico more auribus tractis affirmari, quorum etiam nomina, ne quis error posteros invaderet, congruum duximus ascribi: [Col. 0913C] Cundpertus, advocatus Ambrichonis episcopi, qui, ut supra dictum est, hanc traditionem pariter cum episcopo et accepit et fecit. Teste Helfrico, Durinchardo, Waltungo, Askarico, Rodhario, Deotmaro, Rihpaldo, Rihperto, Cundhardo. Et ut nullum omnino foret ab utrisque partibus impedimentum, placuit duas assignari chartulas. Quippe unam in bibliothecam sancti martyris reponi, alteram vero a Reginperto jam supra dicto teneri. Actum est autem praesente episcopo jam saepe nominato caeterisque quam plurimis anno Domini nostri Jesu Christi 879, indictione 12, regnantibus clarissimi regis Hludowici filiis Carlomanno, Hludowico, Carolo, anno 4.
Fructuosa valde, et non solum honesta, verum etiam nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat commutandi videlicet quasdam res pro ambarum utilitate partium. Hac siquidem ratione convenit inter venerabilem episcopum Ambrichonem, et quemdam nobilem Eckihardum ista commutatio. Tradidit itaque praefatus Eckihardus ad S. Emmerammum in manum praedicti episcopi et advocati ejus Adalrici proprietatem suam quam habere visus est in loco qui dicitur Stargina, et servum unum. E contra vero jam dictus advocatus cum licentia episcopi tradidit ad Ewistun jam dicto Eckihardo de rebus S. Emmerammi de terra arabili [Col. 0914A] aequali mensura et de pratis carradas III. Et, ut haec commutatio firmior esset et a posteris melius crederetur, placuit duas chartas uno tenore conscriptas inde exhibere, et testes adhibere, quorum nomina sunt haec: Rihhart, Sigiperht, Helmperht, Engilperht, Marcholt, Eparhart, Kepahart, Erchanpold et caeteri quamplurimi.
Comperiat, imo etiam liquido plurimum industria fidelium quorumcunque auribus per praesentem chartulam subsequens traditio et complacitatio manifestetur, qualiter diaconus quidam venerabilis, nomine Cundbato, pro remedio animae suae cogitavit. [Col. 0914B] Speravit namque, quod et omnino credendum est, si de rebus terrenis sanctas Dei ecclesias ditaret, ut inde sibi corporalis cura ac animae salus aeterna amplificaretur. Quapropter ergo divino cogitatu instinctus tradidit proprietatem suam, quam habuit ad Quartinaha juxta Bilisaseo, ad sanctum Dei martyrem Emmerammum, domino suo Arnolfo filio regali permittente a quo eam in possessionem accepit. Tradita est autem praedicta proprietas ab eodem venerabili Cundbatone pro domino suo Arnolfo et pro se in ipsam aram S. Emmerammi in manum videlicet Ambrichonis reverentissimi praesulis et advocati ejus Gundberti; id est, ecclesiam S. Joannis evangelistae cum omnibus pertinentiis et adjacentiis suis, cum curte et parochia, et cum omnibus illuc concessis, [Col. 0914C] mancipiis, agris, cultis et incultis, pratis, pascuis, silvis, decimis, aquis aquarumque decursibus locis illis traditis, id est, ad fluvium Salam quod Froperht jam olim in beneficium habuit et ad Velih, caeterisque omnibus mobilibus et immobilibus. E contra vero praefatus Gundpertus advocatus consentiente domino suo episcopo tradidit de rebus S. Emmerammi ante nominato Gundbatoni venerabili diacono quod Chezil Dux jam quondam pro remedio animae suae ad praedictum sanctum condonavit juxta amnem qui dicitur Raba; ea scilicet ratione, quatenus idem Gundbato ambas res illas firmiter atque utiliter possideat usque ad obitum suum. Post vero integriter cuncta ad saepe jam dictum Dei sanctum redigantur et restituantur. Et ut haec auctoritas traditionis firmior habeatur, [Col. 0914D] subnotati testes per aures trahuntur: Polo, Jacob, Reginhoh, Solomon, Eckirih, Adamar, Avo, Fastmot, Gotaperht, Irmperht, Heripold, Unlaz, Pernhart, Herrant, Engilscalh, Erchanperht, Reginhart, Strupo, Hungis, Ambricho, Liutperht, Sigihart, Vicker, Patto. Item Avo, Switker, Gammo, Adalrih, Salacho. Insuper etiam juxta ipsam Aram praedicti sancti ille episcopus eidem Gundbatoni licentiam concessit, ut mancipia S. Emmerammi quae ultra Rabam fuga lapsa sunt inquirat, et capiat et in easdem res ecclesiae constituat, ut post obitum suum, sicut supra diximus, cuncta emeliorata ad sanctum Dei martyrem Emmerammum revertantur.
Concambium inter Ambrichonem episcopum et Ernustum quemdam venerabilem virum. Dedit igitur Ambricho ep. de rebus sanctae Ecclesiae jugera XXVI in loco qui dicitur Gundpatinga. Et e contra dedit Ernustus de rebus proprietatis suae jugera XXVIII in loco qui dicitur Preitprunnin, ea videlicet ratione, ut, si quis successor jam memorati episcopi hoc concambium mutare conaverit, tunc potestatem habeat Ernost res suas convertere quocunque voluerit. Et haec nomina circumstantium, atque audientium: Erchenmar, Willihelm, Wichart, Anthelm, Eigil, Reginhart, Herilung, Anzo, Gundpold, Gerolt, Drudolt, Hartnid, Helfrih, Eckirih, [Col. 0915B] Weladeo, Ato, Ermanolt, Rodcog, Merimuz, etc.
Fructuosa valde, et non solum honesta, verum etiam nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat communtandi videlicet quasdam res pro ambarum utilitate partium. Hac siquidem ratione convenit inter venerabilem episcopum Ambrichonem, et quemdam Dominicalem servum Rihhelmum ista commutatio. Tradidit itaque praefatus Rihhelmus in manum supradicti episcopi et advocati ejus Hahardi de rebus proprietatis uxoris suae pratum unum habens jugera XII, et de arabili terra jugera VIII quae sunt sita juxta cellulam quae dicitur Dehtapeta. E contra etiam jam dictus advocatus cum [Col. 0915C] licentia episcopi tradidit jam saepe dicto Rihhelmo de rebus sancti Petri de arabili terra jugera XX quae sunt sita prope villam quae dicitur Winzara. Et ut haec commutatio firmior esset et a posteris melius crederetur, placuit duas chartas uno tenore conscriptas inde exhibere et testes adhibere quorum nomina sunt haec: Kaganhart, Ciliman, Pezo, item Ciliman, Odalperht, Engici, Eiorih, Plidker, Salacho, Alpgoz, Amalheri, Sono, etc.
In Dei nomine tradidit Avaluna ad S. Emmerammum mancipia X quorum nomina sunt: Leva, Kerhart, Paldrih, Folcrat, Willirih, Deotperht, Willipurc, Reginpold, Cotaperht, Kisalfrid. E contra [Col. 0915D] vero Immo advocatus et Ogo tradiderunt de rebus S. Emmerammi praedictae Avalunae in proprietatem mancipia V, id est: Unroh, Helidolf, Snelhart, Hitto, Egilwih. Hi sunt testes: Ogo, Masso, Epucho, item Epucho, Wago, Isanpero, Adalperht, Rodolt. Actum est ad Potinreinna.
In nomine summi Dei notum sit omnibus Christianae religionis hominibus, talem scilicet causam scire volentibus, quod ego Ratheri pro futura mercede cogitans ac servitii mihimet placiti memor, propriam ancillulam meis videlicet laboribus acquisitam, nomine Ellinpurgam ad altare Dei, quod [Col. 0916A] constat dicatum in honore S. martyris Emmerammi tradidi propriamque post obitum meum illi loco dicavi. Quippe ea ratione, ut inde patrocinium ac defensionem speraret, atque per singulos annos nihil plus quam quatuor denarios persolveret, reliquum quoque vitae hujus tempus proprio dispensaret arbitrio. Denique tres filios meos, quos mihi supra nominata genuit mulier, nomine Alawinum, Johannem, Bernhardum, liberos atque ab omni servitutis humanae vinculo securos reliqui. Fratribus quoque meis praesentibus, nomine Allino et Alawino, et in utraque re, id est feminae filiorumque libenti animo consentientibus. Actum autem hoc coram civibus urbis regiae Radasponensis quorum nomina cernuntur in subjecto: Lantolt subvicarius [Col. 0916B] civitatis, Adalpero exactor telonei, Odalman, Egilolf, Ratker, Wolffrid, Ratcoz, Huntolf, Otwin, Welo, Wachilo, Adalrat, Enci.
Fructuosa valde et nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat commutandi videlicet quasdam res pro ambarum commoditate partium. Hoc quoque quidam nobilis, nomine Rihcowo, non praetermisit, sed etiam tradidit ad S. Emmerammum proprietatem suam quam habuit in illa marca ad Menzinpah in manum Ambrichonis venerabilis episcopi et advocati ejus Garaharii. E contra vero idem advocatus cum licentia episcopi tradidit praedicto [Col. 0916C] Rihcowoni de rebus S. Emmerammi ad Talamazinga terrae arabilis jugera VIIII, et nemusculum unum. Isti autem sunt testes concambii hujus: Unlaz, Erchanfrid, Askarih, Deotmar, Helfrih, Sigifrid, Tinto et caeteri.
Nonnullorum comperiat industria fidelium quorumcunque auribus hujus chartulae injuncta fuerit notitia qualiter Ambricho reverentissimus praesul, et quidam vir nobilis, nomine Engilmarus, germanique ejus, Mezi videlicet atque Vitalis pro utrarumque utilitate partium commutationem perfecere praesentem. Tradidit namque praedictus puer Engilmarus cum fratrum suorum consensu ad S. Petrum sanctumque [Col. 0916D] Dei martyrem Emmerammum talem proprietatem qualem habuit ad Menzinpah, nihil extra dimittens nisi tribus carris ligna sumenda ac pastum porcis XL. Caetera vero omnia sine ulla contradictione ad praedictos sanctos contradidit in manum Ambrichonis vener. ep. et advocati ejus Gundberti; id est, casam cum curte, marcam silvae bonam, terrae arabilis jugera XLIIII, pratorum carradas XXX et servum unum, nomine Othelmum. E contra autem praefatus magni meriti episcopus et advocatus suus Gundbertus tradiderunt eisdem viris nobilibus de rebus S. Emmerammi ad Sallahopit casam cum curte, ecclesiam et quidquid in ea fuit. Terrae arabilis jugera XLV, pratorum carradas XXX, silvae [Col. 0917A] lucos II et servum unum, nomine Egilwolfum. Sunt etiam testes hujus commutationis auribus tracti: Ogo, Adolf, Avo, Strupo, Sinzo, Helfrih, Hartwic, Truhthad, Hawart, Unlaz, Cheftinc, Engilperht. Actum coram Engildeone comite et Engilmaro abbate, regnante Karolo imperatore.
Fructuosa valde et mirabiliter utilis olim inter homines inoleverat consuetudo commutandi videlicet quasdam res pro ambarum opportunitate partium. Idem quoque Salomanno cuidam nobili viro imitandum complacuit suam fideliter praecogitando commoditatem. Tradidit namque paulo superius nominatus nobilis ad S. Dei martyrem Emmerammum [Col. 0917B] proprietatem uxoris suae Adalburnae, consentiente illa, qualem ad Menzpah haereditario jure habere visus est, in manum Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Helfrici. Hoc est, in territorio culto et inculto, silva ejusque termino, pratis, aquis et earum decursibus, necnon et omnia quae ibidem habuit ex integro ad praedictum sanctum tradidit atque transfudit. E contra vero praesul et praedictus advocatus de rebus S. Emmerammi tradiderunt eidem nobili territorium ad Reitinpoh quod Otmar jam quondam tradidit ad sanctum jam saepe dictum. Testes autem hujus commutationis sunt hi: Avo, Strupo, Rupo, Ogo, Hahart, Polo, Unlaz, Hiltipero, Hatto et caeteri.
Igitur fructuosa valde et plurimis consuetudo utilis jam olim inter homines inolescere coepit commutandi scilicet quasdam res propter ambarum commoditatem partium, quod et nunc magis magisque, maxime autem apud nobiles frequentatur. Hoc ergo quidam generosi viri, uterini videlicet fratres, vocabulis nuncupati Cundhart et Rathart, ob suam utilitatem praeterire noluerunt. Nam hi praefati viri tradiderunt ad S. martyrem Emmerammum in manum Ambrichonis vener. ep. illiusque advocati nomine Gundberti in loco Atinga nuncupato curtes duas cum totidem domibus, terrae arabilis jugera LXX et noval. jugera X, de pratis ad [Col. 0917D] carradas XXV, de silva bene provisa jugera XX, et molinam unam. E contra vero praenotatus cultor venerabilis et advocatus ejus de rebus B. martyris Dei Emmerammi tradiderunt illis nobilibus, quippe ad Totinaccharon Cundhardo casam cum curte, de rure jugera LII, de pratis carrad. I, et Rathado casam cum curte, territorii jugera XLII, pratorum ad carrad. XII, de silva jugera III, in loco qui Vekkinga vocatur. Et, ut hoc stabile permaneat in futuro a posterisque melius credatur, placuit duas chartulas pari tenore scribere.
Nonnullorum comperiat industria fidelium quorumcunque [Col. 0918A] auribus hujus chartulae inseratur notitia. Tradidit igitur diaconus quidam venerabilis, nomine Altoltus, ad sanctum Dei martyrem Emmerammum talem proprietatem qualem habuit ad Atinga in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Wicrammi, id est terrae arabilis et pratorum jugera XXX, et frutices ad exstirpandas jug. XV et eo amplius. E contra vero praedictus advocatus, nomine Wicrammus, tradidit de rebus S. Emmerammi cum licentia domini episcopi eidem venerabili diacono terrae arabilis jugera XXX, ac silvae jugera VI, et pratorum carradas IV et aream I. Et hoc est juxta lacum qui dicitur Munituna, quatenus praefatus sanctus suarumque rerum provisor illud possideat ad Atinga, et ille placidae praestantiae diaconus illud [Col. 0918B] firmiter obtineat ad Munituna. Et, ut haec commutatio ita firma persistat, placuit duas chartulas pari tenore conscriptas exhiberi cum testibus subnominatis, id est Polo, Adolf, Avo, Strupo, Karaheri, Cotaperht, Helfrih, Liuthart, Waltunc, Erchanperht, Hungis, Adalhun. Actum autem ad Rockinga, praesente Engilmaro, et Hittone abbatibus, ac Sandrato archipresbytero atque Reginone diacono.
Nonnullorum noverit industria fidelium qualiter reverendus Dei cultor Ambricho concambium cum quodam manumisso, nomine Lantperto, peregit. Ille namque vir nuper ante nominatus tradidit ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum [Col. 0918C] proprietatis suae de terra arabili jugera CL in manum Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Helfrici, et hoc jacet juxta castellum Erilinga nuncupatum. E contra vero praedictus advocatus cum consensu episcopi tradidit eidem Lantperto de rebus sanctorum, quos praenotavi, terrae arabilis jugera CXXXIII in loco Eidrateshusa nuncupato. Et ut haec commutatio firmior habeatur, placuit duas chartulas uno tenore conscriptas exhibere.
Per compendiosum hujus chartulae narratum cujuspiam affectum commutationis pandere conabor omni aurem accommodare volenti. Tradidit ergo [Col. 0918D] vir quidam nobilis, nomine Adolf, ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum in manum Ambrichonis vener. ep. et advocatorum ejus, Helfrici videlicet atque Gundberti, proprietatem suam quam habuit ad Husun, id est terrae arabilis jugera LXIII, casam cum curte, horreum quoque, atque pomarium, pratorum carradas IX, silvae jugera XXV. Necnon etiam omnia quae sua sunt eidem loco appendentia ad praedictos sanctos contradidit atque transfudit. E contra vero Helfricus et Gundbertus cum consensu episcopi tradiderunt praedicto nobili Adolfo de rebus sanctorum in loco Altaha nuncupato casam cum curte, horreum, pomerium, terrae arabilis et pratorum jugera LX, et terminum in silvam [Col. 0919A] copiosum. Hujus autem traditionis testes sunt Polo, Avo, Strupo, Heidfolc, Gataperht, Irmperht, Perehtrih, Isanperht, Sindperht, Adalliun, Hiltiprant, Patarih. Ilpunc.
Multorum agnoscat industria fidelium qualiter quidam servi quarumlibet suarum rerum, dominis scilicet magistrisque suis non contradicentibus, commutationem peregerunt. Dedit ergo Polo vicarius regis dimidiam hobam Cotabaldi filii Kaganhardi ad Chuningesdorf, et aream I et pomerium I servo S. Petri, nomine Rinconi, in manum ven. ep. Ambrichonis, atque advocati illius Helfrici. E contra vero advocatus Polo ante nominatus praesente episcopo [Col. 0919B] dedit hobam unam areamque unam Rinconis servi S. Petri Cotabaldo famulo regis in manum Polonis in villa quae vocatur Tanhusa. Haec ergo commutatio facta est Ambrichone episcopo permittente et Polone in domo episcopi inter Erilapah et Menzinpah constructa.
Olim igitur utilis et fructuosa inter homines consuetudo subolescere coepit, commutandi videlicet quasdam res pro ambarum commoditate partium, quod et moderni siquidem plerumque peragere conantur crebrius ac crebrius commutantes vestigia imitando antecedentium patrum. Id etiam quidam nobilis vir, nomine Poso praetermittere noluit, sed [Col. 0919C] propter utilitatem suam tradere studuit ad sanctum Dei martyrem Emmerammum quamdam partem proprietatis suae, quod et perficiebat. Hoc est, ad Perga et Hasalpah inter agros cultos et incultos, pratorumque terminos jugera CXVIII in manum quoque venerabilis Dei cultoris Ambrichonis ep. et advocati ejus Adalhuni. E contra vero idem venerabilis praesul suusque advocatus de rebus S. Emmerammi ad Hedinpah et Tecchinpah tradiderunt praefato nobili aequalem partem agrorum atque pratorum. Et ut firmius in futuro permaneat traxerunt testes quorum nomina sunt: Ogo, Adolf, Sindperht, Tevit, Grimperht, Embricho, Engilmar, Otachar, Rihker, Helfrih, Albrih, Gammo, Petilo, Unlaz, Cotahelm, item Embricho.
Nonnullorum cognoscat industria fidelium, quorumcunque auribus hujus chartulae injungatur effectio, quam utiliter ac honeste commutatio subsequens perficeretur. Karolus igitur imperator licentiam donavit cuidam nobili, Hahardo nomine, quamdam commutationem beneficii sui agere, missosque prudentes direxit eam valde caute perficere, Willihelmum videlicet atque Sindbertum, necnon et Hadamarum. Tunc quippe praefatus nobilis tradidit ad S. Emmerammum cum consensu domini sui Caesaris in manum Ambrichonis vener. ep. et vicarii sui Ogonis [Col. 0920A] de terra arabili et de pratis jugera CLXX, juxta fluenta Fattarae in loco Bozilinga nuncupato. E contra vero praesul venerandus et vicarius suus dederunt eidem nobili, de rebus S. Emmerammi, terrae arabilis jugera LXX et silvae LX in loco qui dicitur Hitinchova, juxta Isuram fluvium. Et ut haec commutatio firma ac inconvulsa habeatur, placuit duas chartulas pari tenore conscriptas utrinque continere.
Noverit plurimorum capacitas fidelium per chartulae hujus notitiam qualiter Hiltigart divino compuncta instinctu pro se suorumque parentum remedio res suas tradendo operata est. Talem itaque proprietatem qualem habuit ad Menzinpah, eadem Hiltigart [Col. 0920B] tradidit ad S. Emmerammum in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati, nomine Helfrici, hoc est, territorium arabile et inarabile, prata, aquas, aquarumve decursus, terminum silvae, necnon omnia quae ibidem habuit, ad praedictum sanctum contradidit, nihil quippe praetermittens, nisi tantum in termino ejusdem silvae ligni incisionem ad unum carrum. Hoc autem testificantur Berehtcoz, Ogo, Avo, Strupo, Rodmunt, Liutperht, Erchanperht, Rupo, Avo, Hiltipero, Ambricho, Adalpold, Walah, Gammo, Eparhart.
Commemoratio traditionis Engilperti atque Cundperti [Col. 0920C] diaconi ac nepotis sui. Tradidit igitur Engilpertus atque Cundpertus nepos ejus in pago Rotacgewae in villa nuncupata Skefowa ad monasterium Maninseo ad sanctum Dei archangelum Michaelem quidquid ibidem in illa villa habere visus est, casam cum curte, reliquisque aedificiis, terris, pratis, pomerio, vivariis, pascuis, silvis, mancipia VI quorum nomina haec sunt: Rodker, Lantker, Paldmunt, Reginpurc, Rihdrud, Rihger. Omnia haec supradicta ex integro firma ratione nullo contradicente supradicti Engilpertus scilicet atque Cundpertus tradiderunt; illo tamen tenore, ut hoc beneficium in villa nominata Ezinpah et etiam ipsam supradictam traditionem Skefowa, quandiu ambo vixissent, proprio jure possiderent. Isti sunt testes per aures tracti: Kerolt [Col. 0920D] comes, Kerolt filius ejus, Ratolf vicarius, Antrib vicarius, Pazrih, Cundperht, item Antrih, Isanperht, Meginpold, Gerhart, Hotto, Kerhoh, Ato, Adalhoh, Erchanfrid, Lantperht, Ratolt, Saxo, Wlfrih, Avo, Samuel, Nothart, Cundhart, Wirunt, Otachar, Reginperht, Isanger, Cuniperht, Rato, Engilscalh, Otker, Cozolt, Otperht, Gisalmunt, Mahtheri, Cundpold et caeteri. Fidejussores Pazrih, et Cundperht ex utraque parte. Erchanfridus episcopus et advocatus ejus Cundpertus acceperunt illam traditionem, et concesserunt supradictum beneficium praedictis diaconibus Engilberto atque Cundberto cum consensu monachorum. Actum ad Rota in ecclesia anno Dominicae Incarnationis 852.
Fructuosa valde et honesta consuetudo olim inter homines inoleverat commutandi videlicet quasdam res pro ambarum utilitate partium. Ea igitur ratione tradidit Morenzo cum licentia venerabilis episcopi Ambrichonis de rebus S. Emmerammi ad Otmuntingon jugera VII cuidam viro nobili Wolframmo in proprietatem. E contra vero praedictus Wolframmus tradidit ad S. Emmerammum de rebus proprietatis suae jugera VII ad Scussinchofun. Et ut haec commutatio firmior esset et a posteris melius crederetur, placuit duas chartas uno tenore inde haberi conscriptas, unam ad sanctum Dei, et aliam viro praedicto.
Usus jam olim apud veteres nimium fructuosus pollere coepit commutandi videlicet quasdam res pro ambarum utilitate partium possessiones. Proinde quoque modernis temporibus hoc inantea fieri in ecclesiasticis frequentissime facultatibus regum sanxit auctoritas, idque usque ad quinque hobarum numerum constare permisit. Ex hac igitur imitatione quidam nobilis Ekkiricus nomine inductus tradidit ad sanctum Dei martyrem Emmerammum proprietatem suam, quam habuit ad Homeres, in manum Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Reginhohi, id est, casam cum curte, terrae arabilis jugera XLVI, [Col. 0921C] pratorum carradas XXVI, silvam copiosam, molam unam, aquas, aquarumque decursus, una cum omnibus ad eumdem locum accedentibus ad praedictum sanctum contradidit atque transfudit. E contra vero ante nominatus advocatus cum episcopi consensu tradidit Ekkirico de rebus S. Emmerammi ad Espilipah casam cum curte, ac totidem jugera agrorum et pratorum in perpetuo habendum simul cum omnibus illuc pertinentibus. Sunt quidem testes per aures tracti ejusdem vicissitudinis Ogo, Willihelm, Oto, Helfrih, Adalperht, Sigiperht, Helinger, Gammo, Erchanpold, Pern, Gemmunt, Rafolt, Nidhart et caeteri.
Notum sit omnibus fidelibus sanctae Dei Ecclesiae, [Col. 0921D] praesentibus scilicet et futuris, quod quidam presbyter, nomine Engilmarus tradidit mancipia VII ad S. Petrum, quorum nomina sunt haec: Zeiza, Sigipirc, Wolfo, Asflat, Toto, Nordker, Rodmunt, et conciliavit ut Zeiza scoparet tantum ecclesiam S. Petri, et illi serviret quod potuisset; Asflat autem serviret Wolfoni clerico et fratri suo ad dies vitae suae, et post obitum ejus ad eamdem traditionem constaret. Hanc traditionem excepit Salomon vassus Ambrichonis ven. ep. Et isti sunt testes per aures tracti: Durinchart, Hiltipero, Perehtcoz, Pillunc, Folrat, Reginhoh, Ekkirih, Arperht, Egilfrid, Erchanfrid, Adalger, Wippo, Adalperht, Otili, Anthelm, Strupo. Factum est in ecclesia S. Petri.
Multum namque utilis et nimium commoda consuetudo jam olim inter homines inoleverat quod, res suas inter se pro aptis finibus locorum commutare coeperunt. Pro eadem utilitate ambarum partium convenit inter vener. ep. Ambrichonem et quemdam virum nobilem, Otmarum nomine, ut aliquam rerum suarum inter se commutationem facerent, quod et ita fecerunt. Tradidit igitur praedictus Otmar ad S. Emmerammum de rebus proprietatis suae aream unam, et de terra arabili jugera IX in loco nuncupato Ipah. Et e contra dedit venerandus praefatus episcopus de rebus S. Emmerammi in eodem loco Ipah in proprietatem habendam ipsi Otmaro de terra [Col. 0922B] arabili jugera X. Isti sunt testes utriusque traditionis: Ogo, Pirihtilo, Walah, Terpiton, Jacob, Erchanfrid, Willihelm, Willipold, Parto, Meiol, Ekkirih, Adalger, Ludo, Wago, Isanpero, Reginhart Amalker. Anno Domini 865.
Breve commemoratorium de rebus Otberti Castaldi de Longobardia, quas dedit ad S. Emmerammum, quae sunt in Statuaras. Inprimis casas duas cum introitu suo et hortum, olivas X, de prato partes tres, vineae perticas duas, de terra aratoria perticas VI. Et de ipsis rebus fuit investitus in praesentia Plagiverti, et Ratberti, et Batruini de Banilo, et Gunduini, et Gumarii de ipso loco, et alii homines [Col. 0922C] fuerunt ibi de Romania, Florinus, et Manulfus, et Valerius, et ipsas res pro anima Otberti Castaldi in casa S. Emmerammi accepit Liutpold presbyter et Heimo laicus de Ergoltespach.
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Cogitando cogitavimus ego Einhardus presbyter et Erhardus de futura beatitudine et illorum retributione qui vitam meruerunt habere aeternam. Ideoque tradidimus proprias res nostras quas habere visi sumus in vico nuncupante Wolfmuntingas ad monasterium Adlwini episcopi quod situm est juxta fluenta, quae vocatur Rehtratanze ad sanctum Salvatorem pro remedio animarum nostrarum, vel parentum nostrorum, ecclesiam cum aedificiis, terris, silvis, [Col. 0922D] campis, pratis, molendinis, pascuis, aquis, aquarum que decursibus, mobilibus et immobilibus, casas vel scurias, et haec firmata esse volumus perpetualiter. Postmodum venerunt Adalwinus episcopus cum multis nobilibus viris in ipso vico qui vocatur Wolfmuntingas, et tunc in praesentia eorum Einhardus et Erhardus et uxor ejus Willipurc traditionem fecerunt coram ipsis cum ecclesia, aedificiis, terris, silvis, campis, pratis, molendinis, pascuis, aquis, aquarumque decursibus, mobilibus et immobilibus, casas vel scurias, et omnia aedificia et tegumenta tradiderunt ad S. Salvatorem, sicut hic superius scriptum est. Et vestitudinem fecerunt Adalwino episcopo de his omnibus quorum hic commemoravimus, exceptis [Col. 0923A] locis quae dicuntur Turunfeld et Altstat. Et Willipurc tradidit mancipia quatuor. Et convenit nos, ut Pernhardus filius Erhardi habeat ibidem suo pecori pascua et de silva utilitatem ad suum usum, in ea vero ratione ut, quandiu vixissent, in eorum sit potestate. Post vero discessum eorum redeat, sicut superius in traditione continetur, ad monasterium S. Salvatoris quod Adalwinus episcopus gubernare visus est, ad utilitatem servorum Dei qui in eodem loco Deo servire noscuntur. Si quis vero, quod fieri non credimus, aut nos ipsi, aut aliquis de haeredibus nostris, aut ulla opposita persona, quod futurum esse non credimus, contra hanc chartulam traditionis inire tentaverit, non valeat vindicare, sed ista charta a die praesenti et deinceps firma omni tempore et inviolata [Col. 0923B] maneat stipulatione subnixa. Haec autem traditio facta est in praesentia Adalwini episcopi et aliorum nobilium, quorum nomina haec sunt: Hadager, Wicterb, Sigihart, Adalperht, Wicco, Grimuni, Meiol, Waldperht, Erchanloh, Huswart, etc.
Comperiat multorum industria virorum qualiter venerabilis Dei cultor Ambricho episcopus ac quidam nobilis Arnmodus in invicem commutarunt res suas ob ambarum utilitatem portionum. Tradidit itaque praefatus vir nobilis ad S. Dei martyrem Emmerammum proprietatis suae partem unam. Hoc sunt terrae arabilis jugera XII in loco qui dicitur Lipolfinga, in [Col. 0923C] manum quoque Ambrichonis venerabilis episcopi et advocati ejus Atonis. E contra vero bis praescriptus praesul cum advocato suo tradidit eidem nobili de rebus S. Emmerammi in eodem loco totidem jugera de terra culta. Et ut hoc inconvulsum permaneat, placuit etiam duas chartulas exhibere uno tenore conscriptas.
Commemoratorium renovationis illius traditionis, quam Thevit quidam nobilis et Erhilt uxor ejus jam pridem ad sanctum Emmerammum perfecerunt. Venit namque Ambricho venerabilis episcopus in ecclesiam S. Emmerammi, et Pernhardus et alii multi ejusdem provinciae nobiles viri. Tunc praedictus Thevit [Col. 0923D] accessit ad aram S. Emmerammi et renovavit traditionem suam antiquam, tradendo videlicet talem proprietatem ut habuit ad Hornpah, et IV mancipia quorum nomina sunt: Hucimor, Gamanhilt, Deotfrid, Walahilt. Nihil de omnibus extra dimittens quae in hoc loco Hornpah habere visus est. Ea tamen ratione; ut sua beneficia omnia in proprietatem haberet usque ad finem vitae suae, et Erhilt, si diutius viveret, in proprietatem possideret; post amborum namque obitum omnia praedicta emeliorata cum acquisitione illorum sine ullius contradictione ad sanctum Dei constarent jure perenni. Hanc renovationem et vestituram accepit praedictus venerandus episcopus et Helfricus advocatus ejus. Erlapold fidejussor [Col. 0924A] et testis erat; et alii vero multi testes: Pernhart, Ogo, Reginperht, Isanperht, Terpaton, Walto, Saxo, Uzant, Rihholf, Durinchart, Hiltrih, Erchanfrid, Pazrih, Sigivuns, Salomon, Sigihart, Folcrat, Dancholf, Liutperht, Lantperht. Acta sunt haec anno Incarnationis Domini 868.
Valde venusta et utilis nimium jam olim inter homines inolevit consuetudo ut res suas sub reconciliatione commutarent. Quapropter convenit inter venerandum episcopum Ambrichonem et Kerpertum vassum suum, ut et ipsi inter se pro utilitate ambarum partium in rebus suis commutationem facerent. Tradidit igitur praedictus Gerpertus quidquid habere [Col. 0924B] visus est proprietatis in villa, quae dicitur Sempinchova, necnon et in villa quae vocatur Altaha; id est, servos II quorum nomina: Frumolt et Walger, et terram, prataque, et omnia, ut supra scriptum est, quae in his duobus locis visus est habere, sancto Emmerammo tradidit in manus episcopi et advocati sui Wicrammi, et de terra arabili jugera XX et de pratis carradas XXX; plus tradidit Gerpertus quam accepisset. E contra tradiderunt episcopus et advocatus ejus Wicrammus ipsi Gerperto in proprietatem jure perenni quidquid sanctus Emmerammus visus est habere in villa quae vocatur Pilinga, et servos II, Lupum et Winimarum. Et isti sunt testes utriusque traditionis: Lantpero, Uzant, Engilscalc, Adalperht, Lantperht, Liuthart, Fastmot, Otker, Horscmot, [Col. 0924C] Helfant.
Noverit hujus chartulae relationem plurimorum industria fidelium qualiter quarumlibet rerum commutatio ambarum ob utilitatem partium peracta sit. Tradidit itaque Witoldus quidam nobilis ad S. Emmerammum jugera IV in manum Ambrichonis venerab. ep. et advocati sui Rodkarii, juxta Filsea quoque in loco qui dicitur Niwinhusa. E contra vero in eodem termino, piissimo rege Karlomanno permittente, tradidit praedictus advocatus eidem nobili de rebus sancti Dei martyris Emmerammi, consentiente Episcopo, jugera III. Actum est ergo ad [Col. 0924D] locum Chirichun in praesentia Geionis atque Rumoldi comitum, astantibus primatibus pagi illius. Et isti sunt testes qui hoc testificant per aures tracti: Milo, Perehtheri, Perehtcoz, Offo, Rodolf, Lantperht, Egilpern, Hadager, Pero. Placuit etiam duas chartulas de hoc exhibere uno tenore scriptas, quatenus melius credatur.
In nomine Domini nostri Jesu Christi. Notum igitur fieri volumus cunctis Christianis fidelibus et infidelibus, praesentibus sc. et absentibus, necnon et futuris, quod ego Chozil humillimus comes de haereditate mea tradidi ad S. Emmerammum in proprietatem ad Stromogin quantum Gundpoldus habuit in [Col. 0925A] proprietatem et in beneficium in villa nuncupante Reginwartesdorf, et in Rosdorf, cum terra, aratura, vineis, atque pratis, pascuis, aquis, aquarumque decursibus, molendinis, et in omnibus marchis. In nomine Domini. Amen. Hi sunt testes: Ratpot comes, Gundram comes, Gundpold comes, Huogo, Hunolf, Engildeo, Gundpold, Puoso, Cotahelm.
Fructuosa et honesta ac nimium utilis consuetudo jam inter homines inoleverat commutandi videlicet quasdam res pro ambarum commoditate partium. Ex hac igitur consuetudine quidam vir nobilis, nomine Alawih quoque presbyter provocatus, tradidit ad S. Emmerammum una cum advocato suo Gundalperto [Col. 0925B] in manum Ambrichonis reverentissimi praesulis et advocati ejus Adalrici talem proprietatem qualem habuit ad Ottarpah quam ei Hludowicus piissimus rex praecepto auctoritatis suae condonare dignatus est in perpetuam possessionem. E contra vero Adalricus cum consensu domini sui episcopi tradidit de rebus S. Emmerammi eidem Alawico illam Ecclesiam ad Holzhusa cum territorio appendente in proprium firmiter habendum, quod Popo presbyter jam quondam in beneficio habuit. Hujus vero rei testes sunt: Polo, Ogo, Deotpold, Jacob, Wago, Reginhoh, Odalperht, Gozperht, Unlaz, Eparhart, Sigifrid, Adalperht, Gammo, Job, Ambricho, Albrih. Vestitores autem Adalricus advocatus episcopi, [Col. 0925C] atque Gundalbertus advocatus Alawici presbyteri.
In nomine summi et aeterni Dei. Convenit inter venerab. virum Ambrichonem ep. et quemdam hominem, cujus nomen Rodolt, de commutabilitate aliquarum rerum, quod et ita fecerunt. Tradidit praefatus vir Rodolt ad sanctum Emmerammum martyrem Christi unum servum, nomine Arndeonem, et de terra arabili jugera XV in loco qui dicitur ad Prunnon. E contra praedictus Ambricho, venerandus episcopus et advocatus ejus, nomine Rodker, cum consensu monachorum et totius familiae tradiderunt ipsi Rodolto in proprietatem unam ancillam, nomine [Col. 0925D] Anstrat, et de terra arabili jugera XV, in ipso loco qui vocatur ad Prunnon, ac perpetua stabilitate firmavit.
Utilis et nimium fructuosa consuetudo olim inter homines inoleverat, et adhuc plerumque apud quosdam nobiles bene cauteque frequentatur, commutandi videlicet quasdam res pro ambarum commoditate partium. Deinde ista commutatio quae subsequenter explicatur apud Ambrichonem ep., et quemdam nobilem, nomine Truhthardum, peracta est. Tradidit itaque ille Truhthardus ad sanctum Emmerammum in manum episcopi Ambrichonis et [Col. 0926A] advocati ejus Avonis agros III in loco qui dicitur Sallohopit. E contra quoque Avo advocatus praefati episcopi tradidit in eodem loco de rebus S. Emmerammi jam dicto Truhthardo agrum unum.
Notitia qualiter dominus Ambricho ep. et Truhthad advocatus Waltratae commutationem pro commoditate amborum fecerunt. Dedit supra dictus ep. ancillam, quae vocatur Deotmot in proprietatem Waltratae. Et e contra tradidit advocatus ejus in manum episcopi et advocati sui Helfrici alteram ancillam, nomine Deotpurc, sine utrarumque filiis. Et isti sunt inde testes per aures tracti: Avo, Rihger, Alawih, Alprih, Atto, Ermenhart.
Fructuosa valde ac nimium utilis consuetudo olim inter homines inoleverat transmutandi videlicet quasdam res pro ambarum utilitate partium. Proinde quoque Ambricho ven. episcopus atque Heinricus comes ob commoditatem quorumlibet mancipiorum commutationem fecerunt. Porro Heinricus comes tradidit ad S. Emmerammum mancipia II, Cirninum atque Razonem, in manum praefati praesulis et advocati ejus Helfrici. E contra vero idem episcopus cum eodem advocato suo tradidit Heinrico in manum advocati sui Rodhardi Hadaricum Sciurram. Quatenus haec commutatio firma habeatur, placuit duas chartulas uno tenore scriptas exhibere.
Notum sit omnibus fidelibus quia Altoldus quilibet diaconus de nobili ortus prosapia ad Munolfingon proprietatis suae agrum unum ad sanctum Dei Emmerammum tradidit in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Otonis, ipso quoque praefato episcopo et Rumoldo comite praesentibus. In recompensatione vero eadem tradidit praenotatus praesul et advocatus illius de rebus S. Emmerammi eidem nobili clerico in eodem loco agrum unum. Isti sunt testes per aures tracti: Kerperht, Ekkirih, Gotaperht, Wicram, Reginperht, Reginwart, Rihpold, Rodperht, Willihelm, Askarih.
[Col. 0926D] Nonnullorum comperiat industria fidelium quia vir quidam nobilis, nomine Folcrih, tradidit ad S. Emmerammum in loco Pisinga nuncupato inter terram arabilem et prata et silvam jugera XXV in manum Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Gundberti. E contra vero idem advocatus cum licentia episcopi tradidit praedicto nobili de rebus S. Emmerammi jugera XXIII, in proprio perpetualiter habendum. Et ut haec commutatio firmior habeatur a posterisque melius credatur, placuit duas chartulas uno tenore conscriptas exhibere.
Notum sit omnibus fidelibus quia Engilscalch quidam [Col. 0927A] nobilis tradidit proprietatis suae agrum unum juxta villam Aespilipah ad S. Emmerammum in manum Engilberti, qui hoc beneficium habuit in loco praedicto. E contra vero idem Engilbertus tradidit de rebus S. Emmerammi praefato Engilscalcho cum consensu Ambrichonis ven. ep. pratum unum juxta laticem quae Alaha vocatur.
Noverit plurimorum industria virorum qualiter Sicca et advocatus ejus Richo desierunt partem unius ecclesiae rurisque ad illam pendentis inquirere ad Erininga. Abrenuntiaverunt se autem portioni eidem, et sic laxaverunt eam ad S. Emmerammum, dicentes eam amplius nunquam sese velle inquirere. [Col. 0927B] Ad hoc confirmandum sunt testes Avo, Strupo, Gundperht, Erchanperht, Woladeo, Rihger, Arperht, Hiltigoz, Gammo, Embricho, Amalperht, Rihperht, Petilo, Wallah, Adalger.
Fructuosa valde et nimium utilis consuetudo olim apud homines inoleverat commutandi videlicet quarumlibet rerum portiones pro ambarum opportunitate partium. Ergo quam ob rem quidam nobilis, nomine Perethardus, tradidit ad S. Petrum ap. sanctumque Dei martyrem Emmeram. molendinum unum ad Atinga in manum Erchanfridi venerabilis ep. et advocati ejus Odalperti. E contra vero idem [Col. 0927C] advocatus cum consensu episcopi juxta praedictum vicum tradidit eidem nobili viro jugera III, in proprio habendum. Proinde quoque placuit duas chartulas uno tenore conscriptas exhibere ut haec commutatio firmior habeatur et a posteris melius credatur. Et isti sunt testes: Pernhart, Dultinc, Anthelm et alii multi.
In antiquis igitur patres qui fuerunt temporibus nonnunquam pro necessariis cogitaverunt commerciis terrenisque utilitatibus suis invicem consensum praebentes quarumlibet rerum facultates vendere vel comparare, tradere aut etiam aliud in aliud transmutare. Unde et moderni successores illorum imitantes [Col. 0927D] institutiones crebrius id ipsum facere solent pro locorum commoditate arvorum pratorumque jugera domibus et proprietatibus suis aptius copulantes commutatione concordi. Hoc etenim non praetermiserunt Ambricho electus Dei pontifex, et quidam nobiles viri Rihho ejusque filius Freso, sed illorum consensu haec subsequens commutatio convenienter peracta est. Tradiderunt supradicti nobiles ad sanctum Dei Emmerammum in manum Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Helfrici in loco nuncupato Atinga casam cum curte ac jugera XXVII hac ratione; ut si quis hoc resolvere voluisset, quatenus S. Emmerammus suum obtineret, et illi nobiles suum reciperent. E contra saepe dictus praesul atque advocatus [Col. 0928A] suus Helfrih tradiderunt de rebus S. Emmerammi in loco qui dicitur Mezinga eisdem praescriptis viris domum cum fisco ac jug. XXVII. Hoc namque ex utraque parte ad testificandum isti per aures tracti sunt: Helfrih, Lantpero, Erchanpold, Sindiho, Reginolt, Froperht.
Gisala dedit Ambrichoni episcopo servum, nomine Ratpertum. E contrario episcopus dedit Gisalae Petonem. Hanc etiam commutationem cum wadio peregerunt Wolfger Gisalae et Helfrih advocatus episcopi, in praesentia ejusdem episcopi, et Hittonis abbatis et aliorum qui vocantur Adolf, Ogo, Wicram, Odalperht, Sindperht, Westargowo, Gerperht. Hoc [Col. 0928B] autem actum est IX Kal. Mai., in prato ad Mozinga.
In nomine Dei summi. Placitum atque conventum inter ven. ep. Ambrichonem et quemdam fidelem suum, nomine Tatonem, nobilem virum ut aliquas res inter se pro communi utilitate et compendio commutarent. Dedit igitur praedictus Tatto de rebus proprietatis suae uxoris ad S. Emmerammum, id est inter terram arabilem et silvam exstirpativam jugera CL, insuper separatim silvam I in villa Perge; ut e contra praedictus Ambricho ven. ep. sive a rege cum praecepto in proprietatem acquireret, quidquid de ipsa sancta ac praedicta Dei ecclesia in beneficio [Col. 0928C] antea habere videbatur ad Fatiragimundi, id est: ecclesiam, de terra arabili jugera LXXV, de pratis ad carradas VIII, de silva jugera II. Isti sunt per aures tracti: Arnmot, Folcrat, Dultinc, Tevit, Cotaperht, Vulvilo, Wichram, Ogo, Oto, Waltunc, Otachar, Fastmot, Perchart, Gemmunt, Hunrih, qui et investiturae fidei jussor Waldperht, similiter Gerwih, similiter Gernod testis, Pazrih, Irinc, Abrih, Liutperht, Engilhelm, Odalperht, Salagrim, Folrat, Rodmunt, Otker Wisunt, Hiltimot, Lantrat, Salomon, Durinchart, Pillinc, Samuel, Ratpero monachus, Wolfram monachus, Adalger monachus et Wichart presbyter commutationem scrutati sunt et probaverunt.
Perutilis ac nimium fructuosa olim inter homines consuetudo inolescere initiavit commutandi scilicet pro ambarum commoditate partium quaslibet res sive haereditatum quoque, seu beneficiorum aut accedentium proprietatum. Propterea vero placuit cuidam ecclesiastico diacono, videlicet Altoldo tradere jugera terrae arabilis tria ad sanctum Dei martyrem Emmerammum jacentia in planitie camporum juxta vicum qui dicitur Atinga in manum ven. ep. Ambrichonis ejusque advocati, nomine Wicrammi. Porro e contra ipse advocatus cum licentia praedicti antistitis tradidit eidem nobili Altolto jugera II de rebus S. Emmerammi. Testium nempe qui idem [Col. 0929A] testificaturi sunt, nomina subsequuntur; id est: Hiltimar, Gerperht, Deotmar, Irinc, Nanzo, Engilhelm, Cozperht, Adalhoh.
In nomine summi et aeterni Dei. Convenit inter ven. virum Ambrichonem ep. et quamdam feminam, nomine Ellanpurc, de commutabilitate aliquarum rerum, quod et ita fecerunt. Tradidit praefata Ellanpurc et advocatus ejus nomine Folcrat ad S. Emmerammum de terra arabili jugera II in loco qui dicitur Murcilashaha. Et e contra tradidit Rodker advocatus S. Emmerammi jug. I, Ellanpurgae et advocato ejus cum consensu venerandi episcopi, et monachorum et totius familiae in ipso supradicto loco ad [Col. 0929B] Murcilashaha, ac firmavit cum testibus. Iterum fecerunt concambium in placito coram populo praesente Othelm, Wago, Pirihtilo, Isanspero, Hadager, Willihelm, Snellolf, Isandeo, Ellandeo, Ogo, Paldram, Francho, Ermperht, Isanperht, Gozperht, Willipold, Engilperht, Chuniperht, Chuntilo, Rupo et alii plures.
Fructuosa et nimium utilis consuetudo olim apud homines rationales inolescere coepit commutandi videlicet quasdam res pro ambarum commoditate partium. Illa etenim antiquorum consuetudo inter juniores saepius saepiusque celebratur. Tradidit itaque quidam vir nobilis, Baldricus nomine, proprietatis [Col. 0929C] suae ad sanctum Dei martyrem Emmerammum unum pratum cum molendino loco situm in dextro littoris fine illius aquae quae dicitur Filisa juxta Opirinhusa in manum quoque ven. ep. Ambrichonis et advocati ejus Rodkarii. Cujus prati longitudo quinquaginta perticis constat, atque latitudo duodecim. Porro praefatus venerabilis vir Dei et advocatus suus Rodkarius e contra tradiderunt eidem nobili in sinistro ejusdem fluentis margine alterum pratum aequali mensura de rebus praedicti sancti Dei. Et, ut hoc vero firmius fiat, placuit duas chartulas uno tenore conscriptas exhibere ac testes adhibere. Hi sunt: Othelm, Wago, Heriperht, Paldrih, Einhart, Arnamar, Isangrim, Heimger, Gerhart.
Quoniam priscis temporibus nobilis quidam vir, nomine Rihpald abbas, et amita ejus, nomine Deotlind, tradiderunt Deo et S. Emmerammo res proprietatis suae pro remedio animarum suarum, quidquid habuerunt ad Phetarah, sive ad Yvpinpah, seu ad Ahu, quod postea ipse Rihpald voluit complacitare nepotibus suis Engilmone et Isandeone, sed non perfecit, quodque ita ab eis fuit injuste abreptum de potestate S. Emmerammi, quodque Baturicus episcopus et advocatus ejus Immo exquisierunt ab eis in mallo publico ad Phetarah coram Cotafrido comite multisque aliis ibi praesentibus, et illi lege cogente hoc ipsum totum reddiderunt Baturico [Col. 0930A] episcopo et advocato ejus Immoni, et idem Immo inde ab eis vestituram accepit. Sed postea eorum fuit petitio aliorumque bonorum hominum, ut hoc ipsum iterum eis in beneficium concederetur. Quodque benignitas Baturici episcopi eis noluit denegare, sed ita illis concessit hoc in beneficium usque ad dies vitae suae contra censum condignum, et hoc fecit una cum consensu congregationis S. Emmerammi, et illi accepto inde beneficio ab episcopo Baturico et ab advocato ejus Immone wadiaverunt inde censum quatuor solidorum annis singulis persolvere ad festivitatem S. Emmerammi, et nullam inde negligentiam facere nullamque amplius controversiam ullo modo pastoribus S. Emmerammi neque familiae ejus. Quod si facerent, secundum legem [Col. 0930B] omnino componant neque ullo modo habeant potestatem hoc de ipsa casa Dei alienare, sed meliorare, quantum praevaleant. Et ideo inde duas cartulas uno tenore conscriptas ad firmitatem atque memoriam posteris fieri decrevit supradictus episcopus. Et isti ibi praesentes erant qui hoc viderunt et audierunt: Odalperht, Salahho, Immo, Rihhart, Pillinc, Cundalperht, Marcho, Otger, Mauri, Adalger, Puoso, Aopi, Ritant, Wichart, Cundfrid, Engilpald, Adalperht, Appo, Antrih, Winiho, Atto, Cotaperht, Sigiperht, Ratperht, Truhthad Ratolt, Ratolf, Amalrih, Wolfbero, Ratpald, Nidhart, Egino, Berehttold, Waldger, Rahholf. Actum est hoc ad Reganaspurc anno Incarnationis Domini 822, imperii vero Hludowici octavo, ad missam sancti Martini, [Col. 0930C] indictione prima, tertia feria, et ego Dignus nomine scripsi hanc chartam ad confirmationem jubente Baturico ep.
Commemoratio brevi sermone conclusa de haereditate Rihpaldi abbatis quam tradidit ad S. Emmerammum in locis his, id est: ad Ahu, et ad Yvpinpah, sive ad Pheterah, quamque postea Engilmon, et Isandeo invasores injusti reddiderunt Immoni advocato S. Emmerammi, secundum quod placitatum habuerunt persolvendo per singulos annos in censu ante Cotafridum comitem, id est quatuor solidorum. Actum autem coram his omnibus, id est Gamanolf, Salaho, Sahso, Adalrih, Reginhart, Wichart, Kerrih, Erchanpald, Rihlant, Frehholf, Gisalfrid, Engilpald, Odalscalc, Herigoz, Staracholf, [Col. 0930D] Rodicho, Wolfrid, Adalo, Heimo, Cundbertus, Cozzol, Frumolt. Missi enim sunt ibi in his locis ad possidendam vestituram istam hi tres homines nostri: Cundperht ad Ahu, et Stephanus clericus ad Jupinpah, Cadenchilo ad Phetarah hanc vestituram consedit. Et ita finita sunt placita haec et revocata in concordiam.
Notitia, qualiter Ambricho Radasponensium episcopus et Rodoltus comes [Cod. hic semper: comis ] complacitaverunt inter se. Dedit itaque supradictus episcopus supra memorato comiti in loco, qui vocatur Umpalasdorf de terra arabili jugera LXXXIII. Et [Col. 0931A] e contra dedit Rodoltus comes Ambrichoni ep. in manum advocati sui Perahtrici in loco qui dicitur Stupinga jugera XL, et in loco qui nominatur Pirihhinwanc similiter. Hoc autem factum est anno Incarnationis Domini 874, Indict. 7, et in VIII Kal. Junii.
Haec ratio vel notitia manifestat de marca nostra in loco qui vocatur Braama, quae pertinebat ad Sconinowe et monasterium S. Martini, quae injuste diu nobis ablata est; sed nunc tandem reddita est per Anawanum et fratrem ejus Rihwassum; hoc est, de fluvio qui dicitur Braama, usque ad locum qui dicitur Tiufbah inter cultam et incultam terram jug. CXX, et hoc fuit factum coram Wichelmo misso [Col. 0931B] comitis Geroldi in ipsa marca nostra coram his omnibus, quorum nomina sunt ista, et Ellenricus exstitit advocatus noster ex parte monasterii S. Martini: Erchanpertus, Eigil, Paturih, Cundperht, Cuniperht, Rodperht, Anthelm, Reginhart, Regino, Engilperht, Tevit, Rodperht, Hetin, Helmuni, Engilpero, Friccho, Rodolt, Egilmunt, Willihelm, Etilo, Reginperht. Actum VIII Id. Martii, Feria III, in quadragesima in loco, ut supra. Scripsi autem ego Ellinhardus diaconus jussu domini mei Baturici episcopi.
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Igitur in Dei nomine ego Rihpaldus abbas tradidi haereditatem [Col. 0931C] meam quam habui ad Sezpah, et ad Niwinhusun in manus Abbonis et Engilmonis et Isandeonis, et Paldrici, et Ratolfi et Anoni; ut si ego mortuus fuissem in isto itinere ad palatium eundo, tunc ipsi viri haec omnia pro anima mea ad S. Emmerammum tradidissent, petoque Adalwinum episcopum vel ejus successores, ut haec duo loca, id est, ad Sezpah et ad Niwinhusun semper ad S. Emmerammum serviant, et nemini in beneficio donentur, et manentes ipsi non mutentur, sed maneant in locis suis et ipsa mancipia. Defuncto vero Rihpaldo abbate, venit Abbo una cum Paldrico et Ratolfo, similiter et Ano ad S. Emmerammum, et camdem traditionem quam Rihpald abbas in eorum manus posuit tradiderunt S. Emmerammo pro Rihpaldi abbatis animae aeterna [Col. 0931D] mercede, et vestierunt casam S. Emmerammi de omnibus quaecunque tradiderunt, id est, manentes XIV, ad Sezpah, ad Niwinhuson IV, cum mancipiis et domibus, curtes similiter et terras, campis, silvis, pratis, pascuis, aquis, mobilibus et immobilibus. Omnia culta vel inculta; omnia. Nihil praetermisit Rihpald, excepto hobas III quas concambiavit cum Meginhardo abbate; hoc tantummodo praetermisit. Et ideo ego Rihpald tradidi hoc in tam multorum manus hominum, id est sex hominum, ut quicunque ex his voluissent, tam unus, quam duo, sive tres, seu omnes simul ad sanctum Emmerammum tradendi liberam potestatem in omnibus habuissent. Post haec vero venit Abbo et Paldrih, et [Col. 0932A] cum eis Ratolf et Ano, et vestierunt Immonem advocatum Adalwini ep. et Wicrammum presbyterum et Praepositum de his duobus locis, hoc est, ad Sezpah et Niwinhuson, et concessa sunt haec loca. Ad Sezpah sedebat Ratolf monachus cum servis domini episcopi Adalwini; ad Niwinhuson Wicrammus praepositus. Precabatur etiam Rihpaldus abbas ad Adalwinum episc., ut in ipsa marca una ecclesia fabricari debuisset, hoc est, ad Sezpah, et ibidem posuisset aliquem sacerdotum qui ibidem cantet et cum omnibus S. Emmerammo serviret. Praesentium nomina qui viderunt: Erchanperht diaconus, Reginperht diaconus, Welto clericus, Heriperht clericus, Pillinc, Frumolt, Cunthart, Paldmot. Ad tumulum S. Emmerammi factum est hoc. Isti sunt [Col. 0932B] qui viderunt; quod Rihpald tradidit in manus Abbonis et aliorum, quod supra diximus, haereditatem suam: Gerhart, Liutperht, Engilperht, Pillunc, Ogast. Haec sunt nomina testium qui per aures tracti sunt: Chuniperht, Ambricho, Pillunc, Immo, Crimuni, Fridaperht, Erchanperht, Hadamar, Gerpald, Toto, Sipihho, Wolfpero, Adalrih, Unolz, Huno, Altiperht, Hegilo, Wiclant. Facta fuit haec traditio ad Cundareshuson anno 814 Incarnationis Domini nostri Jesu Christi; anno secundo imperii domini Illudowici Augusti, indict. 7, V Kal. Nov., die Dominico. Facta vestitura ad S. Emmerammum die Lunae, quod est XII Kal. Decemb. in ipsa ecclesia S. Emmerammi. Ellinhart diaconus jussus a domino meo Adalwino episcopo ipsam traditionem [Col. 0932C] scripsi.
Constat omnibus mortalibus quia haec vita nimium brevis est, sed longa futura. Quapropter Willihelmus comes considerans haec ita se habere pro ( sic Cod ) adipiscendi gaudia sempiterna et remedio animae suae tradidit ad S. Emmerammum res proprietatis suae quas habere videbatur in loco nominato Bersnicha, id est ecclesiam et casam cum curte, atque reliquis aedificiis cum mancipiis infra domum, et manentibus servilibus, terris, pratis, pascuis, et dimidio foreste, aquis, aquarumque decursibus, mobilibus et immobilibus, cultis, vel incultis, quidquid dici vel nominari potest cum omni lucro quod nunc in eisdem [Col. 0932D] causis esse videtur vel deinceps, ad quae situm fuerit, nihil extra dimittens, et eaedem causae in ejus potestate fierent usque dum viveret ipse, et conjugis ejus Engilradae donec ipsa vixisset, et quandiu thorum maritalem conservaret, et haec omnibus modis firma persisterent, si sibi haeres non nasceretur. Hoc insuper complacitans cum Baturico ven. pontifice, ut ad Eskitunam et Wesin omnia quae ibidem praefati praesulis fierent in beneficium ipsius ad dies vitae suae possiderent, et post illorum vitam supradictae res quae ab eo traditae sunt, vel quae in beneficium accepit, per omnia emelioratae ad praedictum Dei sanctum firmiter consistant absque ullius contradictione. Hanc vero traditionem suscepit Baturicus ep. una [Col. 0933A] cum Erinperto advocato suo. Et testes hujus traditionis per aures tracti sunt: Hilpung, Fezzilo, Madalhelm, qui et fide jussores vestiturae sunt, Pazrih, Arnmot, Mahalfrid, Alaman, Adalwart, Poso, Reginwart, Eckeo, Ermperht, Kerhart, Eccho, Odalhart, Erchanpald, Kerhoh, Wldar, Willihelm, Trostmar, Eigil, Pillunc, Erinperht, Cotaperht, item Madalhelm, Engildeo, Odalhart, Wolfhart, Reginhart, Gewibald, Erchanperht, Ellenperht, Sigibald, Albrat, Adalperht. Acta sunt haec ad Sconinowam monasterium. Anno Dominicae Incarnationis 834.
Quisquis in hac vita quae cunctis mortalibus incerta est caute semetipsum tota mentis devotione [Col. 0933B] circumspicit, ad illam sine dubio perveniet feliciter vitam ubi illi cum Christo regnant qui hic provide gesserunt praecepta Domini sui conservando. Hac cautela compunctus quidam comis, nomine Willihelmus, et, ut refrigerium animae suae ac perpetuae beatitudinis gloriam acquireret, ad S. Emmerammum Dei martyrem omnia quae habuit in locis subter scriptis tradidit: nihilque proprietatis suae extra dimisit quod non traderet in vicis istis; Sconheringa, Cheminatum et Purcheim, ea scilicet ratione: ut post obitum suum firmiter ad ipsum sanctum Dei ipsa traditionis causa constaret, si haeredem non haberet, et tamen conjux ipsius easdem res in ditione sua teneret quandiu lectum suum conservaret. Si vero humano more contingeret [Col. 0933C] ut lectum suum non custodiret, mox traditio ad locum suum reverteretur. Si autem haeredem superstitem habeat, ut ipse potestative haereditatem suam possideat absque ullius contradictione. Et testes ejusdem traditionis isti exstiterunt: Ratpot comis, Cundpald, Cuniperht, Orendil comites; Heriperht, Crimuni, Madalhelm, Rodolf, Poso, Cundperht, Outo vicarius, Mezzi, Vitalis, Sahso, Rihpald, Rubo; Isangrim, Cotafrid, Ougast, Scroth, Reginhart, Egilolf, Hadager, Willihelm, Mahalfrid, Hessi, Urolt, Trogo, Graman, Cundwin. Baturicus ep. una cum Pazrico advocato suo ipsam traditionem accepit. Factum est hoc ad Reganesburg anno Dominicae Incarnationis 833.
Postquam ergo in Dei nomine Ratpodus comis ad sanctum tradidit Emmerammum, sicut in charta traditionis scriptum invenitur, quidquid proprietatis ad Tullinam habere videbatur, in praesentiam Ludovici regis Reganesburc venit, et omnia quae ad Tullinam visus est possidere ad praedictum sanctum Dei nihil extra dimittens tradidit, ita scilicet, ut si haeres sibi non nasceretur, post obitum suum statim ista traditionis causa firmiter ad locum sancti Dei constaret. Si autem haeres sibi nasceretur; ut cum ducentis solidis res ejusdem traditionis redimeretur, ut sicut supra dictum est, in praesentia regis et optimatum ejus, omniumque sibi astantium [Col. 0934A] haec traditio facta est quorum ex parte nomina innotescimus. Ernost comis, Werinheri, Timo, Ermfrid, Ratperht, Uto, Waning, Willihelm, Rihheri, Wolfdrigil, Poso, Eginolf, Perehttolt, Rihho com., Adalo, Ratolt, Popili, Rodolt, Fritilo, Reginperht, Adalhoh, Managolt, Papo, Albker. Facta est haec traditio in loco supra dicto anno Domini 837.
In nomine sanctae et unicae Trinitatis. Complacuit inter Erchanfridum vener. episcopum et Eparhohum virum nobilem pro amborum utilitate commutationem quamdam fieri. Tradidit Wicrammus advocatus episcopi cum jussione et licentia domini [Col. 0934B] Hludowici regis praedicto laico illam traditionem quam fecit Pernger clericus ad S. Emmerammum martyrem Christi in loco qui dicitur Tahhinga. E contra vero tradidit praefatus Eparhoh talem haereditatem, ut in Atingun habuit, ex integro, nihil extra dimittens, sed omnia lege firmissima transfundens. Isti ergo testes sunt per aures tracti: Unolz, Erchanperht, Otperht, Ratolf, Herigoz, Wicram, Alo, Swidker, Odalger, Rodker, Freso, Wlfilo, Ratolt, Vulfrih, Rihho, Richolf, Sigo, Deotpato. Et, ut firmius haec commutatio permaneret et posteri certius scirent, complacuit duas chartas uno tenore conscribi, quatenus uterque unum haberet et sine ulla contradictione perpetua maneret.
Comperiat plurimorum sagacitas fidelium, qualiter quidam regis vassus, vir quoque venerabilis, nomine Adalfridus, tradidit ad S. Emmerammum portiones haereditatis suae, exinde complacitando beneficium quoddam. Tradidit igitur paulo superius commemoratus nobilis ad praefatum sanctum Dei martyrem proprietates suas quales habuit ad Gimundin et ad Adinhard Cum areis namque ac domibus, territoriis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, et mancipiis VIII, id est Ditolf, Hiltipirc, Rihhilt, et filii ejus duo, Liutto, Gerhoh, Perehtman. Omnia integriter illuc transfudit in manum reverentissimi praesulis Ambrichonis advocatique ejus Gundberti. Ea videlicet ratione, [Col. 0934D] quatenus beneficium ad Utilinga firmiter in proprio obtineat usque ad finem suum. Post obitum vero suum ex integro relaxetur in pristinam potestatem. Hoc autem actum est cum consensu praedicti provisoris sanctae Dei Ecclesiae, strenuissimo rege Karlomanno permittente jam anno secundo regnante in Bawariorum regione, in Longobardorumque primo. Et isti sunt, qui hoc per aures tracti testificantur: Reginolf, Albrih, Perehtolt, Pillunc, Arperht, Unlaz, Gammo, Amalperht, Liutperht, Machelm, Wolfmunt, Freso, Ogo et reliqui.
In Dei nomine. Placuit atque convenit inter venerabilem [Col. 0935A] virum Erchanfridum Reganesburgensis Ecclesiae episcopum, necnon et virum venerabilem Harduvigum Pataviensis Ecclesiae episcopum, ut aliquas res pro communi utilitate et compendio inter se commutare deberent, quod ita et fecerunt. Dedit igitur memoratus episcopus Erchanfridus de rebus proprietatis suae, et advocatus ipsius Nordheri jam dicto praesuli ad partem monasterii sui Sancti Quirini in perpetuum tenendum: in loco qui dicitur Hunolzenghova hobam I, et casam, et de terra arabili jugera XXXIX, de pratis, ubi possunt colligi fenum carrad. XXX, et de fructuosa silva jugera XXIIII. Et e contra in compensatione earumdem rerum dedit praefatus episcopus Hardwigus et ejus advocatus Liuthardus praescripto Erchanfrido episcopo de [Col. 0935B] rebus monasterii sui Sancti Quirini una cum consensu et conhibentia monachorum in eodem monasterio degentium, etiam et per licentiam domini Hludowici gloriosissimi regis ad suum proprium tenendum in loco, vocabulo Bodolunghova, casam unam, et de terra hobas II, de pratis ubi possunt colligi de feno carradae XX, vel quidquid ibi in loco Heitfoleus ex suo proprio ad monasterium S. Quirini tradiderat. Unde et duas commutationes pari tenore conscriptas inter se fieri et affirmare rogaverunt; ut unusquisque hoc quod a pare suo accepit teneat atque possideat, et faciat exinde quidquid sibi libuerit; et taliter inter eos hic inserere placuerit; ut si fuerit post hunc diem ullus ex ipsis, aut alia quaelibet opposita, aut emissa, vel subrogata persona quae contra [Col. 0935C] hanc commutationem de qua duae chartulae uno tenore conscripta esse videntur venire tentaverit, aut eam per quodlibet ingenium irrumpere conatus fuerit, inferat parti contra quem litem intulerit, distringente fisco auri libr. II, argenti pondera V coactus exsolvat, et sua repetitio nullum obtineat effectum; sed praesens commutatio omni tempore firma et stabilis permaneat cum stipulatione subnixa. Actum Reganesburg civitate. Signum Hardwigi ep. qui hanc commutationem fieri et affirmare rogavit. Et isti sunt testes per aures tracti qui viderunt et audierunt quando ista commutatio fuit coram domni Hludowici gloriosissimi regis. Hoc est: Eginolf venator, Engilscaldh, Uzzant, Bernhart, Patager, Engildeo, Rumolt, Batto, Odalrih, Engilbold, Isanperht, [Col. 0935D] Gamanolf, Waning, Eccho, David, Rihmar, Wicbold.
In Dei nomine. Placuit atque convenit inter venerabilem virum Baturicum Reganesburgensis Ecclesiae ep., necnon et quemdam hominem Erchanpertum, ut pro communi utilitate et compendio quasdam res inter se commutarent, quod ita et fecerunt. Dedit igitur praedictus venerabilis vir Baturicus episcopus ex ratione ecclesiae sancti Petri et sancti Emmerammi una cum consensu et conhibentia canonicorum et monachorum ibidem degentium, etiam et per licentiam domini Hludowici gloriosi regis eidem Erchanperto [Col. 0936A] ad suum proprium habendum in pago nominato Feldun in loco qui dicitur Jazaha ecclesiam unam cum mans. III, id est, de terra jug. C, de pratis ad carras XV. Et e contra in compensatione harum rerum dedit praefatus Erchanpertus ex suo proprio supradicto venerabili episcopo Baturico ad partem episcopatus sui in pago qui dicitur Tonahgewi, in loco nominato Hahalinga, mansos III, id est, de terra jug. C, de pratis ad carras L, de silva jug. CXX. Unde et duas commutationes pari tenore conscriptas inter se fieri et affirmare rogaverunt; unam praedictus episcopus ad partem ecclesiae suae penes se habeat; et alteram, quam ipse Erchampertus pro se retineat; ut in futurum, quidquid pars ab altera accepit parte, habeat, teneat, atque possideat, et faciat [Col. 0936B] exinde quidquid utilitati suae perspexerit, et taliter eis hic inserere placuit; ut, si fuerit post hunc diem ullus ex ipsis, aut alia quaelibet opposita, aut emissa persona quae contra hanc commutationem de qua duae cartulae uno tenore conscriptae esse videntur, venire tentaverit, aut eam ullo modo infringere conatus fuerit, inferat parti contra quam litem intulerit distringente fisco auri libras II, multa componat, et sua repetitio nullum obtineat effectum; sed praesens commutatio omni tempore firma permaneat cum stipulatione subnixa. Actum Reganesburg civitate sub die 4 Non. Sept. Isti sunt testes per aures tracti qui hoc viderunt et audierunt. Rodhoh, Cozzilo, Macho, Cundolf, Altram, Sigihart, Kisalolt, Erchanmar, Immo, Willibato, Cundperht, [Col. 0936C] Heririh, Petilo, Oto, Isanpero, Immo, Wicbald, Rodolt, Helmrih, Sahso, Warmunt, Albker, Adalperht, Eparswind.
In Dei nomine. Placuit atque convenit inter venerabilem virum Abpollonium abbatem, necnon et Erchanfridum diaconum, ut aliquas res pro communi utilitate et compendio inter se commutare deberent, quod et ita fecerunt. Dedit igitur Abpollonius abbas ex ratione monasterii sui Perga una cum consensu et conhibentia monachorum in eodem monasterio degentium, etiam et per licentiam domni Hludowici regis memorato Erchandfrido diacono ad suum proprium habendum in pago qui dicitur Tonahgewi in [Col. 0936D] loco vocabulo Ginginchova, id est, terra culta, et inculta, campis, pratis, silvis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, adjacentiis, perviis, exitibus et regressibus quaesitum et adinquirendum, vel quantumcunque praenominatus Abpollonius abbas ibi in loco ex suo beneficio habere videbatur. Et e contra in compensatione harum rerum dedit praescriptus Erchanfridus diaconus de rebus proprietatis suae in eodem pago Tonahgewi in loco qui dicitur Scampah eidem Abpollonio abbati ad partem monasterii sui perpetualiter tenendum, idipsum terra culta et inculta, campis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, adjacentiis, perviis, exitibus et regressibus, quaesitum et adinquirendum, vel quidquid [Col. 0937A] inibi ex suo proprio legaliter habere videbatur. Unde et duas commutationes pari tenore conscriptas in manibusque bonorum hominum roboratas inter se fieri et affirmare rogaverunt; ut unusquisque in futurum hoc quod a pare suo accepit, teneat, atque possideat et faciat exinde, quidquid sibi libuerit, et taliter inter eos hic inserere placuit, ut si fuerit post hunc diem ullus ex ipsis, aut alia quaelibet opposita, aut emissa seu subrogata persona quae contra hanc commutationem de qua duae cartulae uno tenore conscriptae esse videntur, venire tentaverit, aut eam per quodlibet ingenium irrumpere conatus fuerit, inferat parti contra quem litem intulerit, distringente fisco, auri lib. II, argenti pondera V, coactus exsolvat, et sua repetitio nullum obtineat effectum; [Col. 0937B] sed praesens commutatio omni tempore firma et stabilis permaneat cum stipulatione subnixa. Actum Reganesburc civitate sub die 7 Kalend. April. Uzzand, Deotrih, Strupo, Egilolf, Werilo, Hartwig, Hiltiroh, Rodhart, Unolz, Erchanperht, Haguno, Ishad, Waltunc, Trogo, Eckibart, Hartmot, Florenti, Folcpold, Isanhart, Avo, Walto, Deothart.
In Dei nomine. Placitum atque conventum inter Ambrichonem ven. ep. necnon et quamdam nobilem viduam, nomine Ekkilind ut aliquas res pro communi utilitate inter se confirmarent, quod ita et fecerunt. Tradidit igitur vidua Ekkilind de rebus proprietatis suae ad S. Emmerammum simul cum advocato [Col. 0937C] suo Bernhardo quidquid habere videbatur in vico qui dicitur Ucchinpiunt cum mancipiis VII quorum nomina sunt haec: Helfrih, Ellanrih, Maganrih, Rodimar, Willipirc, Regindrud, Reginswind, et hobam I, in vico qui dicitur Talamazinga, et silvam unam prope vicum qui nuncupatur Tuzilinga. Et haec omnia sunt in pago qui dicitur Tonahgewi. Hanc traditionem accepit praedictus Ambricho episcopus atque Helfrih advocatus ejus, Helmoni et Waltunc fidejussores. Et e contra tradidit Helfrih advocatus de rebus S. Emmerammi una cum consensu et voluntate praedicti episcopi et servorum Dei in eadem sede degentium quidquid Billunc, pater praedictae viduae, in beneficio habuit in vico qui dicitur Talamazinga cum mancipiis XIX, quorum nomina sunt [Col. 0937D] haec: Cundram, Mahhelm, Cristan, Salvan, Gerlinto, Folcmar, Paldhilt, Ratpirn, Wolfpirc, Waldcund, Frohilt, Sonpirc, Peinhart, Lantswinto, Merigis, Rodni, Mahtheri, Magolf, Ceizperht. Insuper de terra arabili jug. XVII, et de pratis ad carradas IX adjacens vico qui dicitur Leichilinga, ut hoc in proprietatem habeat praedicta Ekkilind, vel mater ipsius, si longius vixerit. Et hoc ea ratione conciliatum est ut, si quislibet successor Ambrichonis ep. hoc placitum dissolvere conaverit, tunc praedicta vidua Ekkilind potestatem supra scriptas res seu habere, seu tradere cui delectet. Isti sunt testes ex utraque parte per aures tracti: Engilpero, Cuniperht, Helmuni, Avo, Ogo Perehtrih, Salomon, Erchanfrid [Col. 0938A] Strupo, Sanuel, Amalperht, Fridaperht, Appo, Lantrih, Gomarih, Adalperht, Rodmunt, Odolung, Terpiton, Cotaperht, Ato, Fastmot, Amalperht, Erchanfrid, Walto, Anthelm, Waltunc, Adalhun, Alo, Petilo, Rihholt, Hiltimot, Engilmar, Hardperht, Irmperht, Parto, Perehtgoz, Ellinpald Trogo, Reginhart. Pigo, Harpold, Patirih, Rodmunt, Erchanpoldt Actum est hoc anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christi 866, in loco qui nuncupatur Letinchoua.
In Dei nomine. Placuit atque convenit inter venerab. virum Baturicum Reganesburgensis Ecclesiae ep. et illustrem virum Ucciandum ut aliquas res pro communi utilitate et compendio inter se commutare [Col. 0938B] deberent, quod ita et fecerunt. Dedit igitur praedictus ven. ep. Baturicus ex ratione ecclesiae suae sancti Petri et sancti Emmerammi una cum consensu et cohibentia fratrum ibidem degentium, etiam et per licentiam domni Hludowici gloriosi regis praefato Ucciando ad suum ad habendum in loco qui dicitur Mahalgozzinhovon mansos tres cum ecclesia ibidem constructa, et cum reliquis aedificiis desuper positis, cum terris, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, quidquid in praedicto loco habere visus est. Et e contra memoratus Ucciandus ex suo proprio, praescripto ven. viro Baturico ep. ad partem supradictae ecclesiae suae in loco nuncupante Atinhard, mansos VI cum casis, et reliquis aedificiis, et curtiferis, cum terris, pratis, silvis, pascuis, aquis, [Col. 0938C] aquarumve decursibus, quantumcunque in eodem loco habere visus fuit. Unde et duas commutationes pari tenore conscriptas inter se fieri et affirmare rogaverunt; ut unusquisque hoc quod a pare suo accepit ab hodierno die et tempore teneat atque possideat, vel quidquid exinde ob utilitatem vel commoditatem facere [ sic COD.] sui, vel judicare voluerit, liberam in omnibus habeat potestatem faciendi; et taliter inter eos convenit: ut si fuerit post hunc diem ullus ex ipsis, aut alia quaelibet opposita persona vel emissa quae contra hanc commutationem de qua duae cartulae uno tenore conscriptae esse videntur venire tentaverit, aut eam infringere voluerit, inferat parti contra quem litem intulerit, auri libras II multa componat, et sua repetitio nullum obtineat effectum, sed [Col. 0938D] praesens commutatio omni tempore firma permaneat cum stipulatione subnixa. Actum Reganesburg civitate sub die V Kal. Septemb., anno IV propitio Christo regni domni Hludowici regis in orientali Francia, indict. 15 in Dei nomine feliciter. Signum Ucciandi qui hanc commutationem fieri et affirmare rogavit. Signum Meilonis. Signum Alberati. Signum Swarzalohi. Signum Odalfriti. Signum Hugolfi. Signum Herardi. Signum Billungi. Signum Berehttoldi. Signum Alberici. Signum Randulfi. Signum Adalperti. Signum Wolfharii. Signum Grimoni. Signum Egilolfi. Signum Rodperti. Signum Ogasti. Signum Wicconis. Signum Unlazi. Signum Albuni. Signum Hildrici. Dominicus clericus jussus scripsi.
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ego Baturicus largiente Redemptoris Christi gratia episcopus hanc conscriptionem fieri praecepi ad commemorandum quatenus omnes scirent et praesentes scilicet et futuri qualiter vir venerabilis Antarbodus archipresbyter Romam eundo, pro remedio animae suae sanctorum Petri et Pauli apostolorum limina quaerens, mihi omnia nimirum suae proprietatis in potestatem donavit eo modo: ut si obitus ipsius sibi adveniret in eodem itinere, sicut proh dolor! et factum est, pro remedio spiritus ipsius omnia dispensarem per loca sancta quocunque ipse pertractarem maximum ejus fuisse profectum. Unde frater [Col. 0939B] ejus Ternod consentienti charitati testis est, collaudans etiam hoc omni modo ita bene esse et sibimet ipsi placere. Denique in eadem via praedicto illustri viro ex hac luce, sicut mortis debitum urgerat, migrante, et ad nos hoc nuntio delato pervenisset, subito ad Ergeltesbah veniens misi et Bernhardum alium fratrem Antarboti, sive filium ejus Engilhardum et caeteros parentes venire precabar; ut quidnam et ipsi exinde velint et dicerent scire potuissem; hoc est: utrum contradicerent potestati illi quae jam in meis manibus posita erat? An bono animo ita stabile fieri permisissent? Actum est ita; et venerunt ad me, et idem Bernhardus erat hoc amabiliter consentiens, sive caeteri proximi ejus, sicut a praedicto benignae viro memoriae potestatem accepi, [Col. 0939C] ita de suis rebus pro se facerem quidquid voluissem. Actum est autem hoc in loco supra conscripto in praesentia eorum quorum haec nomina sunt: primitus Job vicarius et vassus Cotafridi, necnon et Cundalpertus filius Helmoni, Immo advocatus noster, et Biltunc; Mezzi nepos Waltoni comitis, Hunger, Ato, Erchanpreht, Antarbot, Isangrim, Suidger.
Igitur hac convenientia inter nos finita, venit Bernhardus in placitum publicum in loco nuncupato Rodhoheskirihha super Lapara, ubi Walto comes cum omni suo ministerio residebat, et cum eo Machelm, filius Otleipi, assistente etiam multa turba hominum nobilium, Baturico praesente nihilominus episcopo, et ibi mallavit Bernhardus Baturicum ep. et Immonem advocatum ejus de causa Antarbordi, [Col. 0939D] et contra directum de placito jam in caput, et convenientia constituto coram hominibus supra memoratis. Tunc surrexit Immo et dedit Waltoni wadium suum quod idem Bernhardus contra legem pacatum placitum praesumebat inquietare, et habuit testimonia sua in praesenti et adduxit eos, id est: Billunc, Mezzi, Nidhart, Hunolt, Erchanperht, Hunger; sed Bernhardus noluit hoc modo wadiare, sed dixit: si inveneris mihi unde tales testes qui hoc testificent quomodo Antarbot ita fecisset, consentiens ero, et quod lex praeceperit faciam. Tunc mox advenit in ipso placito liber homo Ternodi, nomine Herini, ab eodem Ternodo directus ad Baturicum ep. et Waltonem comitem, et in auditu omnium retulit ea quae [Col. 0940A] sibi fuerant imperata; eo quod direxerit Ternodus, quomodo nihil voluisset neque potuisset contradicere de his omnibus quae frater ejus in Baturici ep. manibus commendaret, sed magis per cuncta consentiret ubicunque ea dare voluisset Baturicus ep. Tunc tandem eodem wadio et testimonio convictus est, et non credidit sibi, et dedit wadium juxta legem et judicium populi pro se et filio suo Engilhardo, ut ex hac eadem causa ulterius nihil inquietarent. Unde Nidhart et Erchanpertus ei fidei jussores effecti sunt, et hoc modo finitum est. Hic in beneplacito fuerunt Baturicus episc. Walto comes, Machelm, Immo, Eckirih, Billunc, Jacob, Tevit, Rodgoz, Meginhelm, Hunolt, Heribald, Freso, Rihhart, Nidhart, Hegilo, Mezzi, Rihperht, Ratolt, Adalrih, Reginhart, [Col. 0940B] etc. Actum est anno Domini 822.
Felix est haec vita activa; sed multo felicior contemplativa. Ad hanc igitur tendens quidam nobilis nomine Hawart, tradidit ad S. Emmerammum in manum Arnimari cognati sui talem partem proprietatis suae qualem habuit ad Tegarindorf nemine contradicente; quatenus Arnimar ipse eamdem partem proprietatis simul cum mancipiis vestiret ad praedictum sanctum pro ante nominato Hawardo, et Odalhardo et Meginhardo. Et isti sunt testes ejusdem traditionis: Pillunc, Gozpold, Wanninc, Immo, Liupoton, Perethtuni, Salamari, Chuniperht, Alpuni, Heriperht, Ellingrim, Liuthart, Adalperht, [Col. 0940C] Horscolf, Gisalmar, Eginolf.
Convenit inter venerabilem virum Erchanfridum episcopum, et quemdam hominem, nomine Swidkerum, de quadam commutatione aliquorum locorum, quod et ita fecerunt. Dedit praefatus venerandus episcopus pro utilitate ambarum partium cum licentia regis, venerabilis Hludowici, et monachorum omnium morantium ad monasterium S. Emmerammi praedicto Swidkero in loco nuncupato Wolamotasaha, quidquid Otram in beneficium habuit in illo loco. Et e contra tradidit ipse Swidker propriam haereditatem suam ad S. Emmerammum, quod est prope flumen quod dicitur Apansa, quidquid a filiis [Col. 0940D] Sigihelmi e mendo acquisivit. Testes idonei sunt isti: Fritilo, Reginperht, Einhart, Friccho, Albato, Alprat comes, Isanger, Ambricho, Dultinc, Piligrim, Horscrat, Alpuni, Hunolf, Lantperht, Wolfdrigil, Walto, etc.
Noverit plurimorum industria fidelium qualiter quidam viri inter se commutaverunt. Tradidit itaque quidam nobilis nomine Atto, ad S. Emmerammum de terra arabili jugera II in loco Wolfhareshusa nuncupato in potestatem ven. ep. Ambrichonis et advocati ejus Berchtrici. E contra vero quidam famulus, nomine Rodheri cum licentia episcopi tradidit [Col. 0941A] eidem nobili de rebus S. Emmerammi totidem jugera in eodem loco. Et isti sunt testes: Atto, Herrant, Egilolf, Kaganhart, Etti, Engilrih, Eparachar, Folrat, Alpolt, Reginperht, Willipold, Odalperht, Purchoh, Ratolt, Albuni, Egino, Bernhart, Rihho, Analo, Amalperht, Nidhart, etc.
Nonnullorum comperiat industria virorum quorumque auribus hujus cartulae injuncta fuerit notitia qualiter Ambricho reverentissimus praesul, et quidam vir honorabilis praestantiae, Engilbertus videlicet comes pro utrarumque utilitate partium commutationem perfecere praesentem. Tradidit namque praedictus Engilbertus comes ad S. Petrum apostolum, [Col. 0941B] sanctumque Dei martyrem Emmerammum de terra arabili jugera LIX in loco Swindpah nuncupato, nihil extra dimittens, quidquid in eodem loco terris, pratis et silvis habere visus est, quin ex integro ad praedictos sanctos contraderet in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Otonis. E contra vero isdem Oto cum licentia Domini sui episcopi tradidit de rebus sanctorum antedictorum, in loco Eholtinga nominato, terrae arabilis jugera XLIX eidem Engilberto venerando comiti in proprium perpetuo possidendum. Testes enim ejusdem traditionis sunt Reginhoh, Cotaperht, Ogo, Hadamar, Willihelm, Askarih, Nidhart, Rodmunt, Irinc, Odalperht, Pern, Erchanperht, Folcpold, Arnimar.
Item commutatio.
Tradidit Engilbertus comes duo mancipia ad S. Emmerammum, id est Liupuni, et Irminhilt. E contra vero Oto cum consensu episcopi Ambrichonis tradidit Wilcozum. Et isti sunt testes: Hadamar, Ogo, Erchanperht, Reginhoh, Cataperht, Willihelm, Item Cotaperht, Patarih, Warmunt, Item Ogo.
Igitur omnibus notum sit fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, quia nobilis quidam, nomine Liupaton, tradidit quemdam lucum quem habuit filius sororis suae Hartbertus, ad sanctum Dei martyrem Emmerammum in loco Waltinhova juxta fluvium [Col. 0941D] qui dicitur Napa. Liuthardus quippe eamdem traditionem una cum patre suo Liupatone peregit in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Gundberti. E contra vero tradidit idem advocatus Gundbertus cum licentia Domini sui episcopi de rebus S. Emmerammi alium lucum in praedicto loco eidem nobili Liupatoni ac filio suo Liuthardo in proprium perpetualiter habendum. Isti sunt testes: Geio comes, Hunolf, Jacob, Strupo, Erchanfrid, Adalperht, Rafolt, Arnamar, Paldrih, etc.
Nonnullorum noverit industria fidelium quod [Col. 0942A] Gundpato ven. diaconus traditionem quae capitulo 23 conscripta est secundo firmavit, addens quoque et caetera loca. In praesentia igitur Arnulfi ducis praedictus Gundpato una cum advocato suo Starchando tradidit ad sanctum Emmerammum talem proprietatem qualem habuit ad Quartinaha, et ad Sala et ad Weligam in manum videlicet Hittonis abbatis atque Ekkirici missorum praefati sancti ac venerabilis ep. Ambrichonis. Isti autem sunt testes: Gundram comes, et filius ejus Megingoz, Sigihart, Droant, Willihelm, Hoholt, Lantperht, Rihger, Drudolt, Sigiperht, Eparachar. Witger, Otachar. Einhart, Einhart Pero, Framrih, Karentanus, Glaz, Mirei, Kasiz, Necliuchim, etc.
Plurimorum cognoscat industria fidelium quia nobilis vir quidam, nomine Baldricus tradidit ad sanctum Dei martyrem Emmerammum proprietatis suae jugera XII in loco Hiltrateschiricha nuncupato in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque vicarii Ogonis. E contra vero idem Ogo cum licentia Domini sui episcopi tradidit praedicto nobili de rebus S. Emmerammi jug. XII juxta montem qui dicitur Paninperc. Isti sunt testes ejusdem traditionis: Askrih, Adalo, Liufo, Plidgoz, Hagano, Erchanperht, Alprih, Oto, Charaf, Hucperht, Eccho, etc. Actum est autem ad Rispah ad convenientiam omnium Bawariorum.
Notitia qualiter ven. episcopus et Altman quidam nobilis convenerunt, concambium inter se perficientes. Tradidit itaque idem nobilis ad S. Emmerammum terrae arabilis jug. XII in loco Rorpah nuncupato, addens etiam jugum unum et pratorum, jugera II pro perficienda commutatione in manum videlicet Ambrichonis venerandi praesulis ejusque advocati, nomine Reginhohi. E contra vero tradidit praedictus advocatus de rebus S. Emmerammi cum licentia Domini sui episcopi jam praefato Altmanno terrae arabilis jug. XII in loco Ratinpah nuncupato. Et ut haec commutatio firmior habeatur placuit duas cartulas, uno tenore conscriptas utrinque continere, et testes subnotare quorum nomina sunt: Ogo, [Col. 0942D] Wago, Isanpero, Wasagrim, Askarih, Ekkirih, Gundheri, Arbo, Chuntilo.
Noverit industria omnium fidelium quia Pernuvin quidam nobilis talem proprietatem qualem habuit ad Tuncilingon, tradidit ad sanctum Dei martyrem Emmerammum in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Avonis; id est, terrae arabilis jugera XLVIII, pratorum jug. XV, silvae jug. C, nihil extra dimittens, viis, aquis, pascuis, accessibus et recessibus, quin omnia illuc transfudisset. E contra vero praedictus advocatus cum licentia domini sui episcopi tradidit eidem Pernuvino de rebus S. Emmerammi [Col. 0943A] terrae arabilis jug. XLIII, silvae jug. XXXV, pratorum jug. XV in loco Nisindorf nuncupato. Isti etiam sunt testes ejusdem commutationis: Polo, Engilperht, Reginolf, Fridarih, Erchanperht, item Reginolf, Rihheri, Helfrih, Arnimar, item Erchanperht, Adalperht, Hiltiperht, etc.
Notum sit omnibus fidelibus quod quidam nobilis, nomine Witagovo, tradidit ad sanctum Dei martyrem Emmerammum unius prati tres partes rivumque unum ad molam in loco Sempinchova nuncupato, in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Garaharii. E contra vero idem advocatus cum licentia domini sui episcopi tradidit de rebus sancti Emmerammi [Col. 0943B] in eodem loco praedicto nobili in perpetuo possidendum arcam I. Et isti sunt testes: Ogo, Avo, Helfrih et caeteri.
Omnium comperiat industria fidelium qualiter subsequens peracta sit commutatio. Tradidit igitur quidam nobilis, nomine Swidger, ad S. Dei martyrem Emmerammum terrae arabilis jugera XLV, et pratorum carrad. III, et frutices ad stirpandas jugera XL juxta locum Puopinga nuncupatum in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Reginhohi. E contra vero idem advocatus cum licentia domini sui episcopi tradidit de rebus S. Emmerammi praedicto nobili in proprium terrae arabilis [Col. 0943C] jug. XLV, et pratorum carrad. III, et ad evellendas frutices jug. III in loco Beninga nuncupato. Isti quoque sunt testes: Wicram, Ogo, Engilhelm, Cozperht, Giso, Gerhoh, Deotolt, Machelm. Vestitores et revestitores autem sunt praefatus Swidger atque Wicram.
Notitia qualiter Ambricho reverentissimus praesul, et quidam nobilis, nomine Reginhoh, convenientiam composuere inter se quamlibet peragere commutationem. Tradidit ergo praedictus nobilis ad sanctum Dei martyrem Emmerammum talem proprietatem qualem ad Ellinuvolfesdorf habere visus est, id est, ecclesiam, domum cum curte inter terram arabilem, [Col. 0943D] et prata, atque silvam hobas IV, deessentibus duobus tantum jugeribus, et quidquid in eodem loco habuit, ad supradictum sanctum contradidit in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati al. Reginhohi. E contra idem advocatus cum licentia domini sui ep. tradidit de rebus S. Emmerammi jam dicto nobili, nomine Reginhoho, ecclesiam, domum cum curte in terra arabili, ac pratis atque silva, totidem hobas jure perpetuo possidendum in loco Heikkinga nuncupato. Isti autem sunt testes per aures tracti: Isanpero, Wago, Wasagrim, Ekkirih, Eparachar, Sigipreth, Cauzo, Rihpold Nidhart, Rodmunt, Warmunt, Tato, Arbo, Gundheri, Adalpold, Ogo, Rafolt, Gemmunt, Oto, Liuthart.
Noverit industria omnium fidelium qualiter praesens peracta sit commutatio. Tradidit ergo Elfricus advocatus Ambrichonis ven. ep. Hattoni cuidam viro de rebus S. Emmerammi, ipso episcopo consentiente, cujuslibet areae partem unam in loco Iniringa nuncupato. E contra vero idem Hatto tradidit ad sanctum Dei martyrem Emmerammum in manum videlicet Ambrichonis ep. ejusque advocati Elfrici terrae arabilis partes duas in eodem loco.
Item alia commutatio in eodem die Wolfhohi.
Tradidit igitur Wolfhoh una cum advocato suo Helfrico in supradicto loco cujusdam areae partem unam ad S. Emmerammum. E contra vero Hiltipero [Col. 0944B] quidam nobilis tradidit eidem Wolfhoho de beneficio suo quod habuit ad Iniringa Ambrichone ep. permittente terrae arabilis duas partes. Et isti sunt testes: Helfrih, Avo, Waltunc, Strupo, Fastmot, Unlaz, Wetti, Wirot, Meginhoh, et caeteri.
Notum cunctis fidelibus fiat quia Waldgarius quidam nobilis tradidit ad S. Emmerammum jug. I in loco Mezinga nuncupato in manum Ambrichonis ven. episc. ejusque advocati Otonis. E contra vero idem advocatus cum licentia domini sui episcopi tradidit de rebus S. Emmerammi praedicto Waldgario in eodem loco tertiam partem areae unius. Et isti sunt testes per aures tracti: Lantfrid, Wicram, Hadamar, [Col. 0944C] Engilhelm, etc.
Quoniam nimium fructuosa inter mortales jam olim consuetudo inoleverat commutandi videlicet quasdam res pro utrarum utilitate partium; praecellentissima regum sanxit clementia inter ecclesiasticarum rerum facultates licenter idem fieri et usque ad quinque hobarum supplementum cum cartulis ac testibus ita constare. Proinde igitur quidam nobilis, venerabilis scilicet diaconus, nomine Altoltus, tradidit ad S. Petrum apostolum sanctumque Dei martyrem Emmerammum talem proprietatem qualem habuit ad Gartheringon, et ad Haninchova et ad Atinga, in domibus, curtis, horreis, pomeriis, terris, [Col. 0944D] pratis, silvis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, nihil extradimittens quin ex integro ad praedictos sanctos transfudisset, in manum Ambrichonis ven. ep., ejusque advocati Gundberti atque Ogonis vicedomini. E contra vero praefatus advocatus, nomine Gundbertus, una cum domino suo episcopo tradidit de rebus S. Petri et S. Emmerammi eidem ven. diacono Altolto in proprium perpetualiter possidendum quidquid habere visus est ad Munolfinga, aedificiis, terris, pratis, silvis, pascuis, aquis aquarumque decursibus. Et isti sunt testes auribus tracti: Herrant, Askarih, Ambricho, Albrih, Pernhart, Epoho, Engilperht, Avo, Strupo, Karaheri, Hungis, Salomon, Cotaperht, Irmperht, Gerperht, etc. Vestitor [Col. 0945A] autem Albricus. Actum est coram Engildeone comite ad Reganespure.
Cunctis patescat fidelibus quia nobilis quidam Ehamarus videlicet et frater ejus Helmpertus tradiderunt ad S. Emmerammum quidquid proprietatis habuerunt ad Atinga in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Wicrammi, ea videlicet ratione: ut uterque eorum suam uxorem et filios quae sunt mancipia S. Emmerammi, id est, Herosta, Chuonrat, Wasa, Cotahilt, Deotfrit, Gozlind, simul cum proprietate possideat usque ad obitum suum. Post vero omnia revertantur ad praedictum sanctum. Et isti sunt testes: Adalhun, Nanzo, Hiltigoz, Gozpreht, [Col. 0945B] Helfrih, Engilhelm, Eparachar, Ellinpoto.
Omnium industria fidelium comperiat congruentiam commutationis quam ven. ep. Ambricho atque Engildeo comes in invicem perfecerunt. Quidquid igitur Engildeo praedictus comes habere visus est ad Stupinga ad comitium suum pertinentis, id est, areis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, silvis, Atto advocatus suus totum contradidit ad S. Emmerammum, ipso comite jubente, in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Herrandi. E contra vero idem Herrandus cum licentia domini sui episcopi tradidit praedicto comiti de rebus S. Emmerammi quidquid Ambricho ep. providit ad Elisindorf, [Col. 0945C] id est tria mancipia et domum cum curte, cum omnibus appendiciis ejus, Actum est autem ad Reganespunc in praesentia praenominati episcopi atque comitis. Vestitor quoque fuit Atto; revestitores vero fuere Owart presbyter et Gundhart.
Polo tradidit Ambrichoni ven. episc. quemdam servum, nomine Adalfridum, in proprio possidendum. Et isti sunt testes: Albrih, Pald, Sigifrid, Raffolt, Sonperht, Ratolt, Lantpero.
Notum sit omnibus fidelibus quia nobilis quidam, nomine Hartuvigus, tradidit ad S. Emmerammum [Col. 0945D] aream I et agrum I ad Illinchova. E contra vero Strupo advocatus, jubente domino suo ep. Ambrichone, tradidit praedicto nobili in eodem loco terrae arabilis agros II. Et isti sunt testes: Suindperht, Pernhart, Hartuvic, Avo, Gozperht, Rodmunt, Arnhelm, Hiltiprant, Heriperht, etc.
Notum sit omnibus fidelibus quia nobilis quidam, nomine Engilhart, tradidit ad S. Emmerammum terrae arabilis agrum I et pratorum carrad. II loco Sempinchova nuncupato. E contra vero Strupo advocatus jubente domino suo Ambrichone ep. tradidit praedicto nobili in eodem loco aream I. Et isti [Col. 0946A] sunt testes: Sindperht, Pernhart, Hartuvic, Avo, Gozperht, Wicram, et reliqui.
Utilis valde et nimium fructuosa olim inter homines inoleverat consuetudo commutandi videlicet quasdam res ob utrarumque opportunitatem partium. Id itaque quidam vir nobilis, nomine Helfrih, ejusque conjux Hiltisnot recolentes tradiderunt ad S. Emmerammum talem proprietatem qualem illa ad Chaparussa habuit. Statim vero relinquentes ad praedictum sanctum; et fuit Avo fidejussor atque vestitor. E contra vero Ambricho ven. ep. et supradictus Avo advocatus suus qui hanc traditionem receperunt, de rebus S. Emmerammi tradiderunt [Col. 0946B] eidem Helfrico ac illius conjugi beneficium quale ipse Helfrih ad Sempinchova habuit, ea scilicet ratione, ut si unus eorum vita decederet, alter possideret usque ad obitum suum; post vero, redigatur ad pristinum locum. Sunt autem testes auribus tracti Egilperht comes, Odalperht, Bernhart, Egilperht, Askarih, Erchanperht, Hungis, Irmperht.
Quoniam regalium auctoritas institutionum concambiorum congruentias in ecclesiasticis rebus fieri permisit, nobilis quidam, nomine Ogo, quin et idipsum frequentaret minime praetermittere distulit. Tradidit igitur praedictus vir nobilis Ogo ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum talem [Col. 0946C] proprietatem qualem visus est habere ad Samotinga, id est, de silva jugera CXL, et ad Haholstat de silva jugera XXX, et ad Sempinchova terrae arabilis jugera X, et mancipia VII, id est: Perehtuni, Dechila, Perehtuni, Perehtsuvinto, Germunt, Rodmunt, Wolfpurc, in manum videlicet Ambrichonis ven. ep, advocatorumque ejus Gundperti, Herrandi. E contra vero idem Cundpertus atque Herrandus tradiderunt de rebus S. Emmerammi ante nominato Ogoni, Ambrichone ep. consentiente ad Eskinhart areas II et quidquid ad easdem pertinuit, terris, pratis, silvis, aquis, aquarumque decursibus et caeteris omnibus,, et mancipia VII, id est: Ellinpurc, Wolfpirc, Pazrih, Weidherii, Reginolt, Walttrut, Hiltrud. Nihil extra dimittentes, quin ex integro eidem Ogoni contraderent [Col. 0946D] in possessionem perpetuam. Et isti sunt testes: Folrat, Waltrih, Albrih, Perehtolt, Rodker, Salacho, Wolfmunt, Ambricho, Rodperht; Trogo, Perehtolt, Otperht, Perehtrih, Durinc, Teor, Avo, Strupo, Heripold, Lantfrid, Oto, Amalperht Marcho, Gundhart, Adalrih, Erchanperht.
Notum sit omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus quia nobilis quidam, nomine Engilscalh, tradidit ad S. Emmerammum terrae arabilis jugera V ad Popinga in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Wicrammi. E contra vero idem Wicrammus tradidit de rebus S. Emmerammi consentiente [Col. 0947A] domino suo episcopo praedicto nobili Engilscalcho terrae arabilis jug. IV et dimidium ad Pilinga in proprium perpetualiter habendum. Et ut haec commutatio firmior habeatur et a posteris melius credatur placuit duas cartulas uno tenore scriptas exhibere.
Haec igitur commutatio inter Ambrichonem ep. et Chunipertum comitem facta est. Nam Chunipertus comes dedit ad S. Emmerammum terrae arabilis jug. VI de rebus beneficii sui ad Atinga. Et missi ejus id ad perficiendum fuerunt Engilscalh et Hiltimar, et Willihelm. E contra vero Ambricho ven. ep. dedit Chuniperto comiti in eodem loco totidem jugera terrae arabilis; et missi ejus fuerunt Lio presbyter, et [Col. 0947B] Wicram atque Deotfrid hoc ad perficiendum. Ut verius firmiusque credatur duas cartas pari tenore scriptas placuit exhibere.
Notum sit omnibus in Christo fidelibus quia vir quidam nobilis, nomine Wicperht, tradidit ad S. Emmerammum ad Mulihusun pratorum jugera V cum fruticibus evellendis in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Heripoldi. E contra vero idem Heripoldus tradidit de rebus S. Emmerammi consentiente domino suo ep. praedicto viro Wicperto in eodem loco pratorum totidem jugera perpetualiter habendum. Et ut haec commutatio firmior [Col. 0947C] habeatur et a posteris melius credatur, placuit duas chartas scriptas et testes adhibere quorum nomina sunt haec: Liutperht, Wolf, Schilpunc, Engilperht, Eckihart, Ratpot, Nidhart, Otperht, Lantperht, Isanparto, Perehart.
Divina instituente gratia tradidit quidam nobilis venerabilis videlicet presbyter nomine Otkis, ad S. [Col. 0948A] Petrum, sanctumque Emmerammum proprietatem suam qualem habuit ad Illinchovum, in manum scilicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Struponis, nihil extra dimittens quin ex integro illuc transfunderet atque laxaret. E contra vero Ambricho praefatus episcopus atque suus advocatus Strupo tradiderunt de rebus praedictorum sanctorum in eodem loco illam casam in australi parte consistentem, id est: Herimarinchova cum terris, pratis, et nemore, et cum omnibus illuc pertinentibus Otkiso presbytero in proprium usque ad obitum suum; postea vero redigantur ad pristinum locum. Et isti sunt testes: Gozpold, Herrant, Heripold, Gundperht, Albrih, Rupo, Witker, Ascrih.
Notum sit omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus quia nobilis quidam, nomine Helmperht, tradidit ad sanctum Emmerammum quidquid habuit ad Dorniginpah, in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Antarpoti. E contra vero idem Antarpot tradidit de rebus S. Emmerammi, consentiente domino suo ep., praedicto nobili Helmperto ad Wolfratinchofun quidquid ibi habuit in proprium perpetualiter habendum. Et isti sunt testes: Adalrih, Avo, Strupo, Reginolt, Eparhart, Ascrih, Rupo, Folchrat, Erchanperht.
Notum sit omnibus fidelibus sanctae Dei Ecclesiae [Col. 0948C] quia nobis quidam nomine Adalrih tradidit ad sanctum Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum ad Fetarah cum culta terra et inculta jugera c. E contra vero tradidit Antarpot cum licentia Ambrichonis ep. de rebus S. Petri et S. Emmerammi supradicto Adalrico prope Niwinhusun jugera XXX. Et isti sunt testes: Avo, Strupo, Gundperht, Reginolf, Rupo, Erchanperht, Eparhart.
Explicit Liber I.
Cognoscat igitur omnium industria fidelium praesentium videlicet et futurorum quia quidam nobilis, nomine Unlaz, tradidit ad S. Emmerammum talem proprietatem qualem habuit ad Erilingun, id est, areas V, domos V, horrea V, agrorum et pratorum hobas VII, nihil extra dimittens quin ex integro ad supradictum sanctum transfudisset in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Askarici. E contra vero idem Askaricus, consentiente domino suo episcopo, tradidit de rebus S. Emmerammi praedicto nobili Unlazo ad Wilhsin ecclesiam, casam cum curte, horreum I hohas IV [Col. 0948D] mancipia V in proprium habendum. Testes quorum nomina sunt: Nordpold, Adalfrid, Zeizilo, Rattrud, Deotflat.
Plurimorum igitur industria comperiat qualiter ven. quidam presbyter, nomine Owardus, commutationem congruam peregit. Praedictus namque presbyter tradidit ad S. Petrum sanctumque martyrem Emmerammum talem proprietatem qualem ad Stupinga visus est habere; id est, in terra arabili, et silva, et prato hobas III et jug. XX, casam cum curte, horreum quoque atque pomoerium, nihil extra dimittens terris, pratis, pascuis, aquis, aquarumque [Col. 0949A] decursibus, exitibus et reditibus quin ex integro illuc transfudisset in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. advocatorumque ejus Herrandi atque Gundoberti. E contra vero Herrandus, atque Gundobertus, consentiente Domino suo ep., tradiderunt de rebus S. Emmerammi bis praedicto Owardo in proprium perpetualiter habendum ad Tagaratinga ecclesiam I, casam cum curte, horreum quoque, atque pomarium, hobas III cum omnibus appendiciis earum. Et isti sunt testes: Hadamar, Plidger, Leopanto, Lantfrid, Chreftinc, Waltrih, Albrih, Perehtolt, Schilpunc, Durinc, Isanperht, Reiginperht, Ruodhart, Heimo, Eparolf, Strupo. Vestitores et revestitores sunt Herrandus, atque Gundbertus atque Epatolfus. Actum ad Reganaspurc coram Engildeone comite. Anno Domini 888.
Notum sit omnibus fidelibus quia nobilis quidam, Rafolt videlicet atque Truhman, uterini fratres, tradiderunt ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum tales proprietates quales ad Stupinga habuerunt, nihil extra dimittentes aedificiis, terris, pratis, pascuis, silvis, aquis, viis, quin ex integro ad praedictos sanctos contraderent, in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Gundeberti. E contra vero idem advocatus consentiente Domino suo ep. tradidit de rebus S. Emmerammi ad Punninhart praefatis nobilibus casam cum curte, et horreum, et hobam I, et insuper [Col. 0949C] eidem Truhmanno unius areae partem I, et terrae arabilis jug. III, et de pratis carrad. I in perpetuam possessionem. Et isti sunt testes: Avo, Strupo, Durinchart, Machelm, Askarih, Folrat, Riphold, Adalrih, Waltrih, etc.
Notum sit omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus quia nobilis quidam nomine Liutperht, tradidit ad S. Emmerammum de silva jug. LXX in loco Tucilinga nuncupato in manum videlicet Ambrich. ven. ep. ejusque advocati Gundberti. E contra vere Gundbertus, consentiente Domino suo ep., tradidit eidem Liutperto in eodem loco de silva jug. L in proprium [Col. 0949D] perpetualiter habendum. Et isti sunt testes Durinchrat, Eparhart, Gammo, Pirihtilo, Ratolt, Pald, Lantepero.
Comperiant omnes fideles quia Fries quidam nobilis tradidit ad S. Emmerammum ad Geilunaspah pratorum jug. III in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Eparhardi. E contra vero idem Eparhardus cum licentia episcopi tradidit praedicto nobili pratorum jug. II ad Guttinga in proprium habendum. Et isti sunt testes: Helfrih, Rafolt, Adalhun, Hiltipero.
Cunctis patefiat fidelibus quia nobilis quidam, nomine Vuolfperht, tradidit ad S. Emmerammum suum proprium servum Anthelmum et terrae arabilis jugera X ad Snudinga in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Adalberti. E contra vero idem Adalbertus, consentiente domino suo episcopo, tradidit de rebus S. Emmerammi praedicto nobili Wolfberto ibidem ad Snudinga unum servum, nomine Gebaradum, et terrae arabilis jugera X. Et isti sunt testes: Pernhart, Antarpot, Avo, Herrant, Gundpert, Erchanperht.
[Col. 0950B] Per cartulam quae videlicet aperte ac veraciter nonnullorum inseratur auribus fidelium qualiter haec complacitatio peracta sit. Tradidit namque Hitto honorabilis abbas ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum proprietatis suae hobas VI, cum aedificiis et mancipiis XV, Meginheri Adalger, Milo, Meginheri, Willihelm, Liupuni, Liupkis, Ratkis, Wolfheri, Hiltipirc, Deotpurc, Adalswind, Liupdrud cum duobus filiis in loco Sulzpah nuncupato in manum Ambrichonis ven. ep. et advocatorum suorum Gundberti atque Herrandi. E contra idem Cundbertus atque Herrandus cum licentia domini sui ep. et cum consensu totius familiae tradiderunt praedicto Hittoni de rebus sanctorum qui supra dicti sunt, tria loca cum omnibus appendiciis suis, id est: [Col. 0950C] Chuningesfeld, et Vuaso et Purcpah; quatenus ea usque in finem suum firmiter teneat atque possideat, ac postea cuncta ad praedictos sanctos redigantur et revestiantur. Et isti sunt testes ejusdem rationis: Ogo, Strupo, Erlapold, Chadal, Hartperht, Hiltipero, Righer, etc.
Ista mancipia sunt in potestate Ambrichonis episcopi: Emhilt, Appa, Rihholf, Rato, Engilhilt et filia ejus Rihhilt, et Rihmot, Engilmar, Hiltisnot. E contra vero sunt in regis potestate ad Ergoltinga Gerni, Dultin, Gundhelm, Engilpero, Machelm, Regindrud, [Col. 0950D] Elisa, Emhilt, Gerni, Ermpold, Ellinhilt, Liupila, Rihhilt, Rahhila, Reginolf Perehtgunto, Reginhilt, Pecchilt.
Notum sit omnibus fidelibus quia Engilpertus comes tradidit ad S. Emmerammum mancipia III, id est: Alblind et filii ejus II in manum Ambrichonis et advocati ejus Polonis, ea videlicet ratione: ut Erfonem servum S. Emmerammi in proprium possideat usque ad obitum suum et uxoris suae. Et isti sunt testes: Engilscalch, Pernhart, Erchanperht, Rafolt, Heripold, etc.
Comperiat omnium industria fidelium quod Reginheri tradidit ad S. Emmerammum duas partes jugeris unius in manum Adalpoli ad Cholinpah. E contra vero idem Adalpold cum licentia domini sui Ambrichonis ep. tradidit de beneficio suo in eodem loco praedicto Reginhario tertiam partem jugeris unius. Et isti sunt testes: Reginhoh, Albrih, Rihpold, Folcrat, Gerhelm, etc.
Cognoscat industria omnium fidelium quia Patarih quidam nobilis tradidit ad S. Emmerammum areae unius in latitudine perticas II, et in longitudine perticas [Col. 0951B] X in loco Mezinga nuncupato. E contra vero ven. ep. Ambricho et advocatus ejus Oto tradiderunt terrae arabilis in latitudine perticas II, in longitudine XX in eodem loco. Et isti sunt testes: Erchanperht, Waltrih, Patarih, Gammo, Perehtolt, Sigifrid, Hitto, Oto, Adamar, Hitto, Chazo, Liutfrid, etc.
Cognoscat omnis Ecclesiae Dei beatissimus ordo qualiter quidam nobilis, nomine Rodheri, de aeterna sibi prospiciens remuneratione praesentique consulens necessitati tradidit ad S. martyrem Emmerammum quidquid in villa Samutinga nuncupata proprietatis [Col. 0951C] visus est habere in mancipiis quorum nomina sunt haec: Tiso, Albuvar, Sigifrit et filii ejus, in aedificiis, et terris cultis et incultis, aqua, silva, viis et inviis, exceptis tribus solummodo mancipiis unoque vili nemore aliunde conquisito, ven. ep. Ambrichone hanc traditionem suscipiente, advocato ejus Gundberto, ea scilicet ratione: ut e contra tres mansos de rebus supradicti sancti cum redditibus acciperet, et per singulos annos, donec in hac fragili vita viveret, vestimentum deorsum textum I et cam., cubitos XVI habens in longitudine, camisam quoque et cottum similiter I, de vino carad. I, id est, situlas XXX, farinae mod. X, pracial. II. Frisking. IV duas [vervecinas] berbecinas, duas autem reliquas porcinas, singulas singulis appretiatas tremissis, et ut haec [Col. 0951D] omnia pariter cum illa tradita haereditate suo usui servientia suoque juri cedentia, dum viveret, firmiter obtineret complacitavit. Et si vel episcoporum quispiam, vel etiam eorum familiarium horum quippiam subtrahere aut infringere conetur et perfecerit, ille nominatus Rodheri suae proprietatis liberam haberet potestatem vertere quo libuerit. Sed et testium quoque Norico more per aures tractorum nomina cerni licet in praesenti: Hadamar, Wago, Unlaz, Avo, Strupo, Ambricho, Rupo, Durinchart, Eparhart, Ilpunc, Wetti, Strupo, Rihhad, Herirat, Rodhart, Lantpero. Haec est secunda traditio. Et hi sunt testes: Herrant, Strupo, Rihpold, Karaheri, Eparahchar, Petilo, Adalhun, Unolz, Deotperht.
[Col. 0952A] Actum est autem anno Arnulfi regis secundo VII Kalendarum Martialium in loco qui vocatur Menzinpah, praesentibus autem monachis canonicisque quam plurimis, id est: Rodolto sancti martyris Emmerammi coenobitarum praeposito, Deotperto custode sacrorum et monacho, Tutone monacho et diacono, Erimperto presbytero et canonicorum praeposito, Reginone diacono, Erminoldo presbytero, Perideone presbyt., Enolto presbytero, Wihgozo diac., Wolfhelmo diac., Mahthario subdiacono, Harperto subdiac., Deotmunt subd., Wolfolto diac., Attone subd., Wolfrato subdiacano.
Cunctorum comperiat industria fidelium praesentium [Col. 0952B] scilicet in sancta Ecclesia et futurorum qualiter concambium praesens perageretur. Tradidit namque quidam nobilis vir, nomine Pervum, ad S. Petrum sanctumque Emmerammum in locis Hittinchoba et Dentichoba nuncupatis proprietatis suae ac conjugis suae inter terram arabilem, et prata atque silvam jugera CXCIV in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Gundberti. E contra vero praefatus episcopus atque Gundbertus cum consensu monachorum et canonicorum tradiderunt de rebus praedictorum sanctorum eidem Pernwino et conjugi suae ad Puningon casam cum curte, ecclesiam quoque cum omnibus appendiciis suis, et terrae arabilis, ac pratorum atque silvae jugera CLXXXIII in proprium perpetualiter habendum. Et ut haec [Col. 0952C] commutatio firmior habeatur placuit duas cartulas pari tenore conscriptas et auribus testes trahere. Hi sunt Erchanperht, Ambricho, Sigifrid, Ratolt, Hitto, Salacho, Eparhart, etc. Vestitor et revestitor Albrih fuit.
Oto quidam nobilis tradidit ad S. Emmerammum talem proprietatem qualem habuit ad Swindpah in manum Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Reginhohi contra solidos LX. Et isti sunt testes: Engilscalch, Westargowo, Gerperht, Ocgo, Cundachar, Nidhart, Rihpold, Eparachar, Azo, Pero, Perideo, Chuniperht, Helfrih, Erchanperht, Albrih, Ambricho, [Col. 0952D] Racholf, Willihelm, Rodolf, Strupo, Adalperht.
Multorum comperiat industria fidelium qualiter subsequentis complacitatio traditionis perficeretur. Tradidit namque quidam manu missus liber, nomine Hartbertus, videlicet subdiaconus proprietatem suam ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum quam habere visus est ad Folinchova, terris, pratis, pascuis, viis et inviis, et ad Rogkinga de silva jug. VII, nihil extra dimittens, quidquid in his locis habuit, quin ex integro ad praedictos sanctos contraderet in manum videlicet Ambrichonis ven. [Col. 0953A] ep. ejusque advocati Gundberti. E contra vero idem advocatus consentiente domino suo episcopo tradidit praefato Hartberto illud beneficium ad Eigilstat cum omnibus appendiciis suis, ea videlicet ratione: quatenus idem Hartbertus et unus proximorum suorum post ipsum usque ad obitum suum firmiter possideat illud beneficium in proprium, ac postea ad suprascriptos sanctos pertineat. Et isti sunt testes: Hadamar, Plidker, Reginpold, Albrih, Reccho, Motmunt, Isanperht, Perehtolt, et caeteri quam plurimi. Actum est ad Weltinpurc, consentientibus canonicis, Ermperto presbytero, Germundo presb., Reginone diacono, Rodolfo presbytero et monacho, Deotperto presbytero et monacho, Tutone diacono et monacho, et caeteris omnibus.
Notum sit omnibus fidelibus quia Witagowo advocatus Hiltigardae tradidit aream unam Rihholfo presb. de rebus Sanctae Mariae inferioris monasterii in loco qui dicitur Pah consentiente domina Hiltigarda. E contra vero idem Rihholf presbyt. ejusque advocatus Sindpertus cum licentia Ambrichonis venep. tradiderunt Witagowoni terrae arabilis duas partes in eodem loco. Et isti sunt testes: Adolf, Penhart, Helfrih, Cundfrid, Ardwit, Sindperht, Hunrih, Geilolf, Willipato, Hiltiperht, Ekkihart, etc.
[Col. 0953C] Noverit omnium solertia fidelium quia nobilis quidam, nomine Engilscalch, tradidit ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum casam cum curte, et terrae arabilis atque pratorum jugera LXXXIII in loco Purringa nuncupato in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. et advocati ejus Reginhohi. E contra vero Ambricho episcopus et advocatus ejus Wicram tradiderunt de rebus praedictorum sanctorum eidem nobili ad Talachirchon ecclesiam et terrae arabilis jugera XXX. Et isti sunt testes: Engilperht comes, Erchanperht, Helmrih, Reginhoh, Rihpold, Westargowo, Helfrih, Racholf, Hitto, Egilpold, Rodmunt, Mezzi, Strupo, etc.
Notum sit quia quidam nobilis, nomine Hiltipero, tradidit ad S. Emmerammum agrum I ad Rodrantinchova. E contra vero advocatus Helfricus cum consensu domini sui ep. Ambrichonis tradidit praedicto nobili in eodem loco agrum I in proprium habendum. Et isti sunt testes: Waltunc, Avo, Strupo, Wetti, item Strupo, Lantperht.
Notum sit omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus quia nobilis quidam, nomine Lantfrid, tradidit ad sanctum Emmerammum quidquid habuit ad Capurisso in manum videlicet Ambrichonis ep. ejusque [Col. 0954A] advocati Wicrammi. E contra vero idem Wicram tradidit de rebus S. Emmerammi, consentiente domino suo episcopo, praedicto nobili Lantfrido ad Sunichingon inter terram arabilem et prata jugera XXXIV; et silvae jugera VI. Et isti sunt testes: Ogo, Erchanperht, Helfrih, Engilpold, Folrat, Derpheri, Strupo, Sindperht, Adalperht, Hadamar, Tato, Gerhoh, Hitto, etc.
Patescat igitur omnibus fidelibus quia nobilis quidam, nomine Ato, tradidit ad S. Petrum sanctumque Emmerammum de terra arabili jugera XI in loco Samutinga nuncupato in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Hadamari. E contra [Col. 0954B] vero idem advocatus, jubente et consentiente praedicto episcopo, tradidit jam dicto nobili Atoni de rebus supra nominatorum sanctorum ad Zeizinchova terrae arabilis jug. X in proprium jure perpetuo possidendum. Et ut haec commutatio firmior habeatur veriusque credatur, placuit duas chartulas pari tenore scriptas exhibere, et testes adhibere quorum nomina sunt: Pernhart, Strupo, Erchanperht, Helfrih, Ambricho, Sigifrid, Hitto, Folcrat, Wetti, item Strupo, Ratolt, Mezzi, etc.
Omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus notum sit quia Eigil quidam nobilis tradidit ad S. Petrum sanctumque [Col. 0954C] Dei martyrem Emmerammum talem proprietatem qualem ad Chaparussa habuit aedificiis, territoriis, viis, et inviis, nihil extra dimittens quin ex integro illuc transfunderet in manum videlicet Ambrichonis vener. ep. ejusque advocati Adalrici. E contra vero idem Adalricus, consentiente domino suo ep., tradidit de rebus praedictorum sanctorum eidem Eigiloni in proprium habendum quod Hahicho ad Feterah jam olim in beneficium habuit. Et isti sunt testes: Hadamar, Antarpot, Otachar, Machelm, Hungis, Amalperht, Rihpold, Rihperht, Ternod, Strupo, Reginperht, Sigifrid, Adalp.
[Col. 0954D] Notum sit omnibus fidelibus quia Sigipertus quidam nobilis tradidit ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum quidquid ad Chaparussa habuit in manum videlicet Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Adalrici. E contra vero idem Adalricus cum consensu episcopi tradidit eidem Sigiperto ad Engilmonaschirichon aequalem mensuram. Testes autem superioris commutationis istius quoque testes sunt.
Venerabilis igitur archipresbyter Sandratus tradidit ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum talem proprietatem qualem ad Gliumin [Col. 0955A] habere visus est, et mancipia X quorum nomina sunt: Dancrat, Purgund, Isanpero, Guodliud, Purat, Frecholf, Alazeiz, Folcrat, Ratolf, Egilmar, nihil extra dimittens praeter aream I, et jug. III quin ex integro ad praedictos sanctos contraderet, ea videlicet ratione: quatenus illud beneficium ad Erininga in proprium contineat usque ad obitum suum. Et Anzo filius Adalrici eamdem proprietatem simul cum ipso beneficio possideat usque ad finem vitae suae. Postea vero cuncta ad S. Petrum et S. Emmerammum pertineant. Et isti sunt testes: Cundpold comes, Orendil comes, Ascrih Adalperht, Oto, Engilpold, Chuniperht, Engilscalch, Eicco, Herimar, Adalrih, Oto, etc.
In nomine sanctae et unicae Trinitatis. Qualiter subsequens complacitatio perageretur multorum cognoscat industria fidelium. Tradidit igitur Aspertus ven. diaconus, cancellarius videlicet regis Arnulfi, ipso rege licentiam concedente, ad S. Petrum principem apostolorum, sanctumque Dei martyrem Emmerammum proprietatem suam, id est illam capellam ad Feldun, et illam in loco qui dicitur Cella, et illum locum Gepantespah, et Gisalpah, et quidquid ad eadem loca pertinuit; aedificiis quippe, mancipiis, terris, pratis, silvis, nihil extra dimittens praeter illa beneficiola quae Oto et Gundperht habuerunt, quin ex integro ad praedictos sanctos contraderet atque transfunderet in manum videlicet Ambrichonis [Col. 0955C] ven. ep. ejusque advocati Gundberti. E contra vero idem Gundbertus consentiente domino suo episcopo, tradidit eidem Asperto, ven. diacono de rebus supradictorum sanctorum haec loca, id est Oparinhusa, Niwinhusa, Lorcin, et quidquid ad eadem loca pertinere visum est, ea vid. ratione, quatenus ipse Aspertus et unus proximorum suorum cui tradere voluerit post se omnia ante nominata loca firmiter possideant usque ad obitum suum. Postea vero cuncta ad S. Petrum sanctumque Emmerammum pertineant, exceptis illis duobus beneficiolis. Actum autem est ad Reganasburc cum attestatione et affirmatione monachorum, canonicorum atque laicorum. Et isti sunt testes: Herrant, Gundperht, Ogo, Erchanperht, Strupo, Ambricho, Sigifrid, [Col. 0955D] Albrih, Pald, Wicker, Gundpold, Eparhart, Hitto, Folcrat, item Strupo, Wetti, Lantperht, Werinheri, etc.
Notum sit quia Pato tradidit ad S. Petrum sanctumque Emmerammum duas ancillas aequivocas, nomine Wolfhild, in manum Helfrici advocati. E contra Helfricus tradidit eidem Pattoni de beneficio Gotaperti unam ancillam, nomine Waltfridam, in proprium habendam. Et isti sunt testes: Ogo, Ambricho, Gotaperht, Patarih, Durinchart, Rodmunt, etc.
Patescat omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus quia Liutger quidam nobilis tradidit ad S. Emmerammum ad Homeres jug. V in manum Ambrichonis ep. ejusque advocati Reginhohi. E contra vero Reginhoh, jubente domino suo episcopo, tradidit eidem Liutgario ad Zeizinchofa jug. V in proprium habendum. Et isti sunt testes: Askarih, Ambricho, Pald, Irimperht, Erchanperht, Trago, Ino, Adalo, Gunzo, Adalpero.
Cognoscat omnium industria fidelium quia Waltunc quidam nobilis tradidit ad S. Petrum sanctumque [Col. 0956B] Dei martyrem Emmerammum totam proprietatem suam quam habuit ad Teningon in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocati Gerperti. E contra idem Gerpertus una cum episcopo tradiderunt eidem Waltungo illud beneficium ad Otperchtinchofa ex integro in proprium habendum. Et isti sunt testes: Askarih, Helfrih, Eparhart, Rupo, Strupo, Erchanpold, Gundalperht, Gozperht, Isanhart, etc.
Patescat omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus quia Perahtger quidam nobilis tradidit ad S. Emmerammum ad Gundinhart aream I, et de terra arabili jugera X, et de silva jugera VI in manum Ambrichonis episc. ejusque advocati Marchonis. E contra [Col. 0956C] vero Marcho, jubente domino suo episcopo tradidit eidem Perahtgero ad Hedinpah aream I, et de terra arabili jugera X et de silva jugera VI in proprium habendum. Et isti sunt testes: Cotaperht, Reginhoh, item Reginhoh, Salomon, Ambricho, Sigifrin, Askarih, Kermunt.
Quoniam inumerabilium industria virorum rerum suarum opportunitates appetere et indagare studuit; placuit etiam cuidam rubicundo clerico, nomine Anamodo, religioso videlicet subdiacono quasdam res proprietatis suae sibi ad commodum perducere atque copulare. Talem igitur proprietatem qualem piissimi regis Arnulfi donatione idem Anamodus in possessionem [Col. 0956D] accepit, in pago Westarmannomarcha nuncupato, juxta Prointala, in loco Reitinpuoh, in comitatu Engildeonis comitis, ad S. Petrum principem apostolum, sanctumque martyrem Emmerammum cum mancipiis VII contradidit atque alligavit in manum Ambrichonis ven. ep., et advocatorum ejus Gerberti et Gundberti. E contra vero Ambricho. ven. praesul una cum impositis manibus advocatorum suorum Gerberti scilicet atque Gundberti tradiderunt de rebus praedictorum sanctorum eidem Anamodo quidquid ad Beningon in beneficium habuit, cum mancipiis VII, et ad Pondorf terrae arabilis jug. XXII, simul cum illa hoba quam parentes ejus ibidem [Col. 0957A] habuerunt, et Nordgewe illud beneficiolum ad Niufara, et quidquid ad eadem loca, aedificiis, terris cultis et incultis, silvis, pascuis, aquis, caeterisque omnibus bonis juste, legitimeque pertinere visum est, jam ter ante nominato Anamodo in proprium perpetualiter, nemine contradicente, possidendum tradiderunt et transfuderunt. Et isti quoque sunt testes: Adolf, Pernhart, Patto, Avo, Strupo, Herrant, item Strupo, Eparhart, Rupo, Sigifrid, Gozpold, Gundpato, Waltrih, Oto, Hadamar, Perehtolt, Rafolt, etc. Vestitores et revestitores Gerpertus et Gundpertus fuerunt. Actum ad Menzinpah.
Notum sit omnibus fidelibus quia Peren cuidam [Col. 0957B] feminae, nomine Epae, tradidit de rebus S. Emmerammi ad Weipilingun aream unam. E contra vero eadem Epa duas mensuras terrae arabilis tradidit ad praedictum sanctum in eodem loco. Et isti sunt testes: Reginhoh, Gouzo, Altman, Cundheri, Cundalperht, Othelm.
Notum sit omnibus fidelibus quia Cundram tradidit in potestatem S. Emmerammi mancipia III, nomine Adala, Wolfmunt, Pazhilt, in manum Evonis advocati. E contra Avo tradidit eidem Cundrammo de beneficio Mahtarii mancipia tria in proprium habendum, nomine Helmgart, Perahthero, Ratuni. [Col. 0957C] Et isti sunt testes: Odulman, Sigifrid, Adalhoh, Otperht, Willihelm, Engilhart.
Notum sit quia Adalhun major cum licentia episcopi Ambrichonis tradidit Meginhardo unius areae partem unam ad Chaparussa. E contra idem Meginhardus tradidit ad S. Emmerammum agri unius partes duo in eodem loco.
Propter multorum felicitatem [ f. falsitatem] titubationis fidei, et quia sibi succedentibus pro rerum fortuita mutabilitate principatibus quorumdam diuturnus labor prioris servitii vel oblivioni traditur, [Col. 0957D] vel post tergum forsitan revolvitur, coeperunt quidam quasi prudentiores altius excogitare qualiter et beneficia praesentis vitae solamine arctius sibi quodam modo constringerent, et proprietates, si cui eas contigerit habere, pro instantis levamine necessitatis et futurae spe remunerationis cautiori consilio reservarent. Hac itaque eadem cogitatione armatus quidam religiosus presbyter et Radasponensis episcopii canonicorum praepositus, nomine Ermpertus, tradidit S. Petro principi apostolorum, sanctoque Emmerammo martyri et episcopo in manum Ambrichonis ven. ep. ejusque advocatorum Avonis et Cundperti suam proprietatem in comitatu Engildeonis comitis in loco qui dicitur Scornashova, qualem [Col. 0958A] de Arnimaro quodam nobili ejusque cohaeredibus pecunia potuit acquirere, cum curte et aedificiis, mancipiis quoque additis numero X. Eisdemque tradentibus, id est, advocatis, Avone videlicet et Gundperto, jubente quidem Ambrichone ep., et accepit in proprietatem idem Ermpertus, quidquid in beneficio visus est habere cum aedificiis et curtibus, mancipiis, et omnibus ustensilibus; ita scilicet ut, et dato et accepto, donec in hac fragili vita viveret, consimili jure proprietatis uteretur, nullo inquietante, nullo contradicente. Post illius autem vitae obitum salva omnia et intemerata servitio supradictorum sanctorum cedent sine mora. Et isti sunt testes: Hadamar, Rodker, Strupo, Ermperht, Erchanperht, Herirat.
Notum sit omnibus fidelibus quia Ermpertus tradidit Sigifrido cum licentia Ambrichonis episcopi de rebus beneficii sui duas partes jug. unius in proprium habendum ad Espilapah. E contra vero praedictus Sigifridus tradidit proprietatis suae jug. I ante nominato Eremperto in eodem loco. Et isti sunt testes: Albric, Folcrih, Hitto, etc.
Notum sit omnibus fidelibus quia Wicram advocatus Ambrichonis ep. tradidit Attimaro et Cundrammo cum licentia supradicti ven. ep. terrae arabilis jug. V [Col. 0958C] in loco nuncupato Atinga. E contra dederunt Attimar et Cundram ad S. Emmerammum ligni jug. VII. Postea autem tradidit Attimar et ad super memoratum sanctum de terra arabili jug. IV. E contra Wicram tradidit totidem jug. in proprium habendum Attimaro.
Notum sit omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus quia Adalunc archipresb. tradidit proprietatem suam quidquid ad Sulactala habuit, Amalungo atque Adalungo usque ad obitum suum possidendum. Post obitum vero eorum ad sanctum Dei martyrem Emmerammum in manum Ambrichonis ven. ep. et advocati sui Reginhohi, et mancipia, quae ibi habuit, quorum nomina sunt haec: Ekko, Hiltipold, Ratheri, Paldker, [Col. 0958D] Ratperht, Liubhilt, Hiltisnolt, Rihhilt, Ratfrit. Et esti sunt testes traditionis hujus: Ogo, Egilscalch, Wago, Gerperht, Rihpold, Perehtheri, Eparahchar, Hitto, Adalperht, Helfrih, Oapi, item Adalperht filius Engiscalhi. Hoc factum fuerat ad Pilistingon Kal. XVI Septemb.
Notum sit omnibus fidelibus quia Otoni tradidit ad S. Emmerammum nemusculum unum ad Reinna. E contra vero Gerbertus advocatus, jubente domino suo Asperto ep. tradidit eidem Otniae puellam unam quae vocatur Ermanhilt. Et isti sunt testes: Gundperht, Odalperht, Deotrih, Engilrih, Wicker, Deotpato, [Col. 0959A] Hitto, Lantpero, Hartperht, Patarih, Sindperht.
Notum sit omnibus fidelibus quia Mahtharius quidam manumissus religiosus videlicet subdiaconus tradidit ad S. Petrum sanctumque Emmerammum talem proprietatem qualem rex Arnolfus ei in proprium concessit ad Stupingon, in manum videlicet Asperti ven. ep., ejusque advocatorum Herrandi atque Gundberti; ea videlicet ratione: ut idem Mahtharius beneficium suum ad Owanashovon cum omnibus appendiciis ejus in proprio possideat usque ad obitum suum, et postea ad praedictos sanctos cuncta redigantur ac stabiliantur. Et isti sunt testes: Askarih, Waltrih, Durinchart, Hardperht, [Col. 0959B] Garaheri, Hitto, Alboni, Mezzi, Eparhart, Albric, Perehtolt, Deotrih.
Cognoscat omnis Ecclesiae beatissimus ordo qualiter quidam nobilis diaconus, nomine Wikkernus, de aeterna sibi prospiciens remuneratione praesentique consulens necessitati. Tradidit namque ad sanctum Dei archangelum Michaelem talem proprietatem qualem habuit ad Rossidorf cum omnibus adjacentiis et mancipiis IV quorum nomina haec sunt: Kerperht, Ratmot, et filius ejus II, ven. ep. Asperto hanc traditionem suscipiente, advocatoque ejus Jacobo, ea scilicet ratione; ut e contra suum beneficium, quod habere visus est ad Chessindorf et Grammanesdorf [Col. 0959C] cum omnibus adjacentiis et mancipiis haberet, et ut haec omnia pariter possideret absque dubio usque in finem vitae suae, et post obitum ejus omnia meliorata ad supradictum sanctum Dei archangelum redigantur. Sed et hoc conplacitavit; ut, si quandoque monachicam vitam voluisset ducere, suum solium habuisset in eodem monasterio supradicti archangeli Michaelis. Sed et testium quoque Norico more per aures tractorum nomina cerni licet in praesenti: Gernod, Albrat, Ratmunt, Ascrih, Deotrih, Tevit, Deotpato, Waltilo, Strupo, Ekkiperht, Nordheri, Waltrih, Rodhoh. Actum est V Id. April. in loco qui dicitur Maninseo praesentibus omnibus monachis qui tunc in eodem loco visi sunt, juvenes atque [Col. 0959D] senes.
Notum sit omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus quia Amalperht, atque Pernhart et Rihho, quidam nobiles viri tradiderunt ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum de terra arabili jug. XL, et de silva jug. XXII in loco Punninhard vocato in manum videlicet Asperti ven. ep. ejusque advocati Herrandi. E contra vero idem Herrandus cum licentia domini sui ep. tradidit de rebus S. Petri, et S. Emmerammi praedictis nobilibus in eodem loco terrae arabilis et silvae totidem jugera in proprium perpetualiter habendum. Et isti sunt testes: Wicker, [Col. 0960A] Sigifrid, Helfrih, Ermperht, Hitto, Gammo, Albrih, Gundpold, Reginpold.
Notum sit omnibus fidelibus quia Herrant tradidit ad sanctum Emmerammum duos servos, nomine Posonem et Pumannum. E contra vero Ambricho ep. et Gundpertus advocatus ejus tradiderunt eidem Herrando totidem servos, nomine Liutfridum et Grimoldum, in proprium perpetualiter habendum. Et isti sunt testes: Erchanperht, Albric, Perehtolt, etc.
In nomine sanctae et unicae Trinitatis, qualiter subsequens complacitatio perdigesta sit multorum [Col. 0960B] cognoscat industria fidelium. Tradidit igitur quaedam matrona venerabilis, nomine Sahlind, ejusque advocatus, nomine Hadamarus ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum in manum videlicet Asperti reverentissimi episcopi atque advocati ejus Gundperti talem proprietatem qualem regali donatione habere visa est ad Hardheim, exceptis autem tribus mancipiis, id est Christan, Deotwih, Albswind, ut liberi permaneant, et terrae arabilis jugera XXX, pratorum jug. VI, ut Altman et omnia in proprium possideant usque ad obitum suum, et postea ad praedictos sanctos redeant. Caetera universa, tam aedificiis quam mancipiis, terris quoque cultis et incultis, silvis, aquis, aquarumque decursibus, pratis, pascuis, una cum omnibus appendiciis [Col. 0960C] ejusdem loci ad jam dictos sanctos ex integro donata ac allegata sunt; ea videlicet ratione: quatenus idem Hadamar atque uxor ejus Sahlind illum fiscum ad Haholstat de rebus S. Petri et S. Emmerammi, eamdemque proprietatem ad Hardheim firma ratione usque ad finem suum teneant atque possideant; postea vero praefati sancti et provisor eorum utrumque locum in potestatem suam absque omni contradictione recipiant. Istius etiam traditionis sunt testes: Engildeo comes, Orendil comes, Pernhart, Avo, Folrat, Durinchart, Reginpald, Lantpero, Askarih, Deotker, Rodolf, Amalperht, Strupo, Engilperht, Albrih, Perchtolt, Rupo, Gozpold, Herimar, Ringolf, Geio, etc.
Notum sit omnibus fidelibus quia nobilis quidam, nomine Reginhoh tradidit ad S. Emmerammum ad Pilistingon terrae arabilis jug. I. E contra vero Rihpold advocatus jubente domino suo Asperto ep. tradidit praedicto nobili in eodem loco dimidium jug. I. Et isti sunt testes per aures tracti: Reginhoh, Sigifrid, Pald, item Sigifrid.
In Dei nomine, placitum atque conventum inter Aspertum ven. ep. et quamdam nobilem viduam Sigifrit; ut aliquas res pro communi utilitate inter se [Col. 0961A] confirmarent, quod ita et fecerunt. Tradidit itaque praedicta vidua Sigifrit talem proprietatem qualem ad Milizreod habere visa est simul cum advocato suo, nomine Ratoldo, ad S. Petrum sanctumque Dei martyrem Emmerammum; hoc est: aream I, et de terra arabili jugera XXVI et pratorum ad carradas VIII, in manum videlicet Asperti ep. et advocati ejus Herrandi. E contra vero idem Herrandus, consentiente domino suo ep. tradidit de rebus S. Emmerammi Pezcinmos praefatae viduae aream I et de terra arabili jug. XXX in perpetuam possessionem. Et isti sunt testes: Garaheri, Chuniperht, Sindperht, Rodger, [Col. 0962A] Gundpald, Folcrih, Hitto, Wetti, Ambricho Asperht.
Noverit cunctorum industria fidelium qualiter subsequens peracta est commutatio. Tradidit itaque quidam nobilis vir, nomine Ratfrid, ad sanctum Dei martyrem Emmerammum in manum Asperti ven. ep. et advocati ejus Garaharii in loco Samutinga nuncupato casam cum curte, terrae arabilis . . . . . . . . . . Desunt sequentes pauculi versus, ob folium ultimum e codice excisum.
De juribus ac privilegiis imperatorum Romanorum
[Col. 0961B] Priscis temporibus imperiale decus effloruit Romae, sub cujus dominatione diversa consistebant regna, et cui cunctae gentes propria submittebant colla. Constituit ergo consules, qui quotidiano usu regni gubernacula consilio disponebant. Erant namque distributa officia per senatores et magistratus, prout unicuique ministerium opere competebat. Imperiale vero decus laudibus honoribusque ab omnibus tantummodo extollebatur. Post adventum unigeniti Filii Dei, et post ascensionis ejus gloriam, Romanum imperium Byzantium se contulit, quae a Constantino Magno Caesare Constantinopolis vocata est. Quae quia Romano gloriabatur imperio, dicta est nova Roma; sic tamen ut antiqua Roma gloriosa praeponeretur caeteris. Euntibus autem apostolis vel successoribus [Col. 0961C] eorum praedicare Evangelium, secundum divinum praeceptum, in mundum universum, Romam Caesares revertebantur, diversa tormenta sanctis inferentes, ut diis suis placerent. Unde accedit ut beatus Petrus, qui praelatus fuerat caeteris a Jesu Christo Domino nostro, Romam praedicationis causa veniret, quae omnium gentium praedicabatur domina; quae eatenus, sicut multis idolorum simulacris erat seducta, ita plurimis praedicationibus apostolorum aliorumque martyrum exhortationibus cum caeteris conversa; ubi etiam beatus Petrus et Paulus doctor gentium martyrio coronati sunt: ut sicut Roma per antiqua moenia caput erat multarum gentium in divisione simulacrorum, ita caput et domina vocaretur omnium Christianorum in unitate verae fidei et [Col. 0961D] inconfusae deitatis, habens principatum totius Christianitatis, [Col. 0962B] in accepto privilegio Jesu, ubi ait: Tu vocaberis Cephas; et alibi: Ego rogabo pro te, ne deficiat fides tua.
Diviso autem Romano imperio, eo quod imperialis sedes, quae antiquae Romae solita erat, Constantinopolim esset deducta, multarum gentium populi contra Urbem fuerant rebelles. Unde magna et non pauca contra eam surrexerunt bella, teste Orosio. Tunc enim Roma per patricios principabatur. Erat autem tantum subjecta suo imperatori, ita ut si aliquando imperator paganorum ritu inveniretur crudelis, per suos legatos, sanctissimos praesules aliosque Christianos per diversa supplicia martyrio coronaret. Crescente autem Christiana religione, talis aestus fidei a patribus exarsit, usque dum Longobardi [Col. 0962C] sunt Italiam ingressi. Cumque appropinquarent Pado, nuntiatum est Romae (praesidebat vero Sylverius papa tunc Romanae Ecclesiae) Narso patricio, cujus uxor vocabatur Polyxiana, nuntiatum est autem illis quod praefatus pontifex misisset ad Longobardos, invitans eos Romam, quatenus potestas Graecorum aboleretur et Ecclesiae jura elevaret sub potestate pontificis; cui tanta erat necessitas, ut nihil aliud praeter Ecclesiarum et clerorum haberet curam. Quotidianos ergo victus dabatur de palatio consuetus, et annualia dona pro restauratione ecclesiarum et Caesare eleemosyna honoris causa; et solummodo erat ob reverentiam apostolorum Petri et Pauli. Si quando imperialis legatus mitteretur a principe, ut Romanus pontifex proficisceretur Constantinopolim [Col. 0962D] ad imperatorem omni neglecta occasione ibat, [Col. 0963A] etiamsi pro certo sciret ut in exsilium mitteretur. Mittebatur aliquando quidem nuntius a Narso patricio ad Sylverium papum, cumque proficisceretur ad domum illius, ubi jacebat aegrotus, dixit illi uxor sua: Domine papa, quid tibi peccamus, quia voluisti inducere Longobardos super nos? His dictis, fecit cum comprehendi et tonsurari, vestemque monachicam induere, necnon sedentem asino ad monasterium Sanctae Sabae perducere. Cumque egressus esset foras, sedens super asinum, dixit quidam de astantibus: Heu! dominus papa mortuus est.
Praeterea inundantibus Longobardis Italiam, e conversis ad Christi fidem, fugati sunt Graeci, et cessavit imperium ab urbe Roma usque ad Francos. [Col. 0963B] Per reges enim principabantur Longobardi. Divisis quippe Italiae finibus, Spoletanorum dux Romae constitutus est vice regis, tali pacto ut quando apostolicus abiret, interesset dux praefatus electioni futuri pontificis, accipiens plurima dona in partem regiam. Si autem lites inter Romanos surgebant, ex primatibus regiis adveniebat missus cum eodem duce ad deliberandas causas et legaliorum judicia. Et qui in culpam criminis incurrebant, regali puniebantur potestate aut in exsilium mittebantur, etiam inconsulto apostolico; usque ad Zachariam praesidem, qui subdole quasi pro familiaritate quadam praefatus est ad Carolum regem Francorum, eo quod idem Carolus habebat filiam Desiderii regis Itali uxorem, invitavitque eumdem Carolum in Italiam, seminans [Col. 0963C] inter reges discordias, laudans, et proferens illi imperialia sceptra; accepitque ab eo securitatem quo tempore ingredi deberet Italiam; jurantesque mutuo, reversus est. Transeunte autem eo per fines regni Desiderii, separavit ab eo quosdam de suis, dans quibusdam plurima dona, quibusdam jurat dari similia. Accipiente autem Carolo hoc regnum, profectus est Romam, deditque ibi donaria multa, quae usque hodie Romanum tenent dominium de regni hujus confinibus. Fecitque pactum cum Romanis eorumque pontifice, et de ordinatione pontificis, ut interesset quis legatus, et ut contentiosas lites ipse deliberaret. Constituebant autem annualia dona in Papiae palatium perducenda, auri libras decem, argenti centum, pallia optima decem, exceptis [Col. 0963D] privatis donis. Et quando imperator adveniebat Romam, vel suus legatus, mittebantur judices a palatio singulis annis, qui per cuncta Romanorum confinia legalia vindicabant placita, compellentes habitatores locorum illorum venire ad placitum, indicantibus eorum judicibus rectam legem in praesentia imperialium judicum. Et si alterius gentis inveniebantur habitatores, regali judicio judicabantur. Erant denique monasteria in Sabinis Domini Salvatoris et sanctae Dei Genitricis Mariae, necnon et monasterium beati Andreae apostoli juxta montem Soractis, seu caetera fiscalia patrimonia inter Romanas fines ad usum imperialem. Non solum autem in Italico regno, verum etiam in Francia proficiscebantur [Col. 0964A] monachi, ferentes vectigalia, vina, et alia donaria, juxta virium posse. Igitur Romanis in sua securitate gloriantibus, levatum est cor illorum juxta illorum consuetudinem; volueruntque imperialem potestatem vindicare sibi: resistente autem Leone papa, comprehenderunt eum, volueruntque ejus eruere oculos. Eruerunt autem unum, et alterum non potuerunt, quia liberavit eum divina miseratio, et ejectus est ab illis extra Urbem, quasi perditis ambobus luminibus. Qui fugiens in Franciam, pervenit ad Carolum. Unde accidit eum Carolum venire pro vindicta apostolici, comprehendens Romanos, de majoribus eorum in uno die in campo Lateranensi fecit trecentos decollari.
Propterea inventum est, ut omnes majores Romae [Col. 0964B] essent imperiales, tam episcopi quam laici; et omne vulgus pariter faceret cum his fidelitatem imperatori; et ut suus missus omni tempore moraretur Romae ad deliberandas litigiosas contentiones. Morabatur quippe in palatio sancti Petri; et erat constitutum quanta et qualia stipendia de palatio ei darentur quotidie quod autem reliquum erat, de supradictis monasteriis vel patrimoniis deserebatur affluenter. Tanta nempe imperialis virtus ibi vigebat, ut si in legali judicio minoris vel inscii causa postponeretur, et ille alicujus consilio pedes teneret legati imperatoris, petens ab eo justam legem; et missus adjuraret principes Romanorum dicens: Per eam fidem quam Domino imperatori debetis, facite huic homini justam legem, nemo erat ausus declinare neque ad [Col. 0964C] dexteram neque ad sinistram, etiamsi a propinquis pontificis certa esset injuria. Multotiens vero non ante apostolicum sed in judiciali loco ad Lateratus, ubi quidam locus dicitur ad Lupam quae mater vocabatur Romanorum, ibi judiciariam legem finiebant. Compositiones quoque quae solebant, a malefactoribus aequaliter dividebantur misso imperatoris et apostolici. Si autem talis culpa erat, ut res scelerata fisco publico subderetur, non ad ecclesiasticam transibat subjectionem, nisi per donativum imperiale praeceptum. Si enim aliquis iram incurrebat imperatoris, episcopus aut judex Romanus, et licitum esset Caesari venire Romam, veniebat; sin autem, mittebatur dux Spoletinus, comprehendebatur offensor et ducebatur in exsilium. Domus vero [Col. 0964D] illius signabatur annulo regis, usque ad ejus consultum; ut si quando reverteretur ad gratiam, haberet propria salva; sui alias, per imperialia praecepta distribuebantur militibus. Quod si ad judicis potestatem rejiciebatur quisquam, et Caesaris adhaereret clementiae, mittebatur pro tali negotio, legatus ab imperatore, qui diligenter examinaret rei veritatem: et si ejectus propriam haberet culpam, sustineret injuriam.
Hac consuetudine usi sunt Romani usque ad Ludovicum Magnum ( qui alias secundus vocatur ) imperatorem, Lotharii filium. Hic, quia magis Italiam habitare elegit, vicinior factus est Romae; ubi et ampliori quadam usus est potestate, habens strenuos [Col. 0965A] viros ejus Urbis, scientes antiquam imperatorum consuetudinem, et intimantes Caesari, qui suggerebant illi repetere antiquam imperatorum consuetudinem. Et nisi ob reverentiam beatorum apostolorum dimitteret, pro certo faceret. Hic etiam princeps Beneventi fines ingressus est, et totius Calabriae, duobus modis. Uno, quod provincia esset Italiae, volens totius regni fines suae vindicare ditioni; altero, eo quod immanissima gens Aggarenorum, illa jam tangebat confinia; capientes quamdam urbem, quae vocatur Bari; quam munienter et multis vectigalibus implentes pro refugiis habebant. Et ideo a comprovincialibus terrae illius benigne susceptus est.
Praefatus itaque Caesar cum multitudine populi [Col. 0965B] proficiscebatur, ad accipiendas easdem gentes. Et ne gravaret eos qui depraedati ab Aggarenis erant, quaesivit solatium Ravennae; sed quaesivit etiam solatium, quae vicina erat, Venetiae, quatenus navali adjutorio fultus, posset abundanter ferre Apuliam. Praesidebat namque tunc Ravennati Ecclesiae Joannes archiepiscopus, qui serviens imperatori familiarior erat. Unde invidia ductus Romanus pontifex, nomine Nicolaus, exarsit in iram contra illum, vocans eum subdole Romam, ut quasi ecclesiastico judicio posset hunc condemnare, et alterum subrogare. His quippe auditis, archiepiscopus confugit ad reginam Engelbergam; quae suos legatos direxit apostolico, rogans ut redderet gratiam archiepiscopo. Quod cum impetrare nequiret, suo domino humiliter intimavit [Col. 0965C] ut gratiam interferret suae tuitionis archiepiscopo, vetans apostolicum ei nullam inquietudinem facere. Et quia, inaudito principe, apostolicus excommunicationes in eum protulit, gravis inimicitia inter eos facta est. Erectus est denique regius honor contra apostolicam dignitatem, objiciens ei antiqua Patrum statuta: Non licere praelato excommunicare episcopum inconsulto synodali concilio; et quia: Synodus non a papa, sed ab imperatore vocari deberet. Plurimae namque irrogationes pro tali occasione illatae sunt Romano pontifici. Nam Pentapoli beneficiales ordines suis distribuit, praecipiens nullam administrationem impendere Romae, exceptis suffragiis, navali deportatione. Fecit etiam occupare nonnulla patrimonia in Campaniae partibus regio usui suorumque [Col. 0965D] fidelium. De praedictis quoque monasteriis quotidiana exigebantur servitia in disco regis per diversos apparatus. Constituit denique consulta Romanorum principum in urbe Roma Arsenium quemdam episcopum, sanctitate et scientia adornatum, et apocrisiarium Sedis Romanae, deditque illi adiutorem Joannem diaconum et archicancellarium, suumque secretarium, qui postea Reatinus episcopus effectus est, unde jam electus erat.
Tempore igitur congruo imperator veniebat Romam, et suscipiebatur ab omnibus tam majoribus quam minoribus honorifice; veniebatque cum eo jam dictus archiepiscopus Ravennae, nil metuens minas pontificis. Unde evenit major discordia inter [Col. 0966A] papam et imperatorem. Erat quippe imperator in palatio sancti Petri apostoli, et papa ad Sanctos Apostolos. Cumque omnes illius insidias contra regiam dignitatem pro nihilo ducerentur, constituit monachos seu Christo dicatas virgines ex monasteriis Romae, ut quasi sub obtentu religionis quotidianas celebrarent laetanias per circuitum murorum, et missas canerent, contra principes male agentes. His auditis, primarii regis humiliter accedentes ad papam, rogaverunt eum familiariter ut talia prohiberet. Et cum nihil ab imperatore impetrare possent, reversi sunt moerentes. Quadam vero die, cum quidam milites praefati principis irent ad Sanctum Paulum, et reverterentur, accedit eos occurrere laetaniis. Qui instinctu antiqui hostis in iram versi [Col. 0966B] sunt, et pro fidelitate sui senioris vindictam exercuerunt contra illos, percutientes et caedentes graviter cum fustibus quas manibus deferebant. Qui fugientes projecerunt cruces et iconas quas portabant, sicut mos est Graecorum; e quibus nonnullae conculcatae, nonnullae disruptae sunt. Unde et imperator graviter est permotus in iram, et pro qua causa apostolicus mitior effectus est. Profectus est denique idem pontifex ad Sanctum Petrum, rogans imperatorem pro suis talia patrantibus; et vix obtinere valuit. Jam itaque inter se familiares effecti sunt; tamen regia dignitas semper fuit Romae suisque confiniis, usque ad finem dierum imperatoris, sicut supra praelibatum est. Eo vero infirmante, et ad extremum propinquante, quia non habebat filium, voluit sibi succedere Carolum [Col. 0966C] Magnum (qui alias Carolomannus scribitur) ad suscipienda imperialia sceptra. Cum haec ita geruntur, Romani pontifices semper per oratores litteras mittebant invitatorias ad Carolum regem Francorum, invitantes eum clam. Et quia erat in litteris quasi philosophus, rogabant illum supervenire beato Petro, et de servitutis jugo ad propriam libertatem reducere suam Ecclesiam, ut quasi per vim ab aliquo esset oppressa.
Talibus evolutis machinationibus, moritur Ludovicus. Mittitur statim citatus a Joanne qui tum praeerat a papa legatus ad eumdem Carolum, qui nullas veniendo faciens moras, ingressus Italiam, petiit Romam. Mittitur denique alius missus ab uxore imperatoris Engelberga, vel a suis primatibus ad [Col. 0966D] Carolum Magnum, ostendens ei vota defuncti. Et quia longius erat, noluit tam cito venire ut impedire posset iter Caroli Calvi. Qui veniens Romam, renovavit pactum cum Romanis, perdonans illius jura regni et consuetudines illius, tribuens illis sumptus de tribus supradictis monasteriis, id est Domini Salvatoris, et beatae Mariae semper Virginis in Sabinis, atque Sancti Andreae juxta montem Soractis, et de caeteris quamplurimis monasteriis fiscalia patrimonia. Patrias autem Samniae et Calabriae, simul cum omnibus civitatibus Beneventi eis contulit; insuper ad dedecorem regni totum ducatum Spoletinum, cum duabus civitatibus Tusciae, quod solitus erat habere ipse dux, id est Aritium et Clusium, [Col. 0967A] quatenus ut is, qui praeerat regia vice ante, Romanis videretur post esse subjectus. Removit etiam ab eis regias legationes, assiduitatem vel praesentiam apostolicae electionis. Quid plura? Cuncta illis contulit quae voluerunt; quemadmodum dantur illa, quae nec recte acquiruntur, nec possessura sperantur. Fugato itaque isto Carolo prae metu alterius Caroli, qui veniebat, infirmatur, antequam [Col. 0968A] de regno egrederetur Italico. Egressus namque vix, defunctus est. Ab illo autem die honorificias consuetudines regiae dignitatis nemo imperatorum, nemo regum acquisivit: quia aut virtus defuit, aut scientia, pro multis regni contentionibus et assiduis divisionibus. Unde multa praelia, delationes et rapinae fuerunt in regno.
Supplementum ad epistolas et diplomata pontificum Romanorum saec. IX
Leo episcopus, servus servorum Dei, Fulrado, dilecto Deo, presbytero et abbati venerabilis monasterii sancti Christi martyris Dionysii, et cunctis posteris ad perpetuum.
Quoniam expetisti a Sede apostolica privilegium renovari quod hactenus antecessor noster bonae et sanctae memoriae, Stephanus papa ex monasteriis a se constructis confirmavit, tibi et omnibus successoribus tuis abbatibus, iterum renovare et confirmare [Col. 0967C] per nostram auctoritatem in antea deberemus, et sub ditione sanctae sedis Ecclesiae Romanae semper perpetua conservatione subsistere et permanere omnimodis debeant, eo videlicet ordine ut quidquid ex donatione excellentissimi filii regis nostri Caroli, vel aliorum regum, ac bonorum hominum et parentum tuorum, et ex tua proprietate et commutationibus habere et dominari modo videris, vel in antea acquirere tu et successores tui potueris, tam in monasteriis aedificandis quam et villis, sive mancipiis in quibuscunque pagis, locis et agris constitutis, ita stabilita et rata in perpetuum maneant, et in praedictis monasteriis nullus episcoporum vel sacerdos, absque voluntate praecellentissimi filii nostri Caroli [Col. 0968B] regis, vel tua, licentiam habeat missas celebrare nisi per vestram convocationem, sed proprium habentes episcopum, tabulas et chrisma consecrandum, vel caeteros sacros ordines, sicut in privilegio domini Stephani papae plenius continetur, auctoritatem et licentiam in omnibus attribuimus, et hoc beati Petri apostolorum principis auctoritate fulcientes protestamur, ut omnes causas vel necessitates tuas ac monasterii tui sanctissimi Dionysii martyris et caeterorum monasteriorum illi subditorum, ad Sedem apostolicam licentiam habeas, et omnes successores tui abbates reclamandi, et res ac praedia, sive monasteria a te constructa et ordinata, sicut in testamento tuo habes, ad monasterium sancti Christi martyris Dionysii, et monachorum suorum tradita [Col. 0968C] et confirmata in futurum perseverent, statuentes per hanc seriem scripturarum atque interdicentes ut quisquis, vel cujuscunque dignitatis persona a magno gradu usque ad minimum fuerit, qui hoc privilegium irrumpere tentaverit, vel fecerit sub anathematis vinculo, beati Petri apostolorum Principis ac nostra auctoritate, esse alligatum universalis Ecclesia sciat, nisi digna satisfactione coram Deo et sanctorum suorum poenitentiam egerit. Bene valete.
Data VI Kal. Junii anno in sacratissima beati Petri sede III, seu domno Carolo, excellentissimo rege Francorum et Longobardorum atque patricio Romanorum, a quo capta fuit Italia, anno vicesimo quinto, indictione sexta.
LEO episcopus, servus servorum Dei, reverendissimo et sanctissimo confratri FORTUNATO patriarchae Gradensis Ecclesiae.
Vitae tuae tantummodo officium sacerdotis assumere, si interiori vigilantia perpendamus, plus est oneris quam honoris; quippe qui propria curare non sufficit nisi et salubriter gesserit aliena. Nam ad hoc pastoralis regiminis curam aggreditur ut aliorum [Col. 0969B] in se sollicitudinem pia provisione suscipiat, et in eorum sese custodia vigilanter disponat, ut lupus insidians possibilitatem in eo irrumpendi non habeat, nec laesionem ovibus inferat. Sic qui animarum curam suscepimus, assiduam debemus sollicitudinem gerere ut callido antiquo humani generis inimico aditum praecludamus et totis contra ejus voracitatem viribus obsistamus, ne nostra forte desidia, rabida, quod absit, quemquam fauce deglutiat, et ejus ad nostram non immerito applicetur poenam perditio, qui commissos sollicita custodire et quibus cautela negligimus. Exhibeamus ergo quod dicimus, et quibus divini dispensatione consilii praeesse contigit, prodesse quantum possumus festinemus, ut dum creditor rationem nobiscum positurus advenerit, lucrum [Col. 0969C] nos fecisse reperiat, et sua, sicut promisit, remuneratione laetificet. Hoc itaque, frater charissime, considera, et locum quem adeptus es non ad requiem, sed ad laborem te suscepisse cognosce. Adhortationis ope fidelium corda corrobora, infidelium vero, summo opere converte. Quod ut facilius assequi merearis, praedicationem tuam vita commendet; ipsa eis instructio, ipsa magistra sit; ad desiderium aeternae vitae docente suspirent tuo viventes exemplo, et perveniant, temporalia despiciant, et quae transitoria sunt contemnentes, ad ea quae semper durant, quae nullo fine clauduntur, desideriis anhelent. In his igitur studium adhibe, in hac tota mentis intentione persiste, quatenus dum tua praedicatione atque imitatione haec fuerint consecuti, tanto majora a Deo [Col. 0969D] nostro recipias, quanto congrua sollicitudine lucrandis eis animabus officii tui exercere operam minime destitisti. Pallium praeterea juxta antiquam consuetudinem fraternitati tuae dedimus, quo ita uti memineris, sicuti praedecessores nostri tuis praedecessoribus concessere, privilegiorum suorum scilicet integritate servata. Fidem autem fraternitati tuae quamvis in epistola tua quam direxisti, subtiliter debuisses exponere, verumtamen laetamur in Domino, quia eam rectam esse et solemni synodali confessione didicimus. Oramus autem omnipotentem Dominum ut sua te munitione circumtegat et sacerdotii susceptum officium operibus implere concedat.
Scriptum per manum Benedicti notarii et scrinarii [Col. 0970A] S. R. E., in mense Martio, indict. 14. Bene valete.
Datum 12 Kal. April. per manum Eustachii Primicerii sanctae Sedis Apostolicae, imperante nostro domino Carolo piissimo Augusto a Deo coronato magno et pacifico imperatore anno tertio, ind. 11.
Dilectissimis nobis ALIM Ecclesiae Sabionensis, [Col. 0970B] qui nunc Brixinensis, seu ATTONI Ecclesiae Frisingiae ac simul Ecclesiae Reginensis, nec non WALTRICO Ecclesiae Pataviensis et SIMBERTO Ecclesiae Niwenburgensis, provinciae Bajoariorum episcopis, LEO, servus servorum Dei.
Dilectionis vestrae quas nobis petitorias emisistis syllabas, libenti suscepimus animo, in quibus ferebatur, ut in provincia vestra Bajoariorum archiepiscopum ordinaremus, quo provincia ipsa mirifice a filio nostro domino Carolo, excellentissimo rege Francorum et Longobardorum et patricio Romanorum, penitus ex omni parte, sicut decuit, ordinata est. Idcirco convenit, nos ipsos nempe ecclesiastico moderamine in sacro ordine fideliter atque spiritualiter secundum censuram canonicam, ipsam ordinare [Col. 0970C] Bajoariorum provinciam. Et quia Deo auspice, reperientes virum almificum, et in Scripturis divinis peritissimum, et in omnibus misericordissimum, spiritualibus moribus comprobatum, una cum consensu et voluntate praedicti filii nostri domini Caroli, praecellentissimi regis, vobis ordinavimus, secundum sanctiones Patrum archiepiscopum, videlicet Arnonem, Ecclesiae Juvavensium, quae et Petrina nuncupatur, quae in honore B. Petri, principis apostolorum, venerabiliter est consecrata; ibique requiescit corpus sacri pontificis Rudperti, una cum venerabilibus suis sodalibus, scilicet Chunaldo et Gisilano, quorum corpora ibidem a fidelibus honorantur; qui dudum noster fuit coepiscopus, nunc autem frater et coepiscopus noster, [Col. 0970D] vester autem archiepiscopus; et venerabilem sedem ejus metropolitanam habentes, ad quam sancto Arnoni, archiepiscopo vestro, usum pallii tribuentes, dedimus in mandatis ut, secundum canonicas institutiones, omnibus Ecclesiis superius nominatis in dioecesibus illi subjectis, canonice valeat adminiculum impartiri, ut in futuro examine ante tribunal Christi liberaliter valeat audire: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam; intra in gaudium Domini tui. Bene valete. Anno tertio, atque domini Caroli excellentissimi regis Francorum et Longobardorum et patricii Romanorum, a quo cepit Italiam, anno XXV, indictione sexta.
Divinam humanamque vindictam adversus usurpantes bona et jura monasterii sancti Pauli de Urbe contestatur.
LEO episcopus, servus servorum Dei, omnibus Christianis notitiam contestationis.
Quicunque dona vel oblationes sacratissimi altaris gloriosi Pauli apostoli totiusque templi ejus ab usu et utilitate hic Domino servientium tollere praesumpserit, aut qui rectorem per pecuniam vel aliquod malum ingenium in hoc loco contra statuta [Col. 0971B] Patrum nostrumque praeceptum ordinaverit, sive qui haereditatem hujus loci destruendo, vendere vel comparare ausus fuerit, omnipotentis Dei maledictionem in corpore suo suisque rebus habeat; quod facere praesumpserit evacuetur; infamis, sacrilegus ab omnibus habeatur; testimonium ejus in nullo placito recipiatur; quidquid possederit ad rempublicam transferatur. Et, si non resipuerit, auctoritate coelorum Principum in inferno damnetur. Fiat, fiat, fiat.
[Col. 0971C] LEO episcopus, servus servorum Dei, VOLFERIO Viennensi archiepiscopo, et cunctis episcopis per Viennensem provinciam constitutis.
Petente inclyto ac triumphatore filio Carolo, Augusto et justissimo imperatore, more praedecessorum nostrorum, Galliarum episcopis sua jura firmavimus, pro quo etiam presbyterum tuum ad nos direxisti, ut tibi antiqua privilegia roboraremus. Scias autem Nos ab eorum institutionibus nolle deviare, et quae illi Ecclesiae tuae contulerunt, nos velle inconcussa servare. Et licet Tarentasiae episcopus, aliquibus oppidis videatur episcopus, tamen provincia Alpium Graïarum, ditioni Viennensis Ecclesiae submissa, sicuti a praedecessoribus nostris confirmatum est, manebit. Nec debet episcopus supradictae provinciae [Col. 0971D] humilitatis viam in subditione majoris contemnere, cum constet eum gratia muneris aliquibus praelatum excellere. Quanta autem ab impiis passi sumus te ignorare non dubitamus. Unde propter beatum Petrum, tu tuique nobis faveatis, ne malignorum iniquitas valeat rogamus, et apostolica reverentia monemus.
Data 15 mensis Julii, imperante piissimo Augusto Carolo magno imperatore, a Deo coronato.
[Col. 0972A] LEO, servus servorum Dei, dilectissimis fratribus universis episcopis in Galliae partibus commorantibus.
Utilitas ecclesiasticae doctrinae, licet fluctuoso pro cellarum turbine feriatur, tamen strenua pontificum solertia, optabile salutis percipit remedium, sicque pacis nutritur incrementum et justitiae decus florescit. Anno sexto piissimi imperatoris Caroli, cum unanimiter sacrosanctum concilium pontificum ageretur ex imperio magni orthodoxi imperatoris Caroli, inter aliqua canonici profectus commode spirituali aptissima lucro, contigit ut Gulfardus religiosus abbas monasterii Sancti Martini, in quo venerabiliter corpus ejus quiescit humatum, supplici voce precatus est uti privilegium nunc praeesse se perhibens saevissimis [Col. 0972B] luporum dilaniatur morsibus; nec fluctuoso improvide naufragetur procellarum turbine, pastorali tueatur mucrone, et sustentetur baculo subleveturque juvamine ei concedere deberemus. Prospecto igitur regalis munificentiae edicto, simulque votis et precibus fidelium annuendo, hujusque sanctae apostolicae Sedis decreto firmamus per seriem privilegii, ut sicut ejusdem praecepti series continet, institutaque sanctorum praedecessorum nostrorum apostolicorum, videlicet Gregorii et Adeodati et aliorum per Gallicanam videlicet Provinciam constitutorum antistitum ad id consensum praebentium subscriptiones subter annexas inspeximus, quae iidem fratres nostri reverendissimi praesules conferre providerunt; et Nos simili censura firmare concedimus, apostolica fulti [Col. 0972C] auctoritate, quatenus nullas gravedines a quolibet episcoporum, sub praetextu discussionis, religiosus abbas vel canonici ibidem degentes sustineant, nec altaria ecclesiarum ipsorum in quacunque provincia sint constitutae, sine consilio clericorum ibi beato Martino devote famulantium, alicui unquam aut donare, aut vendere ullus episcopus licentiam habeat. Et nullus superioris aut inferioris ordinis reipublicae procurator in eorum ecclesiis, villis, mansionibus et territoriis, in quibuscunque habeantur provinciis sive pagis, ingredi ad causas audiendas, nec homines illorum ingenuos vel servos distringere aut fidejussores tollere praesumat, nec teloneum aut nautaticum exigat; et ut decimae et nonae ex eorum omnibus rebus [Col. 0972D] absque aliqua praesulum principumque contradictione hospitali eorum nobilium atque pauperum integerrime reddantur. Quidquid insuper utilitatis illorum, alia privilegia apostolicorum et praesulum praeceptaque retinent imperatorum et regum, ita in reliquum ejusdem loci decanus, sacerdotes et clerus ipsius monasterii sub praefato tali jure per omnes sibi regum munere, aliorumque Christi fidelium mercede concessas et in reliquum concedendas cum universitate suarum appendicium, perpetuo possideant integerrime, ita ut supra signavimus, nullius potestatis vim quidquam de eorum dominio vel possessione praesumat auferre in quo misericordiarum suarum regum dignitas beneficia fratribus in eodem coenobio beati Martini morantibus largiri disposuit, reverendissimus [Col. 0973A] vero episcopus in cujus parochia memoratum venerabile monasterium vel res ejus ac possessiones constiterint, faciendae tantum ordinationis ac promotionis sacerdotum atque levitarum, vel conficiendi chrismatis sit tantum concessa licentia. Dispositionem autem venerabilis loci gerere aut conversationem canonicorum exquirere, religioso abbati ejusque decano, vel quique probatissimi in eodem monasterio fuerint; quod etiam praefati praesules consona sententia definierunt decernimus; neque per occasionem canonicae disciplinae rimandi atque servandae quaslibet eis importent injurias, sed liberam licentiam salubriter habere statuimus. Qui autem hujus constitutionis institutum irrumpere, aut qualibet praesumptione vel occasione tentaverit evertere, vel de decimis [Col. 0973B] eorum potestati per legitimos annos subditis (auferre) perpetuae damnationis cumulum cum sanctae legis praevaricatoribus se noverit perferre, nisi digna satisfactione correxerit; quod temeraria cupiditate aggredi tentaverit, potestate igitur in beato Petro apostolorum principe concessa a Domino ligandi et [Col. 0974A] solvendi, ita eo dicente: Quaecunque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelis, et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelis (Matth. XVI) , virtutis hujus confidentia nitentes coeli aditum cupiditatis suae malitia obice claudimus sub anathematis vinculo, qui huic pernecessario beneficio in substractione collatarum rerum et honorum consentiens aut cooperator adfuerit, nisi, ut praemisimus, divino fretus auxilio, correctionis munere resipuerit, invasa restituerit ac neglecta satisfecerit. Hujus autem definitionis ac apostolicae determinationis sententiam inviolabiliter a cunctis fidelibus quaesumus observandam, quam, ut certius credatur et irrefragabiliter observetur, manus propriae subscriptione adnotare curavimus, perpetuumque manendam statuimus.
[Col. 0974B] Scriptum per manum Bonifacii archiscomii Romanae Ecclesiae, in mense Aprili, indictione septima. Bene valete.
Data quinto Idus Aprilis, anno undecimo pontificatus domini Leonis papae III, anno sexto Carolo regnante imperatore magno.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Domino filio INGOALDO religioso presbytero et monacho, atque abbati venerabilis monasterii sanctae Dei genitricis Mariae, quod ponitur in Pharpha, in loco qui nuncupatur Acutianus, suisque successoribus in perpetuum.
Cum magna nobis sollicitudine instat cura pro universis Dei Ecclesiis ac bonis locis vigilandum, ne aliquam necessitatis jacturam sustineant, sed magis propriae utilitatis stipendia consequantur, ideo convenit, nos pastorali tota mentis aviditate eorumdem [Col. 0973D] venerabilium locorum maximae stabilitatis integritatem procurare et sedule ad eorum utilitatem subsidia illic referre, ut Deo nostro omnipotenti id, quod pro ejus sancti nominis honore, et ad laudem atque gloriam ejus divinae majestatis ejus venerabilibus nos certum est contulisse locis, sit acceptabile, nobisque ab ejus locupletissima misericordia digna hujusmodi pii operis in sidereis conferatur arcibus remuneratio. Igitur, quia petistis a nobis quatenus ex nostra largitate nostroque dono concederemus vestrae religiositati ac monasterio vestro confirmationem omnium bonorum, quae habet modo et habiturum est in perpetuum, confirmamus autem vobis vestrisque successoribus fundum Acutianum, ubi ipsum monasterium venerabile constructum est, cum [Col. 0974C] finibus et appendicibus suis in integrum, fundum Calistianum in quo est ecclesia sancti Laurentii, fundum Pompeianum, fundum Pinianum, fundum Cervinariam, fundum Marianum in quo est ecclesia sancti Paterniani, fundum Arturianum, fundum Ordeolum, fundum Mutella, ubi est ecclesia sancti Angeli, sicut a tempore Adriani papae ab ipso venerabili monasterio possessum est, fundum Urbanum qui et Vicus-auro vocatur, ubi est ecclesia sancti Viti, cum pratis, silvis et aquimolendis, vel omnibus ad eum in integrum pertinentibus, ex fundo Adriano uncias tres in quo est ecclesia sancti Valentini, fundum Medianum, fundum Casalmontis, ex fundo Arverriano unciam unam, ex fundo Terniano uncias VI, ex fundo Antiano uncias IX, ubi est ecclesia [Col. 0974D] sancti Felicis, fundum Agellam, fundum Cicilianum in quo est ecclesia sancti Donati, fundum Paternionem, fundum Gignianum, ex fundo Scandiliano uncias IV, fundum Cryptulae, fundum Marcianellum per uncias IV, fundum Apicianum in quo est ecclesia sancti Gordinari, fundum Scaplianum, fundum Testa, fundum Ceritum, fundum Alianum, fundum Turris ubi est ecclesia sancti Laurentii, ex fundo Pendigiano uncias II, fundum Caesarianum, fundum Ventilianum, fundum Fornicata cum trajecto suo seu Gualdo in integrum pertinentibus, ex fundo Germaniciano uncias IX ubi est ecclesia sancti Petri, fundum Musileum, fundum Cassianum, ex fundo Averriano uncias VI, fundum Casulam, fundum Lavanianum, fundum Marcilianum, fundum Monatianum, fundum [Col. 0975A] Fisinianum, fundum Canianum, fundum Lurignianum, fundum Balburianum, ex fundo Classicellae uncias III ubi est ecclesia sancti Petri, ex fundo Fuliniano uncias VI, ex fundo Rigiano uncias VI, ex fundo Pontianolo uncias VI, fundum Perticatulae, ex fundo Aurificis uncias VI, fundum Pacilianum, ex fundo Casiano uncias VI, in quo est ecclesia sanctae Justae, fundum Mellianum, in quo est ecclesia sanctae Eugeniae, ex fundo Figniano uncias III, ex fundo Cisternulae uncias VIII, ex fundo Occiano uncias VII, et semis, fundum Olivolam, fundum Pontianellum, ex fundo Ursuli uncias IX et scrupulos III, item ex fundo Bussuli unciam unam, ex fundo Macerulae uncias VI, ex fundo Rufiani uncias III, in quo est ecclesia sancti Stephani, ex fundo Macerulae uncias IV, ex fundo [Col. 0975B] Cassiani unciam unam, ex fundo Rapiciani unciam unam et semis, ex fundo Mediana uncias II, ex fundo Marciani uncias II et semis, ubi est ecclesia sancti Victorini, ex fundo Prata uncias III, ex fundo Argasiano uncias IV, ex fundo Catoniano uncias II, in quo est ecclesia sanctae Sabinae, ex fundo Arsura uncias IV, ex fundo Agellari uncias II, ex fundo Latiniano uncias II, ex fundo Altariolo uncias II, ex fundo Argasiano tres partes de uncia, ex fundo Petiniano uncias II, ex fundo Paptiano uncias IV, ex fundo Domitiano uncias IV, in quo est ecclesia sancti Stephani, ex fundo Cispiniano uncias III, ex fundo Cisiniani uncias IX, in quo sunt ecclesiae sanctae Mariae et sancti Silvestri, ex fundo Lacaniano unciam unam, ubi est ecclesia sancti Petri, ex fundo Begiano uncias II, [Col. 0975C] ex fundo Cipriano unciam unam, ubi est ecclesia sancti Calistrati, ex fundo Belgiani unciam unam, et semis, fundum Catilianum, fundum Cryptulae, fundum Montanianum, fundum Retianum in quo est ecclesia sancti Abundii, ex fundo Lamniano uncias III, fundum Turianum in quo est ecclesia sanctae Mariae, fundum Morianulae, fundum Follianum in quo est ecclesia sancti Sabini, ex fundo Monumenti Cupi uncias III, fundum Tervilianum, ex fundo Praetoriolo uncias III, ex fundo Serviliano uncias III, ubi est ecclesia sancti Anthimi, ex fundo Gabiniani uncias II, ex fundo Lavariani uncias. . . semis, ubi est ecclesia sancti Getulii, ex fundo Leugianello uncias IV, fundum Aurianum in quo est ecclesia sancti Laurentii, ex fundo Tulliani uncias III [Col. 0975D] ubi est ecclesia sancti Valentini, ex fundo Mucciani uncias III, fundum Paternum in quo est ecclesia sancti Valentini, ex fundo Vassiano uncias VI, in quo est ecclesia sancti Victorini, ex fundo Cassiano uncias VI, in quo est ecclesia sancti Cesigii, ex fundo Oricignani uncias VI, in quo est ecclesia sancti Petri, ex fundo Silignano uncias III, ubi est ecclesia sancti Angeli, ex fundo Graniano unciam unam, fundum Nignianum in quo est ecclesia sanctae Helenae, fundum Mallianum in quo est ecclesia sancti Juvenalis, ex fundo Atiani uncias III, ubi est ecclesia sancti Petri, ex fundo Robe uncias VI, ex fundo Praetoriolo uncias VI, ubi est ecclesia sancti Sebastiani, ex fundo Usiani qui et Hilianus vocatur, uncias VI, in quo est ecclesia sanstae [Col. 0976A] Anatoliae, ex fundo Feclinulae uncias VI, ubi est ecclesia sanctae Victoriae, ex fundo Paterno uncias VI, ubi est ecclesia sancti Victorini, ex fundo Salliano uncias III, ubi est ecclesia sancti Martini; ex fundo Curiliano uncias III, fundum Forianum, in quo est ecclesia sancti Tolomei; ex fundo Jusiano uncias III, ex fundo Aciliano unciae semis. Seu et medietatem de Gualdo, qui dicitur Laurus; et medietatem de portione Probati Castaldi; ex fundo Paterno unciam unam et semis; ex fundo Valeriano unciae semis, in quo est ecclesia sancti Martini; ex fundo Corviano uncias VI, ubi est ecclesia sancti Pancratii; ex fundo Bagiano terram modiorum VI, ex fundo Vorriano unciam unam et semis; ex fundo Lavigiano unciam unam et semis; ex fundo Vicarii uncias III; ex [Col. 0976B] fundo Acutiano uncias VIII, in quo est ecclesia sancti Gregorii. Fundum Montianum, in quo est ecclesia sancti Angeli; fundum Farianum; fundum Paternum, positum in Variano, et in Tulliano; fundum Jussianum in integrum. Ex fundo Agelli uncias IX; fundum Sensianum, in quo est ecclesia sancti Anthymi; fundum Privatis; fundum Albucianum cum appendicibus suis. Gualdum Tancies in integrum per loca designata, sicut primitus ab ipso monasterio possessum est. Fundum Findilianum uncias II, ex fundo Passiani uncias VI, ex fundo Antariani uncias VI, ex fundo Casae-Surdae uncias II, ex fundo Terviliani uncias VI, ex fundo Casae-Candidae uncias VI, ex fundo Polliani uncias VI, ex fundo Bajani uncias VI, ex fundo Betusiani uncias VI, ex fundo Serviliani uncias [Col. 0976C] IV, ex fundo Mussini uncias VII, ex fundo Seriolae uncias III, ex fundo Mariani uncias VI, ex fundo Serviliani portiunculam unam; ex fundo Sisiani uncias VII, ex fundo Catiniani unciam unam, ex fundo Gaii mediam unciam, ex fundo Turriani uncias XI, ex fundo Bariani uncias XI, ex fundo Salisiani unciam, ex fundo Bastani, ubi est ecclesia sanctae Mariae. Fundum Corbonianum, fundum Luccianum, ubi est domus culta in integrum. Ex fundo Ariani uncias II, ex fundo Septiniani unciam unam et semis. Item ex fundo Septiniani uncias VII. Inter ea casalem Pipinianum cum casis et vineis, seu olivetis et colonis; item casalem Scandilianum per uncias VIII, necnon et casaliculum, qui nominatur Antiquus. Ex casale Antiano uncias VI, et olivetum in Proporaria, [Col. 0976D] ad quorum vices suscepit sancta nostra ecclesia temporibus domni Adriani papae a suprascripto venerabili monasterio tuo commutationis nomine, id est in casale Flaviano uncias II et semis. Item casalem Canonum in integrum cum casis, vineis, olivetis atque colonis. In casale Ortisano uncias IV, in casale Argasiano uncias III, in casale Caesariano uncias VI, in casale Fabriciano unciam unam, in casale Valeriano uncias II, in casale Secundiliano uncias VI. Utrosque vero casales cum domibus, vineis, olivetis atque colonis tantum, qui a praedecessore nostro domno Adriano papa dati sunt, quoque recepti. Nunc autem praenominatos, fundos, vel uncias suprascriptorum fundorum, seu ecclesias, casas, vineas, [Col. 0977A] prata, silvas, salicta, rivos, aquas, necnon aquaemolas, oliveta cum vineis, appendicibus suis et colonis, atque familiis ad eos generaliter in integrum pertinentibus, sicut a praedecessorum nostrorum Patrum per privilegia sanctae recordationis domni Adriani quondam papae eidem venerabili monasterio confirmata sunt auctoritate; et sicut primitus, et nunc ab ipso venerabili monasterio possessa sunt, permanenter a praesenti decima indictione, tuae religiositati tuisque successoribus abbatibus sancti monasterii in perpetuum concedimus detinendum. Sub ea videlicet ratione ut omnibus diebus vitae vestrae dum ipsum constiterit venerabile monasterium, quotidianis diebus, quando cantilenam perficitis in eodem sancto monasterio, pro remissione [Col. 0977B] peccatorum nostrorum centum Kyrie eleison exclamare studeatis. Hos vero omnes praedictos fundos, vel uncias existentes ex corpore patrimonii nostri Sabinensis juris sanctae Romanae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae, habentes, ita sane ut a te tuisque successoribus abbatibus sancti monasterii singulis quibusque indictionibus pensionis nomine rationibus [Col. 0977C] An potius rationalibus, aut actionariis, ut infra ecclesiasticis X auri solidi persolvantur, difficultate postposita omni, quae indigent defensione; seu meliorare praedicta loca indifferenter vos sine dubio procuretis efficaciter; nullaque praeterea ad dandam annue pensionem a vobis mora proveniat; sed actionariis sanctae nostrae Ecclesiae apto tempore persolvatur. Statuentes apostolica censura sub anathematis interdictione, et divini [Col. 0977C] judicii obtestationibus, nulli unquam liceat nostrorum successorum Patrum, vel aliae magnae parvaeque personae, ex ipsis locis, fundis et casalibus, quae a praedicto domno Adriano papa data sunt, et a nobis confirmata, sicut superius legitur, in integrum in usu et utilitate sancti monasterii, penitus auferre [Col. 0978A] aut ex eisdem venerabilibus locis jure alienare; sed nec ullam violentiam jacturae ibidem inferre praesumat; potius autem omnia haec superius annexa sub annua sanctae nostrae Ecclesiae persolvenda pensione, nec non et centum Kyrie eleison pro nostris facinoribus exclamandum, sic per hujus nostri privilegii paginam ac auctoritate domini nostri beati Petri principis apostolorum sub jure et ditione ipsius monasterii perenniter permanenda confirmamus, ad laudem Redemptoris nostri Domini pro substentatione monachorum, illic ejus matris dominae nostrae servientium clementiae, quatenus hoc beneficium ipsius Dei famuli adepti, nostri memores in suis existant crebris orationibus, ipsum Deum centum Kyrie eleison exorando. Haec vero omnia a nobis [Col. 0978B] corroborata in perpetuum immutilata permanenda sancimus. Si quis autem, quod non optamus, temerator exstiterit de his quae a nobis pia consideratione confirmata sunt, sciat se domini nostri principis apostolorum beati Petri auctoritate anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo et omnibus teterrimis pompis ejus, atque cum Juda traditore Domini nostri Jesu Christi in aeternum inexstinguibili igne colligatum. Porro qui custos et observator exstiterit hujus nostrae apostolicae institutionis, quae a nobis in ipso venerabili monasterio concessa est, benedictionis gratiam vitamque aeternam a misericordissimo Deo nostro coram sanctis omnibus mereatur.
Scriptum per manus Christophori scriniarii in mense Januario, indictione 10. Bene valete.
[Col. 0978C] Datum X Kalendas Februarii per manus Theodori nomenclatoris sanctae sedis apostolicae, imperante domno Ludovico piissimo Augusto a Deo coronato magno pacifico imperatore anno 3, et patriciatus ejus anno 3, indictione 10.
PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio INGOALDO abbati monasterii sanctae Mariae, quod ponitur in Farfa, in loco qui nominatur Acutianus, tuisque successoribus in perpetuum.
Cum magna sollicitudine nobis instat cura pro universis Dei Ecclesiis ac bonis locis vigilandi, ne aliquam necessitatis jacturam sustineant, sed magis propriae utilitatis stipendia consequantur; ideo convenit [Col. 0978D] nos pastorali tota mentis aviditate eorumdem venerabilium locorum maximae stabilitatis integritatem procurare, et sedule eorum utilitatum subsidia illic conferre, ut Deo nostro omnipotenti id quod pro ejus sancti nominis amore, et laude, atque gloria ejus divinae majestatis, ejus venerabilibus nos certum est contulisse locis, sitque acceptabile nobis, quae ad ejus locupletissimam misericordiam digna hujusmodi pii operis in sidereis conferatur arcibus remuneratio. Igitur quia petistis a nobis quatenus ex nostra largitate nostroque dono concederemus vestrae religiositati monasterii vestri confirmationem, eorumdemque bonorum quae habet amodo et habiturum erit in [Col. 0979A] perpetuum: confirmamus autem vobis vestrisque successoribus castella et villas, campos et sylvas, prata et aquas, vineta et oliveta, et aquimolas, cum universis appendicibus, vel omnibus ad eos generaliter et in integrum pertinentibus, sicuti primitus et nunc ab ipso venerabili monasterio possessa sunt, tam in comitatu Sabinensi, necnon et Narniensi, sive in comitatu Reatino, vel Furconino, Asculano, Firmano, Aprutiensi, et Pinnensi, et Balbensi, et Teatino, Romano etiam, et Thuscano, omnesque adjacentias eorumdem monasteriorum, atque pertinentias cum omni integritate concedimus detinenda, tam ea quae modo jure possidetis, quam ea quae in futuro, largiente Domino, poteritis acquirere tu et successores tui, sicuti per privilegia sanctae recordationis [Col. 0979B] domni Adriani quondam papae eidem venerabili monasterio confirmata sunt, permanenda. Confirmamus autem vobis vestrisque successoribus in perpetuum oblationes, decimationes, vestraque ditione colligendas oblationes mortuorum, a cunctis recipiendas, et a nullis interdicendas. Nullus autem episcopus audeat synodare vel excommunicare monachum vel clericum ipsius monasterii, quos praedicto abbati suisque successoribus concedimus monendos et constringendos, a praesenti decima indictione, tuae religiositati, tuisque successoribus vestri monasterii in perpetuum concedimus detinenda. Statuentes quippe apostolica censura ex auctoritate beati Petri apostolorum principis, sub divinis obtestationibus et anathematis interdictionibus, ut nulli unquam nostrorum successorum [Col. 0979C] pontificum vel aliae cuilibet magnae parvaeque personae, ipsa praenominata loca, vel insuper auxiliante Deo acquisita, et sicuti supra sunt instituta, a potestate et ditione vestra, vestrorumque successorum ac vestri monasterii quoquomodo liceat auferre vel alienare. Si quis autem temerario ausu, magna parvaque persona, contra hoc nostrum privilegium agere praesumpserit, sciat se anathematis vinculo esse innodatum, et a regno Dei alienum, et cum omnibus impiis aeterno incendio ac supplicio condemnatum. At vero qui pio intuitu curator et observator hujus nostri privilegii exstiterit, gratiam atque misericordiam vitamque aeternam a misericordissimo Domino nostro consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0979D] Scriptum per manus Christophori scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Februario, indictione supradicta decima. Bene valete.
Dat. Kal. Februarii per manus Theodori nomenclatoris sanctae sedis apostolicae, imperante domno Ludovico piissimo perpetuo Augusto a Deo coronato magno pacifico imperatore anno III, indict. decima.
PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, venerabili abbati Ambroniaci in Domino salutem.
[Col. 0980A] Cum militiam et saecularem deposueris dignitatem; cur Deo militare vel principari fugias admodum miramur. Neque enim sine reatu divino apparebit conspectui, qui, multorum salute neglecta, sibi tantum utilis esse quaerit. Quocirca fraternitatem tuam commonemus, et commonentes obtestamur, ne divinae dispositioni rebellis esse contendas. Nemo enim secundum Apostolum sibi sumit honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron. Cum igitur vocatum Viennensis Ecclesia te in suum pastorem elegerit, apostolica vice, quam, licet indigni, tenemus, praecipimus ut opus bonum suscipias, quia de gloria tua ante Christi tribunal erunt hi qui per te salvabuntur. Quod si renueris, quam sententiam notarius filius noster Gregorius, quem de latere [Col. 0980B] nostro misimus, super inobedientia tua dictaverit, validam ratamque censemus.
PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, viro venerabili JOSUE abbati et monasterio Christi martyris Vincentii, quod situm est super Vulturni flumiminis fontem, partibus Samniae, territorio Beneventano, et per te eidem venerabili monasterio et omnibus tuis successoribus regulariter promovendis [Col. 0980C] in perpetuum.
Divinis praeceptionibus in sanctuarii cultibus nos debere sedule deservire pro animarum regimine scientes, quod in his maximum est pietatis opus, pro quiete monachorum, submoventes quorumdam gravamina ipsorum, vel tyrannidem comprimentes laicorum, statuimus atque firmamus juxta nostrorum decreta praedecessorum. Itaque decernimus et confirmamus sub jurisdictione sanctae nostrae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae perpetuo muniendum, ita ut nullius alterius ecclesiae jurisdictionibus submittatur praedictum monasterium Christi martyris Vincentii, cum omnibus sibi jure pertinentibus, cellis et terris, villis, castellis, aliis quoque redditibus. [Col. 0980D] In primis videlicet monasterium beati Petri apostoli, situm juxta fluvio Sabbati in territorio Beneventano, monasterium sanctae Dei Genitricis Mariae in loco Sano cum omnibus suis pertinentiis, monasterium sanctae Mariae in duas Basilicas juxta fluvium Sangro, et aliam ecclesiam sanctae Mariae in duas Basilicas in territorio Teatino; ecclesiam sanctae Mariae in Quinquemillia, ecclesiam sanctae Mariae in Canneto, ecclesiam in Palene sanctae Mariae, ecclesiam sanctae Mariae juxta fluvium Trintum, ecclesiam sanctae Mariae in Musano, ecclesiam sanctae Mariae in Arole, ecclesiam sanctae Mariae in Planisi, ecclesiam sanctae Mariae in Casale Plano. Item monasterium beati Petri apostoli Trite cum omnibus suis pertinentiis, cellam sancti Petri [Col. 0981A] in Vipera, cellam sancti Petri in Vairano, cellam sancti Petri in Tontole. Item monasterium Domini Salvatoris in Alifas, cellam sancti Johannis in Lisine, et sancti Focati, cellam sancti Joannis et sancti Martini in Luceria, cellam sancti Vincentii in Canusia, cellam sancti Vincentii in Tranis, cellam sancti Vincentii in Siponto, cellam sancti Vincentii et sancti Angeli in Telesia, cellam sancti Vincentii in Toccu, cellam sancti Vincentii in Cajati, cellam sancti Vincentii in Cumis, cellam sancti Vincentii in Tremojola, cellam sancti Vincentii in fluvio Thusciano, cellam sancti Vincentii in fluvio Tersa, cellam sancti Vincentii in Pettoriano, cellam sancti Vincentii et sancti Angeli in Isernias. Item monasterium sancti Georgii infra Salernitanam civitatem, [Col. 0981B] monasterium sancti Martini in Monte Marsico, monasterium sanctae Columbae in Sera, cellam sancti Donati in Canuno, et sancti Juliani, ecclesiam sancti Mauri in Anglone, et sancti Valentini, cellam sanctae Crucis in Monte Marsico, cellam sancti Hilarii in Calinole, cellam sancti Vincentii in Suessa, cellam sanctae Agathae in Tercino, et ecclesiam sancti Gregorii in Matese, cellam sancti Sossii in Liburias cum inclyto Gualdo. In his omnibus et aliis sibi jure pertinentibus praecipimus, interdicimus ac protestamur, ut nullus qualibet occasione dolos vel immissiones aliquas ingerere praesumat. Concedimus etiam vobis vestrisque successoribus abbatibus hac nostra praesenti auctoritate licentiam apostolicae sedis nostrae quamlibet Christianitatis [Col. 0981C] formam indigentibus in praefato venerabili monasterio invitandi quem volueritis episcopum, similiter ad ecclesias consecrandas, vel ordinationes clericorum, aut sacerdotum per tempora faciendas. Chrisma vero et confirmationem a beneplacito vobis episcopo acquiratis. Protestamur etiam ut nullus episcopus exinde debeat subdiaconem ad suam synnodum provocare, nisi illius fuerit propria voluntas, aut abbatem vel monachum nullo modo judicare vel excommunicare, aut omnem cujuslibet ecclesiae sacerdotem in praefato venerabili monasterio quamlibet habere ditionem, praeter sedem apostolicam, hac nostra auctoritate prohibemus, ita ut nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus, nec misarum solemnia ibidem celebrare praesumat. Volumus, et apostolica [Col. 0981D] injungimus auctoritate vobis vestrisque successoribus abbatibus, qui ibidem in tempore fuerint ordinati, ut si sacerdotes vel clerici de quacunque ecclesia venerint ad habitandum in congregatione fratrum, sive ad monachicum suscipiendum habitum, statim recipiantur. Statuentes apostolica insuper censura, sub divini judicii obtestatione, sed et validis atque atrocioribus anathematis interdictionibus, ut nullus unquam praesumat, cujusquam dignitatis praeditus potestate, in eodem venerabili monasterio, vel ejus causis incumbere, aut de rebus, aut possessionibus, vel ecclesiis subjectis, vel quidquid de his exinde inesse videntur, quoquomodo auferre aut alienare; sed nec quamlibet malitiam aut jacturae molestiam [Col. 0982A] ibidem quoquomodo inferre, cum praeratum perenniter, ut dictum est, monasterium firma stabilitate decreverimus sub jurisdictione et tuitione sanctae nostrae Ecclesiae permanendum. Promulgantes quoque, et hoc auctoritate beati apostolorum principis, coram Deo et ejus terribili examine futuro per hujus nostri apostolici privilegii atque constituti paginam, sancimus atque decernimus ut diversas locorum possessiones, quae a regibus, vel ducibus, vel calstaldeis, et reliquis Christianis largita atque oblata sunt, aut in postmodum illic concessa fuerint, firma stabilitate juri ipsius praefati monasterii existenda atque in perpetuum permanenda statuimus. Nec liceat, ut dictum est, ex ejus vel omnibus ejusdem monasterii pertinentiis cuiquam molestias [Col. 0982B] inferre, vel sibi donata auferre a praefato, juxta quod subjectum iisdem venerabilibus locis apostolicis institutis atque privilegiis constitit, inconcussae permaneant. Et liceat eosdem monachos de sua congregatione semper abbatem eligere; et liceat ipsum abbatem suos qui fuerint judicare monachos, et non solum virile monasterium, sed et muliebre sibi subjectum. Si quis autem (quod non optamus) nefario ausu praesumpserit haec quae a nobis ad laudem Dei pro stabilitate jam dicti venerabilis monasterii statuta sunt, refragare, aut in quoquam transilire praesumpserit, nisi digna poenitudine emendaverit, anathematis vinculo innodatus, et cum diabolo, et ejus atrocissimis, atque Juda traditore Domini nostri Jesu Christi, aeterno incendio [Col. 0982C] concremandus deputetur. At qui pio intuitu observator in omnibus exstiterit, custodiens nostrum apostolicum constitutum ad cultum Dei respicientem, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino Deo nostro multipliciter consequatur, et aeternae vitae particeps effici mereatur. Bene valete.
Scriptum per manus Theodorici scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Julio, ind. 12, in sacratissima aede beati Petri apostoli, anno quarto pontificatus domni Paschalis papae primi.
PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, universis sanctissimis fratribus, coepiscopis, presbyteris seu caeteris ecclesiasticis ordinibus gloriosissimisque principibus, ducibus, sive magnificis comitibus et cunctis Christianis Dei fidelibus.
Cum religiosissimum constet curam ac sollicitudinem erga Dominicum gregem gerere, quem divina dispensatione suscepimus gubernandum, atque coelestia pabula salubri communicatione subministrandum, maxime his qui in compitis et pagis sub principe tenebrarum callida suasione persistunt, et viam vitae ignorantes, devii, non quae sursum sunt, [Col. 0983A] sed quae deorsum, stulta instigatione perquirunt. Sed quia in partibus Aquilonis quasdam gentes consistere, quae necdum agnitionem Dei habent, nec sacra unda baptismatis sunt renatae, sub umbra mortis existere et magis creaturae quam Creatori ignava mente servire cognovimus: idcirco praesentem reverendissimum fratrem ac coepiscopum nostrum Ebonem, sanctae Rhemensis Ecclesiae archiepiscopum, necessarium cum consensu fidelium Dei duximus illis in partibus pro illuminatione veritatis dirigendum. Quatenus auctoritate beatorum principum apostolorum Petri ac Pauli nostra fraterna vice informatus, ante corpus et confessionem ipsius apostolorum principis evangelizandi publica auctoritate liberam tradidimus in omnibus facultatem, [Col. 0983B] ut verbum vitae viamque salutis ubique provideat et fidei normam coelesti educatione confirmet, atque apostolicae institutionis doctrinam, omni diabolico errore depulso, viva voce corroboret. Et si fortasse ad hoc divinum pertinens officium aliquid dubium emerserit, ad sanctam Dei catholicam atque apostolicam Romanam Ecclesiam recurrendo semper, ex ejus hauriat purissimo fonte latices, unde et a cordibus mortalium, divina interveniente gratia, noxios emundare possit errores. Collegam denique huic divinae administrationis legationi ei providentes, Halitgarium religiosum adjicientes ministrum constituimus, quatenus ad sedem apostolicam opportuno valeat tempore de credito negotio facilius, praestante Domino, intimare, et nunquam se in qualibet parte [Col. 0983C] huic nostrae auctoritatis ministerio commisso negligere. Cui coram districto judice inde rationem reddere et de destituto ministerio poenas recipere sempiternas, non dubium esse praefigimus. Pro quo omnes exhortantes unanimiter commonemus ob amorem omnipotentis Dei et Domini nostri Jesu Christi atque apostolorum ejus venerationem; ut in omnibus necessitatibus legationis hujus totis viribus eis solatiari certetis, et in nomine Domini nostri Jesu Christi, sicut scriptum est, recipere debeatis; Qui vos, inquit, recipit, me recipit (Matth. X, 40) ; et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) . Et iterum: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. IX, 41) . Unde magis magisque commonemus, ut provida devotione et largo charitatis affectu puraque [Col. 0983D] mente ac sincera intentione, quaeque itineri huic necessaria prospiciatis, nec pia benignitate pro viribus succurrere non renuatis; ut pro certo hujus pietatis opere participes apud Dominum dignae retributionis meritum percipiatis, sive in coelesti descriptione hujusmodi pro compensationis munere in consortio sanctorum connumerari valeatis. Si quis vero huic Dei officio ad illuminationem gentium a sancta catholica et apostolica Ecclesia pio consultu ecclesiastico destinato assensum vel auxilium praebuerit, per interventionem beatorum apostolorum, martyrum quoque atque sanctorum omnium in coelestibus gaudiis talibus pro meritis mereatur ascribi. At vero si quis, quod non optamus, contrarius [Col. 0984A] adversator huic divino cultui institerit, vel in quoquam praepedire conatus fuerit, et his vel cooperatoribus eorum ad hoc peragendum ministerium temerator exstiterit, ex divina jussione et apostolica auctoritate, anathematis vinculo puniatur et perpetua condemnatione reus diabolica sorte damnetur.
Fiacense monasterium, in dioecesi vestra situm, quod antecessores nostri, propter quamdam sanctitatis excellentiam, sub dispositione sui moderaminis [Col. 0984B] et defensionis habere voluerint, et privilegiis specialiter sublimaverunt, nunc novimus esse destructum, ignique a paganis concrematum, et monachos ubique dispersos. Qua de causa doloris affectu tam sanctissimae ecclesiae, quae a Christo dedicata fuisse cognoscitur, sicut decretales litterae gloriosae memoriae domini Stephani secundi papae, nobis testantur ostensae, desolationi compatientes, in ejus restaurationem, prout possibilitas requirit, sollicitudinem adhibere curavimus. Hujus itaque negotii ac laboris venerabili nostro Aymaro committentes praecipimus, et pro suorum absolutione peccatorum, ut eumdem locum ad priorem statum reformet, atque monachos ibi aggreget. Ideo namque ille a nobis monachus et abbas benedictus est, ut clericos ab [Col. 0984C] ipsa ecclesia, temerario ausu, sibi usurpatum auferat dominatum; et monachorum, quemadmodum fuerat, ibi restituat: quorum vestrae quoque beatitudinis sollicitudinem, ut in cunctis eum adjuvare velit admonemus, thesaurosque, ac libros et sanctas reliquias, necnon et cuncta quae propter timorem gentilium in Capdenacensi castro deportata fuisse noscuntur, reddi sibi absque delatione mandamus; castrum etiam eumdem monasterio restitui, sicut olim Innanti a Clodovaeo rege datum fuerat, praecipimus. Filiosque nostros charissimos Villelmum et Girbertum milites, qui sunt ipsius castri seniores, admonemus, ut abbati Aymaro adjutores in orationibus existant, et jus suum, suique monasterii tam in se ipsis, quam in castro, vel in proprio honore, [Col. 0984D] quem ex altare Fiacensi habere debent, recognoscant. Omnem praeterea honorem, monasteria, vel ecclesias quae a Pippino rege vel aliis regibus, seu bonis viris eidem monasterio concessa sunt, et illa quae a praedicto Clodovaeo loco Innanti prius erant data, sicut chartarum auctoritas affirmat, Aymaro et successoribus ejus possidenda perpetuo jure censemus. Monasterium ergo quod Conchas nominatur, sub ejus regimine, et abbatis Fiacensis, quemadmodum olim fuerat, concedimus: et, ut eum in priorali dignitate, quia destructum est, restauret, commonemus; ea siquidem libertate praedictum monasterium donamus, qua a beatae memoriae praedecessore nostro Stephano donatum est: videlicet ut nullius [Col. 0985A] episcopi vel alicujus personae excommunicationi subjaceat, praeter solius pontificis Romani, neque sub alicujus ecclesiae dominatu redigatur, nisi solius Romanae Ecclesiae; et ut liberior ibi sepultura habeatur, et caetera quae in decreto ejusdem antecessoris nostri, in eadem ecclesia posita, scripta sunt, inconcussa serventur. Si quis vero huic nostrae vel illius concessioni contrarius exstiterit, et abbati Aymaro, aut ecclesiae illius habitatoribus molestus fuerit, et corrigere se noluerit, et proprii gradus [Col. 0986A] damnum incurrat, et velut profanus et incorrigibilis anathema permanebit.
Datum Laterani per manum Gregorii S. R. E. diaconi notarii sacri palatii, undecimo Kalendas Maii, feria secunda post octavas Paschae, indictione 15, anno Dominicae incarnationis octingentesimo vicesimo secundo, pontificatus autem domini Paschalis papae quarto, qui in numero pontificum centesimus habetur.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, etc.
Quoniam, dilectissimus filius noster, SS. Dionysii, Medardi, et Germani, pro voluntate charissimi nostri, Ludovici imperatoris, etc., suggessit quatenus ecclesiae S. Petri, cui praeerat in partibus Neustriae a Clothario constructa, ubi sanctissimus Audoenus requiescit in corpore, hujus modi privilegium auctoritate nostra firmaremus: ut scilicet omnes terras et consuetudines terrarum, a praedecessoribus regibus, [Col. 0985C] Clothario, Theodorico, item Clothario, Dagoberto, Clodoveo, item Theodorico, Carolo Magno, ac filio ejus piissimo, imperatore Ludovico, isti loco concessus, perpetualiter confirmaremus possidendas, etc. Haec igitur omnia quae praedicta sunt, ut quae ab antecessoribus nostris concessa sunt, Raynoardi ipsius urbis archiepiscopi, consensu, et imperatoris tali anathemate confirmamus, etc., obiit Hilduinus, anno Christi 842.
Cum homines vis mittere ad probationem, ita [Col. 0985D] facere debes. Accipe illos quos voluntatem habes [Col. 0986B] mittere in aqua, duc eos in ecclesia, et coram omnibus illis cantet presbyter missam et faciat eos ad ipsam missam offerre. Cum autem ad communionem venerint, antequam communicent interroget eos sacerdos cum conjuratione, ita dicens: Adjuro vos, homines, per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et per vestram Christianitatem quam suscepistis, et per unigenitum Filium Dei, et per sanctam Trinitatem, et per sanctum Evangelium, et per istas reliquias quae in ista sunt ecclesia, ut non praesumatis illo modo communicare neque accedere ad altare, si vos hoc fecistis, aut consensistis, aut scitis quis hoc egerit. Si autem omnes tacuerint, et nullus hoc dixerit, accedat sacerdos ad altare et communicet eos. Postea vero dicat ad [Col. 0986C] illos quos communicat: Corpus hic et sanguis Domini nostri Jesu Christi sit vobis ad probationem hodie. Expleta missa, faciat aquam benedictam, et accipiat sacerdos ipsam aquam, ibitque ad illum locum ubi homines probabuntur. Cum autem venerint ad ipsum locum, det illis bibere de aqua benedicta, dicens ad unumquemque: Haec aqua fiat tibi ad probationem. Postea vero conjuret aquam ubi illos mittit. Post conjurationem aquae, exuat illos vestimentis eorum et faciat eos per singulos osculare sanctum Evangelium et crucem Christi. Et postea super unumquemque aspergat de aqua benedicta et projiciat singulos in aqua. Haec omnia facere debes jejunus, neque illi ante manducent qui [Col. 0986D] ipsos mittunt in aqua.
Conjuratio hominis.
Adjuro te, homo N., per invocationem Domini nostri Jesu Christi, et per judicium aquae frigidae. Adjuro te per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et per Trinitatem inseparabilem, et per Dominum nostrum Jesum Christum, et per omnes angelos et archangelos, et per diem tremendi judicii, et per quatuor evangelistas Matthaeum, Marcum, Lucam et Joannem, et per duodecim apostolos, et per duodecim prophetas, et per omnes sanctos Dei, et per Principatus et Potestates, per Dominationes et Virtutes, et per Thronos, Cherubim atque Seraphim, et per tres pueros Sidrac, Misach, et Abdenago, et per centum quadraginta quatuor millia qui pro Christi nomine passi sunt, et per illum [Col. 0987B] baptismum quo sacerdos te regeneravit ut si de hoc furto scisti, aut vidisti, aut bajulasti, aut in domum tuam recepisti, aut consentiens aut consentaneus exinde fuisti, aut si habes cor incrassatum vel induratum, evanescat cor tuum et non suscipiat te aqua, neque ullum maleficium contra hoc praevaleat, sed manifestetur. Propterea obnixe te deprecamur, Domine Jesu Christe, fac signum tale ut, si culpabilis est hic homo, nullatenus recipiatur ab aqua. Hoc autem, Domine Jesu Christe, fac ad laudem et gloriam per invocationem nominis tui, ut omnes cognoscant quia tu es Dominus noster qui cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas, Deus, in saecula saeculorum. Amen.
Oratio ad aquam benedictam.
Suppliciter te, Domine Jesu Christe, deprecamur, tale praesentialiter facere dignare signum ut si iste quod ei objicitur, est in aliquo culpabilis non suscipiat eum haec aqua, sed evanescat ipse et nullatenus modo intro recipiat. Hoc autem, Domine Jesu Christe, fac ad laudem et gloriam ad invocationem nominis tui † ut omnes cognoscant quia tu es Deus verus, et praeter te non est alius, qui vivis et regnas cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti per infinita saecula saeculorum. Amen.
Hoc autem judicium creavit omnipotens Deus, et verum est, et per domnum Eugenium apostolicum inventum est, ut omnes episcopi, abbates, comites, seu omnes Christiani per universum orbem eum [Col. 0987D] observare studeant, quia a multis probatum est et verum inventum est. Ideo enim ab illis inventum est et institutum ut nulli liceat super sanctum altare manum ponere neque super reliquias vel sanctorum corpora jurare.
Quia Dominus noster oves proprias, quas suo sancto ac pretioso sanguine acquisivit, beato Petro pascendas commisit, constat nimirum cunctos Dei cultores ipsius subjici tuitioni cujus nos ubique non [Col. 0988A] diffidimus protegi patrocinio. Quapropter satis convenienter omnibus Christianis oportet ad sanctam matrem Ecclesiam et apostolicam sedem praebere concursum taliter ut et devotio conditoris convenienter sortisse videatur effectum, et piae constructionis oraculi in privilegiis largiendis minime denegetur auxilium. Igitur quia postulavit a nobis Ludovicus, pronomine Pius, excellentissimus rex Francorum, quatenus monasterium sanctorum Agannensium in regno Burgundiae super fluvium Rhodanum, quod in honorem beati Mauritii et aliorum martyrum Sigismundus bonae memoriae rex construxisse dignoscitur, in quo Aedalongus Sedunensis episcopus, sub nomine abbatis canonicorum regulam regere videtur, privilegio cum sedis apostolicae infulis [Col. 0988B] decoretur, et sub sancta, cui, Deo auctore, praesidemus Ecclesia constitutum praeteritorum regit ordinem gloriosi videlicet regis Sigismundi, ac caeterorum regum post ipsius statuta et privilegia, iterum praesulatus honore consentientes confirmemus, ut nullatenus ullo deinceps tempore irrumpantur, sed sicut ante nostri praedecessores ejusdem loci monachos ita nos canonicos quos, propulsis monachis nefanda et miserabili sorde pollutis, in eodem loco gloriosissimus rex ordinaverat, auctoritate sedis apostolicae decoremus: et neque super illos praelatus aliquis sine eorum communi consilio, vel electione mittatur, neque ex communibus Ecclesiae rebus praeter dispositionem eorum quidquam pertractetur: nec alicujus praelati violentia grassantis [Col. 0988C] in illorum propriorum bonorum direptionem exerceatur, sed omnia privilegii auctoritate eorum decretis ordinentur et subjiciantur. Et morte anticipati fratris propria vel debita bona confratrum aut parentum dispositione secundum adhuc viventis votum distribuantur, ne saeculari pravitate rubigo ecclesiasticae rapinae ex hoc recolent . . . . , aeruginet, vel vocem laetitiae ulla perturbationis caligine offuscet sub anathematis vinculo colligamus. Et in partibus Burgundiae quamdam curtem, videlicet Arcum nomine, situm in Lingonensi territorio cum ecclesiis et decimis, silvis, aquis, pascuis, cunctisque pertinentiis ejusdem ecclesiae fratribus habendam concedimus. Praeterea piis desideriis Francorum regis aures accommodantes ejusdem monasterii [Col. 0988D] congregationi Dei mandatis inhaerenti sedisque apostolicae regulam servanti per hujus praeceptionis auctoritatem id quod exposcimur effectu mancipamus. Et ideo omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in praefato monasterio, vel in ecclesiis in ejus curtibus sitis, et ejus eleemosynis, constructis et ordinatis, nullum sui prioratus pontificium permittimus habiturum, neque illum qui civitatem Sedunensem nunc habere dignoscitur vel fuerit in posterum acquisiturus quamlibet ditionem seu potestatem extendere, praeter sedem apostolicam prohibemus, ita ut nisi ab eo qui tunc praefuerit ecclesiae, vel a fratribus fuerit invitatus, nec admissorum ibidem celebranda solemnia quispiam praesumat accedere, vel suam in [Col. 0989A] ibidem dominationem incipiat exercere nec ulla conciliabula praetendere aut quaslibet partes eleemosynarum quae ad sanctum monasterium a fidelibus collatae fuerint sua in parte exigere, neque decimas quae illic a jam dicto S. Sigismundo sunt concessae attentet auferre, eo quod subjectioni apostolici privilegii consistunt inconcussa. Constituimus enim per hujus decreti nostri paginam atque interdicimus omnibus omnino cujuslibet ecclesiae praesulibus, vel cujuscunque honoris dignitate praedictis, sub anathematis vinculo, ne aliquis hujus nostrae institutionis paginam vel donaria et libertatis honores et sanctiones quae a praedicto rege Ludovico et aliis regibus constitutae sunt, et praefato monasterio sub privilegiis indultae, violare praesumat.
[Col. 0989B] Eugenius, Deo auctore, in hac serie privilegii ob amorem Dei et sanctorum martyrum honorem a me facta relegens subscripsi, ac episcopos nostri praesulatus subtus adnotare jussi.
Crescentius peccator jussus a domino papa subscripsi. Bonifacius peccator jussus a domino papa subscripsi. Hieronymus peccator jussus a domino papa subscripsi. Petrus peccator jussus a domino papa subscripsi.
Cum audivimus christianissimam conversationem [Col. 0989C] vestram et sanctae fidei bonorumque operum vestrorum processum, summo gaudio atque laetitia fuimus exhilarati, quia divina in vobis operante clementia, ut Apostolus ait: Ubi abundavit delictum, superabundavit gratia (Rom. V) , atque quomodo sancta Ecclesia Dei nostris temporibus quotidianum in electione vestra suscipit incrementum, cujus optabilis rumoris index fuit reverendissimus Yrolfus, sanctae Lauriacensis Ecclesiae archiepiscopus et sanctissimus frater noster, vester autem spiritualis pater, qui per suam sanctam praedicationem adoptivos Deo vos genuit filios. Is itaque ad apostolorum limina orationis causa veniens, novam ecclesiam nostris apostolicis benedictionibus informandam subnixe commendavit, quia Domino auxiliante catholice gubernandam in [Col. 0989D] vestris partibus suscepit. In quibus etiam quondam Romanorum quoque Gepidorumque aetate, ut lectione certum est, in septem episcoporum parochias antecessores sui jure metropolitano obtinuerant dioecesim. Qua ex justitia et lege praefatus Deo dignissimus archiepiscopus debito obligatur, ut illi terrae prius Christicolae, atque suorum antiquitus antecessorum creditae providentiae, quam nunc vos, Dei omnipotentis occulto, mediante judicio, vel ut haereditariam possidetis, ipse evangelicus agricola, diu negata coelestis spargat semina vitae, atque in lucrandis Christo animabus redivivam de vobis nutriat segetem. Quem nos doctissimum divini oraculi ministrum saluti vestrae cognoscentes, per omnia [Col. 0990A] necessarium fide et exemplo probatum merito erga illam apostolicam servantes sententiam qua dicitur: Quomodo credent sine praedicante, aut quomodo praedicabunt nisi mittantur (Rom. X) , ab hac sancta Romana matre Ecclesia vobiscum rectorem transmisimus, atque in praefatis regionibus Hanniae, quae et Avaria appellatur, sed et Moraviae, provinciarum quoque, Pannoniae sive Mesiae apostolicam vicem nostram, et dioecesim atque jus ecclesiasticum exercendi, et usum ac potestatem antecessorum suorum, videlicet sanctae Lauriacensis Ecclesiae archiepiscoporum sibi successoribusque suis canonica auctoritate committimus, atque hujus constitutionis nostrae decretum subscriptionis privilegio roboramus. Pallium praeterea, juxta consuetudinem antiquam, sanctitati [Col. 0990B] suae dedimus, quod ita sibi concessimus, sicut praedecessores nostri suis praedecessoribus concessere, privilegiorum suorum scilicet integritate servata. Cujus dilectioni quamvis hoc debito permitteremus, propter vestras autem petitionis super hac reflagitantibus ad honorem suum nostram apostolicam vicem et auctoritatem insuper accumulavimus, quod nunquam suis permissum est prioribus, quatenus et vos, confratres et coepiscopi, deinceps ei reverentiam ampliorem exhibere sciatis, et in sana doctrina coelestis eruditionis ad aedificationem vestram ut filii sapientes obediatis, atque vos, laici primates et vulgus, saluberrimis praeceptis suis non velut homini, sed tanquam Deo humiliter obtemperetis, et fide catholica quam per Dominum Jesum [Col. 0990C] consecuti estis fortes permanentis. Nam totius doli artifex diabolus, cujus dominio in baptismate abrenuntiatis, jacturam et damnum vestrae salutaris surreptionis moleste patitur ac per varias occasiones zizania perfidiae seminando, velut multa injuria bacchatur, et ut vestrum aliquis terga vertat sanctae professioni incessanter molitur. Quapropter saepe dicti archiepiscopi, videlicet pastoris vestri a Deo destinati, institutionibus benignas aures praebete, qui vos et versutione Satanae cavere atque ejus aeternos cruciatus evadere instruit, ac ipse in die judicii de bonis operibus vestris saeculorum Domino perpetua remunerandos gloria praesentabit. Ad perfectam aurem et necessaria eruditionis vestrae salutem, ut comperimus, non sufficiunt pauci, qui modo constituti [Col. 0990D] sunt vobis, episcopi, quia plures sunt adhuc gentilitatis errore ibidem detenti, ad quos propter inopiam praeconii divini verbi nondum pervenit notitia Christi. Idcirco enim, ut accrescat turba fidelium, studeat solertia vestra pro mercede et remissione peccatorum vestrorum adminiculum atque juvamen praebere reverendissimo Yrolfo archiepiscopo quatenus dudum illic constitutorum episcoporum numerus impleatur, qui congrue constituti et vobis posterisque vestris poterunt esse proficui, si ad restaurationem Ecclesiarum propter nomen Domini de possessionibus vestris, quas redditus dotesque earum fama divulgante, quodam fuisse noveritis, aeternam sufficientiam vobis comparantes eisdem [Col. 0991A] Ecclesiis ipsi conferatis idoneis viris ad hoc ministerium electis, maxime in his locis, si opportunitas et utilitas commendaverit, ordinentur antistites, ubi indicia ecclesiarum et aedificiorum sedes pontificales olim fuisse demonstrant; sin autem illius arbitrio et deliberatione, qui vel ubi disponantur episcopi concedimus, cui vicem nostram apud vos ecclesiastici regiminis per omnia commisimus.
. . . Oro autem et obsecro in universo mundo (ut [Col. 0991B] beati praedecessoris mei domini Gregorii papae utar verbis), fratres et domini mei, in quantum peccatores, fratres mei, in quantum justi, domini mei, quantum ex me, humiliter supplico, quantum vero ex tanta auctoritate, sublimiter moneo, ut nemo me hoc loco propter me, despiciat, quia, etsi ad imitandum nequaquam dignus appareo, magna est tamen virtus charitatis, pacis et unitatis ad quam vos alta potestate in vice beatorum apostolorum Petri et Pauli, in nomine Domini nostri Jesu Christi invitare praesumo, cum S. Paulus veridica voce dicat: Pacem sequimini cum omnibus, et sanctimoniam, quia sine illa nemo videbit Deum, quid felicius, quam et in hoc saeculo desiderando, et in illo fruendo Deum videre? Quid e diverso infelicius, quam nec in hoc saeculo feliciter [Col. 0991C] optando, nec in illo felicius fruendo videre meruerit Deum? Et, cum hujus assertionis vel veritatis in universo mundo tanta sint testimonia, quae in praesenti tempore nulla evolvere praevaleat lingua nullus que mortalium praescire valeat, quando vel uniuscujusque, vel (quod majus est) totius mundi occasus terminusve fieri debeat, magna me, ut in omnibus [Col. 0992A] notum est, urget necessitas ut id, et ex debito reddere debeo, diutius differre non audeam, ne forte tanto charitatis debito subtracto in conspectu aeterni judicis pro vobis omnibus reus appaream.
Quamobrem oro vel moneo, ut primi mei summi Dei Ecclesiae filii Michael et Theophilus, gloriosi vero et sublimiter a Deo exaltati imperatores Romanorum, uno cum universo catholico nobilissimoque senatu ac populo vobis a Deo ad gubernandum credito, ut ea, quae pro salute vestra, ex auctoritate beati Petri, cui Dominus et Deus noster Jesus Christus claves committere dignatus est regni coelorum dicens: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis, admonere et exhortari, et insinuare [Col. 0992B] necessarium duximus, patienter audiatis, animumque Deo placitum vestrum, non ad contemnendum, sed ad obediendum et conservandum praeparare studeatis. Ideo autem ad obediendum nobis hortamur, quia omnia, quae vobis de hac causa dicturi sumus, tribus hoc capitulis principaliter et ordinare et confirmare parati sumus, id est, ratione auctoritate, et consilio, videlicet rationem tenendo, et eamdem rationem, in quantum rationabilis, discreta, honesta et utilis fuerit, auctoritate firmando, eamdem vero auctoritatem secundum catholicae fidei veritatem et rectitudinem salubriter intelligendo; ad ultimum vero quid in his ad salutem universalis Ecclesiae tenendum sit consilium Deo placitum dando, et idem consilium confirmando. Et quamvis, ut dignum est, [Col. 0992C] divina praecellet auctoritas, primo tamen ad mitigandos atque ad adunandos animos in diversa tendentes, ratiocinando omnibus satisfacere volumus, ut eo facilius et divinam auctoritatem secundum sanum catholicae fidei intellectum concordes suscipiant; ac deinde certum nobis consilium suavius amplectantur, amplexumque in futuro custodiant.
GREGORIUS papa, servus servorum Dei, RABANO religioso abbati monasterii Domini Salvatoris, et per te in eodem venerabili monasterio successoribusque tuis abbatibus in perpetuum. Quoniam sunt semper concedenda quae rationabilibus congruunt desideriis, oportet ut devotioni conditoris piae constructionis auctoritas in privilegiis praestandis minime denegetur. Igitur quia postulasti a nobis quatenus [Col. 0992D] monasterium Salvatoris, a sancto Bonifacio archiepiscopo constructum in loco qui dicitur Boconia erga ripam fluminis Uulda, privilegii sedis apostolicae adminiculis decoretur, ut, sub jurisdictione sanctae nostrae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae constitutum nullius alterius Ecclesiae jurisdictionibus submittatur. Pro qua re, piis desideriis faventes, hac nostra auctoritate id quod exposcitur effectui mancipamus, et ideo omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in praefato monasterio ditionem quamlibet habere aut auctoritatem, praeter sedem apostolicam et episcopum, in cujus dioecesi venerabile monasterium constructum esse videtur, cui licentiam [Col. 0993A] concedimus tantum cum opportunitas consecrandi altaris fuerit, prohibemus, ita ut, nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus, nec missarum ibidem solemnitatem quispiam praesumat omnimodo celebrare, ut profecto, juxta quod subjectum apostolicae sedi firmitate privilegii consistit, inconcusse dotatum permaneat; locis et rebus, tam eis quas moderno tempore tenet vel possidet quam quae futuris temporibus in jure ipsius monasterii divina pietas voluerit augere ex donis et oblationibus decimisque fidelium absque ullius personae contradictione firmitate perpetua perfruatur. Constituimus quoque per hujus decreti nostri paginam ut, quicunque cujuslibet Ecclesiae vel quacunque dignitate praedita persona hanc nostri privilegii chartam quam auctoritate [Col. 0993B] principiis apostolorum firmamus, temerare tentaverit, anathema sit, et iram Dei incurrens a coetu sanctorum extorris existat, et nihilominus praefati monasterii dignitas, a nobis indulta perpetualiter inviolata permaneat apostolica auctoritate subnixa.
Valete in Christo vestrae religionis memores.
Datum Kal. April., indictione 6.
[Col. 0993C] † GREGORIUS servus servorum Dei, episcopus, MILONI, reverentissimo abbati monasterii sanctae Justinae virginis et martyris Christi, et sancti Prosdocimi Christi confessoris, situm foris civitate Patavi, in quo ipsorum et aliorum plurimorum sanctorum corpora requiescunt, tuisque successoribus in perpetuum. Quia juste et rationabiliter vestra humilitas nostro apostolatui humiliter postulastis, quatenus pro Dei amore animaeque nostrae remedio, tam per praesentis nostri privilegii auctoritatem, quamque per auctoritatem domni Lotharii, imperatoris Augusti, spiritualis in Christo dilectissimi filii nostri, concederemus et confirmaremus, scilicet omnes res et proprietates praedicti monasterii, cujus ecclesiam Opilius patricius Romanorum fundavit, ibique ejus [Col. 0993D] corpusculum in pace requiescit in atrio ejusdem ecclesiae supra duas columnas, qui etiam multa tribuit dona in eodem monasterio. Ideoque per praesentem privilegium confirmamus et corroboramus et ipsum monasterium cum omnibus suis pertinentibus, tam intus civitate Patavi consistentibus quamque foris, seu in fluvio Rodolone molendina quatuor et ecclesiam sancti Angeli, cum ejusdem villa, cum decimis et quartis, atque ecclesiam sancti Danielis martyris, et ecclesiam sanctae Julianae virginis et martyris Christi, atque ecclesiam sancti Matthaei apostoli et villa, quae vocatur Macerata, integra cum servis et ancillis cum decimis et quartis, et villa quae vocatur Runco, cum omnibus suis pertinentiis, [Col. 0994A] cum decimis et quartis, seu cellam sancti Martini in Montesilice cum curte sua et ecclesiam sancti Salvatoris, et ecclesiam sancti Thomae apostoli cum omnibus suis rebus, atque Tribianum atque Pernumium, seu Monte Gutuli, atque in Saccum, et Lignarium cum ejusdem ecclesia in honore sancti Blasii aedificata, cum decimis et quartis, et ecclesiam sancti Michaelis in honorem dedicata et aliam ecclesiam similiter in honore sancti Michaelis in villa, quae vocatur Bruzolo, aedificatam. Atque ecclesiam sancti Nicolai in villa, quae vocatur Flumisello, aedificata sicque in territorio Vicentino castrum sancti Galli cum ecclesia sancti Blasii et sancti Galli, cum decimis et quartis ejusdem castri, seu totam decimam et quartam, et villam, quae vocatur Maxone [Col. 0994B] seu totam decimam et quartam villae, quae vocatur Rovolone, et ecclesiam sancti Georgii in Rovolone et omnes alias res cum servis et ancillis, atque cum decimis, ubique persistunt: necnon ecclesiam in honorem sanctae Justinae virginis et martyris Christi in villa, quae vocatur Corriza, aedificatam, atque in territorio Bononia tam infra civitatem quam foris civitate, seu in saltu Plano vocato, quantascunque Opilius patricius Romanorum in ipso monasterio emisit, quasque a jure praedicti monasterii sub pensionis nomine detinuit, et quantascunque Flavius Ildebrandus excellentissimus rex a jure ipsius monasterii detinuit, sub pensionis nomine similiter, vel per quodcunque modum detinere visus est is in eodem territorio Bononiensium, monasterium unum [Col. 0994C] in honore sanctae Justinae dedicatum, situm infra civitatem Bononiae cum area sua, et cum omni domo culto suo tam in ipsa civitate, quamque foris, cum casis, domibus, aedificiis, et cum omnibus sibi pertinentibus in integrum. Item fundum Trecenta, et Sadrianum, et Nuncianum, seu Pulianum, et Silbamunda, et Valle de Lambris, seu Veterana, et Fraxenito, et Memoriola, et alia Memoriola nova, seu Uncianum, et Vicoarucias, seu Carpenetulo, et Soldenicus, et Judicosus pertinentibus, seu fundum Cassinium, et alio Musianus, et in loco Paretes uncias sex, seu Saxorias, et Mauriano, et Casiliello, et Vallefrigida, et in fundo Rutilianis terra culta, et sterpeta insimul juges triginta, et in casale Socioria terra juges decem, et in fundo Veterana casale qui [Col. 0994D] vocatur Granariolo, et fundum Sitilianum, et Centumpaulinis, et in fundo Trimano, seu Quinquagintula deserta, et Praxeletudo, seu Pissiano . . . . . et Gavinho, et Barbiano, seu filiolis, et Gabiano qui vocatur Vicocecorum, et fundo Columbiano, et Granariolo, et Villamagna, cum casis et massariciis et omnibus sibi pertinentibus, et fundum Quingentula, et Sacioso, et Julianus seu Omicarini, qui est supra Naves, et casale qui vocatur Laurentiacus, atque casale, cui vocabulum est Numianus, hoc est Silisis inter Misianum et Columbianum. Item fundo in alio loco Socioso, et alio fundo Micauri, qui est super ripa de Barbiano, et Gabiano, inter Claudia et Strata. Area vero quae est in vico Romanulo, et [Col. 0995A] fundo ortus in integrum, et fundo Sitiriano, et Monticlo, et Vindemiolo, seu Marcio, et Arucias, cum casale Paulinis, et Rotarioro, seu Saturioro, et vico Fraxenito. Ipsas omnes suprascriptas res cum servis et ancillis, cum silvis et molendinis, aquarumque decursibus, usibus ac juribus, ac omnibus pertinentibus, sibique subjacentibus, ubicunque consistunt, in integrum. Jubemus itaque, ut nullus dux vel comes aut alia quaevis persona in suprascriptis rebus praedicti monasterii sanctae Justinae liceat ingredi sive per hospitalitatem, aut per quemcunque modum, neque aliquam violentiam facere praesumat, sed potius sub beati Petri principis apostolorum praedestinatione tam deservientes quam residentes ac ipsae res salvi et illaesi persistant, absque [Col. 0995B] omnium hominum remota controversia. Nam si quispiam contra hujus nostri privilegii auctoritatem violator repertus fuerit, sciat se in iram beati Petri principis apostolorum, et omnium praedecessorum nostrorum, atque sub gravissima indignatione praedicti dilectissimi filii nostri domni Lotharii imperatoris Augusti et nostra casurum, et sub anathematis vinculo damnaturum. Insuper, nisi a malo resipuerit, sciat se compositurum auri optimi multam Mancoseos duo millia, medietatem nostro sacro palatio, et medietatem suprascripto monasterio. Qui vero pro intuitu custos et observator in omnibus exstiterit, benedictionis gratiam, vitamque aeternam cum omnibus sanctis sine fine mereatur habere in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0995C] Scripta per manus Gregorii, protoscriniarii patriarchio Lateranensi.
Datum Romae XII Kalendas Julias, anno ejusdem sedis primo, et domni Lotharii secundo, indictione octava.
Bene valete.
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis atque aliis Dei fidelibus per Galliam constitutis.
[Col. 0995D] Quoniam ex apostolica successione sollicitudinem omnibus Ecclesiis debemus impendere, sic cupimus generali consulere necessitati ut etiam quorumcunque singulares causas sine fastidio cognoscamus. Igitur cum propter multiplices Ecclesiae Dei curas Gallicanam adeuntes regionem ad gloriosum devenissemus imperatorem Ludovicum [Col. 0995D] Vide Theganum, cap. 42. , inter alia suggessit auctoritati nostrae idem serenissimus Augustus, et venerabilis partium vestrarum abbas ex coenobio quod nominatur Floriacus in pago Aurelianensi, quod idem monasterium quidam religiosus abbas, Leodebodus nomine, monachis exstruxerit in honorem Dei et sanctae genitricis Mariae necnon beati [Col. 0996A] principis apostolorum Petri, quodque revelatione divina per monachos ejusdem loci a Capuana provincia corpus illuc sancti Benedicti fuerit allatum, ibique reverenter humatum, sicut manifestissima constat historia. Nam propter stabilimentum monasticae religionis piae memoriae imperator Carolus pater ejus per praeceptum suae auctoritatis eidem loco multa contulit, et ab aliis collata testamento firmavit. Unde postulavit idem amabilis Deo princeps, supra memoratus praefatus abbas ad reprimendam quorumdam cupiditatem privilegium nostrae auctoritatis eidem monasterio conferri. Quapropter constituimus, cum consilio omnium qui adsunt episcoporum, quatenus possessiones et res ejusdem monasterii, mobiles sive immobiles, quae nunc datae [Col. 0996B] sunt, vel in futurum a religiosis dabuntur, sine ulla inquietudine perpetualiter teneant atque possideant. Nullus deinceps episcopus, dux, comes, vicecomes, vicarius, telonarius, actionarius, vel magna parvaque persona audeat ipsum monasterium vel res ad ipsum pertinentes inquietare, homines sine voluntate abbatis distringere, vel quidquid fiscus exigere poterat aliquo modo praeripere. Addimus etiam ut quia venerabilis pater Benedictus, monachorum legislator et dominus, dux est religionis monasticae, sit etiam qui eidem coenobio praefuerit primus inter abbates Galliae; nec aliquis de ordine sacerdotali, archiepiscopus scilicet, episcopus aut clericus, cum inquietare nec sine voluntate ipsius ad idem monasterium venire aut aliquam ordinationem facere [Col. 0996C] vel missas celebrare praesumat; ut omni tempore quieti et securi, absque omni molestia vel controversia monachi in eodem monasterio Deo deservire possint. Abbas vero qui ordinandus ibi est, cum electione fratrum, propter vitae meritum et honestatem morum, et non propter turpia lucra seu per pecuniam eligatur, et absque ulla calumnia, a quocunque episcopo, prout sibi placuerit, benedicatur. De sacerdotibus vero aut diaconibus ordinandis id observetur quod in Regula praecipitur [Col. 0996D] Regula S. Bened., cap. 62. , ne saltem aliquis episcopus subjectionem ab eis requirat quos ordinavit, nec unquam officio dignos ordinare differat. Denique si contigerit ut abbas accusetur de criminalibus causis, non unius episcopi judicio determinetur sententia, sed provincialis [Col. 0996D] concilii exspectetur censura. Aut si forte maluerit appellare sedem apostolicam, res ad Romani pontificis differatur audientiam. Et quotiescunque necessitas urget, eum venire Romam modis omnibus liceat. Solvendi et ligandi potestatem in viros et feminas sui ordinis habeat. Si vero abbas vel monachus de eodem monasterio ad clericatus ordinem promotus fuerit, non illic habeat ulterius potestatem remorandi aut aliquid faciendi. Quia vero de eodem monasterio monachi, [cum] exigente culpa, communione privantur, ejus dioeceseos diversa loca adeunt, et communionem sine aliqua reservatione percipiunt, presbyteris districtius interdicere [Col. 0997A] necesse est ut facere de caetero non praesumant, quia et regularis ordo dissolvitur et perditionis ex hoc materia ministratur. Quod si, peccatis habitatorum terrae exigentibus, anathema ad eos pervenerit, vel privilegium eidem monasterio indulsimus ut fratres ejusdem congregationis peragant divinum officium in omnibus absoluti. Visum quoque nobis est ut hanc licentiam eidem tribuamus, quatenus fratres qui in quibusdam coenobiis gemunt quod vivere regulariter nequeant, si voluerint, studio meliorandae vitae, ad ipsum ducem monachorum divertere, permittatur eis tandiu in ipso coenobio degere, si contenti fuerint uti monastica consuetudine, quousque in suis monasteriis videatur erdo redire. Permittimus etiam ut si alicujus de ipsis [Col. 0997B] fratribus onerosa conversatio fuerit, ipse potius cum suo detrimento discedat quam alios inquinet. Haec igitur omnia, quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, tam eidem abbati quam cunctis qui in eo quo est ordine locoque successerint, vel quorum interesse poterit, in perpetuum servanda decernimus. Si quis vero regum, sacerdotum, judicum atque saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et nisi vel illa quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicita acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Domini Dei Redemptoris Jesu Christi alienus sub anathematis interdictione [Col. 0997C] fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus [Col. 0998A] sit pax Domini nostri Jesu Christi: quatenus et hic fructum bonae actionis recipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Scriptum per manus Theodori notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Aprili, et indictione 7 [12].
GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei reverendissimo et sanctissimo OTGARIO archiepiscopo.
Quod nos tanto amore ac benevolentia diligitis, plus hoc vestra sanctitas quam nostra merita faciunt [Col. 0998B] quod tamen maxime muneribus directis agnovimus, pro quibus maximas vobis gratias agimus, quia totum erga sedis apostolicae praesulem, ut condecet, curatis impendere, cujus nos vicissitudinem, Deo volente, sanctitati vestrae supplere studemus. De corpore vero sancto quod nobis humiliter vestra quaesivit prudentia, quod dirigeremus non habuimus, quoniam cuncta sanctorum corpora praedecessores nostri nobiscum communiter detulerunt, et unumquodque eorum ecclesiis noviter dedicatis summa veneratione condidimus. Proinde benevolentiam vestram precamur, ut nobis spatium inquirendi diligentius praebeatis quatenus corpus sanctum invenire valeamus ad vestram complendam petitionem, et si inventum fuerit, vestra nobis credere dignetur industria statim quod petistis perficiemus; modo [Col. 0998C] vero illud non misimus quia inquirentes nequaquam invenire valuimus.
SERGIUS episcopus, servus servorum Dei, ANSCHARIO, sanctae Hamaburgensis Ecclesiae archiepiscopo, gratiam Dei in perpetuum.
Quoniam apostolicae dignitatis est non solum ecclesias fundare, sed et ab aliis ecclesiarum spiritualibus architectis fundatas sublimare, dignum duximus, frater charissime, pio petitionis tuae voto aures debite benignitatis tuae inclinare. Concedimus igitur tibi, sicut a praedecessore nostro, beato Gregorio, concessum est, scilicet ut gentes Wimodiorum, Norblingorum, Danorum, Norvenorum, Suenorum, [Col. 0998D] vel quascunque septentrionalium nationum jugo fidei praedicatione tua subdideris ad sedem Hamaburgensem spirituali dominatione possideas et omnibus successoribus tuis, ad eamdem sedem perpetuo possidendas relinquas. Decernimus quoque tibi et omnibus successoribus tuis ad sedem Hamaburgensem usum pallii habendum in festis et temporibus praedecessore nostro tibi denominatis, scilicet in Pascha, in Pentecosten, in Natali Domini, in Assumptione, in Nativitate, in Purificatione sanctae Mariae, in Natalitiis apostolorum et Dominicis diebus et in omnibus festis in dioecesi tua celebribus, ornari quoque caput tuum mitra, portare ante te crucem. Age ergo, frater beatissime, opus bonum, quod incoepisti, nec desistas donec proficias, funda in locis opportunis ecclesias, consecra presbyteros et per disterminatos [Col. 0999A] terminos ordina episcopos, quorum tu omnium archiepiscopus existas, omnesque supradictarum nationum amplius profuturi episcopi cum subjectis sibi plebibus tibi et omnibus successoribus tuis ad sedem Hamaburgensem perpetua subjectione et obedientia subjecti permaneant. Praeterea tibi et sanctae Hamaburgensi Ecclesiae, et omnibus successoribus tuis, auctoritate apostolica firmamus, quaecunque Ecclesiae tuae jam a Christicolis tradita sunt, vel amplius delegata fuerint in parochiis, in praediis, in omnibus rebus mobilibus vel immobilibus, in mancipiis utriusque sexus, ut ea ecclesia praedicta inviolabili potestate perpetuo possideat. Si quis autem contra hujus nostrae auctoritatis privilegium ire tentaverit, et [Col. 1000A] quoquomodo in parte vel in toto frangere nisus fuerit, cujuscunque potestatis vel dignitatis sit, aeterna excommunicatione cum Juda traditore Domini, pereat, nisi resipiscat, et Ecclesiae Hamaburgensi satisfaciat.
Observator autem hujus admonitionis et jussionis habeat benedictionem omnipotentis Dei beatorumque apostolorum et nostram, qui eorum fungimur vicariatione. Sancta Trinitas fraternitatem tuam omni tempore conservare dignetur incolumem, atque post hujus saeculi amaritudinem ad perpetuam perducat beatitudinem.
Data per manum Leonis, cancellarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Aprili, indictione nona.
LEO episcopus, servus servorum Dei, beatissimo ANSCARIO sanctae Hamaburgensis Ecclesiae archiepiscopo aeternae vitae beatitudinem, etc., usque ad ecclesiae Hamaburgensi satisfaciat; ut supra in bulla papae Sergii II pro eodem.
Datum per manum Stephani, cancellarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Martis, indictione 12.
In nomine Domini, LEO episcopus, servus servorum Dei, HATTONI, religioso abbati venerabilis monasterii Domini nostri Jesu Christi Salvatoris et Redemptoris omnium, cunctisque successoribus abbatibus ejusdem monasterii, in perpetuum salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam concedenda sunt semper quae rationabilibus congruunt desideriis, oportet ut devotioni conditoris piae constructionis auctoritas in privilegiis praestandis minime denegetur. Igitur, quia postulasti a nobis quatenus monasterium Salvatoris, a sancto Bonifatio [Col. 0999D] archiepiscopo constructum; in loco qui dicitur Bochonia juxta ripam fluminis Fultaha situm, in quo ipse gloriosissimus Christi martyr Bonifatius corporaliter requiescit, privilegii sedis apostolicae adminiculis decoretur, ut sub jurisdictione sanctae nostrae [Col. 1000B] Ecclesiae, cui Deo auctore deservimus, constitutum nullius alterius Ecclesiae jurisdictionibus submittatur pro qua re piis faventes desideriis, hac nostra auctoritate, id quod exposcimur, effectui mancipamus. Et ideo, omnem sacerdotem cujuslibet Ecclesiae in praefato monasterio Fuldensis ecclesiae ditionem quamlibet habere vel auctoritatem, praeter sedem apostolicam, et episcopum in cujus dioecesi idem venerabile monasterium constructum esse videtur, cui licentiam concedimus tantum cum opportunitas consecrandi altaris fuerit, prohibemus, ita ut, nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus, nec missarum ibidem solemnitatem quispiam praesumat omnino celebrare, ut profecto, juxta id quod subjectum apostolicae sedi firmitate consistit, inconcusse dotatum [Col. 1000C] permaneat locis et rebus, tam eis quas moderno tempore tenet vel possidet quam quas futuris temporibus in jure ipsius monasterii divina pietas augere voluerit ex donis, et oblationibus decimisque fidelium absque ullius personae contradictione firmitate perpetua perfruatur. Proinde praecipimus sub testificatione Christi et Ecclesiae, et auctoritate beati Petri apostoli confirmamus ut nullus hominum de rebus et redditibus, seu de familiis quae ad stipendia fratrum, vel ad hospitale pauperum, necnon ad portam hospitum pertinent, auferre vel in beneficium suscipere praesumat, sed magis, sicut constituit beatissimus Christi martyr Bonifatius qui in eodem feliciter pausat monasterio, omnia regulariter ordinata sint. Quae etiam, Deo propitio, inconvulsa permaneant, [Col. 1000D] tam haec quae suo tempore quam quae nostro vel futuro tempore idem monasterium ex decimis et oblationibus fidelium in proprietatem suscepit. Constituimus quoque per hujus decreti nostri paginam ut, quicunque cujuslibet Ecclesiae [Col. 1001A] praesul, vel quacunque dignitate praedita persona hanc nostri privilegii chartam, quam auctoritate principis apostolorum firmamus, tentaverit temerare, anathema sit, et iram Dei omnipotentis incurrens a coetu omnium sanctorum extorris existat, et nihilominus praefati monasterii dignitas a nobis indulta perpetualiter inviolata permaneat apostolica auctoritate subnixa.
Scriptum per manum Benedicti, notarii atque scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, mense Maio X Kal. Junii, indictione 13.
[Col. 1001B] Papa rogat Augustos ut Reatinam Ecclesiam cuidam electo dignentur concedere. C. XVI.
Reatina Ecclesia, quae per tot temporum spatia pastoralibus destituta curis consistit, dignum est ut brachio amplitudinis vestrae sublevetur, ac gubernationis tegmine protegatur. Unde; salutationis [Col. 1002A] alloquio praemisso, vestram mansuetudinem deprecamur, quatenus Colono humili diacono eamdem ecclesiam ad regendam concedere dignemini, ut vestra licentia accepta ibidem eum, Deo adjuvante, consecrare valeamus episcopum. Sin autem in praedicta Ecclesia nolueritis ut praeficiatur episcopus, Tusculanam Ecclesiam, quae viduata existit, illi vestra serenitas dignetur concedere; ut consecratus a nostro praesulatu Deo omnipotenti, vestroque imperio grates peragere valeat.
Nobis dominus imperator et imperatrix per suas epistolas dixerunt, ut Colonum in Reatina Ecclesia, quae pastoris officio per longa jam tempora destituta videbatur, episcopum facere deberemus, sicut et fecimus.
BENEDICTUS episcopus, servus servorum Dei, universis episcopis Galliarum.
Cum Romanae sedis pontificem constet omnium Ecclesiarum Christi caput atque principem fore, tanquam B. Petri principis apostolorum vices agentem, cui Christus totius Ecclesiae committens principatum fatur: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 18) , cunctatio nulli fidelium relinquitur quod universis Ecclesiis sollicitudinem [Col. 1001D] praetendere, et omnium in Christo credentium saluti, paci, atque quieti prospicere nos oporteat, ut et quae prava sunt corrigantur, et quae rata roborentur, quae corrupta sunt restaurentur, quae autem integra conserventur. Cumque hanc curam circa universalis Ecclesiae corpus per totius orbis latitudinem diffusae custodire debeamus, speciali tamen praerogativa post Romanam atque Italicam erga Ecclesias Gallicanas nobis convenit observare, quemadmodum praedecessores nostros fecisse manifestum est. Quod competentius nunc quodque fieri oportere ipse reipublicae status testificatur, quandoquidem utramque provinciam unius imperii sceptrum non dividit, et Romanae dignitas Ecclesiae una cum terreno principatu utriusque provinciae regnum communi [Col. 1002C] jure disponit, ut et rerum principes sua decreta Romanae Ecclesiae sancitis praemuniant et ecclesiastica jura principum statutis adjuventur, aestimantes terrenae reipublicae rectores tunc se feliciter imperare, si suis sanctionibus apostolica confoederetur auctoritas, quam dum in nobis suscipiunt ac venerantur, illum se suscipere gratulantur qui discipulis suis loquitur, dicens: Qui vos recipit, me recipit (Matth. X, 40) . Hinc e contrario de contemptoribus ait: Qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) .
Igitur cum, sicut dictum est, apostolicae sollicitudini universalis Ecclesiae credita sit dispensatio, et pro cunctorum fidelium statu perpetuas nostrae sollicitudini vigilias praetendere conveniat, maxima [Col. 1002D] tamen diligentia curam earum debemus Ecclesiarum gerere quarum specialius providentiam ratio suscepti officii a nobis docet agendam, ut non solum ea quae hactenus in suo statu permanent intemerata serventur, verum ea quae lapsa sunt ad prioris formae dignitatem reducantur. Unde cognoscat omnium praesulum sanctorum per Gallias commorantium reverenda fraternitas quod vir venerabilis Odo, abbas ex monasterio Corbeiae provinciae Galliarum, quod est constructum in pago Ambianensi super fluvium Sommae, adiit nos per venerabilem Amrelmum abbatem, petens ut nostrae auctoritatis privilegium, super electionis propriae statu et rerum suarum libera possessione seu dispensatione praedicto monasterio Corbeiae concederemus. Ostendit quoque nobis privilegia [Col. 1003A] ab episcopis edita: unum, a praesule Ambianensi [Col. 1003D] Ambianensi. Scilicet, Bertefrido. Id privilegium videbis tom. I Concil. Gal. a Sirmondo edit p. 502, [Col. 1004D] alterum vero tomo III eorumdem Concil., p. 60. , ad cujus dioecesim locus ille pertinet, et coepiscopis suis factum atque roboratum jam antiquis temporibus; et aliud, ab archiepiscopo Rhemensis Ecclesiae Hincmaro et universali concilio episcoporum Galliarum paucis intercedentibus annis conscriptum, et subscriptionibus propriis roboratum petentibus ut, ad quoscunque sive episcopos sive abbates pervenerit, subscribere non graventur. In quibus privilegiis decretum est ut praefatum monasterium Corbeiae, et rerum suarum liberam obtineat dominationem et eligendi sibi abbatem de suis semper habeat potestatem; contradictores vero et repugnantes huic sanctioni anathemate perpetuo damnandos. Super haec autem magnifici imperatoris [Col. 1003B] Lotharii, et Ludovici ac Caroli mandatum atque supplicatio accessit, idipsum postulantium, videlicet ut episcoporum privilegia nostra quoque auctoritate firmarentur.
Nos itaque cernentes religiosam fore postulationem, neque ab apostolica sollicitudine praetereundum quod pro servorum Dei quieti et sancti pontifices pie statuerunt, et magnifici principes religiose rogabant, et abbas congregationis ejusdem necessario postulabat, censuimus rogati concedere quod ultro decebat nostram pastoralem sollicitudinem exhibere.
Cognovimus etiam, referente venerabili Amrelmo abbate, coenobium, de quo agimus, a praecellentissima Francorum regina Balthilde nobiliter aedificatum [Col. 1003C] [Col. 1004D] Aedificatum. Vide tom. l Conc. Gal. p. 500. , et a primae fundationis suae statu, cum nobilitate sanctorum virorum et religionis monachicae observantia, tum quoque principum Francorum favoris praerogativa et muniminis protectione semper floruisse. Qua de re factum est ut et immunitates rerum suarum et privilegia eligendi abbatem omnes ei concederent, concessumque fore perpetuis diebus decernerent, suarumque munimenta cessionum in archivis monasterii ad memoriam futurorum servanda reponerent. Quibus cognitis omnibus, nefas esse duximus si non religiosorum principum devotionem sequentes, et sanctorum praesulum exempla comitantes, nostrae cessionis auctoritatem monasterio Corbeiae tribueremus, ne, qui primi propter apostolicae sedis primatum in ecclesiasticis [Col. 1003D] negotiis disponendis inveniri debeamus,ipsi posteriores reperiamur, et qui ad servorum Dei quietem comparandam caeteris auctoritatis lumen praestare exemplo nostro jubemur, loquente Domino, Vos estis lux mundi (Matth. V, 14) , ipsi per negligentiae teporem minime boni operis fulgorem aliis praebeamus.
Qua de re noverit omnis Ecclesia Galliarum, et universus episcoporum coetus eidem Ecclesiae praesidentium, quod privilegia sanctorum praesulum, sive quae diebus antiquis, sive moderno tempore [Col. 1004A] gesta sunt monasterio Corbeiae, quod est constructum in pago Ambianensi super Sommam in honore sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et S. Stephani protomartyris, praesenti auctoritatis nostrae edicto roboramus; id est, ut res monasterii, sive quaecunque a fidelibus oblata fuerint Deo et congregationi fratrum ibidem Christo famulantium, in dispositione abbatis et fratrum maneant, neque episcopus Ambianensis, ad cujus dioecesim coenobium illud respicit, aliquid exinde praesumat, aut aliquis episcoporum quorum in parochiis res aut basilicas habere cognoscuntur, neque in agris, villis, praediis aut cellis, aut in his omnibus quae ad jus et dominationem eorum respiciunt, aut episcopus, aut oeconomus, seu archipresbyter, aut [Col. 1004B] archidiaconus, aut quilibet ministrorum, seu praepositorum ejus aut conventus faciant, aut convivia praeparent, aut aliquid potestatis jure sibi vindicent, aut exigant vindicanda. Hac quoque conditionis lege omnes episcopi se conveniri noverint, quorum parochias res Corbeiensis monasterii respicere cognoscuntur, nec novum, nec inusitatum causetur quisquam fore quod decernimus, quandoquidem et huic coenobio constat olim jam hoc concessum, et multis aliis non solum in Gallia, vel in Italia, verum toto terrarum orbe, non solum monachorum, verum canonicorum monasteriis hodieque conspicimus manere indultum, et unaquaeque Ecclesia debet manere suis privilegiis contenta, nec ab alia pervadi vel usurpari, quod alterius juris esse [Col. 1004C] conspicitur.
Cumque Galliarum permaxime Ecclesias fidelium collationibus a Deo constet esse ditatas, ut nemo sit fere episcoporum, cui suae sumptus Ecclesiae satis superque non sufficiant, cujus gratia necessitudinis, quae servorum Christi sunt usibus collata, in suos convertere sumptus praesumant. Sic enim clericorum qui de propriis abundant redditibus communicatio prohibetur cum eis quae conferuntur ecclesiae, ne dum illi acceperint qui de propriis abundant, eorum qui nihil habent inopia non levetur; qua conscientia episcopus suae sumptibus Ecclesiae sufficiens, quae servorum Dei fuerint usibus collata praesumat contingere? Nec veretur quod per prophetam Dominus exprobrat sacerdotibus dicens: [Col. 1004D] Rapina pauperis in domibus vestris (Isa. III, 14) . Pauperes enim Christi esse quis nesciat, qui contemnentes substantiam mundi, Salvatoris nostri vestigia sectantes, qui cum esset dives pro nobis pauper effectus est, sanctae perfectionis titulum sibi divitias arbitrantur.
Quisquis igitur aliquid horum quae fuerint ad necessitates eorum collata, praesumpserit, et suis commodis applicuerit, rapinam in domum suam de substantia pauperis congregat. Omnia quoque quae sunt ecclesiis oblata vel delegata, in pauperum, [Col. 1005A] pupillorum, viduarum, certum est necessitates destinata. Quare quisquis ex his aliquid in suas utilitates exigit, rapinam pauperis in domum suam congestam detinet. Et Apostolus ait: Quia rapaces regnum Dei non possidebunt (I Cor. VI, 10) . Unde ab omnibus quae monasterio Corbeiae fuerint, vel oblata vel quocunque legitimo jure possessa, in pecuniis, in agris, in praediis, in domibus, in cellis, aut ecclesiis, nihil ex eis sibi praesumat aut episcopus, aut quicunque ministrorum ejus, ne contra nostram et majorum auctoritatem faciens, regum quoque decreta pro servorum Christi quiete constituta contemnens, reum se sancti concilii et perpetuae damnationis efficiat.
Et quoniam monachi tranquillitatis pacem, et securitatis [Col. 1005B] otium habere debent, ut Deo vacantes professionis suae regulam valeant observare, nec episcopus, nec archidiaconus ejus accedant ad praefatum monasterium, nec servorum Dei quietem perturbare praesumant, nisi forte aut abbas, aut fratres, alicujus utilitatis gratia eum vocare voluerint; alias nec in abbatem, nec in aliquem de fratribus quidquam potestatis obtineat, neque per episcopalem fastum aliquid in eos ei liceat; verum abbas secundum regulam S. Benedicti (cap. LXV) liberam monasterii sui habeat potestatem, et monachi ad ejus tanquam ad pastoris sui solummodo respiciant gubernationem, nec episcopale ministerium aliquid ditionis super eos obtineat. Quoniam cum abbas vices Christi in monasterio creditur agere, pastoris officium super [Col. 1005C] creditas sibi oves habere cognoscitur, utque dispensationis suae ministerium exercere praevaleat digne nullius debet perturbari potestate subjectus, sed ab omni episcopali liber dominatione Christum tantummodo judicem sustineat, cui redditurus est de creditis sibi ovibus rationem. Quapropter modis omnibus statuimus ut episcopus adventus sui praesentia monasterii tranquillitatem non inquietet, nec aliquid in eo episcopali potestate facere praesumat, nec fratribus aut abbati ullam molestiam aut inquietudinis perturbationem ingerat. Quod si violare praesumpserit, non pastoris officium, sed eversoris atque conturbatoris Dominici gregis noverit se agitare tyrannidem, ac per hoc non ut pastor suscipiendus, verum tanquam lupus ab ovili Christi removendus, [Col. 1005D] damnationis suae poenas anathematis mucrone percussus excipiat. Altaria vero seu basilicas in monasterio rogatus ab abbate pro Christi nomine consecret atque benedicat. Chrisma quoque, sive sanctificationis oleum, singulis annis praebeat. Sed et si quem petierit abbas aut de monachis, aut de canonicis suis ad aliquem gradum ecclesiasticum consecrandum, nullatenus contradicat, nisi forte is pro quo petitur indignus tali honore veritatis testimonio deprehendatur, quoniam sicut divinae benedictionis sacramentum aut pro muneribus, aut pro gratia largiri cuiquam non decet indigno, ita gratis debet [Col. 1006A] exhiberi dignis, sicut Salvator ait: Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) .
Electionis autem privilegium ut habeant fratres ejusdem monasterii decernimus, id est, ut quemcunque de seipsis, qui sit monachicae professionis, dignus tamen pastorali praelatione, voluerint eligere secundum regularem auctoritatem, potestatem habeant eligendi. Et super monentes obsecramus gloriosos filios nostros Lotharium, Ludovicum, Carolum Augustum [Col. 1005D] Carolum Augustum. Vox alieno loco posita: scribi debuit Lotharium Augustum, Ludovicum, Carolum, ut Tom. III. , ut sicut memorabiles Augusti, genitor et avus eorum, et priores ante se reges Francorum eidem coenobio concesserunt eligendi de semetipsis abbatem, atque ipsi suis praeceptis hoc idem sanxerunt, ita quoque conservare suis temporibus pro Christi amore dignentur, et conservanda perpetuis [Col. 1006B] diebus aeternitatis suae legibus constituant, ut dum famulis Christi libertatem electionis concesserint, et concessam servare studuerint, et praesentis vitae regnum, et sempiternae beatitudinis gloriam a Domino ipsi percipere mereantur. Atque quod est aut regio munere, aut fidelium devotione ad idem coenobium Deo famulisque ejus oblatum, nec ipsi auferant, nec alios auferre permittant. Quoniam valde justum constat atque religiosum ut, qui a Domino meruerunt percipere regni honorem, ipsi Deo conservent quod ei collatum est pia credentium devotione; et, qui a Christo regali magnificentia praelati sunt caeteris, ipsi famulis Christi eligendi sibi pastorem non auferant libertatem. Nam quis ignorat illa quae collata sunt Deo per fidelium manus, divinitati possidenda [Col. 1006C] consignari, et ab humano jure in jus divinum concedi; nec etiam hominum dominationi posse transcribi, quod constat divinitatis possessione semel fore contraditum? Unde quisquis ea sui juris dominationi conatur adjungere, alterius, id est, Dei juris pervasorem certum est fore eum. Etenim si quis alicujus hominis possessionem per violentiam sibi conatus fuerit usurpare, reus publici juris efficitur, et tanquam raptor et pervasor haereditatis alienae legali judicio puniendus subjicitur, multo magis igitur, quicunque res Deo consecratas in jus suae possessionis transfuderit, non humani tantum, verum etiam divini juris noxius tenetur, et non solum raptoris aut pervasoris crimine, verum etiam sacrilegii nota damnandus, coelesti judicio multabitur.
[Col. 1006D] Unde magnifici principes cogitent quanto se crimine ante conspectum divinae majestatis obligent, qui res Deo traditas invadere et ab ecclesiasticis usibus in suas utilitates convertere non metuunt. Si vero privatorum, quamvis ingenuorum hominum, tamen possessiones injuste pervaserint, atque violenter abstulerint, non reges, id est justi et modesti, sed tyranni, id est crudeles et iniqui vocantur et habentur, quo nomine, quove honore censendi sunt, qui divinam haereditatem, id est, Ecclesiae Christi possessionem injuste invadunt et violenter auferunt? Unde haec cogitantes filii nostri religiosissimi principes [Col. 1007A] res monasterii Corbeiensis inviolatas illibatasque tanquam sacrae divinitatis custodiant, nec ipsi eas tollentes, nec ab aliis auferri sinentes, ut ante conspectum superni regis, quod dicuntur nomine, reges merito censeantur, ut, dum Deo quae sua sunt custodiunt, eis a Deo et terreni regni principatus custodiatur et sempiternae beatitudinis corona tribuatur.
Quapropter monentes eos hortamur, ut tam sua quam priorum principum concessa inconvulsa custodientes, pontificum quoque nostraque decreta nullatenus praevaricantes, monasterio saepedicto electionis privilegium, tam suis quam futuris temporibus, et servent et servanda sanctionis perpetuae stabilire decernant. Veritatis etenim voce docemur quoniam, [Col. 1007B] si quis in ovile Christi non per ostium ingreditur, sed aliunde ascendit, hic fur est et latro, et talis non Dominici gregis salutem, sed sua lucra, non ut salvet, sed ut perdat, requirit. Ovile autem Christi fore collegium sanctum monachorum, nullus prudentium dubitat. In hoc ovile per ostium ingreditur quando per electionis ordinem, secundum regularem constitutionem, aliquis pastorale ministerium sortitur; qui vero regia dominationis potestate suffultus, et non per electionis gratiam super Dominicum gregem primatum arripit, hic non pastor, id est vicarius Christi, sed fur et latro esse cognoscitur, nec ut Dominicum gregem custodiat, sed ut perdat et dissipet intrare deprehenditur. Unde quisquis ei potestatis hujus tribuit dominationem, de morte [Col. 1007C] tantarum animarum, in die judicii, reus judicabitur quantis hic, per pravitatis exempla, causa fuit perditionis.
Qua de re, gloriosi principes, monasterio huic electionis praerogativam concedite, neque aliquam personam aut laicam, aut canonicam, quod contra omnem ecclesiasticum ordinem est, aut etiam monachum ex alio monasterio, vel non secundum regulam electum, super illud regali potentia constituatis, ne domus Dei, quae domus orationis esse debet, per vos fiat spelunca latronum. Neque enim ignoratis hujusmodi praelatos et auctores hujusmodi praelationis a domo aeternitatis divina censura exturbandos, et ad supplicia ultionis perpetuae deportandos. Unde quae sententia damnationis a nobis est in tales [Col. 1007D] exercenda nisi quam Spiritus sanctus ore prophetico protulit: dicens: Omnes principes eorum qui dixerunt: Haereditate possideamus sanctuarium Dei. Deus meus, pone illos ut rotam, et sicut stipulam ante faciem venti: sicut ignis qui comburit silvam, et sicut flamma comburens montes, ita persequeris eos in tempestate tua, et in ira tua turbabis eos (Psal. LXXXII, 11) . Qui sunt enim qui sanctuarium Dei haereditate possidere dicuntur, nisi illi qui res Deo dedicatas, et ad usus pauperum servorumque ejus collatas, saecularis potentiae dominatu, non electionis gratia, quaerunt obtinere? Principes autem illorum sunt hi qui votis eorum suffragia praestando, aut ecclesiae [Col. 1008A] res illis tradendo consentiunt. Quali autem utrique feriantur divinitus ultione superius dicta sententia comprehendit, quae ostendit eos a coelestis patriae stabilitate projiciendos, et temporalis nobilitate lapsos quasi rotae vertigine circumferendos, postque praesentis terminum vitae, turbidine divinae animadversionis velut stipulam ariditatis vanitate levissimam rapiendos, et infructuositatem eorum atque superbiam tanquam silvestrem sterilitatem et contra Deum elatu tumorem terrae, igni flammaque vorante comburendos.
Ut hanc igitur ultionis divinae severitatem non subeant, studeant Christianissimi principes Christi ecclesiis electionis sua jura conservare, et quod universae debetur Ecclesiae, Corbeiensi non auferant [Col. 1008B] monasterio: ut dum ei propter honorem Dei jus electionis indulserint, et res monasterii violentorum ambitionibus ne deserviant, incontaminatas servaverint, ipsi coelestis regni cum Christo participium consequantur. Nec illud aliquando in saecularium manus, aut canonicam dominationem permittant; quod habitatorum summa destructio est, et dantis sive accipientis summa damnatio. Nam quid est aliud saecularem personam pastoris vice Ecclesiae Dei praeferri, quam abominationem desolationis in templo Dei constituere? Quicunque igitur hoc faciunt, Pilato similes inveniuntur, qui Caesaris imagines in templo Domini statuit venerandas. Et cum Apostolus fidelibus loquitur, dicens: Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri [Col. 1008C] (Rom. XII, 2) : qui saecularem personam monachis praeficit, quantum in saeculo [Col. 1007D] quantum in saeculo Lego, quantum in se est. de forma spiritus ad formam saeculi, et de imagine Christi ad imaginem terreni regis eos impellit, quoniam omnis sublatus praelati sui debet imaginem sequendo imitari. Unde non parvo se delicti scelere putet involvi, qui tales Ecclesiae praeponit, in quorum forma servi Christi, non Christi humilitatem, sed superbiam mundi; non coelestis patriae desiderium, sed concupiscentiam saeculi contemplentur semper et addiscant.
Quod quia videtis, excellentissimi principes, scelestissimum fore, hoc impietatis sacrilegium a monasterio Corbeiensi propellite semper, sed nec canonici ordinis personam super illud aliquando vel praeponatis, vel praeponi sinatis. Memores estote quod [Col. 1008D] Nabad et Abiu, quia ignem alienum Domino in incensum obtulerunt, divino igni consumpti sunt. Ignem siquidem alienum in incensum offert Domino, qui monasticae religioni aliquem sub canonica professione militantem, ut pastoris vicem obtineat praerogat. Verum quia tales ultione feriuntur, illorum signat interitus, qui mox praesentis poenae supplicio consumpti, quid eorum imitatores mereantur suae damnationis exemplo posteris signaverunt. Omnes quoque, licet monasticae sint professionis, si non per electionem regularem constituti fuerint rectores eidem monasterio, de quo loquimur, qui tales per munera cognoscuntur admissi, id est, aut per pecuniam, [Col. 1009A] aut per gratiam, aut per obsequium, universa a nobis Petri principis apostolorum auctoritate cum Simone, cujus imitatores existunt, anathemate condemnantur. Et, ut religiosi principes ab hac damnationis sententia maneant immunes, studeant omnibus modis circa monasterium praefatum electionis privilegium servare semper inviolatum, quoniam secundum jam olim a sanctis Patribus definitam promulgationem, Ecclesiae Corbeiensis praelationem, non per legitimam monachorum in eodem coenobio Christo militantium electionem, sed contra regularem atque canonicam auctoritatem, et dantem et accipientem, a Christi regno sanctorumque consortio anathematizamus, neque societatem poterunt habere Jerusalem coelestis, qui eam in terris peregrinantem [Col. 1009B] dissociare conantur. Quod agere certum est omnes qui non pastores, sed latrones, nec Christi vicarios, sed Antichristi sequaces, super eam constituere non verentur, ut domus Dei, non domus orationis, sed spelunca latronum existat, nec in ea forma Christi, sed abominatio desolationis emineat.
Sed si reipublicae rectores, divinorum contemptores praeceptorum et episcoporum, atque nostram super hac re decernentem contemnentes auctoritatem, non quem regularis electio decreverit, sed quem eorum dominatio voluerit, illi praeposuerit congregationi, monachi loci ejusdem episcopum, ad cujus dioecesim monasterium pertinet, obsecrent, ut aut per seipsum, aut una cum eis ad archiepiscopum [Col. 1009C] Rhemensem referat, atque simul principem conveniant, et eum super trangressionis suae periculo commoneant. Quod si episcopus dioecesis illius aut propter timorem, aut favorem principis, aut propter imprudentiam, vel pastoralis curae negligentiam, ferre auxilium vel noluerit vel contempserit, fratres per seipsos praefatum archiepiscopum et vicinos episcopos adeant, et necessitudinis suae causam eis manifestent utque sibi ferant auxilium supplicent. Archiepiscopus autem vel ipse solus, vel cum caeteris episcopis suae dioeceseos regem adeant, et super electione violata eum commoneant, utque corrigere dignetur et verbis suadere, et precibus obsecrare non desistant. Quod si eos audire contempserit, nec peccati sui corrigere culpam maluerit, excommunicationis [Col. 1009D] apostolicae sententiam damnatus excipiat. Si vero vel episcopus cujus parochia est, aut archiepiscopus, aut caeteri suffraganei negligentes super hoc fuerint, aut contempserint, aut irritum duxerint, damnationis cujus sententiae teneantur obnoxii, non ignorant. Dicit enim propheta: Si non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III, 20) . Unde noverint se eodem vinciendos anathemate, si neglexerint pro grege Dominico pastoralis curae sollicitudinem adhibere.
Scriptum per manum Theodorici, scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Octobrio, indictione quarta. Bene valete.
BENEDICTUS episcopus, servus servorum Dei, THEOTONI religioso abbati venerabilis monasterii Domini Salvatoris, et per te in eodem venerabili monasterio successoribusque tuis abbatibus, in perpetuum. Amen.
Quoniam semper sunt concedenda quae rationabilibus congruunt desideriis, oportet ut devotioni conditoris piae constructionis auctoritas in privilegiis [Col. 1010B] praestandis minime denegetur. Igitur, quia postulasti a nobis quatenus monasterium Salvatoris, a sancto Bonifatio archiepiscopo constructum in loco qui vocatur Boconia erga ripam fluminis Uoldaha, privilegii sedis apostolicae adminiculis decoretur, ut sub jurisdictione sanctae nostrae cui, Deo auctore, deservimus Ecclesiae constitutum, nullius alterius Ecclesiae jurisdictionibus submittatur. Pro qua re piis desideriis faventes, hac nostra auctoritate id quod exposcitur effectui mancipamus. Et ideo omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in praefato monasterio ditionem quamlibet habere aut auctoritatem praeter sedem apostolicam et episcopum, in cujus dioecesi idem venerabile monasterium constructum esse videtur, cui licentiam concedimus [Col. 1010C] tantum cum opportunitas consecrandi altaris fuerit, prohibemus ita ut nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus, nec missarum ibidem solemnitatem quispiam praesumat omnimodo celebrare, ut profecto, juxta id quod subjectum apostolicae sedi firmitate privilegii constitit, inconcusse dotatum permaneat locis et rebus, tam eis quas moderno tempore tenet vel possidet, quam quae futuris temporibus in jure ipsius monasterii divina pietas potuerit augere ex donis et oblationibus decimisque fidelium, absque ullius personae contradictione firmitate perpetua perfruatur. Constituimus quoque per hujus decreti nostri paginam ut, quicunque cujuslibet Ecclesiae praesul, vel quacunque dignitate praedita persona, hanc nostram privilegii chartam, quam auctoritate [Col. 1010D] principis apostolorum firmamus, temerare tentaverit, anathema sit, et iram Dei incurrens a coetu omnium sanctorum extorris existat, et nihilominus praefati monasterii dignitas, a nobis indulta, perpetualiter inviolata permaneat apostolica auctoritate subnixa.
Scriptum per manum Zachariae, notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Octobrio, indictione sexta. Actum X Kalendas Novembrias per manum Theotfolcti, secundicerii sanctae sedis apostolicae, imperante domno piissimo principe Augusto Ludovico a Deo coronato, magno pacifico imperatore, anno nono, indictione sexta. Amen.
In nomine D. et Salvatoris Jesu Christi, anno ab Incar. ejusdem D. N. J. Christi 857, mense Maii, indict. 6.
Honestum nimis, et necessarium videtur esse negotium . . . . . assequi servitia pro remuneratione sui laboris, ex nostris rebus, ac publicis causis eis concedimus et condonamus. Divinum namque praeceptum est ut sequatur vota fidelium, fructum tamen laborum ac praemium, qua auctoritate D. N. J. Christi Salvatoris, atque B. Mariae semper Virginis, [Col. 1011B] sanctorumque apostolorum principis Petri et Pauli, omniumque simul sanctorum, ego D. Benedictus III, papa, ac gubernator S. et apostolicae sedis, totiusque Ecclesiae universum per orbem, de praesenti die, Domini concedente gratia atque ejus divina auspicante clementia, simulque suggerente gratuita pietate, damus et concedimus auctoritate Domini Salvatoris vobis habitatoribus civitatis Teramnensis, majori et minori natu, vestrisque haeredibus, et successoribus in perpetuum, id est totam jam dictam civitatem, cum muris, et aedificiis, decursibus aquarum, et alveis, ac marginibus, indeque concurrentibus, et cum tota sua pertinentia, cum vallibus, collibus, montibus, ac planitiis fundura, ac vocabula circumquaque posita. Insuper [Col. 1011C] concedimus vobis alias res per hos fines, sicut transire videtur per stradam Domnitam, et exire videtur per portam quae dicitur Romana, et per antiquum pontem subiitque in colle qui vocatur Altilianum, et per jam dictum collem descendit in fossatum quod vulgari nomine dicitur Cuda, deinde pergit in lagia, et per decursus jam dictae lagiae descendit in furcam quae vocetur Petra de confinio, deinde subit per montem ubi dicitur Aquae vivae, atque de hinc ascendit in montem qui dicitur Matum, ac pro montanis vallibusque transire videtur [Col. 1012A] per montem ad agrum qui dicitur Rusclum, atque deinde descendit per viam quae pergit in marmora, deinde descendit per marginem montis in alveo fluminis in loco ubi mergere videtur aqua jam praenominata marmora ac per decursus jam supradicti fluvii decurrit in jam dictam civitatem Teramnensem. Infra hos vero fines atque vocabula concedimus vobis, vestrisque haeredibus et successoribus in perpetuum castris, muris, aliisque aedificiis, terris, vineis, pomis, aliisque arboribus, fructiferis et infructiferis, montibusque cum vallibus, cultum et incultum, aquis, decursibusque earum, cum introitu et exitu suo cum omnibus, et in omnibus, quantum infra et super se habere videtur, vel in antea haberi apparere habetur, ad honorem D. N [Col. 1012B] Jesu Christi, et B. Mariae semper Virginis, et B. Petri apostolorum principis, ad utilitatem vero vestram, successorumque vestrorum . . . . sane videlicet ratione et convenientia concedimus vobis jam supradictis res vestrisque haeredibus et successoribus in perpetuum, quia in omnibus semper nobis obedientes fuistis, atque in utilitatem servitiumque nostrum parati estis, et in futurum spontanee promittitis adimplere, in sancta summaque sede apostolica confirmo habere vos, ac possidere vos vestrosque haeredes, vel successores in perpetuum cum Domini benedictione, nostraque nostrorumque successorum insuper obligo atque confirmo. Si quis autem, vel temerarius in aliquo molestare, aut inquietare, ac litigare per quodlibet ingenium voluerit, aut contra [Col. 1012C] hanc nostrae concessionis chartulam contrarius exstiterit, fiat anathema, et anathemata insuper fiat, compositor in summa et apostolica sede C lib. auri optimi; soluta vero poena, haec chartula semper fiat stabilis in perpetuum. Joannes nepos domini pontificis, Gualterius similiter nepos ejus, testes; Sanxo, comes Raynerius de Joseph, Adam de Alberto, testes.
Ego Petrus, scriniarius S. R. E., hunc praeceptum per jussionem D. Benedicti III, papae, manu mea subscripsi.
NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, THEOTON., religioso abbati venerabilis monasterii Domini [Col. 1012D] Salvatoris, et per te in eodem venerabili monasterio successoribusque tuis abbatibus, in perpetuum.
Quoniam semper sunt concedenda quae rationabilibus congruunt desideriis, oportet ut devotioni conditoris piae constructionis auctoritas in privilegiis praestandis minime denegetur. Igitur, quia postulasti a nobis quatenus monasterium Salvatoris, a sancto Bonifatio archiepiscopo constructum in loco [Col. 1013A] qui vocatur Boconia erga ripam fluminis Fuldaha, privilegii sedis apostolicae adminiculis decoretur, ut sub jurisdictione sanctae nostrae, cui, Deo auctore, deservimus, Ecclesiae constitutum, nullius alterius Ecclesiae jurisdictionibus submittatur. Pro qua re piis desideriis faventes, hac nostra auctoritate id quod exposcitur effectui mancipamus, et ideo omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in praefato monasterio ditionem quamlibet habere aut auctoritatem, praeter sedem apostolicam et episcopum in cujus diocesi idem venerabile monasterium constructum esse videtur, cui licentiam dedimus tantum cum opportunitas consecrandi altaris fuerit, prohibemus ita ut nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus nec missarum ibidem solemnitatem quispiam [Col. 1013B] praesumat omnino celebrare, ut profecto juxta id quod subjectum apostolicae sedi firmitate privilegii consistit, inconcusse dotatum permaneat locis et rebus, tam eis quas moderno tempore tenet vel possidet, quam quae futuris temporibus in jure ipsius monasterii divina pietas voluerit augere ex donis et oblationibus decimisque fidelium, absque ullius personae contradictione firmitate perpetua perfruatur. Caeterum vero hoc deliberantes decernimus ut congruis temporibus nostrae sollicitudini ecclesiasticae intimetur, qualiter religio monastica regulari habitu dirigatur concordiaque convenienti ecclesiastico studio mancipetur ne forte, quod absit, sub hujus privilegii obtentu animus gressusque rectitudinis vestrae a norma justitiae aliquo modo retorqueatur. [Col. 1013C] Constituimus quoque per hujus decreti nostri paginam ut quicunque cujuslibet Ecclesiae praesul, vel quacunque dignitate praedita persona, hanc nostri privilegii chartam quam auctoritate principis apostolorum firmamus temerare tentaverit, anathema sit, et iram Dei incurrens a coetu omnium sanctorum extorris existat, et nihilominus praefati monasterii dignitas a nobis indulta perpetualiter inviolata permaneat apostolica auctoritate subnixa. Scriptum per manum Petri, notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Junio, indictione septima. Bene valete.
Datum II Idus Junias per manum Tiberii, primicerii sanctae sedis apostolicae, imperante domno piissimo principe Augusto Ludovico, a Deo coronato, [Col. 1013D] magno, pacifico imperatore, anno decimo; et patricio anno decimo, indictione septima. Amen.
NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, universis Christi fidelibus nunc et futuris temporibus, salutem.
[Col. 1014A] Quoniam, juxta scripta petitoria filii nostri praecellentissimi regis Caroli, privilegium praesentibus auctoritatis nostrae dilectis filiis monasterii Christi martyris Dionysii in abbatiola Lebracensi, sub regula sancti Benedicti religiosa conversatione degentibus, unanimi consensu sacri concilii perpetuo indulgemus, concedimus atque confirmamus, ut sicut ipse gloriosissimus filius noster Carolus divino ductus amore de villis et facultatibus, seu stipendiis specialiter praedictorum fratrum ornamentum et ecclesiae suae hospitium atque pauperum usibus servata, vel meliorata seu aucta ordinatione, quae tempore piae memoriae genitoris sui Pippini fuere facta constituit, ac praecepto suae auctoritatis firmavit, ita, sicut in eisdem praeceptis et donationibus [Col. 1014B] continetur, perpetuo inconvulsa permaneant. Constituimus iterum, auctoritate beati Petri, ut nullus cujuscunque conditionis fuerit, de his quae in praeceptis ipsius filii nostri Caroli et aliorum regum collata sunt, sub cujuslibet causae occasione sive specie, in praejudicium donationis quidquid minuere vel auferre, obligare, alienare, impedire, invadere, vendere, emere, et suis usibus applicare vel aliis quasi piis causis pro suae avaritiae excusatione, praesumat; sed cuncta quae praefatis usibus monachorum oblata sunt vel offerri contigerit, perenni tempore illibata et inconvulsa sine aliqua inquietudine profutura permaneant. Volentes itaque malitiis hominum obviare, litteris in praejudicium et detrimentum praedictorum confectis et contra nostrum [Col. 1014C] decretum instrumentum datis cassamus, nulliusque valoris esse decernimus. Nulli etiam archiepiscopo, aut episcopo ab eisdem judicibus deputatis liceat in ipsos monachos aut in aliquem, qui eis decimas aut alios reditus tenetur exsolvere in praejudicium ipsorum sententiam excommunicationis, aut interdicti proferre, nec invitos eos ad se in judicium compellere, dum tamen abbatis sui tanquam ordinarii voluerit parere mandato. Et quoniam petitioni ipsius filii nostri Caroli annuere cupimus, horum omnium quae hujusmodi praecepti, decretique nostri et sui pagina continet, dilectos filios nostros archiepiscopos Moguntinensem et Trevirensem et eorum suffraganeos, simul hos qui suo ordine et loco successerint, conservatores constituimus eisdem, [Col. 1014D] et cuilibet eorum in solidum qui fuerint requisiti, mandantes quatenus ipsum monasterium Lebrahae molestari, aut inquietari, in juribus et bonis, atque privilegiis, ut praemitittur, collatis et concessis non permittant. Si quis autem temerario ausu, magna parvave persona, contra hoc nostrum apostolicum decretum agere praesumpserit, sciat se anathematis vinculo innodatum ac regno Dei prorsus alienum, cum omnibus impiis incendii aeterni damnatum. [Col. 1015A] At vero, qui observator hujus decreti exstiterit gratiam atque misericordiam, vitamque aeternam a benignissimo Domino nostro Jesu Christo consequi mereatur.
Datum XIV die Kalendarum Maii per manus Humberti, cancellarii sanctae sedis apostolicae, in Lateranensi basilica, pontificatus nostri anno tertio.
NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo filio nostro AZZONI religioso abbati et presbytero, et monachis de venerabili monasterio sanctissimi [Col. 1015B] Patris Benedicti, et sanctae virginis Scholasticae, quod ponitur in Sublacu, suisque successoribus inibi Deo servientibus et introeuntibus, in perpetuum.
Cum piae desiderium voluntatis, etc., tradimus et confirmamus religiositati tuae regimen et abbatiam monasterii; confirmamus omnia quae nostri praedecessores pontifices, imperatores et reges, etc., Montem Cervariam ad castellum faciendum, fundum Maranorum, fundum Conticuli, fundum Rubiano, montem Arsulae, etc. Scriptum per manum Gregorii, notarii sanctae Romanae Ecclesiae, indictione 1. Legimus. Data in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, anno, Deo propitio, pontificatus domni Nicolai [Col. 1015C] summi pontificis et universalis papae, imperii vero domni Ludovici, piissimi imperatoris Augusti, et a Deo coronato, magno imperatore X jubente, die 20 Augusti, indictione 1.
NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, reverendissimo [Col. 1016A] et sanctissimo confratri nostro ADONI archiepiscopo.
Decretum perpetuum Viennensis Ecclesiae, quod reverenter petiit sanctitas tua a sede apostolica, et humiliter expostulavit, ut privilegium antiquum a patribus nostris et praedecessoribus, Viennensi sacrae sedi renovaremus: auctoritas hujus sanctae sedis, quia digna res petebatur, non abnuit. Sicut ergo ab antecessoribus nostris beato scilicet Leone, vel a reliquis pene ad nostra tempora, tuis antecessoribus praestitum est largitione apostolica, ut ad privilegium Viennensis Ecclesiae septem provinciae pertinerent: in quibus praesul ipsius, vices nostras agens, conventus synodales indiceret, et jura ecclesiastica juste et regulariter definiret: et juri Viennensis [Col. 1016B] Ecclesiae, septem oppida vel civitates Gratianopolis scilicet, Valentia, Dia, Alba Vivarium, Geneva et Tarentasia, perpetuo subjectae manerent, ita et Mauriana nunc noster praesulatus, futuris temporibus firmum et inconvulsum durare praesenti decreto constituit: et ut ad potestatem et ditionem Viennensis metropolis pertineant inviolabiliter definivit. Neque tamen propterea Tarentasiensis Ecclesiae pontifex, jus sibi collatum perdat. Quia nec hoc Viennensis archiepiscopus primas ipsius a nostra auctoritate postulavit ut in aliquibus oppidis sibi commissis non ordinet. Et ad se cum opportunum viderit non advocet, sed sub jure Viennensis archiepiscopi ita se positum semper sciat, ut per dispositionem illius omnia haec agat: et ad synodum ipsius [Col. 1016C] vocatus pariter cum ipsis sibi concessis occurrat, et quantum ad generalem observantiam attinet, nihil praeter auctoritatem Viennensis praesulis definire praesumat. Sitque humiliter subditus, sicut ab antecessoribus nostris salubriter institutum est. Viennensi Ecclesiae, ut liberius dignitatem suam a nobis sibi concessam postmodum habere et tenere praevaleat: ne si aliter fecerit aut praesumpserit, non solum concessa amittat, sed etiam propter inobedientiam, durius damnatus in futurum humilietur.
ADRIANUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio JOANNI reverendissimo sanctae Aretinae Ecclesiae episcopo diebus vitae tantummodo, et post [Col. 1016D] obitum, abbatibus venerabilis monasterii sanctae Dei genitricis Mariae, siti Balnei in Massa, in perpetuum.
Quoniam semper sunt concedenda quae rationabilibus congruunt desideriis, oportet ut devotio conditoris piae constructionis oraculi in privilegiis praestandis minime denegetur. Igitur quia postulasti a nobis, quatenus baptismalem ecclesiam Dei genitricis semperque Virginis Mariae honore constructam [Col. 1017A] in Massa, quae vocatur Balneum, juris sanctae Romanae cui, Deo auctore, deservimus Ecclesiae, tibi ad monasterium aedificandum regendumque cum Dei timore dispensandum, missa praeceptione mutatis scilicet fontibus, in ecclesiam Domini Salvatoris in medio praedictae Massae loco constructam, ubi facilior populi concursus esse videtur, concedere deberemus. Nos autem inclinati precibus tuis alacri devotione impertimur assensum, ut ex hoc lucri potissimum praemium a conditore omnium Deo possimus promereri, si venerabilia loca opportune ordinata per vos ad meliorem fuerint statum perducta. Per hujus itaque praecepti paginam, jam supra memoratam ecclesiam Dei Genitricis cum contiguis aedificiis et tanto terrae ac vinearum spatio in circuitu, [Col. 1017B] quantum jam dicta ecclesia Domini Salvatoris habere dignoscitur, ita ut, quod residuum fuerit, praedictae ecclesiae Domini Salvatoris pertineat, a praesenti sexta indictione, in integrum ad monasterium construendum, donec Deo juvante advixeris, tibi concedimus; simulque et silvam in territorio Aretino juris tuae proprietatis, quam tu ipse beato Petro apostolo per donationis paginam contulisti, quam etiam tuo studio ad cultum ex parte perduxisti cum casis ibidem constructis et Deo propitio construendis, terris, vineis, campis, pratis, pascuis, rivis et fontibus, cultis vel incultis tibi intra fines denominatos largimur diebus vitae tuae; id est ab una parte de petra ficta ad Jugum Majus, inde in Castellionem, atque iterum a summo Montionis, inde [Col. 1017C] ad Thetolitium, et inde ad Stilum Filioli; dimisso Stilo a manu dextra, per viam ambulantem per Pontecellum, et ab alio latere territorium et Massa, quae vocatur Balneum, juris sanctae Romanae Ecclesiae. Post discessum vero tuum eidem monasterio in perpetuum confirmamus, eadem duntaxat ratione, ut abbas, qui pro tempore inibi ex eadem congregatione electus, et ordinatus fuerit, servos Dei monachos, quos in eodem monasterio aggregare potuerit, sub castitate et modestia regulari atque monasticia disciplina regulae, scilicet sancti Benedicti, ut paterfamilias Dei timorem prae oculis habens exinde foveat atque gubernet. Hoc etiam praesenti statuto decernimus, ut nullius alteri Ecclesiae ditionibus juris condictione, nisi sanctae nostrae, cui Dei auctore [Col. 1017D] praesidemus, Ecclesiae, constitutum monasterium submittatur. Quamobrem et omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem quamlibet habere dictionem praeter sedem apostolicam prohibemus; ita sane ut nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus, nec missarum ibidem solemnia quispiam celebrare praesumat. Episcopo vero sanctae Ficoclensis Ecclesiae, cujus dioecesis esse videtur, cum ab abbate ipsius monasterii fuerit invitatus ibi missas canere, altaria consecrare, dignosque viros ad sacerdotale ministerium promovere, licentiam non denegamus; nec liceat aliqui successorum nostrorum pontificum in monasterium beneficiario jure cuilibet homini largiri, quod sedis apostolicae defensione decernimus [Col. 1018A] proprii tantum abbatis regimine pollere feliciter. Abbate scilicet ab hac luce migrante, successor ei de propria congregatione communi omnium consensu de eo dignus eligatur, et ad nostram vel successorum nostrorum praesentiam veniens consecrationis munus absque dilatione percipere mereatur, a quo tunc non majus quam unius librae argenti exenium exigatur, ita sane ut ab eis successoribusque eorum singulis quibusque indictionibus pensionis nomine et rationibus ecclesiasticis viginti auri solidi Lucani difficultate postposita persolvantur. Res autem omnes, quas nunc praedictum monasterium habere videtur, vel Dominus eidem conferre dignatus fuerit, et ex praedictis rebus juris hujus nostrae sanctae Romanae Ecclesiae salaritiis videlicet, atque [Col. 1018B] colonotiis, tam mobiles quam immobiles abbas ipsius monasterii diligenter laborare et gubernare, atque cum Dei timore dispensare procuret non propria lucra sectando, alicubi aggregare, sibi usurpare, et fratribus auferre praesumat. Neque de immobilibus locis quidpiam donare, vendere, vel quolibet modo obligare vel alienare pertentet, sed omnia in proprii monasterii usu Saliarioque jure pro monachorum ibidem Deo famulantium sustentatione, luminarium concinnatione, hospitum et pauperum receptione, integriter salva in perpetuum et immutilata persistant. Igitur, qui hujus apostolici privilegii sanctionem parvipendere et in aliquo violare praesumpserit, ac malitiose ipsius monasterii res vel familiam tractare aut diripere vel auferre praesumpserit, seu [Col. 1018C] ipsos monachos de fontium immutatione molestaverit, aut extraneum cujuslibet ordinis clericum saeculari potentia virtuteve in praefato monasterio abbatem eligere conatus fuerit, in quem omnis ipsius monasterii monachicus coetus elegerit, pariter cum eo qui sibi nomen abbatis usurpare tentaverit, sacrosancti corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi participatione, donec resipiscat, alienus existat. Si quis autem judiciorum Dei immemor contra hoc nostrum apostolicum praeceptum quocunque tempore agere tentaverit, et non in omnibus conservator exstiterit, perpetuo anathematis vinculo maneat innodatus. Qui vero custos et conservator fuerit, coelestis benedictionis gratiam, Christo Domino largiente, consequi mereatur.
[Col. 1018D] Bene valete. Scriptum per manum Pauli scriniarii, secundicerii sanctae sedis apostolicae, Idus Novembrias, indictione 6, imperante domino piissimo Ludovico a Deo coronato, anno 23 regni ejus, anno ab incarnatione Domini octingentesimo octuagesimo septimo.
ADRIANUS episcopus, servus servorum Dei, ADALGARIO [Col. 1019A] religioso abbati venerabilis monasterii sanctorum martyrum Stephani atque Viti, quod nuncupatur Nova Corbeia, et per te eidem venerabili monasterio, in perpetuum.
Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et poscentium animis alacri devotione congruum impertiri assensum; ex his enim lucri potissimum praemium a conditore omnium Domino promeremur, dum venerabilia loca opportune ordinata ad meliorem sive firmiorem fuerint sine dubio statum perducta. Et ideo cum constet religionem tuam nostrae sollicitudini pontificis satis humiliter suggessisse, quatenus praefatum monasterium sub perenni S. sedis apostolicae, cuilibet indigni praeesse dignoscimur, [Col. 1019B] recipere dignaremur, decernentes scilicet, atque apostolica auctoritate modis omnibus statuentes ut et idem monasterium privilegii nostri decore finetenus vigeat, et monachi, qui illic Domino quotidianis laudibus famulantur, de propriae congregationis collegio post tuum discessum deinceps, quem divinitate summa annuente omnes concorditer elegerint, ordinandi habeant facultatem. Et quia asseris nomina, tum ipsum monasterium munificentia principum in praediorum facultatibus ditatum fuisse petis et suggeris, ut tam hoc, quod nunc possidet, quam etiam quod a fidelibus illis fortassis oblatum sive collatum fuerit, emissa praeceptione confirmare nihilominus dignaremur; super quibus non solum in Domino gavisi sumus, verum etiam [Col. 1019C] quia pia esse conspeximus, ut moris est apostolica, ad tibi haec impendenda amore Dei illecti, votis tuis favere decrevimus. Quapropter a praesenti sexta indictione jam dictum monasterium in apostolicae auctoritatis defensionem imo perpetuam recepimus tuitionem, et omnia praedia illius tam ea, quae a gloriosis principibus, vel aliis Christifidelibus ibi collata sunt et concessa, quam illa, quae deinceps, praestante Domino, conferri poterunt et concedi ibidem, sive mobilia sive immobilia, confirmavimus, et ut a quolibet non usurpentur, invadantur, aut rapiantur, auctoritate apostolica promulgamus, jubemus ac definimus, nihilominus inviolabiliter apostolicam censuram ad nostrae mercedis augmentum decernimus, ut omne fas atque omnem licentiam [Col. 1019D] habeant monachi ejusdem monasterii talem de suis abbatem deligere, qualem omnium vota concorditer postulaverint, et sibi praeficiendum fore, uno animo, gratia S. Spiritus suffragante, illic Domino famulantes voluerint, nec quisquam praesumat alienum seu extraneum illic unquam abbatem constituere aut introducere. Sed, sicut diximus, tales de ipsa congregatione qui eidem monasterio regulariter praesint, cum vel tu de hac vita vocatus ad [Col. 1020A] Dominum demigraveris, vel tempore succedenti ab unanimitate omnium eligantur, qui vitam et omnem monasterialem ordinem teneant, et cuncta cum timore Dei et reverentia regularis disciplinae dispensare summopere faciant, statuentes apostolica censura sub divini judicii attestatione, et anathematis interdictu, ut nulli unquam parvo aut magno homini, cujuscunque sit dignitatis vel ordinis, liceat hanc nostrae auctoritatis, quam pio intuitu promulgavimus, sanctionem infringere, aut floccipendere, vel in toto, sive in parte, quoquo modo violare; et si, quod non credimus, temerario ausu quisquam vel nunc vel unquam transgredi, contemnere, violare, aut hanc nostram praeceptionem infringere praesumpserit, et non in omnibus observaverit, sciat [Col. 1020B] se anathematis vinculis innodandum, et a regno Dei penitus sequestrandum. Qui autem verus custos hujus apostolicae praesanctionis studiosus observator exstiterit, benedictionem et misericordiam, vitamque aeternam a Domino Deo nostro consequi mereatur. Scriptum per manum Stephani, notarii camerae sacrae Romanae Ecclesiae, imperante domino nostro, piissimo, perpetualiter Augusto Ludovico a Deo coronato, magno imperatore, anno 18, et post consulatum ejus anno 24 mense Octobris, indictione 6. Bene valete. Data Idus Octobris per manus Sergii, primicerii defensorum sanctae sedis apostolicae.
Dilectissimo filio amantissimoque SALOMONI Britanniae duci cum omnibus suis fidelibus, ADRIANUS, nutu Dei papa, perennem in Domino salutem.
Sublimitas vestrae potestatis intelligat nos veraciter per inducias septem dierum a Deo postulasse condignum vestrae petitionis responsum. Transactis autem septem diebus, nobis et omnibus Romanis in oratione et jejunio perdurantibus, visum est mihi et tribus meis cardinalibus, Spiritu sancto revelante, [Col. 1020D] ut de corpore B. Leonis papae vobis transmitteremus, quia grande munus est. Igitur notum vobis sit, fili charissime, omnibusque Christianis illic habitantibus, quod nos cum nostrorum auctoritate brachium supradicti Leonis papae ad illuminationem, adjutorium, et defensionem vestrae regionis charitative dirigeremus. Pro certo enim per illum probavimus Dominum fecisse multa mirabilia. Et ut fides vestra magis ac magis in illo accrescat, ipse [Col. 1021A] est sanctissimus Leo, qui per invidiam Romanorum oculis linguaque privatus, gratia Dei operante fuit mirabiliter restauratus, quatenus septempliciter eisdem oculis clarius videret, et eadem lingua verbum Dei eloquentius praedicaret Ideoque auctoritas Romana in eo de Deo praesumit, ut omnes a Ligeris fluvio quos aut aetas aut sexus aut persona non impedit, [Col. 1022A] tribus vicibus reliquias illius in anno frequentent; et inde votum Romam eundi, quod voverunt, nostro libitu et auctoritate adimpleant. Pallium quoque, quod fratri et coepiscopo nostro Festiniano postulastis, cum privilegio suo vestrae dirigimus charitati. Valete in Christo, fideles Britanniae habitatores.
STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, reverendissimo et sanctissimo ADALGARIO, sanctae Hamaburgensis Ecclesiae archiepiscopo et confratri nostro, et post te in eadem Ecclesia, in perpetuum.
Cum piae desiderium voluntatis et laudandae devotionis intentio apostolicis sit semper studiis adjuvanda, cura est sollicitudinis adhibenda ut ea quae legaliter geruntur, et aequitatis formae conveniunt, nulla valeant refragatione perturbari, sed irrefragabili jure, Deo auctore, debeant permanere. Et ob hoc apostolicis promulgatis sanctionibus propria [Col. 1021C] unicuique quae rationi suppetunt, possidenda fas exigit confirmari. Et quoniam postulasti ut privilegium tuae faceremus Ecclesiae et apostolica tuitione roboravissemus, eamdem in pristinum manere statum concedimus. Et apostolico jure firmamus tibi tuaeque sanctae Hamaburgensi Ecclesiae successoribusque tuis illam dignitatem et fines proprios, cum praediis omnibus et parochiis et omnibus rebus mobilibus [Col. 1022B] vel immobilibus, cum mancipiis utriusque sexus possidere et tenere, quam piae memoriae Gregorius, antecessor noster, Ansgario, antecessori tuo quem archiepiscopum in tua ordinavit Ecclesia, concessit, stabilito scilicet jure et cunctis finibus quas Ludovicus, piae memoriae imperator, et Ludovicus, ejus filius, tuam voluerunt habere Ecclesiam et imperiali diffinierunt potestate. Decernimus autem, ut potestatem habeas ordinandi episcopos infra tuam parochiam et dioecesim, ita tamen, ut sub tua tuaeque Ecclesiae, salva dignitate ipsius, maneant potestate. Si quis autem contra hujus nostrae auctoritatis privilegium ire tentaverit, et quoquomodo in parte vel in toto frangere nisus fuerit, sit excommunicatus a corpore et vivifico sanguine Domini [Col. 1022C] nostri Jesu Christi, et sanctae Dei Ecclesiae aditu et conventione separatus. Observator autem hujus nostrae admonitionis et jussionis habeat benedictionem omnipotentis Dei, beatorumque apostolorum et nostram, qui eorum fungimur vicariatione.
Scriptum per manum Joannis, scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Maio, indictione undecima.
Praefatio in expositionem Psalmorum
Incipit praefatio [Col. 1021C] Cum hic Smaragdus presbyteri tantum sibi assumat [Col. 1022C] titulum, non eum esse putamus qui sancti [Col. 1023B] Michaelis ad Mosam abbas exstitit, scripsitque Diadema monachorum, sed Smaragdum sancti Maximini Trevirensis momachum. cujus meminit Trithemius, [Col. 1024B] maxime cum opus istud apud sanctum Maximum reperiatur. Smaragdi presbyteri.
Hanc expositionem psalmorum de dictis plurimorum [Col. 1022C] in brevi collegimus patrum, ut ejus breviatio nocivum demat fastidium, et cordis ejus proficuum [Col. 1023A] acuat et aperiat intellectum, ut ea quae in psalmis sub litterarum tegmine latitant clausa, ocius ei patefacta clarescant. Brevis etenim lectio avidius legitur, citius intelligitur, et memoriae facilius commendatur, et firmiter retinetur. Necesse est ergo ut haec spiritalis expositio psalmorum frequenter a fidelibus legatur, et ipsi psalmi sapienter, assidue et humiliter recitentur, quia semper in eis cura mentis, sanitas cordis, et animae medicina reperitur. Est enim in eis consolatio magna lugentium, spes beata justorum, sanitas infirmorum, fortitudo et refugium periclitantium, et spiritaliter convivantium deliciosa nimis in eis comperitur epulatio. Per assiduam enim psalmorum meditationem cor poenitentis compungitur, et proficuus ab eo lacrymarum [Col. 1023B] imber profunditur. In psalmis enim promissio vitae aeternae legitur, et spes regni coelestis firmiter in animo confirmatur. Remissio peccatorum in eis concedi promittitur, et laborantibus refectio cum gloria perpetua feliciter praeparatur. Est enim in eis thesaurus sapientiae et scientiae sub tegmine litterarum absconditus, qui vitam aeternam fidelibus ministrat detectus. Est hortus conclusus, ut talibus aquis irriguus, et aromaticis floribus constipatus. Est fons signatus coelesti poculo plenus, ad potandum [Col. 1024A] semper fidelibus aptus, et sine defectu haurientibus ad potandum mellifluus. Est ferculum Domini spiritalibus deliciis plenum et omnibus vitalibus alimentis refertum. Per suavia enim psalmorum canora alternantibus choris divina in Ecclesia peraguntur officia. Per eos nocturna laus cum mentis alacritate Domino canere incipitur, et dimisso noctis silentio fidelium ora mellifluam erumpunt in musicam. Per illos laudis diurnae meditatio horis competentibus peragitur, et per eorum sacratissima verba memoria Domini ad cor reducitur, ut ei cum gratiarum actione jugiter laus indefessa cantetur. Per eos hymnidica dulciter componuntur carmina, et mellifluum melos in jubilo canitur alleluia, et, ut breviter dicam, in psalmorum dulcissimo cantu [Col. 1024B] cum laudibus, hymnis et canticis spiritalibus in Ecclesia totus incipitur, peragitur atque perficitur ornatus. Est et aliud in psalmorum thesauro mirabiliter ab Spiritu sancto compositum atque reconditum, ut quicunque psalmorum verba cantat aut recitat, sive in orationibus pro peccatis praeteritis abluendis, sive in obsecrationibus pro virtutibus adipiscendis, sive in gratiarum actionibus pro jam adeptis, non quasi aliena prophetia, sed quasi sua et propria verba cantat et recitat.
Sermo de S. Matthia
1. [Col. 1023C] Est hic prologus in ms. nostro et Mombritio, et in antiquis Breviariis legitur: non tamen meminit Baronius. Desumptus est ex Isidoro. Matthias Hebraice, Latine dicitur [Col. 1023C] Isidorus, lib. VII. Orig., cap. 9: «Matthias, inquit, qui inter apostolos sine cognomine solus habetur, interpretatur [Col. 1024C] Donatus, ut subaudiatur pro Juda, etc.» Donatus, ut subaudiatur pro Juda Scarioth. Iste enim in loco ejus duodecimus ab apostolis electus est, cum pro duobus sors mitteretur. Hic sine [Col. 1024C] Hoc ab Isidoro additur quod ab aliis Zachaeus, aut Barnabas habeatur, ut supra dictum est. cognomine solus habetur cui datur Evangelii praedicatio in Judaea: cujus festum celebratur sexto Kalendas Martias: fuit etiam de septuaginta discipulis unus.
2. [Col. 1024C] Hoc initium citat Baronius in Notis ad Martyrologium. Inclytam et gloriosam festivitatem B. Matthiae apostoli Domini nostri Jesu Christi tanta devotione venerari et glorificare oportet, quanta illum, divina [Col. 1024C] gratia dispensante, ad apostolicam dignitatem electum esse cognoscimus. Sed qualiter, vel quo ordine per sanctos apostolos patratum sit, et quid exinde sancti Patres in ejus laude mirifice protulerint, per sacrae Scripturae seriem pandere curamus. Salvator enim Dominus noster Jesus Christus, humani generis conditor atque redemptor, cum propensiore et arcano consilio censuisset mundum languidum clementissime visitare, suumque plasma de potestate diabolicae fraudis mirabiliter eripere (quod per quin que millia et eo amplius annorum possederat) ille qui erat Rex regum et Dominus dominantium sub [Col. 1025A] potestate humani regis, Octaviani scilicet Augusti, humiliter nasci dignatus est; [Col. 1025D] Haec desunt Montbritio. Sunt in ms. et Breviariis. et ille qui erat Creator coeli et terrae carnis nostrae fragilitatem suscipere non est dedignatus. At perinde per incrementa crescens, ut effectum verae incarnationis suae ostenderet; quoniam quidem ille esset verus dies, qui duodecim horis lucebat, duodecim apostolos eligere censuit: deinde ad similitudinem septuaginta duarum linguarum, septuaginta duos discipulos assumpsit, binosque misit ad praedicandum. Inter quos siquidem B. Matthias sanctae praedicationis ministerium suscipiens, ita se divinis humiliter totum subdidit praeceptis, ut fideliter praedicando ad sanctae matris Ecclesiae gremium, ethnicum populum perducere curaret. Unde admodum acceptabilis et devotissimus [Col. 1025B] Christo factus, cum traditor ille Judas Deum proderet Christum, suique homicida effectus apostolatum perderet; iste vir Domini in loco illius sorte et oratione sanctorum apostolorum duodecimus apostolus ordinatur: cui datur sacri Evangelii praedicatio in Judaea, sicuti sanctis apostolis in singulis regionibus.
3. Verumtamen, si in regione Christicolarum omnium festa sanctorum celebrari condecet, quanto magis beatorum apostolorum? Qui specialiter Christo adhaeserunt, colloquium cum illo habuerunt, comederunt ac biberunt, omnemque illius efficaciam sitibundo pectore hauserunt: quique etiam ab ipso Domino fratres et amici appellari meruerunt, cum diceret: Jam non dicam vos servos, sed amicos meos [Col. 1025C] (Joan. XV, 15) . Et alibi: Hi sunt fratres mei (Matth. XII, 49) . Magnamque insuper vicissitudinem illis conferens: Gaudete, inquit, et exsultate, quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Luc. X, 20) . Hoc quia ipso annuente ita convenit, propter hanc excellentiam illorum solemnitates sub una festivitate merito celebrari congruum fuerat, sicuti communem vitam atque consortium cum Domino habuerunt. Nam et B. Hieronymus hoc astruens in Martyrologio quod Chromatio et Heliodoro episcopis edidit, conjunctos eos censuit ordinare, dicens: Sane in prima parte libelli mei omnium apostolorum festa opportunissime scripsimus: [Col. 1025D] Editum passim: Ut dies varii non videantur dividere. Montbritius: Ut diebus variis non dividere videamur. ut diebus variis non videantur dividi quos una dignitas apostolatus in coelesti gloria fecit esse sublimes. Sed quia mox obtinuit [Col. 1025D] Momb. Intus sancta secunda Eeclesia. in [Col. 1025D] sancta Ecclesia ut uniuscujusque apostoli festa specialiter quo die coelo sit natus et coronatus, in illo celebrentur; nos hodierna die B. Matthiae duodecimi apostoli natalem tanta veneratione excolere debemus, quanta, ut praedictum est, inter apostolos mirabiliter electum esse comperimus. Sed quemadmodum B. Petri apostoli elogio, imo Spiritus sancti [Col. 1026A] gratia, sit patratum, quia magnae auctoritatis magnaeque excellentiae sacramentum est, et a B. Luca evangelista narratum; ad laudem Domini nostri Jesu Christi atque ipsius sancti et gloriosi apostoli gloriam decentius condecet enarrare. Ait enim evangelista:
4. «Exsurgens autem Petrus in medio fratrum, dixit (erat autem turba hominum simul fere centum viginti): Viri, fratres, oportet impleri Scripturam quam praedixit Spiritus sanctus per os David, de Juda qui fuit dux eorum qui comprehenderunt Jesum, qui connumeratus erat in nobis, et sortitus est locum ministerii hujus: et hic quidem possedit agrum de mercede iniquitatis, et suspensus medius crepuit, et diffusa sunt omnia viscera ejus; et notum factum [Col. 1026B] est omnibus habitantibus Jerusalem [Col. 1025D] Additur apud Lucam: Ita ut appellaretur ager ille lingua eorum Haceldama, hoc est, ager Sanguinis. . Scriptum est enim in libro Psalmorum (Psal. LXVIII, 26) : Fiat habitatio eorum deserta, et non sit qui inhabitet in ea, et episcopatum ejus accipiat alter. Oportet ergo ex his viris qui nobiscum congregati sunt in omni tempore, quo intravit et exivit inter nos Dominus Jesus, incipiens a baptismate Joannis usque in diem quo assumptus est a nobis, testem resurrectionis ejus nobiscum fieri unum ex istis. Et statuerunt duos, [Col. 1026D] Inscriptus est hic Joseph Martyrologio Romano, 20 Julii. Joseph qui vocabatur Barsabas, qui cognominatus est Justus, et Matthiam. Et orantes dixerunt: «Tu, Domine, qui nosti corda hominum, ostende quem elegeris ex his duobus unum, accipere locum ministerii hujus et apostolatus de quo praevaricatus est Judas ut abiret in locum suum. Et dederunt [Col. 1026C] sortes, et cecidit sors super Matthiam, et annumeratus est cum undecim apostolis (Act. I, 15 et seq.) .»
5. In hac itaque electione hujus sanctissimi apostoli consideranda est et admiranda dispensatio divinae potentiae atque humanae gloriae: quoniam quidem, sicut divina Scriptura denuntiat, non sicut videt homo, ita praevidet Deus (Job. X, 4) . Ille enim Joseph, qui vocabatur Barsabas, qui cognominatus est Justus, ab hominibus est electus: Matthias autem qui interpretatur [Col. 1026D] Ita Arator infra, Beda in Acta et alii interpretantur Dei parvum: de cujus etymol. Hebraice disputat Cornelius a Lapide in eadem Acta. Dei parvus, sive donatus, Spiritus sancti electione factus est magnus. O vere parvum! o vere magnum, qui non ideo magnus quia elatus, sed ideo magnus quoniam humilis factus, sectando siquidem vestigia Domini sui dicentis: «Non venit filius hominis ministrari, sed ministrare, [Col. 1026D] et dare animam suam redemptionem pro multis (Matth. XX, 28) .» Et illud quod in alio loco dicit, cum [Col. 1026D] Imo tum praecedentem sententiam dixit de monasterio, at sequentem saepius alia occasione dixit. Zebedaei filios ad sanctam cogeret humilitatem: «Qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur (Luc. XIV, 11; VIII, 14) .» Et Donatus idem Matthias dicitur: a quo, vel quare? Ab ipso utique Domino Jesu Christo: qui cum praecognitum [Col. 1027A] habuit ante mundi constitutionem, ante suam sanctam incarnationem, quatenus cum veniret olim plenitudo temporis, cum ex sacra sumeret Virgine carnem, cum nasceretur, cum a suo post discipulo traderetur, Donatus ab ipso Domino in duodenario numero exaltaretur atque glorificaretur, et duodenarius numerus perfectus inveniretur. Nec mirum, nec incredibile: nihil enim Dei sapientiae impossibile, nihilque incognitum esse creditur. Omnia enim quaecunque voluit fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis. O quantum distant humana merita a supernis judiciis atque divinis! O quantum humana sapientia ab illa sapientia, de qua dicit Apostolus: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et [Col. 1027B] investigabiles viae ejus! Hanc enim sapientiam completam invenimus in B. Matthiae electione, quem Dei sapientia in thesauro suo reconditum habuit humilem et parvum: sed tamen voluit in saeculo pandere magnum et gloriosum, scilicet cum in throno illum duodecimo exaltaret. Excipiamus ergo eum tanquam a Deo donatum, tanquam ab ipso praeordinatum: veneremur illum et tanquam ab ipso inter discipulos valde glorificatum. Non enim ille praedictus Barsabas aestimandus est ille Barnabas comes B. Pauli apostoli: nam ille filius consolationis, hic autem filius quietis interpretatur.
[Col. 1027C] 6. [Col. 1027D] Haec usque ad finem numeri ex Beda descripta sunt nonnullis omissis, et pauculis S. Stephano additis. De sortitione S. Matthiae nonnulla habet S. Dionysius c. V Ecclesiasticae Hierarchiae § 5. Consule interpretes in Acta apostolorum. Et dederunt, ait Lucas evangelista, eis sortes, et cecidit sors super Matthiam. Neque etiam hoc exemplo, vel quia Jonas propheta sorte deprehensus sit, indifferenter sortibus est credendum: cum privilegia singularium [Col. 1027D] Interponit Beda: ut Hieronymus ait. communem legem facere omnino non possint. Nam in sorte Jonae prophetae Gentiles tempestate coacti auctorem periculi sorte quaerebant: et hic B. Matthias dilectus Dei sorte eligitur, ne ejus electio a lege Veteris Testamenti discrepare videretur, ubi summus sacerdos sorte quaeri jubebatur: sicut de Zacharia dicitur, «secundum consuetudinem sacerdotii sorte exiit, ut incensum poneret (Luc. I, 9) .» Sed hanc figuram licuit exerceri donec veritas per Jesum compleretur: [Col. 1027D] cujus hostia tempore Paschae immolata, sed die Pentecostes, Spiritu sancto in igne apparente, [Col. 1027D] Beda: vere consumpta est. Veteris enim erat consuetudinis [Col. 1028D] acceptas Deo victimas coelesti igne consumi. vere consumma est. Inde est, quod B. Matthias ante Pentecostem sorte ordinatur: septem vero diaconi (inter quos beatissimus martyr primus ipse Stephanus, qui glorificando Jesum Christum, a dextris Dei stantem illum cernere meruit) postea nequaquam sortis agitatione, sed discipulorum tantum electione, [Col. 1028A] apostolorum vero oratione et manus impositione sunt ordinati.—Qui autem hanc regulam exemplo apostolorum tenere voluerint, caveant et videant hoc beatos apostolos non fecisse, nisi fratrum coetu collecto, et precibus effusis ad Dominum.
7. Quis etenim hanc Dei misericordiam perfectam, quis ejus dispensationis gratiam praevalet enarrare? Ipse utique sui apostoli electionem per ignem Spiritus sancti confirmare dignatus est, qui hostiam sui corporis, quam pro nobis obtulit, die Pentecostes per ignem Spiritus sancti mirabiliter [Col. 1028D] Ms. confirmavit. consummavit. Sic etenim ordo sacrae Scripturae per beatum evangelistam denuntiat, dicens: Et dum complerentur dies Pentecostes, erant omnes discipuli pariter in eodem loco, et factus est repente de coelo sonus, tanquam [Col. 1028B] advenientis spiritus vehementis, et replevit totam domum, ubi erant sedentes, et apparuerunt illis dispertitae linguae tanquam ignis, seditque supra singulos eorum: et repleti sunt omnes Spiritu sancto, et caeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis (Act. II, 1 et seq.) . Illa namque in lege hostia acceptabilis Deo erat, quae coelesti igne consumebatur; sicuti divinitus actum legimus in holocausto justi Abel, Manue patris scilicet fortissimi Samson atque Eliae et caeterorum prophetarum, nam ubi nos legimus: «Respexit Deus munera Abel (Gen. IV, 4) ,» in Graeco scriptum est, inflammavit [Col. 1028D] Ita S. Hieronymus ex Theodotione: Et inflammavit Dominus super Abel et super sacrificium ejus: super Cain vero et super sacrificium ejus non inflammavit. Graece Theodotio ενεφυρισεν, inflammavit: at LXX Interpretes, επεῖδεν respexit . Ergo B. Matthiae apostoli hostia electionis sacrae Scripturae documento habet maximam sanctionem, et sanctissimam possidet firmitatem. Unde igitur et [Col. 1028C] ex quo? Quoniam confirmans approbat illam de coelo Dominus, dando ignem Spiritus sancti omnibus apostolis, utique et ipsi B. Matthiae, ut omnium gentium linguis perpetuo loquerentur.
8. Sed forsitan dicit aliquis: Fuit utique Spiritus sanctus apostolis et B. Matthiae datus tantummodo illo in tempore et in illo loco, postea vero ablatus est, sicut et ab omnibus prophetis et a B. Eliseo, qui dicitur de muliere orbata prole ad puerum: «Dimitte illam quoniam anima ejus in amaritudine est: et Dominus celavit a me, et non indicavit mihi (IV Reg. IV, 27) .» Absit, inquam, hoc, absit a catholica veritate. Nam si B. Eliseo ac caeteris prophetis fuit olim Spiritus sanctus datus et ablatus; sed nequaquam a sanctis apostolis et a B. Matthia. Illis etenim [Col. 1028D] etsi ad tempus fuit datus et ablatus, ita expediebat, ita congruum fuit, sicut prophetantibus veritatem. Cum autem Christus veritas venit, sanctis apostolis Spiritus sanctus perenniter est datus et confirmatus, sicut et gratia omnium linguarum. Et merito. Nonne magna est differentia apud Dominum inter apostolos et prophetas? Illi enim ut famuli adventum Domini praedicaverunt, et crediderunt, nec tamen incarnatum [Col. 1029A] viderunt; sancti autem apostoli incarnationem ejus et viderunt et crediderunt, comederunt cum illo et biberunt, et, ut praedictum est, amici ab eo appellari meruerunt: insuper etiam pro ejus amore sanguinem suum fuderunt. Approbat hoc idem Christus Dominus, cum dicit: «Multi reges et prophetae voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt (Luc. X, 24) .» Qui autem hoc proterve improbare voluerint, caveant omnino ne veritati resistant, et ne a veritate recedant, quae est Christus. Ipse enim hanc sententiam confirmat, inquiens apostolis: «Si diligetis me, mandata mea servate: et ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum (Joan. XIV, 15) .» Animadvertendum est utique quid sit in aeternum manere. Quid est [Col. 1029B] enim in aeternum manere? Hoc est quod nunquam finitur, quod nunquam recedit, non habens finem neque occasum. Et revera non ait, hodie vel cras, vel tot diebus vel annis, sed in aeternum. Hoc sentiens beatus Hieronymus affirmat illud in duobus quaestionibus indubie dicens: Ego utique audacter ac tota libertate pronuntio, ex eo tempore quo apostoli in Domino crediderunt, semper eos habuisse Spiritum sanctum, nec potuisse signa facere absque Spiritus Dei gratia. Et infra de gratia omnium linguarum: Magis, inquit, apostolis necessarium fuit varietatem linguarum universarum gentium loqui, ut annuntiaturi Christum nullo egerent interprete. Unde in Lycaonia cum audissent accolae Paulum et [Col. 1029C] Barnabam loqui linguis suis, deos etiam in homines conversos eos existimabant. Idemque Apostolus in Epistola sua hoc approbans ait: «Gratias ago Deo, quod omnium gentium linguis loquor (I Cor. XIV, 18) .» Hoc ideo insinuando protulimus ut intelligamus ad quantam perfectionis gratiam B. Matthias est electus qui inter duodecim apostolos duodecimi apostolatus culmen scandere meruit: ac proinde cum Dominus ad judicium venerit, gloriosus cum illo residens [Col. 1029D] Ms. Clarebit. apparebit. De hujus quoque apostoli Matthiae mirabili electione ac Judae traditoris dejectione textum B. Lucae evangelistae prosequens Arator sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconus, quod B. Petrus apostolus [Col. 1029D] Momb. sua. prosa oratione perdocuit, ille [Col. 1029D] Hos adjuncta elegia inscripsit Vigilio pontifici, creato an. 540, mortuo an. 555, sub quo Aratorem cardinalem post alios statuit Ughellus in Additionibus ad Ciaconium. versibus heroicis deprompsit dicens:
10. Verumtamen si aliqui imperiti et sanctarum scripturarum minus idonei documentis, de hujus sanctissimi apostoli electione obsistere voluerint, dicentes: si B. Matthias duodenarii numeri apostolatum explevit, et duodecimus sedebit cum Domino ad judicandum: ergo B. Paulus apostolus ab ipsa sessione sequestratus erit; noverint utique, quia [Col. 1030B] duodenarius numerus in hac re vel caeteris sacrae scripturae elogiis, secundum tropum qui dicitur synecdoche, pars pro toto accipitur: qua ratione procul dubio et B. Paulus apostolus, et caeteri sancti sedebunt cum Domino ad judicandum. Hoc namque verissime approbat B. Augustinus in explanatione Evangelii de villico (Luc. XVI) , inquiens: Videmus apostolum Domini Paulum sine ulla ambiguitate dixisse: Nescitis quia angelos judicabimus (I Cor. VI, 3) ? Quos utique angelos, nisi malos, et ipsum eorum principem posuit? (Matth. XIX, 28.) Ergo sedebit ipse apostolus in duodecim sedibus de quibus Dominus ait: Sedebitis super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel. Sed ipse non erat inter duodecim apostolos. Ideo suggero, ut [Col. 1030C] noveritis intelligere duodecim sedes. Novimus enim quia primitus a Domino electis duodecim excidit traditor Judas, in loco ejus subrogatus B. Matthias [Col. 1030D] Mombr., et quis unus inde ceciderit, et quis in loco ejus fuerit subrogatus, est B. Matthias. . Si enim singuli in singulis sedibus sedebunt, jam impletus est numerus: ubi ergo sedebit apostolus Paulus? An forte indebitam sibi sedem usurpavit, quando dixit: Nescitis quia angelos judicabimus? Duodecim ergo sedes universae sunt sedes in quibus et apostoli et caeteri sancti sedebunt cum Domino ad judicandum.
11. His ita definitis, breviter ad laudem B. Matthiae apostoli devotissime revertamur. Glorificemus illum, et veneremur, ac triumphali laude perpetuis [Col. 1030D] praeconiis declaremus. Imitantes interim sanctam illius humilitatem, quae est mater omnium sanctarum virtutum: caveamus superbiam, quae est radix omnium malorum: quam sequendo ille qui primus ejectus est et princeps exstitit omnium malorum in aeternam praecipitatus est damnationem. Unde Deus noster clemens et omnipotens, non tantum passus in coelesti patria permanere [Col. 1030D] Mombritius damnationem. ruinam, novos [Col. 1031A] angelos recreans, novamque creaturam ad imaginem et similitudinem suam hominem plasmare dignatus est: ex cujus progenie, tantos illuc ascendere statuit cum ipsa videlicet instauratione decimi ordinis, quantos illic sanctos angelos remansisse creditur, docente sancto propheta: statuit terminos gentium secundum numerum angelorum Dei. Ab ista namque ruina superbiae Dominus Christus discipulos suos eruere praecavens, cum dixissent ei: «Domine, etiam daemonia subjiciuntur nobis, ait illis: Videbam Satan sicut fulgur cadentem de coelo (Luc. X, 17 et 18) .» Ac si diceret: Studete in omnibus humiliter vivere, et de miraculis nolite gloriari, ne cadatis similiter sicut ille qui talia dilexit. Proinde hoc praeceptum Domini beatissimus [Col. 1031B] Dei apostolus Matthias amplectendo et retinendo, in charitatis fundamento solidatus, in humilitate nectare [F., arcte] connexus, sic humiliter vivere studuit, ut inter septuaginta duos discipulos divina gratia electus ad apostolatus gloriam conscendere meruerit.
12. Habet ergo apostolus Domini gloriosus, habet profecto praerogativam excellentiam apostolicae dignitatis, non supra omnes, sed cum omnibus: non [Col. 1031D] Idem, excelsior. excellentior cunctis, sed omnibus coaequalis. Quare hoc? Pro eo utique, quod Dominus Christus, cum potestatem tribueret B. Petro apostolo ligandi atque solvendi in coelis et in terra, non illi solummodo tale privilegium contulit, sed omnibus nimirum apostolis, omnibusque in sacerdotali dignitate [Col. 1031C] locatis. Unde sicut ad increpationem B. Petri apostoli Ananias et Saphira, teste B. Benedicti abbatis [Col. 1031D] S. Benedictus c. 57. «Memorentur, inquit, Ananiae et Sapphirae, ne forte mortem quam illi in corpore pertulerunt, hanc isti vel omnes qui aliquam fraudem de rebus monasterii fecerint, in anima patiantur.» [Col. 1032D] Caeterum quid Patres senserint de damnatione horum, disputant Haftenus. l. IX Disquisitionum monasticarum, tract. III, disquis. 4. Cornelius a Lapide et alii interpretes in cap. V Actuum. regula, corpore utique, non anima mortui sunt (Act. V, 6) ; ita et increpatione B. Pauli apostoli Barjesus quidam Elymas magus lumine privatus est (Act. XIII) : idemque Apostolus stupratorem novercae suae sola missione Epistolae daemoni tradidit (I Cor. V, 1) , et rursum, cum voluit, restauravit dicens: «Confirmate in illum charitatem, ne forte abundantiori tristitia absorbeatur, qui ejusmodi est (II Cor. II, 7) .» Similiter autem Simonem illum Magum, de sublimi aere cum coapostolo suo Petro mirabiliter praecipitavit. Dehinc cum illos Christus instrueret, dicens: «Qui credit in me, opera quae ego facio ipse faciet, et majora horum faciet (Joan. XIV, 12) ,» [quod de semicinctiis et umbra postea factum legimus, Luca referente in Actibus apostolorum (Act. XIX, 12; V, 15) , non praetulit aliquem, sed omnibus aequaliter illam contribuit potestatem.
13. Si autem quaeritur: utrumnam miraculorum virtutibus, tantus apostolus Domini specialiter claruerit, sciendum est per omnia, quia multas et stupendas virtutes cum caeteris coapostolis et apostolicis [Col. 1032A] viris operatus sit. Nam utique inter illos erat, quibus Christus tribuit potestatem dicens: «Signa quae ego facio, et vos facietis (Joan. XIV, 12) ;» et in alio loco: «Si dixeritis monti huic, Transi hinc, commovebit se de loco suo (Matth. XVII, 19) .» «Identidem: Habete potestatem calcandi super bestias et scorpiones (Luc. X, 19) .» Si enim Christo attestante, qui veraciter veritas est, de miraculorum virtutibus retinendum est, quod iste vir Domini inter caeteros apostolos operatus sit: quantas illum credimus exercuisse virtutes miraculorum; in provincia scilicet Judaeae, quae illi in sorte praedicationis advenit? Neque enim incredulum populum ad fidem Christi convertere voluisset sine miraculorum patratione, sicut de sanctis apostolis legimus. «Per manus autem apostolorum [Col. 1032B] fiebant signa et prodigia (Act. V, 12) ;» et de beato Stephano scriptum est: «Stephanus autem plenus gratia et fortitudine faciebat prodigia et signa magna in populo (Act. VI, 8) .» Sed quia minime scripta sunt miracula S. Matthiae, non sunt incredulitati disputanda, sed veritati, cum de ipso Domino Salvatore scriptum sit: «Multa quidem et alia signa fecit Jesus in conspectu discipulorum suorum quae non sunt scripta in libro hoc (Joan. XX, 30) .» Et ut potiora inferamus, sciendum est utique, quod tot mortuos suscitaverit quot ab aeternae damnationis morte, salutifera praedicatione, eripuerit: quod per omnia excellentius atque gloriosius esse decernitur a peccati morte animam defunctam Christo restituere quam morituro corpori vitam donare. Quid enim [Col. 1032C] gloriosius atque praestantius quam aeternaliter cum Christo vivere, cum Christo gaudere, coeleste regnum cum angelis, cum sanctis omnibus possidere? Quanto enim melius atque decentius beatissimum Paulum a morte animae resuscitatum, quam Lazarum a morte corporis videmus.
14. Interea neque hoc de hujus apostoli gloria praetermittendum, quoniam quidem, quamquam omnes apostoli ante saecula electi a Domino esse credantur, docente Apostolo ac dicente: Qui elegit nos ante mundi constitutionem ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus (Ephes. I, 4) ; sed tamen non de quolibet, sicut de hoc sancto apostolo, Dominus Christus contulit mentionem, cum diceret in Evangelio: «Nonne duodecim horae sunt diei?» [Col. 1032D] (Joan. XI, 9.) Sanctos videlicet apostolos significans et Judam inter illos. Si enim horae erant, S. Augustino docente, lucebant: si lucebant, quomodo Judas diem Christum ad mortem tradebat? Ergo non Judam dixit in hoc loco traditorem, sed B. Matthiam successorem ejus et praedicatorem. Hunc ergo praevidit, hunc insinuavit, quem in loco illius alterius postea mirabiliter ordinavit. Ipse etenim in colo jam regnans, apostolum illum constituit qui in terris [Col. 1033A] positus caeteros elegit apostolos: nam et in coelis tunc cum Patre regnabat, et in terris eos ut filios gubernabat, sicut pollicens inquit: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . At per hoc datur intelligi, ut sicuti decimum ordinem in coelesti gloria restituit de humana generatione, ita duodenarium numerum de B. Matthiae digna electione.
15. Passio namque illius si quaeritur haberi, sicuti caeterorum apostolorum, manifestissime constat quod ipse sibi intulerit passionem: et crucem suam ferendo Christum fuerit secutus, dicendo cum Apostolo: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI, 14) . Cum enim manifestum sit [Col. 1033B] quod duo sunt genera passionum, unum in occulto, et alterum in manifesto; patet nimirum quoniam quidem illi mundus erat crucifixus, quia odio illum habebat, et tanquam mortuum aestimabat. Similiter et ille mundo: quia illum ad sua gaudia trahere non valebat. Quis etenim sapiens ignorat duriora esse supplicia, quotidie spiritualiter in acie stare, diabolicae fraudi resistere, quam uno momento tyrannico gladio vitam finire. Hoc sentiens beatus apostolus Petrus, commonere curabat dicens: Adversarius noster diabolus, tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret, cui resistite fortes in fide (I Petr. V, 8) . Et beatus Paulus similiter: State, inquit, succincti lumbos vestros in veritate, ut possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere: et galeam salutis assumite, et [Col. 1033C] gladium Spiritus, quod est Verbum Dei (Ephes. VI, 14, 16, 17) . Nonne magnus Jacobus gladio Herodis trucidatus: sed dilectus admodum Christo Joannes evangelista germanus ejus in pace sanctae Ecclesiae a Christo vocatus et coronatus est?
[Col. 1034A] 16. Ergo, beate nimis apostole Christi Matthia, exsulta et gloriare in Domino Jesu Christo: gaude jam laetus gaudio sempiterno: et merito, quoniam praesago nomine vocitatus, et a Christo donatus; jam non parvus, sed magnus, non infimus in saeculo, sed gloriosus polles in coelo. Et quare hoc? quo pacto? qua gratia? Pro eo scilicet, quoniam cum esses humilis in corde tuo, nec laudes hominum cuperes, nec pavorem, non aurum, non gemmas, non fluxa saeculi regna; pro terreno regno coetestem patriam; pro perituris gaudiis adeptus es paradisi amoenitatem. Nam te mirabiliter ut apostolum Paulum placide vocavit e coelo; illum namque prius praeclare lumine privans, ad gremium sanctae Ecclesiae coelitus destinavit; te quoque per coetum sanctum, [Col. 1034B] per sancti Spiritus actum celsum et apostolicum fecit conscendere thronum. Ille te nimirum elegit de grege discipulorum, qui Petrum et Andream, Jacobum et Joannem de littero ethnicorum. Plaude ergo nimis, plaude per cuncta beatus: jam coetibus angelicis sociatus, jam Christi nectare satiatus: inter apostolicas sedes in judicio illo magno, cum judicabit orbem terrae in aequitate, cum Christo Domino exaltatus. Sed quia hoc totum donavit tibi gratia Christi, suppliciter petimus, humiliter postulamus, quo eum pro nobis exorare digneris: ut nos clementer exaudiat postulantes, et placide remuneret decertantes. Postquam vero [Col. 1033C] Deest hoc verbum et Mombritio et ms., sed ex antiquo Breviario Morinensi apposui. reliquit Judaeam patriam praedicando quam in sorte praedicationis acceperat, et plurimos ethnicos ad fidem catholicam [Col. 1034C] convertit beatus Matthias apostolus migravit ad Dominum nostrum Jesum Christum [Col. 1034C] Deest Mombritio dies; legitur in ms. et Brev. Morinensi. sexto Kalendas Martias, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saecula saeculorum.
Versus ad tumulum S. Remigii
[Col. 1033D] Haldoinus, quondam abbas monasterii Altivillarensis [Col. 1033D] Monasterium Altivillarense in agro Rhemensi in primis celebratum est retrusione Gothescalci monachi, qui Haldoino ejus loci abbati, superiorum [Col. 1034D] versuum conditori, commissus ab Hincmaro est. Hos versus Hincmarus tumulo sancti Remigii non apposuit, sed alios a se compositos. , hoc memoriale disgessit XII videlicet versuum, si episcopus Hincmarus voluisset, in circuitu scrinii, ubi sanctus Remigius transponendus erat, de transferendo corpore pretioso ejusdem Remigii a Carolo rege pariterque praefato Hincmaro praesule eo loco quo exstitit, quousque anno 881, ob infestationem [Col. 1034D] paganorum, occulto Dei judicio sinit se inde levari, et ultra Matronam ad usque Orbacis monasterium nequiquam deportari pertulit, hymnizando exorsus est:
Anno a Nativitate Domini 852, IV Kal. Junii, regni vero Caroli XII, ordinatione quoque episcopatus Hincmari XIII, indictione XV.
Miracula B. Martini
[Col. 1035B] Absida siquidem, ubi corpus beati Martini continebatur, quam etiam detulerant ab Antissiodoro, fusilis erat ex auro et argento quod dicitur electrum, spissitudine duorum digitorum, auctoremque operis beatum Perpetuum insculptarum ac . . . . . designans suffragio litterarum et versuum, nec erat rima, foramen, fenestra et ostium in ea. Hanc autem fecerat beatus Perpetuus, quando elevavit corpus ejus a terra, involutum prius in purpura rubea, et diligenter consutum, sicque in hanc absidam posuit. Fecit etiam altare quadratum et coronam ex lapidibus tabulatis, quod magna tabula cooperuit, et cum aliis caementavit. Fecit etiam intus aliam absidam ex aurichalco, cupro et stanno, fusilem, habens palmum in spissitudine cum ostio fusili; gumphiis, et virtevellis; [Col. 1035C] et quatuor clavibus firmabatur. Fecit denique fredam desuper auro optimo et lapidibus pretiosis tanto sacerdote condignam. Denique meruit idem consul cum venerabilibus episcopis Adalaudo Turonensi, et S. Lupo Andegavensi, et Mainoldo Cenomannensi, et Raimone Aurelianensi, corpus saepe nominandi confessoris Martini infra ambitum altaris in altera absida componere, ipsumque ostium cum absida sigillaverunt, ita ut nec pateret aditus et introitus. Cum omni autem consilio dederunt Ingelgerio comiti praebendam beati Martini ipsi et haeredibus ejus in perpetuum possidendam. Quia vero ecclesia ejusdem sancti tunc temporis carebat thesaurario et aedituo, consulem Ingelgerium inthronizaverunt, et thesaurarium constituerunt et defensorem [Col. 1035D] ecclesiae fecerunt, et tutorem omnium possessionum ejus, ubicunque essent, delegaverunt. Qui sedem thesaurarii et domos cum redditibus, quandiu advixit, obtinuit. Omnes autem qui cum consule Ingelgerio erant, et ad corpus beati Martini reducendum [Col. 1036B] fuerant evocati, maxime vero barones Turonici pagi, foedaverunt societatem et beneficium ecclesiae largiti sunt. Contigit autem eodem mense, dum esset consul Ingelgerius Turonis, Adalaudum confectum senio viam universae carnis intrare. Ingelgerius vero consul, auxiliante Deo et intercedente beato Martino, opitulantibus etiam clericis, necnon consentientibus civibus Turonicae civitatis, inthronizavit et in sede episcopali sublimavit Hebernum, senem, beati Martini majoris monasterii abbatem et ministrum. Denique post beati Martini ab Antissiodoro reversionem, sive post corporis ejus depositionem, ob ipsius merita longe lateque propalanda, creberrimas Dominus ad ejus sepulcrum venerabiles virtutes operari dignatur. De quibus quidem virtutibus multa frequenter [Col. 1036C] audivimus. Sed de plurimis nonnulla miracula quae vidimus declarare decrevimus.
I. Episcopus Leodici, Hildricus nomine, vir morum honestate laudabilis, occulto Dei judicio morbo, qui vulgo lupus dicitur, miserabiliter imo mirabiliter laborabat. Patiebatur autem in natibus. Erat igitur videre miseria. Tam graviter enim vis valetudinis grassabatur ut mirum in modum carnes viri more lupino consumeret, corroderet, devoraret, solumque solatium, non quidem spes evadendae aegritudinis, sed saltem dilatio mortis, erat quod quotidie duo pulli gallinarum explumes et eviscerati mane, duoque vespere, vice carnium viri consumendi morbo, ac si lupinae rabiei, opponebantur. Nec sic cessabat consumptio carnium ejus. Invisceratus enim [Col. 1036D] morbus, etsi aliquando extrinsecus pascebatur, intrinsecam tamen materiam familiarius consumebat. Quid plura? Desperantibus medicis, cura omnium inutiliter frustraque consumpta, episcopus, acsi moriturus, ab humana salute penitus destituitur. Sed. [Col. 1037A] ut ait Dominus, quae impossibilia sunt apud homines, possibilia sunt apud Deum (Luc. XVIII, 27) .
Audiens autem idem episcopus quod, post beati Martini ab Antissiodoro reversionem, sive post corporis ejus depositionem, ob ipsius merita longe lateque propalanda creberrimas Dominus ad ejusdem venerabile sepulcrum virtutes operari dignabatur, quod spiritu sibi intimante sentiscens episcopus, de Martini suffragio spem velut contra spem concipiens, ad ipsum totus, et ex toto corde convertitur, praesumens per eum posse fieri quod ars humana non poterat. Voto itaque se obligat Martini sepulcrum se visitaturum, ab eo fideliter se periturum quam post Deum ab ipso sibi dari sanitatem solummodo praesumebat. Nec mora: pium votum pia voluntas exsequitur. [Col. 1037B] Adjunctis sibi igitur honestissimis comitibus, praeparatis abunde quae erant necessaria, iter aggreditur, summopere procurans ut ad festum summi Pontificis, quod imminebat, occurreret. Quod et factum est. Nec latere potuit vel aegrotantis sublimitas vel tantae sublimitatis infirmitas. Quanto enim quis eminentior, tanto ejus infortunia latius divulgantur. Quippe fama fortunae comes, quem illa subruit, haec diffamat. Intererat igitur moribundus episcopus episcopi Martini vivis laudibus et festivis: sed, ut dicitur, ei posito in luctu musica erat importuna narratio. Vincebat tamen devotione moestitiam, nec unquam nocturnis vigiliis abesse patiebatur. Multa canonicorum circa eum compassio, mira benevolentia erat. Ipse autem sanctum tumulum insomnis [Col. 1037C] pronusque pernoctabat, quia nonnisi pronus urgente incommodo, valebat subsistere. Continuatis itaque septem diebus solemnitatibus, clerus et populus more debito laetabantur. Ipse vero non diebus, non noctibus, a lacrymis et oratione cessabat. Septima demum nocte, oratione continua et doloris fatigatus acerbitate, ut erat ante sacrosanctum tumulum prostratus, paululum obdormivit, cum ecce signipotens Martinus, pontificali decoratus infula, ei visus est astitisse. Quem ut patrem filius, ut discipulus praeceptorem sanctus Briccius sequebatur, et ipse tamen episcopaliter redimitus. Ad quem ita Martinus: Quid, frater Bricci? Justumne tibi videtur ut aeger hic optatam recipiat sanitatem, qui tam devotus ex tam longinquis partibus ad nostrum venit [Col. 1037D] tumulum, tam suppliciter, tam perseveranter nostram opem expetiit? Et Briccius: Domine, inquit, si placet vestrae pietati, bonum est ut iste pristinam sanitatem recipiat, praesertim homo nostri ordinis, et cujus vita ordinem non deturpat. Tunc igitur Martinus conversus ad aegrum, et familiare sibi nomen crucis ore sacro depromens, ipsamque crucem super eum depingens: Heldrice, inquit, sanat te Dominus Jesus Christus. Surge sanus, et vocatis clericis meis, innotesce illis quia precibus meis adeptus es sanitatem: Dices etiam eis ex praecepto meo quatenus te hujus ecclesiae meae canonicum faciant. In testimonium autem gloriae Christi et tuae sanitatis praecipio ut missam majorem hodie cantes, [Col. 1038A] quo populus universus qui tuam noverat insanabilem aegritudinem, viso te sospite in missae celebratione, et Deum glorificet, et de nostra intercessione fiducialius praesumat.
His dictis morbi locum baculi pastoralis cuspide visus est tetigisse. Ad cujus tactum et visio disparuit, et somnus recessit. Excitatus episcopus experientiae causa loco vulneris manum apponit. At ministri ejus, qui prope excubabant, timentes tactu pruriginem irritare, prohibebant eum. Quibus ille: Nolite, inquit, timere. Domnus enim Martinus me sanitati restituit. Quibus excitantibus ne forte per somnium loqueretur, Accendite, inquit, lucernas, venite et videte locum ubi fuerat morbus. Illi dicto citius (nam morae impatiens desiderium est) accensis [Col. 1038B] luminaribus praeeuntem sequuntur, inque capitulo ecclesiae substiterunt. Tunc vero resolvunt fascias quibus, ut mos est, ligabatur, pullosque quos sero morbo velut insatiabili belluae objecerant intactos reperiunt, carnem subcrevisse reliqua in nullo humiliorem inveniunt, nec ab ea differre praeter quod lineola quaedam rubicunda hinc cicatricis alterutram dividebat. Quid moror? Clamor mirantium simul et gaudentium ad astra sustollitur. Canonici, qui matutinos hymnos pro solemni more decantabant, exciti vocibus accurrunt, remque dignam satis miraculo oculis comprobantes, neminem sanctorum signorum efficacia comparabilem Martino protestabantur. Pulsantur igitur signa, Te Deum laudamus alacriter decantatur. Mane dato conventus canonicorum [Col. 1038C] in capitulum convocatur: Jussione Martini accepta, episcopum sanatum canonicum faciunt; qui et eodem die, ut sibi sanctus jusserat, Dominicam missam clero populisque astantibus celebravit. Quibus rite perfectis, laetus et incolumis remeavit ad propria. Sed non ingratus, vel sancti beneficio vel canonicorum suorum obsequio, ipsi sancto vestes sericas pretiosas vasaque aurea et argentea, quibus hodieque Domino et sancto inibi ministratur, transmisit singulisque canonicis singula donaria destinavit. Neque hoc visum est ei satis. Processu itaque temporis in dioecesi sua ecclesiam in honore beati Martini construxit, quam tantis redditibus cumulavit ut quinquaginta canonici in ea Deo et sancto Martino [Col. 1038D] deservientes abundantissimis sumptibus sustententur.
II. Marchisius de Monteferrato, Bonifacius nomine, bonae devotionis consuetudinem fecerat ut annis singulis ad diem festum beati Martini, tumulum ejus sacrosanctum expeteret. Non enim itineris longitudo et asperitas, non interjacentium hostium insidiae, non bellorum frequens incursio, non denique ulla poterant impedire negotia quin ad sancti suffragia promerenda occurreret. Adeo fideli viro propositum erat! Pro more igitur aliquando venerat, cum subito posito in oratione negotium periculosum satis perculit ejus memoriam. Mutuo siquidem sexaginta solidorum millia in patria sua a quodam Burgense acceperat, sub fidei suae sacramento scilicet, [Col. 1039A] interpositis simul fideijussoribus multis, et tunc ejusdem reddendae pecuniae dies condictus instabat. Quid faceret? Si enim more avium pernicibus alis evolare posset, nec sic quidem ad praefixum poterat occurrere diem. Quod igitur solum sibi restabat, ad Martini suffragia poscenda totus convertitur. Illum votis, illum exorat gemitibus ut in tanta necessitate constituto subveniat; ne scilicet, qui sese et sua negotia ob ejus devotionem oblitus fuerat, ab ipso obliviscatur, ne fidejussorum et suam ipsius fidem periclitari sinat; sed more suo divinitus faciat esse «possibile quod apud omnes impossibile est (Marc X, 27) .»
In hac supplicatione, quam dura necessitas praetendebat, diu fatigatus, tandem obdormivit; cum [Col. 1039B] ecce signipotens ille Martinus, ut totus semper visceribus charitatis affluebat, devotum sibi miseratus, in visu ei astitit pontificalibus redimitus infulis, duobus pariter episcopis comitatus visumque est viro quod duo illi pro eo Martino supplicarent, quorum precibus sanctus liberali hilaritate annuens fidem jubet, auxilium pollicetur. Nec mora; visio somnusque pariter terminantur. Homo excitus congratulari coeperat visioni. Sed Martini promissio revertitur in effectum. Nam repente duo vasa aurea prope se posita vir illustris reperit summam nummorum continentia pro quibus sollicitus Martino supplicaverat. Quae simul ut aspexit, servante nemine, mirari secum, circumquaque prospicere, ne forte ad sui tentationem pecuniam tantam quis apposuisset. [Col. 1039C] Haerebat igitur stupens. Quem servientes sui, qui ejus orationis fidem eminus praestolabantur, sollicitum perpendentes propius accedunt, neminem adfuisse sese excubantibus qui ea deposuerit, non minus miraculo quam gaudio affecti protestabantur. Tunc Marchisius: Signipotens, inquit, Martinus de coelestibus, credo, thesauris mihi pondus pecuniarum quibus debitor his diebus teneor coelitus destinavit. O si et creditorem exhiberet, ne ejus visitatio mihi fiat occasio fidei infringendae. His dictis, pecuniam colligi et ad hospitium jubet deportari, cum ecce in ipsius ecclesiae introitu adest improvisus ille cui debitor tenebatur. Tunc vir exclamat prae gaudio; miraculum explicat; Martinum attollit; Martinum inclamat; Martini facit audiri mirabilia. Tandem [Col. 1039D] creditori reconsignat pecuniam. Plebs urbana concurrit et rustica, clero praeconante, praesente Marchisio simul et protestante miraculum exponitur. Christi gloria, Martini pietas in communi laudatur.
Vir igitur praeclarus, quem et ingenuitas et liberalitas exornabat, et Martini praerogata humanitas ad melius incitabat, regressus ad propria, sancti beneficiis haud ingratus exstitit. Nempe ecclesiam in honore domni Martini in proprio fundavit allodio, eamque de propriis redditibus sua munificentia ampliavit, ut conventu monachorum inibi congregato, et praelato eis Patre abbatiam fore in perpetuum constitueret, in qua usque hodie in honorem Dei et [Col. 1040A] laudem sancti Martini floret religio, Christique servitus liberalis in dies exsolvitur. Crediturque quod illustris Marchisii, etsi sanguinis generositate inferior, morum tamen nobilitate, praecipue circa Martini honorem, se probavit ingenuum. Nam et ipse propriis sumptibus in Martini honorem ecclesiam construxit, cui tantum reddituum acquisivit quantum conventui monachorum ibidem Deo et beato Martino servientium plenissimos sumptus sufficere potuisset. Florent autem hodieque ambae ecclesiae, quae ingredientibus nobis Italiam perviae sunt, vicinae scilicet Susensi pago.
III. In diebus illis ad beati viri sacrosanctum tumulum undecunque patriae energumeni ferebantur. Mirum in modum mortui virtus circa vivos salutem [Col. 1040B] operabatur, nec quisquam optata sanitate frustrabatur, nisi cujus fides infirma de Martini potentia haesitabat. Erat tunc temporis daemoniacus quidam aetate juvenis, militaris progenie, Gimo nomine, de castro Prierato oriundus. Hunc parentes vinctum catenis ministrorum obsequio ad sancti basilicam exhiberi fecerunt. Daemon autem qui eum invaserat, et durus possessor praesidebat, illo ad multorum confusionem, ut proprio organo, abutebatur. Quicunque enim in ejus venisset praesentiam capitalis criminis noxe obnoxius, statim tempus, locum, personam, modumque facinoris daemon in ejus faciem irreverenter coram omnibus exponebat.
Tanta erat in daemone perspicacia scelerum quod quidam clericus sancti, Fridericus nomine, dives [Col. 1040C] opum, clari sanguinis, nonnullius etiam dignitatis in ecclesia (nam subdecanus erat) audiens, graviter tulit, tantam scilicet a Deo diabolo permissam potestatem ut homines, praesertim Christianos, communicaret infamiae. Denique in praesentia daemoniaci cum hac querela venit. In quem diabolus, ejus dirigens oculos quem occupaverat, per os ipsius ait: Et tu de sano capite nos objurgas, qui hac nocte tale facinus cum tali persona, tali loco, admisisti. Erubuit clericus; divertensque ab eo sacerdotem evocat, in partem secedit, crimen a daemone sibi objectum, et si qua forte premebant conscientiam, spiritu contrito damnat, voce humili confitetur, judicio se sacerdotis subdit, satisfactionem sibi injunctam prompta alacritate amplectitur. Sicque tandem [Col. 1040D] fidei virtute animatus ad daemoniaci rediens praesentiam, Et de me, inquit, quid dicis? In quem ille, ut suum erat, torvos intendens oculos, Et saepe hunc multum respectans, Recede, inquit, a me, quia nihil nostrum in te reperio. Quo clericus audito, Christi gloriam sanctaeque confessionis virtutem suae praeferens confusioni, exclamavit et dixit: Audite, fideles, attendite, populi, quanta sit fidei nostrae virtus, quam admirabilis quamque efficax sit confessionis indicibile sacramentum. Audistis enim qui coram aderatis quam turpia mihi improperavit daemon, qui hunc hominem obsidet, et utique vera. Nunc autem facta confessione, et criminum vera de corde abrenuntiatione, ecce nihil in me suum recognovit. [Col. 1041A] Quapropter unanimes Deum deprecemur fideliter ut hominem istum liberet a daemone quo obsidetur. Tunc daemon per os energumeni: Vos, inquit, omnes non timeo, nec meum palaestritem per vos dimittam. Solus Martinus hoc poterit et hoc tamen in ejus honore missa celebrata.
Quod audientes clerici, consilio inito inter se dixerant: Etsi diabolus mendax est, certe vel quandoque dicere verum cogitur. Non igitur ab ipso fidem capientes, sed ab eo cui invitus testimonium perhibet, in his nos domni Martini gloriosi missam celebremus, credentes in eum qui et malis bene utitur. Nec mora; festiva in crastino missa celebratur in honore sancti. Dumque post communionem sacram, Martinus Abrahae sinu laetus excipitur, clerus [Col. 1041B] decantaret, diabolus non ferens tantam laudem Martini, tetrum clamorem emittens, tetrumque relinquens odorem, ab energumeno discedens, eum sanum et invitus deseruit. Quod clericus videns non fuit ei satis sub communi clericorum vita sancto deservire Martino, sed placitam Martini vitam professus, in majori monasterio monachicum habitum monachumque virtute suscepit, et monachus factus, monachi vigilavit in actus, adeo ut postea custos ordinis in eodem monasterio prae sanctitate vitae et religionis custodia poneretur. O Martinum nulli fere sanctorum meritis inferiorem, nulli secundum potentiam, nulli visceribus charitatis minorem, qui mirabiliter daemoniacum curavit, et ejus sanitatem clerico suo misericorditer verae salutis causam esse [Col. 1041C] donavit. Martinum igitur energumeni laudat medela. Martinum magnificat plebis admiratio et devotio. Martinum vero glorificat clerici ad Dominum conversio perfecta. Et ubique tanto mirabilior Martinus habetur quanto poscentium fides ad Dominum ad ipsumque devotio promeretur.
IV. Per idem tempus Sanubertus quidam diutino languore contractus, cui nulla remedia valebant proficere, cum ad tumulum beati Martini in lecto fuisset allatus, primum circa genua, in quibus graviorem patiebatur dolorem, sudore coepit non parvo madescere deinde tepefactis venis, reparatisque nervis, redivivos pedes extendit. Nec multo post cernente populo, surrexit incolumis, pedibusque suis [Col. 1041D] ad propria remeavit qui manibus allatus fuerat alienis.
V. Item quaedam mulier, nomine Roscelina, quam malignus spiritus per quinquennium possederat, et ab omni membrorum privatam obsequio, ab introitu quoque ecclesiae diu prohibuerat, postquam basilicam sancti antistitis introivit, continuo liberata a daemonio, totius corporis alacritatem non sine admiratione multorum sub momento recepit. Cui deinde domum revertenti ut candelam praepararet, quam cum aliis fidelibus veniens offerret, sed unde emeret omnino non haberet, quidam monachus angelica canitie decoratus in foribus ecclesiae obviavit, dansque illi purissimi candoris nummum, subito non comparuit. Accepto mulier nummo, et nummulariis [Col. 1042A] ostenso, tres obolos mutuo sumpsit, quibus candelam comparatam rediens ad sancti tumbam obtulit. Haec res omnibus civibus Turonensis civitatis eadem femina referente innotuit.
VI. Sub ipso tempore alia femina, nomine Agnes, de oppido Faiae manum pedumque officio per biennium destituta, ut ad sepulcrum beati antistitis post longos labores potuit accedere, tam fuit illi cito sospitatem recipere quam postulasse.
VII. Cum itaque pro tantis et tam manifestis miraculis clerici signa pulsarent, et hymnum Te Deum laudamus jucundis vocibus decantarent, quidam clericus de ecclesia beati Petri puellaris in pede cancri ulcere percussus, audita cantantium voce, nisu quo potuit, comitum sustentatus auxilio, miracula quae [Col. 1042B] ibi fiebant visurus, basilicam beati Martini introivit, statimque, quod mirabile dictu, sanitatem, quam non petebat, eadem hora adipisci promeruit.
VIII. Sed et puella, nomine Osanna, quae prae diuturno ambarum tumore manuum operandi usum amiserat, suffragio sancti viri fide devota invocato, per immutationem dexterae excelsi pristinae restituta est sospitati.
IX. Eodem nihilominus die quidam puer, nomine Gaufridus, contractis genibus per triennium infelicia membra baculo sustentaverat. Qui, virtute beati Martini renovatus, baculo quo pro pede uti solebat, in basilica sancti confessoris ad memoriam posterorum deposito, et a trabe suspenso, gratulabundus et incolumis populo spectante ad sua repedavit.
[Col. 1042C] X. Item aliud huic simile non est silendum miraculum. Nam quaedam mulier, nomine Maria, cui vir suus, suadente diabolo, nervos tibiarum ferro absciderat, amisso gradiendi usu per triennium domi elanguerat. Quae, audita tot signorum potentia, se sustentans baculo, nisu quo potuit ad tumulum sancti viri accedere non distulit, juxta quem orationi cum lacrymis diutius incubuit. Mira deinceps res secuta est. Oratione namque completa, multis videntibus, rejunctis nervis genibusque reparatis, subito mulier se erexit. Moxque concito gradu domum venit, et eadem hora rediens, cortinam, quam domi habebat, laetabunda attulit, allatam ad memoriam sancti viri cum gaudio et devotione obtulit.
[Col. 1042D] XI. Praeterea Hedigunnis quidam sagenarius, cui ambae manus curvatae simul et tumefactae longo tempore usum piscandi negaverant, mox ut tumbam sancti antistitis firma fide tetigit, in conspectu populi circumstantis, utriusque palmae sedato tumore, et expulso dolore, sanitatem quam puro corde poposcerat impetravit, redivivaque dextera, tota plebe in laudibus Dei acclamante et prae gaudio flente, ibere se signavit.
XII. Nec minus his gloriosum addendum credo miraculum. Tot itaque et tantorum circumquaque discurrente praeconio signorum, inter caeteros debiles ad memoriam sancti antistitis undique confluentes, affuit et quaedam calamitosa puella, nomine Theophenia, [Col. 1043A] damno aridi imo praemortui corporis nota multis. Illam quippe insanabilis morbus, qui a medicis fistula dicitur, consumptis omnino carnibus et scabie per multa foramina jugiter diffluente, exsanguem et macilentam reddiderat. Haec igitur omni prorsus spe recuperandae aliquando sanitatis fraudata meritis beati Martini integritatem omnium membrorum peste fugata sub momento recepit.
XIII. Sub ipso tempore quaedam adolescentula, nomine Petronilla, tantae debilitatis vinciebatur incommodo ut plantae pedum ad poplites reflexae suo frustrarentur officio. Haec itaque duobus lignis, quibus pro pedibus utebatur, membra vectitans paralytica, ad mausoleum beati Martini firma fide accessit. Quod devote amplectens et cum lacrymis deosculans, [Col. 1043B] invocato sancti confessoris nomine, optatam diu et integram eadem hora meruit adipisci sanitatem.
XIV. Nec minus et matrona quaedam, Galliciana nomine, non humili orta progenie, nota quidem multis, pro honesta conversatione amabilis, sed diuturna totius corporis infirmitate confecta, proximam morti calamitosam deducebat vitam. Si quidem sopitis faucibus, obstrictisque gutturis meatibus, usum pariter et appetitum comedendi penitus amiserat. Haec tandem salubri potita consilio, vecta equo, et clientum ducta obsequio, tumulo sancti Martini prosternitur. Nec multo post oratione fusa, beati Martini meritis toto renovato corpore, gratias [Col. 1043C] agens, a pavimento erigitur, gaudensque et incolumis post aliquantos dies ad propria revertitur.
XV. Eodem quoque die puella, nomine Prima, debilitate contractorum genuum et arentis dexterae infortunio tristis, per decem annos et octo infelicem duxerat vitam. Hanc denique Christus restauratis gressibus, reformataque dextera, ob merita servi declaranda ad gloriam et laudem nominis sui incolumem et laetabundam remisit ad sua.
XVI. Per idem tempus erat et Alexandra, mulier discrimine aridi pedis nota multis, quae ad compage viventis corporis pedem emortuum, non ad opus, sed ad onus, per triennium misera circumferebat quo potius ferri debuerat. Haec igitur fide roborata ad sepulcrum gloriosi confessoris, ubi multi aegri [Col. 1043D] quotidie sanantur, accedens, pavimento cum lacrymis et precibus prosternitur. Nec mora: spectante populo (dies enim Dominica erat), integram a Domino obtinuit sanitatem, et altera die gratulabunda ad sua recessit.
XVII. Eodem quoque die aliam mulierem paralyticam, longo omnium membrorum officio destitutam, cum ad tumulum sancti viri in grabato a fidelibus delata fuisset, Christus per viri sancti merita, expulsa omni aegritudine, diem comparare dignatus est.
XVIII. Nec minus eodem die quaedam pulchra facie puella, sed nomen nescimus, gloriosi beati Martini meritis ad laudem Christi ab eadem incommoditate, [Col. 1044A] multis astantibus et prae gaudio flentibus, liberata est
XIX. Circa idem tempus virguncula quaedam Guiburgis nomine, ab ipsis uberibus matris oculorum luce privata, auditis sancti confessoris virtutibus, ut ad ipsius tumbam duceretur fideliter flagitabat. Quo cum adducta fuisset, omni caecitate discussa, lumen diu optatum sine mora recepit, gaudensque et gratias agens, sequenti die ad sua repedavit.
XX. Orientium quoque quemdam puerum paralytico morbo diutius detentum, cum beati viri mausoleum puro corde et fide non ficta tetigisset, Christus ad merita sui famuli magis magisque declaranda, expulso omni languore, integre restituit sanitati; et [Col. 1044B] eodem die rediit, qui maternis fuerat deportatus officiis.
XXI. Sub eodem tempore Gonerannus Burelli (hoc erat nomen infirmo) per beatum Martinum virtutis divinae sumpsit remedium. Qui cum per septennium fracti et arefacti brachii officio frustraretur, cum aliis fidelibus ad vigilias sancti confessoris Martini pernoctaturus, fide plenus advenit. Dumque ingenti fletu et gemitu oraret ut sibi Christus placaretur et pristinam redderet sanitatem, repente comperit suum divinitus extendi brachium, quod longo ante tempore fuerat curvum. De quo eadem hora sanato cruor uberrime fluens gloriosum astanti populo et insolitum praebuit spectaculum. Quantas tunc laudes multitudo fidelium Domino [Col. 1044C] decantaverit, quantis confessorem praeconiis extulerit, lectori relinquimus aestimandum.
XXII. Unum inter caetera est apud nos factum, non majus quam praedixi, sed tam clarum atque illustre miraculum ut nullum, arbitror, in toto pago Turonensi qui hoc et non viderit, et audiendo non didicerit, nullum qui oblivisci aliqua ratione potuerit vel debuerit. Quidam enim senex rusticanus, nomine Herbetus de vico qui dicitur Noviacus: cum die medio aestatis tempore purgaret triticum in area, invasus a daemone, spumans et evomens, aestuans et fremens, post triduum amisit linguae officium. Cumque nullum omnino per sex dies per se sumeret cibum, ad beati Martini tumulum a suis deductus; quo tacto, tria ibi simul miracula [Col. 1044D] sub momento Christus operatur: dum nequam spiritus effugatur, linguae nexus enodatur, homo ab omni languore liberatur. Demum cum pro gratiarum actione ad capsam sancti confessoris duceretur, rogabat circumstantes tam laicos quam presbyteros ne hostem suum, utique daemonem, post se venire permitterent. Hoc igitur signum, quod breviter juxta veri fidem perstrinximus, toti civitati Turonicae, ipso narrante, innotuit.
XXIII. In festivitate itaque protomartyris Stephani, quae aestivo tempore celebratur, cum nocturnam synaxim clerici decantarent, quidam paralyticus de vico qui dicitur Puteolus, per multos [Col. 1045A] annos omni membrorum officio destitutus, ad tumbam sancti cum aliis quampluribus excubans, diu optatae redditus est sanitati. Quem Alermus de Carenciaco, vir nobilis, dominus ejus, multique alii cum illo utriusque sexus et diversae aetatis, quantas ibi prae gaudio lacrymas fuderint, quantas tibi, bone Jesu, gratias egerint, non est nostrae facultatis edicere.
XXIV. Petrum quoque quemdam puerum, notis honestisque parentibus in confinio civitatis Aurelianensis procreatum, quem morbus, non natura, per biennium curvaverat, nec oculos ad coelum levare permittebat, vidimus eodem erecto toto corpore alacriter deambulare, virtutemque sancti confessoris populis undique advenientes, ostensa incolumitate, [Col. 1045B] manifestare.
XXV. Nec minus et alius puer, ab urbe Cenomannica delatus, quem Ingelgerius comes Andegavorum diligenter nutriri fecerat, et in filium adoptaverat, ut sancti mausoleum attigit, ab eadem incommoditate sanus factus est.
XXVI. Per idem tempus alius puer, nomine Guffierius, diutina membrorum debilitate contractus, cum a matre sua per jumentum ad memoriam sancti adduceretur, longe adhuc positus, id est, quarto ab hac urbe milliario, sensit sibi dari divinae virtutis remedium. Qui statim descendens de animali cui insidebat, ad locum confessoris concito gressu sanissimus advenit, vetustamque infirmitatem, quam perpessus fuerat, novamque [Col. 1045C] incolumitatem, quam sibi Christus per beati Martini merita praebuerat, fidelibus in communi audientia exposuit.
XXVII. Mulierem quoque de Barbivio, cui nomen erat Ermengardis, cum ad memoriam viri Dei accedere festinaret, in ipso itinere adhuc longe positam visitavit Oriens ex alto (Luc. I, 78) . Egressa siquidem de domo sua, sicut ipsa narrante didicimus, ut ad vigilias sancti accurreret, oculorum lumen, quod longo tempore perdiderat, stupentibus qui comitabantur eam, in via recepit, ducemque sui ulterius non requirens, ad locum quem optaverat pervenit; ubi oratione fusa, dataque solemniter oblatione, cum gratiarum actione sequenti die laetabunda et incolumis ad sua remeavit.
[Col. 1045D] XXVIII. Circa idem tempus duae infelicissimae mulieres, quarum nomina memoriam meam praeterierunt, molestia fistulae diu laboraverant, quae per septimanae circulum totam suis basilicam replentes clamoribus, viscera nostra calamitosis planctibus turbaverant. Denique Pater misericordiae earum miseriae et nostrae, praestita illis pariter sanitate, finem imposuit.
XXIX. Sub ipso tempore alia puella toti nostrae civitati prae diuturna caecitate cognita, ad tumbam servi Dei cum lacrymis et precibus pernoctans per aliquos dies, depulsis veteribus tenebris, peregrinum lumen sub momento recepit.
XXX. Hoc non praetermittendum aestimo quod [Col. 1046A] venerabilium personarum relatione me didicisse gaudeo. Theophania, Christi famula, abbatissa monasterii beatae Mariae perpetuae Virginis, quod Bellusmons dicitur, religiosis muneribus sanctum Dei honorare cupiebat. Cum itaque cereos quos ut offerret ei praepararet, ecclesiasticis, ut assolet, occupata negotiis deferre tardaret, cuidam ejusdem famulo, nomine Bosogono, boni testimonii viro, beatus Martinus per visum noctu apparuit. Quem benigne alloquens, blandaque manu caput ejus demulcens: Eia, inquit, frater, surge, et ad dominam tuam proficiscere, dicesque ex mea parte quatenus munuscula quae mihi se daturam devoverat ulterius reddere non differat. Quo dicto, cum Bosogonus evigilaret, et quid domina sua sancto confessori promiserat penitus [Col. 1046B] ignoraret, ad eam velociter currit, et quid sibi sanctus dixerat revelavit. Sanctimonialis vero femina cum narrantis verba audisset, promissionis suae statim reminiscens, seque de negligentia sua redarguens, ut tandem vota compleret, cum festinatione venit, cereosque quos jampridem confessori spoponderat solemniter ei et devote reddidit.
XXXI. Herveus quidam juvenis de territorio Pictavensi, cum circiter decem per annos aridum brachium spe obtinendae sanitatis per plurima sanctorum loca deferens, nullum adhuc laboris sui fructum percepisset, in vigilia sancti Laurentii, quae dies Dominica habebatur, cum aliis fidelibus pia mente et fide devota ad sepulcrum benignissimi Patris accessit. Quod cum factum fuisset, meritis sancti [Col. 1046C] confessoris sospitatem diu desideratam, omni populo in laudes Christi acclamante, eadem hora recepit.
XXXII. Quodam nihilominus die duo juvenes, surdi pariter et muti, quorum alter Draco vocatus, de vico quem Launacum vocant, alter vero dictus. . . . . de vico quem nominant Cameliacum, mausoleum piissimi confessoris pulchra fide certatim deosculantes, officium linguae simul et aurium, quem natura eis denegaverat, meritis sancti viri una eademque hora percipere meruerunt.
XXXIII. Item ipso die, quaedam mulier, Hildegardus nomine, de vico qui dicitur Novus burgus, eodem quo et praefati juvenes infortunio damnata parem cum eis gratiam a Christo adepta est.
[Col. 1046D] XXXIV. Postea in solemnitate beati Laurentii, cum Andreas puer, de Oratorio septennium transfigens, in nubilo caecitatis, tractus a matre ad locum confessoris pervenisset, statim in conspectu populi circumstantis, tenebris inter ulnas suae genitricis ignotum diem subito videre promeruit.
XXXV. Sub ipso die quaedam mulier, nomine Aiga, de castro quod Cormanacum vocatur, contractorum artuum debilitate per quinquennium moesta, piissimi Patris meritis pristinae restituta est sanitati.
XXXVI. Puellam quoque de Asaiaco, Hildegardis nomine, eodem die Christus ab eadem calamitate ad honorem servi sui liberare dignatus est.
[Col. 1047A] XXXVII. Item ipso die, puer quidam, Fulco nomine, de vico Sancti Clementis, longo tempore debilitatum pedem baculo circumferens, mox ut tumbam sancti tetigit, omni dolore caruit, et cum eo alius qui manus officium amiserat sospitati redditus abscessit.
XXXVIII. Post hoc puer quidam de Semblenciaco, Joannes nomine, qui annuo morbo fistulae in brachio adeo confectus erat ut consumptis putredine carnibus etiam corrosa vermibus ossa ab intus deciderent, ad tumbam sancti antistitis aliquantis diebus excubans, et Dominum Jesum ut sui misereretur aliquantis gemitibus exorans, effugata peste mortifera, pristinaque sanitate meritis beati Martini integre recepta, populo magna, nobis majora, sed suis [Col. 1047B] maxima praebuit gaudia.
XXXIX. In hoc etiam fuerunt admiranda et ubique praeconanda sancti confessoris merita quod, non minus absentes aegros et longe positos quam praesentes, id est tumulo suo assistentes, si firmam spem et fidem habuerunt, per Christi gratiam curare consuevit. Ad hoc praesens non unus aut duo, sed plures deducantur in medium. Garinus, puer de Faia, vertigine capitis totiusque corporis molestia vexabatur. Nec minus per idem tempus puella, Ermengardis nomine, de vico quem Bucseias nominant, maledicto iratae matris, imo potius inscrutabili Dei judicio, contractarum manuum injuriam patiebatur. Hi itaque cum pro ipsis parentes et propinqui sui fide pleni votum facerent, et eos ad locum sancti [Col. 1047C] adducerent, adhuc longe in via positi, diu desideratam incolumitatem a Christo per beatum Martinum se percepisse gratulati sunt.
XL. Sub ipso tempore erat apud Salmurum castrum mulier opulenta et multis nota, sed nomen ejus memoriam meam fugit, quae contractarum palmarum infortunium incurrerat. Haec etiam audita fama signorum quae per famulum suum Christus operabatur, cum quadam nocte se in lecto recepisset, ut sequenti die vita comite ad vigilias sancti confessoris cum oblatione digna properaret, obdormivit, statimque evigilans, tanta facilitate manus renovatas aperuit acsi in eis nullam prius aegritudinem passa fuisset. Deinde facto mane, ut votis satisfaceret, locum sancti adiit; ubi fusa cum lacrymis [Col. 1047D] oratione, exhibitaque solemniter oblatione, laeta et incolumis ad sua recessit.
XLI. Erat nihilominus Osanna in confinio Caynonis castri, quae diuturna totius corporis incommoditate laborabat. Sed et ipsa tantarum virtutum audita potentia, cum ad memoriam sancti gratia recuperandae incolumitatis pedibus suis ire nequiret, vehiculum sibi praeparari fecit. Quod cum ascendere voluisset, eadem hora divinae virtutis sensit sibi adesse remedium. Denique relicto vehiculo, gressu concito ad sepulcrum beati Martini laetabunda cum oblationibus venire non distulit, sanitatemque meritis sancti antistitis sibi divinitus praestitam populo circumstanti ex ordine retulit.
[Col. 1048A] XLII. Gaufridus quoque puer de vico qui dicitur Blarenciacus ab eadem calamitate, eodem tempore, interventu sancti confessoris sub momento liberatus est.
XLIII. Per idem tempus, femina quaedam de Montaureo castro, nomine Ermengardis, fracti et aridi lacerti infortunio per quinquennium damnata beati materiam miraculi praebuit. Cunctis siquidem unius mensis noctibus ad ejus mausoleum cum multo fletu et gemitu contenta vigilans, tandem divinitus visitata est. Brachium enim illius, osse reintegrato, venis repletis, nervis renovatis, finito mense revixit, suoque corpori non segnius quam alterum ad usus necessarios postea ministravit.
XLIV. Nec minus eodem tempore puer quidam [Col. 1048B] de vico cui nomen est Senterius eodem detentus incommodo similem gratiam divinitus adeptus est.
XLV. Sed puella nomine Menoldis de vico quem Montricardum nominant, dum quadam nocte aestivo tempore cum messoribus in area quiesceret, repente conspexit teterrimos spiritus in specie militum armatorum super se discurrere et se vehementer opprimere. Qua horrenda visione exterrita, et pene amens effecta, eadem hora usum loquendi amisit. Cum vero post trium septimanarum circulum ad tumulum sancti a suis deducta fuisset, mox in laudes Christi et famuli sui Martini os aperuit, quod sibi daemonum terribilis effigies divina permissione concluserat. Hoc etenim putavimus factum ut opera Dei per beatum Martinum in ea manifestarentur.
[Col. 1048C] XLVI. Duas quoque puellas, quarum Legardis de vico cui nomen Espeniacus, altera vero de castro quod Vilencastri nuncupant, ille qui bene omnia fecit, una eademque die surdas pariter et mutas ad honorem famuli sui fecit audire et loqui (Marc. VII, 37) . Proinde quantas ibi populus de diversis regionibus ad memoriam sancti confessoris aggregatus Creatori laudem persolvit, nullus narrando explicare poterit mortalium.
XLVII. Item ipso die puerum quemdam, Guillermum nuncupatum, de castro quod Prulliacum vocant, cui totum tergum gibbus deformis in spina succrescens opprimebat, Dominus misericorditer visitare dignatus est. Cum enim ab utero matris esset [Col. 1048D] totus curvus, sublato gibbo venustatem formae quam sibi natura negaverat, per beatum Martinum innovatus et erectus, flente prae glaudio plebe et gratias agente, sub momento recepit.
XLVIII. Item sequenti die puella, nomine Joanna, de vico qui Crevanturus dicitur, debilitate contracti corporis biennio damnata, palmarum et genuum officium coacta verterat in usum pedum. Mox vero ut ecclesiam beati Martini puro corde et mente non ficta ingressa est, in medio turbae circumstantis repente sanitatis diu optatae munere per beatum Martinum laetificata est.
XLIX. Item ipso die quidam puer, nomine Bernardus, de castro Montesauro, decennio vexatus [Col. 1049A] parem divini muneris gratiam se recepisse gratulatus est.
L. Nec hoc praetermittendum existimo quod multis fidelibus notum esse non dubito. Quidam infantulus infirmata vesica calculosus erat effectus. Hic a matre sua spe obtinendae sanitatis ad sancti viri sepulcrum delatus est. Cumque totam noctem illam nimiis arctatus doloribus duxisset insomnem, solius mortis adventum praestolabatur. Denique facto mane imminet ei conatus ejiciendae urinae. Quod mater ut comperit, statim manum virgulae parvuli sui supposuit, ejectumque instar fabae calculum, sequente urina, suspiciens planctum in gaudium, lacrymas in laudes vertit, et eadem hora cum rediviva sobole ad propria remeavit.
[Col. 1049B] LI. Interpositis autem paucis diebus puella quaedam, Vinargandis nomine, de oppido quodam in pago Bituricensi sito quod Paludellum vocatur, ab ipsis cunabulis oculorum luce fraudata, postquam sancti confessoris tumulum osculari meruit, depulsis veteribus tenebris, coram omnibus qui ibi aderant, favente Deo, clarissimum sub momento visum recepit.
LII. Deinde procedente tempore duo pueri quorum unus ex oppido Castellione nuncupato, nomine Petrus, alter vero de viculo cui nomen est Luciacus, territorio Bituricensi, Guillermus et ipse nuncupatus, ambo immundorum spirituum infestatione horribiliter vexati, dentibus vehementer stridebant, semetipsos et omnes sibi propinquantes morsibus [Col. 1049C] dilacerabant. Quamobrem funibus astricti, sensu funditus perdito, ad locum ubi sancti viri corpus honoratur non sine magno labore adducti sunt. Qui per aliquot dies ibidem commorati, Domino miserante et beato Martino intercedente, a malignorum spirituum rabie liberati, sensu reddito, incolumes ad propria sunt reversi.
LlIl. Circa idem tempus duo fabri, quorum alter de castello Busenciaci, Robertus nuncupatus, alter de Argeio, Gaufridus vocatus; brachiis longo tempore arefactis, manibus contractis, diuturnae otiositati, non voluntariae . . . . . . sed vacabant. Isti igitur cum precibus et votis ad tumulum hominis Dei aliquantis noctibus vigilatis, optatae per biennium [Col. 1049D] sanitati una eademque hora pariter sunt restituti.
LIV. Nec hoc silendum puto quod in conspectu multorum factum scio. Filia cujusdam mulieris in Turonica civitate, febrium igne succensa vexabatur, et ita aestuantis corporis accensio puellulae medullas corpusque consumpserat ut in ea spes vitae nulla remaneret, sed desperatione conclamata sequeretur. Quid plura? Medicorum remedia subtrahuntur, solus luctus matri reservatur. Quae ad beatum virum totam spem convertens tollit corpus jam fere, ut diximus, exanime. Cumque a multis admoneretur ut cadaveri exstincto sepulturam praepararet, fide plena sobolis suae deferens membra praemortua ad tumulum viri Dei flens et ejulans accurrit; ubi exhibita [Col. 1050A] oratione simul et oblatione, protinus puella, omni dolore effugato, totius incolumitatem corporis beato mediante Martino se recepisse in momento gavisa est.
LV. Item huic simile non debeo reticere miraculum. Ipso die alia mulier apud Pontem Cari lugebat parvulum jam imminente mortis periculo desperatum. Cumque et infans solam necem operiret et mater de sepultura ipsius jam cogitaret, admonetur a fidelibus quatenus infantulum devovens ad memoriam sancti viri afferret. Quod cum fecisset, puerulus sanitatem recepit, et mater cum sobole laetabunda ad sua repedavit.
LVI. Multa quidem miracula praetermittimus quae vidimus et audivimus, ne lectori fastidium facere [Col. 1050B] videamur. Quod autem scribimus coram Deo testificamur, quod ad sancti hujus, de quo loquimur, venerabilem memoriam, qua saepe imbecillium sanantur infirmitates plurimorum. Caecis quippe restituitur visus, illisque ipse mundus aut datur novus, aut redditur perditus. Otiosis surdorum auribus fugata insensualitate tribuitur proprio sensu uti. Manus pedesve morbo debilitati optato restituuntur officio. Reparantur paralytici, renovantur aridi, a daemonibus liberantur energumeni. Sed quid moramur in singulis? Enumeret sanitates cui vacat enumerare infirmitates. Ut omnia compendiose claudamus, quisquis plenus fide ad ejus tumulum incommoditate qualibet accessit affectus, opem sanitatis, quam digne et fideliter expetit, divinitus obtinuit.
[Col. 1050C] Sed et nunc ad miraculorum gratiam revertamur. Vodium nomen est praedii ubi jacebat aegrotus Hugo nominatus. Hic itaque multis diebus toto corpore debilitatus, saepissime a propinquis admonitus ut auxilium beati Martini puro corde imploraret seque ei tota devotione committeret. Quorum suggestionibus ille jam morti proximus acquiescens, mox ut beato viro firma fide sese devovit, paulatim morbo recedente coepit convalescens lecto relicto deambulare. Sequenti die aggrediens iter ut ad memoriam sancti viri venire tentaret, tantam in ipsa via divinitus adeptus est valetudinem ac si nullam prius passus fuisset aegritudinem.
LVII. Est operae pretium de tribus hydropicis rem [Col. 1050D] gloriosam memoriae thesauro commendare. Isti siquidem diversis in locis positi, eodem incommoditatis genere detenti, cunctis hydropico morbo artubus tumefactis, recuperandae aliquando sanitatis spem amiserant. Ex quibus primus erat de pago Cenomanensi, ex oppido Malicorna nuncupato. Secundus de provincia Andegavensi, ex vico quem Burgulium vocant. Tertius de territorio Pictavensi, de burgo, qui dicitur Estubiliacus. Tres igitur isti pari loco salvatoris clementiam ut sibi sanitatem meritis beati Martini indulgeret jugiter flagitantes, diversis provinciis, sicut supra taxavimus, constituti, paris spiritualis medicinae gratiam consecuti sunt.
LVIII. Eodem nihilominus die mulier quaedam, [Col. 1051A] Maria nomine, ab eadem qua et tres praefati viri incommoditate liberata est.
LIX. Circa idem tempus alia femina, Nia nomine, de castro Loca, muta, surda et caeca, mediante sancto, sub uno momento visum, auditum et linguae officium divinitus recepit.
[Col. 1052A] LX. Guillermus quoque parvulus puer ex oppido cui nomen est Montaureus oriundus, cum jam praevalescente morbo morti esset deditus et vicinus, mater eum morientem filium meritis beati Martini tota devotione commisit. Quod cum fecisset, qui necis faucibus jam tenebatur, statim vitae donatus est.
Notitia historica
[Col. 1051B] Luidbertus, successor Caroli, ad an. 863, de quo Annales Fuldenses. Memoratur in concilio Suessionensi III, an. 866, cujus praesules in epistola synodica ad Nicolaum papam scripta gratulantur, quod ipsius beneficio munere donatus est pallio pontificali, et ob sanctitatis ejus reverentiam, sapientiae amplitudinem, interventu Caroli Calvi regis, huic synodo eum aggregari expetierunt. Conventui Metensi, an. 868, apud sanctum Arnulfum, et Aquisgrani, an. 870, in conventionibus habitis cum Ludovico et Carolo regibus, ut tradunt Capitularia Caroli Calvi, necnon dedicationi metropolis Coloniensis interfuit an. 873. Sub ejus pontificatu, concilium Moguntiacense III, congregatur occasione Arnulphi [Col. 1052B] regis, et disciplinae Ecclesiasticae propter incursiones Normannorum reformandae gratia. Fundavit collegiatam Sancti Mauritii in urbe; ad eum vero exstat epistola Otfridi monachi, quae ad calcem opusculorum Hincmari legitur; et Joannis VIII papae apud Ivonem cap. 51. Demum ex hac luce migravit an. 889, depositus ad sanctum Albanum. Plura de illo memorant Regino, Otho Frisingensis, Trithemius in Chronico Hirsaugiensi, Aventinus Annalium Boiorum lib. IV, Serarius, et Annal. Francorum Fuldensium scriptor, qui eum nobilem archiepiscopum, probitate morum insignem et doctum appellat.
Epistola ad Ludovicum regem
[Col. 1051C] Domino piissimo, et amantissimo, atque in fide catholica florentissimo, regi LUDOVICO, LUIDBERTUS archiepiscopus, sanctae Dei Ecclesiae vernaculus, praesentem et perpetuam in Domino salutem.
Tacendi vel deliberandi inducias non habeo, neque enim silere me causa permittit, quam si relinquo, apud Dominum nostrum Jesum Christum, cujus interest, inexcusabilis ero, et vobis promissam humanitus fidem temerasse convineor, qui in specula, qua constitutus sum videns periculum vobis imminens, desidiosa vel infideli taciturnitate dissimulem, et Ecclesiae Dei, cujus indignus curam pastoralem ac sollicitudinem suscepi negligens effectus, mercenarius potius esse videar, quam pastor. Quatitur namque graviter et dehonestatur primatus et dignitas [Col. 1051D] ejus in sede sancti Petri, eo quod inaudita quadam et occulta persecutione, non ab infidelibus et Dominum nescientibus, sed ab eis (quod dolendum [Col. 1052C] et plangendum est) qui duces et rectores populi Dei esse debuerunt, injuriis appetitur, humana divinis praeferre conantibus; et necesse est dolorem qui constat in capite, nisi salubris et velox medicina succurrat, paulatim per membra diffundi. Igitur quamvis noverim prudentiam vestram humanis admonitionibus non egere, quae sincerissimam de gratia Spiritus sancti hausit doctrinam, mei tamen officii est, et acta patefacere, et agenda demonstrare. Scitis periculum populi Dei, quod terribiliter imminet; neque latere vos potest, quod ubique auditum; ipsa quoque (ut dicam) elementa tremiscunt, ut rectores, qui saluti infirmorum studere debuerant, relicto salutis tramite, eunt in praeceps, et sequentibus se foveam perditionis aperiunt. Unde prudentiam [Col. 1052D] vestram veritatis et justitiae amatricem exhortor, ut secundum datam vobis divinitus sapientiam, cum scientibus legem Dei, et justitiam ejus diligentibus, [Col. 1053A] tractare studeatis, quomodo, remotis dissensionum scandalis, quae zizaniorum Sator subdola machinatione spargere nititur, pax Ecclesiis et unitas optata reddatur, et celeriter vigilantiae profectus adhibeatur, ne vulneribus locum praebeat incauta securitas. Neque enim totum adhuc corpus Ecclesiae laesum est, quanquam capite injuriis pulsato membra quaedam debilitata esse videantur; et ideo cum illis quae sana esse constiterit infirmantibus, si forte medicinam suscipere patiuntur, succurrendum erit: alioquin imputanda erunt, secundum veri medici nostri praeceptum, ne totum corpus eat in perditionem (Matth. V) . Quapropter necessarium mihi videtur [Col. 1054A] et utile, ut religiosus princeps Carolus, frater vester, legatis atque litteris a vobis destinatis, super hoc negotio mature conveniatur, ut tam ipse, quam sacerdotes regni ejus, qui hactenus ab hujusmodi sordibus mundi sunt, vobis et vestris episcopis adjungantur, eamdemque curam et sollicitudinem vobiscum participent, quatenus posteaquam cum auxilio Dei prospere et pacifice de itinere, quo ire disponitis, reversi fueritis, pari consensu et communi studio pacem et concordiam sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae, orthodoxis dogmatibus, adjuvante Domino, reformetis.
Notitia historica
[Col. 1053B] Auxilius Francus presbyter a Formoso ordinatus circa an. 894, scripsit libros II de ordinationibus a Formoso factis, contra Stephanum VII Sergiumque [Col. 1053B] Vide Baronium ad an. 908. , et contra intestinam Romanae Ecclesiae discordiam, sive, ut Sigebertus cap. 112, super persona Infensoris et Defensoris, de ordinationibus exordinationibus et superordinationibus Romanorum pontificum, et ordinatorum ab eis exordinationibus et superordinationibus. Edidit Joannes Morinus ad calcem operis praeclari de sacris ordinationibus, pag. 348 edit. Paris. 1655, et edit. Antwerp. 1694 pag. 285-294, unde repetuntur in Bibliotheca Patrum Lugd., tom. XVII statim in limine, et in recentioribus editionibus tomo XII Baronii. Ejusdem Dialogus super causa et negotio Formosi papae apud Mabillonium [Col. 1054B] tom. IV Analect., pag. 610-624, et edit. novae p. 28, 32, 39. Auxilius Francusne fuerit, an Italus, incertum est, cum ipse nihil ea de re prodat. Ordinatum se a Formoso papa quanquam affirmare videtur, non facile tamen affirmanti assenserim, nam et alibi scribit assedisse se cum caeteris episcopis synodo cuidam Romae a Nicolao I pontifice habitae, cum profecto constet Nicolaum Formosum praecessisse. Quamobrem cum ait in dialogo se ordinatum a Formoso, loquitur non in sua, sed in persona clericorum, qui cum ordines a Formoso recepissent, validitatem ordinationis hujus suae defendebant. Haec ego scripsi in meis ad Pagium animadversionibus ad an. 897.
De ordinationibus factis a Formoso papa
[Col. 1055A] Cum, anno salutis millesimo sexcentesimo quadragesimo primo, in itinere quod tum agebam, Tolosa occurreret, in ea octiduum commoratus sum. Interea dum bibliothecam illustrissimi praesulis domini de Montchal archiepiscopi Tolosani, multis codicibus manuscriptis divitem, lustro, incidunt in manus meas hi Auxilii libelli, charactere antiquo, si bene memini, descripti, et ad auctoris saeculum accedente. Multa tum exscripsi, quae mihi utilia fore praevidebam. Postea cum reverendo P. Viguiero nostrate, et nostrae congregationis presbytero, viro eruditissimo, et antiquitatis, qua sacrae qua profanae, indagatore solertissimo et perspicacissimo collocutus, monuit me se habere Auxilii libellos manu sua exscriptos ex codice antiquo, quem forte [Col. 1055B] fortuna in monasterio Lotharingico deprehenderat. Monasterium indicavit, sed illius non memini: se postea apographum suum cum alio antiquo codice quem penes se habebat reverendus P. Jacobus Sirmondus, doctorum nemini incognitus, contulisse. Exemplar suum mihi roganti lubens concessit utendum et edendum. Hinc, lector, istos habui libellos quos nunc tibi publice exhibeo. Papyrius Massonus posterioris libelli titulos cardinali Baronio Romam olim transmisit, quos tanti fecit, ut eos, ne perirent, ultimo Annalium tomo nexuerit. Hunc libellum vocat cardinalis Acta Formosi papae. Eodem loco epistolam Auxilii ad Leonem Nolae episcopum integram exscribit, ut etiam libelli capita ultima 29 et 39, codicis autem nostri cap. 32, nobis exhibent, [Col. 1055C] prioremque libellum Baronio et Papyrio prorsus incognitum.
Quis fuerit Auxilius non liquet. Italus non fuit, ut ipse testatur lib II, c. 31. Ita enim sibi objicit: «Porro cum sis homo exterae gentis, et apud nos humanae vitae subsidiis indigeas, quid at te pertinet nostris resistere disceptationibus?» Et paulo post: «Si advenis et peregrenis, Ecclesiae praepositos accusare licet, vel judicare, aut praejudicare,» etc. Hoc autem non diffitetur, imo responso suo supponit. Dicit enim tantum se esse ex eo genere quod apostolus Petrus vocat, genus electum, regale sacerdotium, gentem sanctam, populum acquisitionis (I Petr. II) , hoc sibi sufficere, ut a testimonio hac in causa perhibendo excludi non possit, velut eo [Col. 1055D] loco pluribus legere potes. Cujus autem fuerit, difficile dictu est, cum hoc in libellis suis non indicet. Francum fuisse vix dubitari potest: sed eo tempore Franci nomine, Germani non secus ac Galli intelligebantur. Uter fuerit non liquet, nec de hoc magnopere laborandum: in fine tamen ejusdem capitis videtur negare se exterum esse, quod initio concesserat. Presbyter autem erat, atque a Formoso papa ordinatus, ut ex initio cap. 31 colligi potest. Deinde id videtur probare quod ab episcopis de canonibus et eorum observatione consulitur. Sed cap. [Col. 1056A] ultimo libri primi utrumque evidenter docet, et se fuisse saltem presbyterum, et a Formoso ordinatum.
Ex his autem libellis multa erui possunt quibus lumen affulget nonnullis maximi momenti gestis pontificum, Formosi, Stephani septimi, Joannis noni, et Sergii tertii, quae obscure admodum historicorum illius temporis partim negligentia, partim penuria, nobis tradita sunt. Hinc constat pontifices Stephanum et Sergium non adeo fuisse sceleratos, nec Formosum adeo sanctum, ut multi sibi persuadent: Stephanum et Sergium probabiles causas, imo in speciem graves, exauctorandi Formosi ordinationes habuisse. Formosus enim a Joanne VIII papa propter varia crimina depositus et degradatus fuerat, et ad communionem laicam redactus, atque ab [Col. 1056B] episcopatu Portuensi expulsus. Joannis papae sententia in eum edita est tom III Concil. Galliae, p. 432. Accusabatur cum nonnullis aliis in papae Joannis vitam conspirasse, in Caroli Calvi imperatoris et Franciae regis ruinam conjurasse, Romam Saracenis prodere voluisse, ut papam illius excidio involveret, multaque alia crimina perpetrasse, quae in sententia Joannis VIII referuntur. Ob tam horrenda crimina pontifex fugitivum et contumacem ab omni ministerio sacerdotali et clericali deponit, et anathema in ipsum pronuntiat. Nec hoc Romae pronuntiasse contentus, sententiam suam ad omnes Galliae et Germaniae episcopos Pontigone congregatos, litisque processum mittit per legatos suos, eosque hortatur ut sententiam suam per universas [Col. 1056C] dioeceses suas publicari curent, ut videre est praeterea tom. III Conciliorum, p. I, c. 5, concilii Pontigonensis. Cum autem Formosus et criminum ejus consortes in criminibus et contumacia perseverarent, Joannes VIII, biennio post, Trecas in Galliam venit, ubi congregata synodo episcoporum Galliae et Belgicae, excommunicationem in Formosum renovat, et consentientibus atque subscribentibus omnibus episcopis, eam iterum ipse fulminat; ut legere est apud Aimon., l. V, c. 37, et tom. III Conc. Galliae, in conc. Tricass. XI, c. 4. Scribebat insuper idem pontifex ad varios provinciarum magnates, ut «a consortio Formosi anathematizati» diligenter sibi caverent, ut videre est epistola istius pontificis 305.
[Col. 1056D] Opponebant equidem Formosi, fautores, Marinum papam, Joannis VIII successorem, ab anathemate Formosum absolvisse, et ordinibus suis atque episcopatui redintegrasse. Sed quidquid sit de hac absolutione, regerebant praeterea Formosi adversarii eum inique et contra canones procurasse ut a sede Portuensi ad Romanam transferretur, quod hactenus nunquam in hac sede factum fuerat. Omnes enim pontifices ad Formosum usque electi fuerunt ex diaconis et presbyteris Romanis. Crimen illud translationis episcopalis, Romanis moribus plane [Col. 1057A] insolens, aggravabat Formosi jusjurandum, quo se nunquam Romam rediturum papae Joanni solemniter promiserat. Non tantum autem redierat, verum etiam pontificatum ambierat, et obtinuerat. Nec sine exemplo ordinationes Formosi iterarunt. Exemplum Stephani IV se sequi praetexebant, qui convocato magno concilio Italorum, Francorum, et Germanorum episcoporum, cum omnium consensu Constantini papae ordinationem irritam et cassam declaravit, eo quod cum laicus esset, ad pontificatum electus fuerat, et paucis diebus, nullis prope servatis interstitiis, omnes ordines susceperat. Nec Constantini degradatione contenti fuerunt, sed etiam omnes qui ab eo ordinati fuerant, nihil ex ea ordinatione consecutos esse declararunt, ideo iterum ordinandos esse, si Ecclesiae quibus destinati fuerant eos [Col. 1057B] instanterpeterent. His et similibus argumentis et exemplis pontifices illi ausum suum tuebantur. Nitebantur forsan aliis rationibus quas Auxilius praeterit, utpote istorum pontificum adversarius.
Nec est de illis reordinationibus et superordinationibus judicandum, ut nunc judicaretur; nondum enim in rem judicatam transierat, et in fidei catholicae axioma, quamlibet ordinationem secundum Ecclesiae ritum ab episcopo secundum eumdem ritum ordinato celebratam, validam esse et nullo casu iterandam. Variae erant et contrariae de hac re traditiones, variae observationes, varia et contraria doctorum responsa. Hanc varietatem evidentissime et luce meridiana clarius docent hi libelli, [Col. 1057C] nec disceptationem inter eos de ordinum exsecutione tantum fuisse, sed primo et principaliter de ipsa ordinum substantia. Communi equidem sententia, quantum ex eorum actis colligere est, omnes fatebantur ordinationes secundum praescripta canonum et librorum Ritualium ab episcopis catholicis celebratas, nunquam esse repetendas. Sed de multis quaestionibus quae in hac materia fieri solent variae erant sententiae, quae nec illo saeculo, nec duobus sequentibus universaliter definitae sunt, et ideo variae de his rebus leguntur observationes. Verbi gratia, an ordinatio contra canones usurpata esset ordinatio; an episcopus depositus, degradatus, et ad communionem laicam damnatus, ordinare posset. Alia erant dubia, sed haec duo potissimum illius [Col. 1057D] temporis pontifices vexaverunt, et ingentes tumultus excitarunt. Testimoniorum ab auxilio pro sententia sua allatorum magna pars scopum non ferit, multaque quorum diversa ratio velut idem sonarent, confundit, nec semper accurate satis examinat an argumenta quibus utitur rem acu tangant. Verum ista lectoris judicio pensitanda relinquimus.
In Stephani pontificis actionem, qui Formosum papam mortuum in judicium vocavit, exhumari jussit, et condemnatum vestibus pontificalibus exui, tribusque digitis amputatis in Tiberim projici, plurimum invehitur: nec ipse tantum, sed recentiores plerique hoc facinus tragice exaggerant, ideoque pontificem illum injuriis et opprobriis onerant, et [Col. 1058A] dilacerant. Actio ista anceps est, et pro vario conspectu variam et contrariam speciem induit. Certo conspectu spectata, crudelis, inhumana, barbara videtur. Plerique omnes historici qui hactenus de hac actione scripserunt, eam sinistre conspexerunt, ideoque pontificem Stephanum innumeris convitiis nulla tantae dignitatis habita reverentia prosciderunt. At si alio conspectu, eoque dextero, quis eam contempletur, justa, et severa legum observatio apparebit, zelusque pro disciplina ecclesiastica suspiciendus; non secus ac ii laudantur qui viris principibus, aut cognatis, atque etiam filiis sontibus non pepercerunt, sed de eorum criminibus juxta leges vindictam sumpserunt. Verum ista in mediore relinquamus, neutri praejudicium facientes; per nos sit hac in causa unicuique velle suum et conspectus. Hoc solum [Col. 1058B] velim lectorem adnotare, totum istud pontificum dissidium ad fidem nullo modo spectasse. Duo tantum spectabat quae hominum opinationibus erant obnoxia, quorum unum in quaestione singulari versabatur, an Formosi ad papatum promotio fuisset canonica. Pars una hoc affirmabat; negabat altera. Alterum in quaestione universali, sed nondum decisa, et edicto peremptorio confirmata an episcopus depositus et degradatus valide ordines conferret.
Monendus es praeterea lector, nonnulla esse apud hun cauctorem quae evidenter a veritate aliena sunt. Iis notam inurere satis esto; nam ad ea refutanda longum sermonem texere, esset a scopo nostro longissime aberrare. Lib. I, c. 11, Osium [Col. 1058C] accusat Novatianismi, et adversus eum invehitur quatuor sequentibus capitibus, ut et c. 23 lib. II, eo quod canone 1 et 2 concilii Sardicensis dixisse refertur, episcopo qui sedem mutaverit fraude et mercede aliqua, licet excusationem afferat quod plebs eum expetierit, ne laicam quidam communionem esse concedendam. At totum concilium Sardicense, quod velut universale censetur et unum cum concilio Nicaeno. Osii sententiam approbat et confirmat; nec illi duo canones Osii esse censentur, sed concilii. «Placetne hoc omnibus? Omnes episcopi dixerunt: Placet.» Deinde modus quo poenam illam infligunt Patres, adversatur e diametro haeresi Novatianorum. Ostendit enim hanc poenae inflictionem, aut illius indulgentiam esse in eorum [Col. 1058D] potestate; cujus veritatis negatio Novatianismum constituebat.
Praefatiuncula in lib. II, et in responsione, scribit ordinem per puram coactionem susceptum valere, idque simili absurdo probat et illustrat; quod iterum repetit cap. ultimo libri. «Si quispiam, inquit, nolens credere in Christum per vim baptizatus fuerit, et postmodum in Christum credere acquiescit, nunquid iterum baptizandus erit? Minime.» At ejusmodi baptismus, sic et ordo, characterem non imprimunt, ut docent doctores omnes, et disertissime traditur extra., c. Majores Ecclesiae, § Item quaeritur, De baptismo et ejus effectu. Nec facit ad rem infantium baptismus; quoniam sicut [Col. 1059A] sine voluntate propria peccarunt, ita sine voluntate sua baptizantur, et baptismo purgantur.
Lib. II, cap. 12-15, parum considerate loqui mihi videtur de obedientia quae summo pontifici jubenti debetur. Quanquam enim id quod scribit verum forsan sit in hypothesi quam tractat, tamen generaliter pronuntiatum falsum est et periculosum. Hoc erat cautius explicandum et pronuntiandum. Eadem ratio est distinctionis quam facit cap. 18, lib. II inter apostolicam sedem et in ea praesidentes; cautius erat explicanda. Praetextu enim honoris conservandi throno apostolico debiti, habenae laxantur conviciatoribus pontificum, unde necessario et evidenter convicia in sedem ipsam reflectuntur.
[Col. 1059B] Temere etiam mihi videtur, cap. 4, lib. II, condemnare Stephani pontificis decretum. Nihil enim de Constantino et ejus ordinationibus statuit, nisi approbante et laudante numeroso episcoporum concilio, quos in eam rem ex Italia, Gallia, et Germania convocaverat. Omnes pedibus, manibusque iverunt in Stephani et clerici Romani sententiam Joannes XII, approbante concilio Romano, annis circiter quinquaginta post Auxilium, longe aliter sensit de sententia Stephani VI, in Constantinum pseudopapam. Nam Joannes ejus imitatione, et ejus facto in exemplum prolato, similem prorsus in Leonem pseudopapam, et ab eo ordinatos, cum universi concilii unanimi consensu pronuntiavit sententiam. Postquam enim ab omni ministerio [Col. 1059C] episcopali eum deposuit. ita de iis quos ordinaverat, definit: «Eos vero quos ipse Leo, neophytus et invasor sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, in quolibet ecclesiastico ordine provexit, apostolica atque canonica auctoritate, et synodali decreto, in pristinum revocamus gradum, quia ordinator eorum nihil sibi habuit, nihil illis dedit. Sicut olim noster praedecessor piae memoriae papa Stephanus sententiam tulit de iis qui ordinati fuerant a Constantino quodam neophyto et invasore sanctae sedis apostolicae, et postmodum quosdam eorum sibi placabiles presbyteros aut diaconos consecravit.» Sententia autem prima concilii in ordinatos a Leone schismatico, seu VIII, lata fuerat qua data Joannes papa «praecepit ingredi eos in concilium cum vestimentis, [Col. 1059D] atque stolis; et unumque eorum in chartula scribere fecit hujusmodi verba: «Pater meus nihil sibi habuit, nihil mihi dedit.» Et sic eos exutos privavit honore, quem dederat eis ipse invasor et neophytus, atque curialis, et revocavit eos in pristinum gradum.» Haec praeter acta concilii diserte [Col. 1060A] refert Sigebertus ad an. 963. Sed Auxilius argumentis adversariorum pressus, qui Osii in concilio Sardicensi et Stephani papae in alio concilio decreta illi objiciebant, in haec incommoda sese conjecit, attente, ut debuerat, non satis considerans, se cum Osio et Stephano pontifice magna et numerosa episcoporum concilia condemnare.
Facilius forsan excusari poterit quod, cap. 15 et 27, lib. I, et cap. 4, lib. II, Liberium pontificem haereticum vocat et apostatam. Optimos enim habet auctores sibi in hac credulitate praeeuntes, sanctos scilicet Athanasium, Hilarium, Hieronymum, et auctorem vetustum libri Vitas Pontificum continentis, a quo hausit Auxilius quae de Liberio refert. Tanti viri hanc de Liberio opinionem conceperant, [Col. 1060B] eo quod Liberius taedio exsilii et persecutionum ab Arianis inflictarum crudelitate dejectus, tandem Athanasii condemnationi subscripserit, licet haeresim Arianam nunquam fuerit professus. Tria crimina commiserat Liberius quae famae de ipsius haeresi vulgandae, ut ait cardinalis Baronius, ad annum 357, n. 42, occasionem dederunt. «Quod victus labefactarit sacerdotalem constantiam, injuste contra sanctum Athanasium subscribendo; quodque communicaverit, ut ipse fatetur, cum illis quorum communionem hactenus exhorruisset; sed et quod etiam professioni illi subscripserit, quae licet catholica videri posset, tamen voce illa Nicaena careret consubstantialitatis, quam majores omnes adversus Arianos, magna [Col. 1060C] semper gloria defendissent.» Hujus infamiae disseminationem non parum auxit oppositio quam clerus Romanus duce Damaso, et cives Romani catholici prope omnes fecerunt Liberio papae ab exsilio Romam redeunti. Publicatis enim quae humanitus illi contigerant, cum eo communionem colere noluerunt, sed Felici secundo, secessione a Liberio facta, adhaeserunt: unde neces, exsilia et martyria multa contigerunt, praefectis Constantii imperatoris Ariani in eos qui Liberii communionem amplecti nollent saevientibus. Qui haec sigillatim discere cupit, cardinalis Baronii Annales legat ad annum Christi 537, n. 32; seq. cardin. Bellarm. Controv. tom. I, lib. IV, de Pontif. Rom., cap. 9. Cum igitur sententiae suae tantos habeat auctores [Col. 1060D] Auxilius, facile excusandus est, ut et multi graves auctores qui ante et post ipsum in eamdem lapsi sunt sententiam, quos inter sanctus Petrus Damianus episcopus et cardinalis Hostiensis, doctrina, pietate et dignitate in Ecclesia celeberrimus.
Prudens lector, haec de Scripturarum copiis et [Col. 1060D] sanctorum Patrum documentis pauca defloravimus, scilicet: Quod si episcopus a propria sede [Col. 1061A] fuerit pulsus, certa imminente necessitate vel utilitate, in alia Ecclesia quae praesulem non habet, inthronizari possit, non tamen absque auctoritate duntaxat Romani pontificis; et quod ordinatio illa quam papa Formosus fecit, rata et legitima esse probabiliter ostendatur, etiamsi ipse Formosus, ut aiunt, non rite fuerit ordinatus. Quapropter cui plurima legere minime vacat, haec breviter congesta, si sensum intendat, ubertim sufficere posse non dubium est.
Non transit de civitate in civitatem, vel de minori civitate ad majorem, qui hoc non suo libitu, non ambitu, non propria voluntate facit, sed aut vi, aut propria sede pulsus, aut necessitate coactus, aut [Col. 1061B] utilitate loci aut populi, non superbe, sed humiliter transfertur. Non igitur migrat de civitate ad civitatem, qui non avaritiae causa, non sponte dimittit suam, sed ut jam dictum est, aut pulsus a sede sua, aut necessitate coactus, aut electione, aut exhortatione sacerdotum et populorum ad aliam civitatem transfertur, et inthronizatur. Hinc est quod Eusebius de quadam parva civitate, apostolica auctoritate mutatus est Alexandriam. Felix quoque de civitate qua ordinatus erat electione civium, propter doctrinam, et bonam vitam quam habebat, communi episcoporum et reliquorum sacerdotum, ac populorum consilio translatus est Ephesum. Haec Anterus.
Caeterum autem si quisquam objectare tentaverit, quod idem Anterus ante Nicaenum fuerit concilium, tandem discere non erubescat, quod Pater sanctissimus et doctor mirabilis, Gregorium dico vere theologum, non paucis labentibus annis post Nicanum concilium, ob Ecclesiae utilitatem de civitate ad civitatem migravit. Nam cum prius unius civitatis Cappadociae, quae Samsima dicebatur, fuisset episcopus, beati Basilii, et aliorum episcoporum hortatu et consensu, Nazianzo constitutus est Deinde Constantinopolim demigravit. Neque enim audiendi sunt qui eum synodali judicio asserunt Constantinopolitana sede projectum. Verum est qui congregati sunt episcopi, sed non adversus eum [Col. 1061D] sed magis adversus inthronizatores ejus, videlicet, quod sine suorum consensu eum inthronizare ausi fuerint. Ipse nimirum sanctissimus Pater testificatur, cujus testimonium utique verum est, quod sedem illam rite acceperit, eique recte praecederit, imo et precibus pulsatus fuerit, ut eam non desereret; sed propter assiduos corporis dolores, exterasque infirmitates; curvamque senectam, istiusmodi precibus assensum praebere noluit; reversusque ad quietem et philosophicam vitam, quam semper amaverat, in qua multiplices ac saluberrimos fructus afferens, quievit in Domino. Haec autem partim reperiuntur in gestis quae de vita ejus scripta sunt [Col. 1062A] partim in sermone ipsius qui Syntacterius appellatur. Apertiusque in homilia inveniuntur, quam ipse de se apud Constantinopolim adversus eos disseruit, qui eum sedem illam desiderasse dicebant [Col. 1061] Confer hoc caput et sequentia cum cap. 35, lib. VII Hist. Socrat. .
Verumtamen quia de episcoporum transmigratione facimus mentionem, restat ut et alios qui utilitate vel necessitate inthronizati sunt, ad memoriam revocemus. Perigenes in Petris est ordinatus episcopus, sed quoniam cives ejus civitatis eum suscipere noluerunt, Romanae civitatis episcopus jussit eum inthronizari in Corinthum metropolim, defuncto ejus episcopo, eique, donec advixit, Ecclesiae praefuit. Dositheum Seleuciae episcopum Alexander Antiochenus [Col. 1062B] episcopus in Tharsum Ciliciae demigravit. Reverentius ab arcis Phoeniciae in Tyrum migratus est. Joannes de Gordolyde mutatus est in Procoso, et in ea praesedit Ecclesia. Palladius ab Helenopoli, mutatus est in Asponiam, Alexander ab alia Helenopoli in Adriopoli mutatus est. Meletius prius in Sebastena Ecclesia praefuit, et postea Antiochiae praesul est constitutus. Theosebius ab Apamia Asiae transfertur in Eudoxiopolim, quae dudum Salambria vocabatur. Polycarpus de urbe Antapristena Mysiae, in Nicopolim Thraciae mutatus est. Hierophilus de Trapezopoli Phrygiae in Antiochiam mutatus est. Optimus ab Agardamia Phrygiae in Antiochiam Pisidiae migratus est. Sylvanus a Philippopoli Thraciae mutatus est in Troada. Eusebius itaque Pamphili [Col. 1062C] in sexto Historiae Ecclesiasticae libro, Alexandrum unius Cappadociae civitatis episcopum refert, quia cum venisset causa orationis Hierosolymam, detentus sit ab ejus civibus, et in locum Narcissi episcopi constitutus, et de caetero omni vita sua, ipsi Ecclesiae praesedisset.
Imperante Romanorum, secundo anno, Artemio, qui est et Anastasius, tertia decima indictione, undecima die mensis Augusti, translatus est de metropoli Cyzico Germanus archiepiscopus Constantinopolim, astante sanctae Romanae et apostolicae sedis apocrisiario, reverendissimo presbytero Michaelio, consentientibus episcopis, et omnibus presbyteris, diaconibus, subdiaconibus, [Col. 1062D] et cuncto clero, vel senatu. Quibus omnibus idem presbyter talem fecit sermonem. Divina enim gratia quae sit semper infirma erigere, et incompleta complere, transtulit, et ordinavit in sacratissimam sedem a Deo servatae civitatis Constantinopolitanae, praesentem Germanum sanctissimum archiepiscopum. Haec autem non ideo praelibavimus, ut quasi licitum sit cuiquam episcoporum de se transferre ad sedem, nisi certa imminente necessitate, vel utilitate.
His ita breviter commemoratis, revertamur ad ea [Col. 1063A] quae paulo superius de B. Gregorio theologo dicere coeperam. Nonne si quispiam, temeritate accensus, objicere praesumpserit quod beatus Basilius, et isdem luculentissimus doctor Gregorius, ignari fuerint Nicaeni concilii, et in hujusmodi facto a sancta Romana Ecclesia deviaverint, etiam imperitiae cachinnum praebebit? Sed animadvertendum est, quod in hujusmodi negotio iidem sancti Patres, Nicaenos canones ita intellexerint, quemadmodum Chalcedonensis synodus, necnon et sanctissimus papa Leo, atque Gelasius intellexisse noscuntur, quod in consequentibus liquidius apparebit.
Propter multam perturbationem, et seditiones quae [Col. 1063B] fiunt, placuit consuetudinem omnibus [omnimodis] amputari, quae praeter regulam in quibusdam partibus videatur admissa, ita ut de civitate in civitatem, non episcopus, non presbyter, non diaconus, transferatur. Si quis autem post definitionem sancti et magni concilii tale quid agere tentaverit, et se hujusmodi negotio manciparit, hoc factum prorsus in irritum ducatur, et restituatur Ecclesiae cui fuit episcopus, aut presbyter, aut diaconus ordinatus.
Clericos in Ecclesia ministrantes, sicut jam constituimus, in alterius civitatis ecclesia statutos fieri non oportet, sed contentos esse in quibus ab initio ministrare meruerunt, exceptis illis, qui proprias [Col. 1063C] amittentes provincias, ex necessitate ad aliam Ecclesiam transierint. Si quis autem post hanc definitionem susceperit clericum ad alium episcopum pertinentem, placuit, et susceptum et suscipientem communione privari, donec is qui migraverat clerus [clericus], ad propriam fuerit reversus Ecclesiam.
Auctoritate igitur et apocrisariis beati Leonis papae, ut in ejus epistolis legitur, Chalcedonensis concilium institutum est atque roboratum. Et propterea memoratus papa discrepare ab illo aestimandus non est.
[Col. 1063D] Si quis autem episcopus, civitatis suae mediocritate despecta, administrationem loci celebrioris ambierit, et ad majorem se plebem quacunque ratione transtulerit, a cathedra quidem pelletur aliena, sed carebit et propria ut nec illis praesidat quos per avaritiam concupivit, nec illis quos per superbiam sprevit. Suis igitur terminis quisque contentus sit, nec supra mensuram juris sui affectet augeri.
Quisquis propriae desertor Ecclesiae, nullis existentibus causis, ad aliam putaverit transeundum, temereque susceptus fuerit, et protervus reverendorum canonum, vel ipse, vel receptor ejus atque provector, instituta non fugiet, quae de hujusmodi praesumptoribus [Col. 1064A] sacri canones praefixere servanda. Audistis, o aequitatis judices! quomodo Chalcedonense concilium. quod utique a Nicaeno concilio nullatenus deviat, statuerit quod absque provinciarum amissione in alterius civitatis Ecclesiam demigrandum non sit. Nihilominus audistis quod beatissimus papa Leo censuerit, ut episcopus, civitatis suae mediocritate despecta, administrationem loci celebrioris ambire non debeat, nec per avaritiam ad majorem se plebem transferre. Id ipsum autem papa Gelasius, ut supra ostensum est, definire videtur. At vero si alicujus praedecessoris pontificis capitulum ad haec objicere quis praesumpserit, noverit Chalcedonensem synodum, necnon et apostolicos praesules, quorum testimonia praetulimus, Leonem dico atque Gelasium, cuncta praecedentium [Col. 1064B] Patrum, quae canonice instituta sunt, melius considerasse atque tractasse, quam homines hujus temporis, et idcirco nemo eis praeferendus est.
Nonnulli tanquam validissimum murum objiciunt Osium dicentem: Si quis episcopus per avaritiam aut ambitionem, et ut dominationem agat, sedem mutaverit, nec laicam communionem habeat. Deinde in sequenti capitulo: Etiamsi talis exstiterit ut per fraudes, et quosdam praemio et mercede corruptos, excusationem afferens, ut quasi eum populi petere videantur, nec laicam in fine communionem accipiat.
«Nec laicam in fine communionem accipiat.»
Attendite, quaeso, veritatis amatores, quod dicturi [Col. 1064C] sumus, nam quod idem Osius ait: Si quis episcopus per avaritiam vel ambitionem, et ut dominationem agat, sedem mutaverit, libenter amplectimur. Quod autem subjunxit: «Nec laicam in fine communionem percipiat,» aequis auribus audire non possumus. Ubi hoc didicit Osius? praesertim cum synodo Nicaena, quae inter omnes synodos principatum tenet, in qua ipse etiam cum sanctis Patribus consedit, tale quid non habetur? Quin potius, ut supra intimatum est, humanius definierunt dicentes: Hoc factum prorsus irritum ducatur, et restituatur Ecclesiae cui fuit episcopus, aut presbyter, aut diaconus ordinatus. Ergo quod dictum est, «Nec in fine laicam communionem accipiat,» non catholicum sed Catharum sonat. Cathari enim Graece, mundi dicuntur, [Col. 1064D] cum prorsus sint immundi. Isti nimirum sunt Novatiani haeretici, qui neminem post culpam poenitentiam agere posse dogmatizant. Contra quos Dominus per prophetam clamat: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII) . Sunt et alia quam plurima quibus ostenditur quod peccator, etiamsi in extremo vitae suae poenitentiam petat, non sit abjiciendus, nec desperandus.
Hinc est quod beatus Augustinus, cujus auctoritas ad instar solis in tota fulget Ecclesia, exponens ad populum quae sit blasphemia in Spiritum sanctum dicit: Non omnem blasphemiam, nec omne verbum contra Spiritum sanctum prolata, debemus accipere, [Col. 1065A] quae in hoc saeculo non remittantur, neque in futuro; sed quamdam blasphemiam et quoddam verbum, videlicet cor impoenitens contra Spiritum sanctum quo in Ecclesia peccata dimittuntur. Verbum valde malum, et nimis impium, sive cogitatione, sive etiam lingua sua dicit, quem patientia Dei cum «ad poenitentiam adducit, ipse secundum duritiem cordis sui et cor impoenitens thesaurizat sibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei (Rom. II) .» Haec impoenitentia non habet remissionem, neque in hoc saeculo, neque in futuro, quia poenitentia impetrat remissionem in hoc saeculo, quae valeat in futuro. Sed quandiu quisquis in hac carne vivit, de eo judicari non potest. De nullo enim desperandum est, quandiu patientia Dei ad poenitentiam adducit. [Col. 1065B] Paganus est hodie, quid si cras efficietur Christianus? Judaeus infidelis est hodie; quid si cras credet in Christum? Haereticus est; quid si cras sequetur catholicam veritatem? Schismaticus est hodie; quid si cras amplectitur catholicam veritatem [unitatem]?
Et hoc non praetereundum existimo: nam, teste beato papa Gelasio in epistola ad Anastasium imperatorem, nulli alii canones auctoritate praediti sunt, nisi quos apostolica sedes suo judicio roboraverit. Quapropter ostendant, si possint, quis ex apostolicis Patribus, quod Osius dixit, «nec in fine laicam [Col. 1065C] communionem accipiat,» firmaverit. Et quia tale aliquid ostendere minime possunt, restat ut ejusmodi definitio, non catholica, sed, ut dictum est, Cathara sonet.
Praeterea quod adhuc de Osio subjiciendum est, quoniam homines sumus, non absque gravi gemitu exprimere possumus. Iste nimirum Osius Cordubensi Ecclesiae praefuit antistes, qui quondam apostolicae sedis apocrisarius, una cum Vincentio et Victore presbyteris, sancto et magno Nicaeno interfuit concilio. Postmodum vero Sardicensem synodum, cum ingenti episcoporum numero fecisse legitur, ubi capitula quae per eum decurrunt statuta fuerunt. Hic autem usque ad Constantii imperatoris tempus in [Col. 1065D] corpore mansit. Iste quidem Constantius Arianae perfidiae particeps exstitit. Orta itaque altercatione adversus eamdem haeresim, episcopalis legatio missa est ad Osium in Hispania commorantem; dixitque ad eum: Tu qui Nicaenae synodo praesens adfuisti, dic, quaeso, Omousion sicuti nos catholici recte confitemur, id est unius cum Patre substantiae Filium. An, sicuti Ariani garriunt, Omoiousion, quod est similis cum Patre substantiae Filium, trecenti decem et octo Patres confiteri decreverunt? Qui, sive per longam aetatem desipiens, seu certe pro assentatione principis responsum dedisse perbihetur, utramque partem recte intendere, quae confessa fuerit sive Omousion, sive Omoiousion. Cujus sententia [Col. 1066A] ita stulte prolata, non solum a catholicis, verumetiam ab Arianis, uno ore irrisa atque refutata est. Denique in civitate Corduba in qua episcopatum tenuit, post hujusmodi responsum, nomen ejus infra catholicos episcopos antecessores, vel post decessores ejus, minime recitatur.
Nulla ratio sinit ut inter episcopos habeantur, qui nec a clericis sunt electi, nec a plebibus expetiti, nec a provincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrati. Unde cum saepe quaestio de male accepto honore nascatur, quis ambigat nequaquam [Col. 1066B] istis tribuendum esse, quod non doceatur fuisse collatum? Si qui autem clerici ab istis pseudoepiscopis in Ecclesiis ordinati sunt, qui ad proprios episcopos pertinebant, et ordinatio eorum consueto judicio praesidentium facta est, potest rata haberi, ita ut in ipsis Ecclesiis perseverent. Aliter autem vana habenda est creatio, quae nec loco fundata est, nec auctoritate munita.
Illud autem quod dicitis, ut is qui ordinatus est, iterum ordinetur, valde ridiculum est, et ab ingenii vestri consideratione extraneum, nisi forte quod [Col. 1066C] exemplum ad medium deducitur, de quo et ille judicatus est, qui tale aliquid fecisse perhibetur. Absit a fraternitate vestra sic sapere: sicut autem baptizatus semel, iterum baptizari non debet; ita consecratus semel, in eodem ordine iterum non valet consecrari.
Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus, secundam manus impositionem acceperit ab aliquo, deponatur et ipse, et qui eum ordinare tentaverit. Nam eos qui ab hujusmodi baptizati fuerint, vel etiam ordinati, neque fideles, neque clericos esse possibile est.
Nam secundum Ecclesiae catholicae consuetudinem, sacratissimum serenitatis tuae pectus agnoscat, quod nullum de his, vel quos baptizavit Acacius, vel quos sacerdotes sive Levitas secundum canones ordinavit, nulla eos ex nomine Acacii portio laesionis attingat, quod forsitan per iniquum tradita sacramenti gratia minus firma videatur. Nam et baptismum quod procul fit ab Ecclesia, sive ab adultero, sive a fratre fuerit datum, ad percipientem munus pervenit illibatum: quia vox illa quae sonuit per columbam, omnem maculam humanae pollutionis excludit, qua declaratur ac dicitur, «Hic est qui baptizat in [Col. 1067A] Spiritu et igne (Matth. III, Marc. I, Joan. I) .» Nam si visibiliter solis istius radii, cum per loca foetidissima transeunt, nullius contactus inquinatione maculantur, multo magis illius qui istum visibilem fecit virtus nulla ministerii indignitate contingitur. Nam et Judas cum fuerit sacrilegus atque fur, quidquid egit inter apostolos pro dignitate commissa, beneficia per indignum data nulla ex hoc detrimenta senserunt, declarante hoc ipso Domino manifestissima voce, «Scribae et Pharisaei super cathedram Moysi sederunt, quae dicunt facite, quae autem faciunt, facere nolite, dicunt enim et non faciunt (Matth. XXIII) .» Quidquid ergo in hominum profectum quilibet in Ecclesia pro officio videtur operari, hoc totum complet et implet divinitatis effectus. [Col. 1067B] Ita ille, per quem Christus loquitur, Paulus affirmat. «Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit. Itaque, neque qui plantat est aliquid; neque qui rigat, sed qui incrementum dat, Deus (I Cor. III) .» A Deo autem non quaeritur quis vel qualis praedicet; sed quem praedicet, ut invidos etiam bene Christum praedicare confirmet, quo malo diabolus ipse dejectus est.
Ideo ergo et hic Acacius, cujus nomen dicimus esse. reticendum, male bona ministrando, sibi tantummodo nocuit. Nam inviolabile sacramentum quod per illum datum est, aliis perfectionem suae [Col. 1067C] virtutis obtinuit, ei autem obfuit. Quorumdam autem in tantum se extendit curiosa suspicio, ut imaginetur, probato a papa Felice judicio, postea inefficaciter in sacramentis, quae Acacius usurpavit, egisse; ac perinde eos metuere, qui vel in consecrationibus, vel in baptismate, mysteria tradita susceperunt. Nam superbia semper sibi, non aliis facit ruinam.
Quod autem in libro Sapientiae legitur, «Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu (Sap. I) ;» ita intelligendum est, ut desit saluti ejus, ministerium tamen non deserat, quod per eum salutem [Col. 1067D] operatur aliorum. Unde ait Apostolus: «Si enim volens hoc facio, mercedem habeo; si autem invitus, dispensatio mihi credita est (I Cor. IX) .» Ac si dicat: illis prodest quibus hoc dispenso, non mihi qui fictus sum.
Certum est quod Bonosiaci haeretici comparandi sunt Judaeis, eo quod Christum Deum ex Patris substantia ante saecula negent, sicut Judaei qui ejus divinitatem negaverunt et negant. Unde consequens est ut participium damnationis cum eis habeant quorum errorem imitati sunt. Et infra: Anysii fratris quondam nostri aliorumque sacerdotum [Col. 1068A] summa deliberatio haec fuit, ut quos Bonosus ordinaverat, ne cum eo remanerent, ac fieret non mediocre scandalum, ordinati reciperentur.
De his qui se nominant catharos, id est, mundos, si quando veniant ad Ecclesiam catholicam, placuit sancto et magno concilio, ut impositionem manus accipientes, sic in clerico permaneant.
Sancto Flaviano Constantinopolitano episcopo ob catholicam fidem in exsilium destinato, Anatolius eo vivente in ejus loco ordinatus est. Ad quem sanctus papa Leo ita loquitur: Decessore enim tuo [Col. 1068B] beatae memoriae Flaviano, propter defensionem catholicae veritatis ejecto, non immerito credebatur quod ordinatores tui contra sanctorum canonum instituta viderentur sui similem consecrasse. Sed adfuit misericordia Dei, in hoc te diligens atque confirmans, ut malis principiis bene utereris, et non te judicio hominum provectum, sed Dei benignitate monstrares. Quod vere ita accipiendum est, si hanc divini muneris gratiam alia offensione non perdas. His ergo relectis capitulis, o justitiae dilectores, audistis liquidius, quod a pseudoepiscopis ordinatio facta possit rata consistere. Audistis etiam quia sicut denuo quisque baptizari non debet, ita nec denuo in eodem ordine consecrari potest. Nihilominus autem audistis, quod eos quos Acacius post [Col. 1068C] damnationem suam ordinavit, nulla portio laesionis attigerit, eo quod mali bona ministrando, sibi tantummodo noceant, ministerium autem maculare non possint, quod talibus officiis Spiritus sanctus praesideat auctor. Inde nimirum est quod Bonosiaci, qui ad catholicam Ecclesiam redire voluerunt, cum suis honoribus recepti sunt. Inde etiam et Novatiani, ut fuerant ordinati, per manus impositionem suscipiuntur. Anatolius quoque, ut dictum est, magis sacrilegus invasor quam episcopus fuit ordinatus, et tamen a sancto papa Leone non condemnatur, sed potius admonetur, quatenus sacerdotalem benignitatem alia offensione non perdat. Et isti qui sunt? vel cujus magisterii, cujusve auctoritatis, qui [Col. 1068D] sacram ordinationem a catholico viro ministratam, et pluribus annis Deo fideliter famulantem, et ecclesiastica officia Christiano populo ministrantem, non catholice sed apostolice subvertere nituntur?
Quis enim nesciat quod Liberius, hen proh dolor! Arianae haeresi subscripserit, et per ejus transgressionem nefandissima scelera sint commissa; multitudo quoque sacerdotum et clericorum interfecta sit et martyrio coronata: residui vero catholici non solum ab Ecclesiis, sed etiam a balneis prohibiti sint. Liberius autem apostata factus vixit annos sex, ordinationes tamen quas fecit in sua stabilitate permanserunt. Nec mirum; revera enim [Col. 1069A] Judas, quamvis fur et sacrilegus, quae salubriter inter apostolos gessit, quisquam redarguere non ausus fuit.
Hinc est quod Vigilii ordinationes nemo commovere ausus est. Istum namque scias esse Vigilium qui prius Bonifacio papae insidias molitus est, quatenus eo vivente apostolicam dignitatem sacrilegus obtineret. Sed, resistente senatu, tale quid facere minime potuit. Postmodum vero solitis machinationibus Silverium papam apostolica dignitate exspoliare aggressus est. Quod ille animadvertens, advocatis episcopis, auctoritate sancti Spiritus et apostolica potestate, eum velut Simoniacum et invasorem [Col. 1069B] anathematis vinculis obligavit, et ille, ut mente conceperat, per imperialem potentiam, simulque falsos testes, eumdem apostolicum Patrem nequiter condemnavit, monachicis vestibus, et ad Pontias in exsilium destinavit, sustentans eum pane tribulationis et aqua angustiae; ibique mortuus est ac sepultus, et confessor effectus est; ad cujus corpus infirmi sanabantur. Vigilius, autem anathematis nexibus merito irretitus, insuper et homicidii crimine nominatim infamatus, nefario ausu se papam instituit. O ineffabilem Dei pietatem! Vigilius, qui jam desperatus erat, servatur ad poenitentiam. Anthimum scilicet haereticum patriarcham quem reconciliare spoponderat, reconciliare nolens, longo exsilio, longaque afflictione maceratus, digna factis rece it, [Col. 1069C] et sic demum procul a patria defunctus quievit in Domino. Ordinationes tamen ejus, ut dictum est, in sua stabi itate manserunt. Haec enim quae de Silverio et Vigilio retulinus, partim in synodali decreto ejusdem Silverii, partim in Pontificali libro habentur.
His ita de compendio praelibatis, percontari libet quis horum deteriora commiserit? Formosus quidem, ut aiunt, ambitionis causa ab episcopali sede ad apostolicum thronum translatus est. Quod si objecerint depositum fuisse, et postmodum reconciliatum, noverint quia plurimi sacerdotum depositi [Col. 1069D] fuerunt, et postmodum reconciliati, reconciliati, inquam, non denuo in idipsum consecrati. Quippe aliud est reconciliatio, et aliud consecratio. Nam qui semel consecratur, denuo in idipsum consecrari non potest; reconciliari tamen per dignam satisfactionem potest. Nonne quod plurimi sacerdotum post depositionem reconciliati sint, in authenticis apicibus sufficienter habetur? Quod legentibus liquidius patet. His namque digestis Vigilium nefandissima perpetrasse, si homines silent, ipsi etiam lapides clamabunt. Cujus exsecrabile scelus nemo imitari ausus est, vel audebit, nisi particeps factus illius qui dicit: «Ponam sedem meam ad Aquilonem, et ero similis Altissimo (Isa XIV) .» [Col. 1070A] Porro de sede ad sedem, vel de civitate ad civitatem episcopos transferri, et in decretalibus litteris, ob necessitatem, vel ob utilitatem concessum legimus, et plurimos sacerdotum, etiam sanctos, tale quid egisse non dubium est. Ex quibus exstat beatus Gregorius Nazianzenus, ut supra retulimus. Haec autem, prudens lector, non ideo praelibare studuimus, ut cuiquam sacerdotum de sede ad sedem, vel de civitate ad civitatem, mutari licitum esse dicamus, sed ut manus impositionem etiam a pseudoepiscopis ministratam, ratam, et justam esse testimoniis comprobaremus.
[Col. 1070B] Qua de re qui praefatam ordinationem, falsam et inanem esse vel fuisse confingunt, eoque sacerdotes ac levitas consecrandos esse dogmatizant, quid aliud quam Italiae regiones, longe lateque, ecce jam circiter viginti annos, absque Christiana religione vixisse garriunt? Ac per hoc, quid aliud restat, nisi ab ejusmodi episcopis per universam Italiam dedicatae ecclesiae, altaria consecrata, et chrismata solemniter instituta, prorsus perierint. Similiter autem tam ab episcopis quam a caeteris sacerdotibus, fontes in remissionem peccatorum sanctificati, et missarum solemnia tam in Dominicis diebus quam in aliis festivitatibus, frustra, ut blasphemant, celebrata sint. Oblationes quoque tam pro vivis quam etiam [Col. 1070C] pro defunctis, quod dictu nefas est, tanquam nugaces perierint. Matutinae seu vespertinae, ac reliquarum preces horarum, velut ineptae non sint exauditae; levitarum ac subdiaconorum officia in vacuum administrata sint, universa Ecclesia quae huic ordinationi synodicum praebuit assensum, pariter periclitetur, quippe non solum qui faciunt, sed et qui consentiunt prava facientibus, parilem excipiunt vindictam. O incomparabile sacrilegium! Quis enim de timentibus Deum aequis auribus hoc audire poterit, ut non statim Christiano zelo commotus scandalizetur? Nonne linguam illam quae talibus implicatur blasphemiis melius fuerat particulatim dari avibus, quam in tantam prorumpere vesaniam? Scimus enim quia necessitatis causa, etiam laico baptizare [Col. 1070D] licet. Sed aliud est, periculo mortis urgente, laicum posse dare baptisma, et longe incomparabiliter aliud est, ad sacerdotum preces ac benedictiones, et chrismatum admixtiones, et cleri ac populi votivas responsiones, fontes in remissionem peccatorum sanctificatos, nihil prorsus, ut isti volunt, sanctificationis habuisse. Quis hoc nisi haereticus dogmatizare audeat? Et quis talia per hujuscemodi os loquitur, nisi de quo Dominus dicit: «Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia veritas non est in eo; cum loquitur mendacium ex propriis loquitur, quia mendax, et pater ejus (Joan. VIII) .»
Porro si aemulatoribus illis, papa Formosus istiusmodi facto displicere videtur, ut non recte fuerit ordinatus, quibus hoc imputare debent, nisi Romano populo qui eum elegerunt? Quibus hoc adscribi oportet, nisi clero, et magnatibus Romanae urbis, qui libenter Dominici corporis et sanguinis hostiam, donec advixit, ab eo percipere studuerunt, eique per universas solemnitates, atque stationes solito more communicaverunt, et per omnia participes exstiterunt? De caetero autem qui sani capitis est nihil omnino habere se dicit, quod de Formoso illis imputare debeat, qui de longinquis terrarum spatiis, per [Col. 1071B] mille, ut ita dicam, discrimina tremebundi, ad apostolicam sedem profecti sunt, et sacram ordinationem, ut moris est, magis ab apostolo Petro quam ab ejus vicario susceperunt, imo a sancto Spiritu, ut papa docet Anastasius, quod jam supra commemoratum est.
Igitur quia, necessitate incumbente, de sacris ordinationibus altercatio interposita est, percontari congruum est quid de eo censendum sit, qui sacrae ordinationis, de qua nunc disputatio ventilatur, nullam omnino consecrationem habet, et tamen eamdem ordinationem non solum nihil esse, nihil [Col. 1071C] fuisse, coram testibus profitetur, sed etiam jurejurando subvertere pollicetur. Nunquidnam hujusmodi promissor inter sacrilegos est deputandus, et male conjuratos, qui se ad facinus perpetrandum juramentis obligant? Revera enim tales mundana lex districtius punit, et si clerici fuerint, ecclesiastico judicio a suis dejiciuntur honoribus, de quibus canonica institutio ita se habet.
Conjurationis crimen, vel conspirationis, et ab exteris est omnino legibus prohibitum, multo magis hoc in Dei Ecclesia ne fiat admonere conveniet. Si qui ergo clerici vel monachi reperti fuerint conjurantes aut conspirantes, aut insidias ponentes episcopis [Col. 1071D] aut clericis, gradu proprio penitus abjiciantur. His ergo prolatis testimoniis luce clarius apparet, quod istiusmodi sacerdos, aut levita, vel subdiaconus, inter sacrilegos, et male conjuratos sit habendus, necnon et canonico judicio reprobandus.
Nonnulli praeterea suam apologiam ita praetexunt, dicentes: Cur nobis subversionem ordinationis hujus tempore imputandam esse decernitis? An ignoratis quod ille praecipiat, cui in omnibus penitus obtemperandum est? Absit, inquam, absit, ut cuiquam Deus ad faciendam iniquitatem obtemperandum esse mandaverit, cui Psalmographus canit: «Quoniam [Col. 1072A] non volens Deus iniquitatem tu es. Odisti, Domine, omnes qui operantur iniquitatem, perdes eos qui loquuntur mendacium (Psal. V) .» Et ipse Dominus ad Jeremiam: «Si separaveris,» inquit, «pretiosum a vili, quasi os meum eris (Jerem. XV) .» David quoque de se testatur, dicens: «Non sedi in concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo. Odivi congregationes malignantium, et cum impiis non sedebo (Psal. XXV) .»
«Super cathedram Moysi,» ait Evangelium, «sederunt Scribae et Pharisaei, omnia quaecunque dixerint vobis, servate et facite (Matth. XXIII) .» Omnia [Col. 1072B] enim hujusmodi in loco solummodo in bonam partem accipienda sunt. Alioquin Judaei qui Scribarum et Pharisaeorum consilio et hortatu Dominum crucifixerunt, immunes a tanto scelere esse debuerant. Sed quam graviter, et qui dixerunt et qui feserunt peccaverint, et Scriptura testatur, et in posteris eorum usque ad mundi finem protelatur. Quod autem omnia non semper ad totum, sed plerumque ad maximam pertineant partem, non tantum divini apices, quibus magis credendum est, sed etiam gentilium librorum demonstrat auctoritas.
Sed sive, inquiunt, juste, sive injuste obliget pastor, gregi timendum est, ne elatione tumidae reprehensionis, [Col. 1072C] culpa, quae non erat, fiat. Vera quidem sententia, sed non ita intelligenda, ut illud, quod dicitur injuste, sic accipiendum sit, tanquam in illis quae manifesta ratione Deo inimica esse probantur cuilibet pastori obtemperandum sit. Verbi gratia, si te ad perjurium, falsum testimonium, sacrilegium, vel homicidium excommunicando impulerit, nunquidnam in talibus vel eorum similibus pastoris excommunicatio timenda vel facienda decernitur? Nequaquam. Quippe non solum qui faciunt (Apostoli verba sunt), sed et qui consentiunt facientibus, digni efficiuntur morte perpetua (Rom. I) . Nam quod pastoribus ad illa quae Deo inimica sunt consentire non debemus, testatur ipse Salvator, qui, cum ei discipuli dicerent: «Scis quia Pharisaei audito verbo [Col. 1072D] scandalizati sunt? ait, Sinite illos, caeci sunt, duces caecorum. Si caecus caeco ducatum praebeat, nonne ambo in foveam cadunt?» (Matth. XV.) Ergo et qui ducit, et qui sequitur ad male faciendum, caeci sunt, et merito uterque in foveam damnationis cadunt. Et quo, inquiunt, pacto per Apostolum dicitur: «Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit? Non est enim potestas nisi a Deo (Rom. XIII) .» Audiantque, In his enim quae Christiana lex abominatur ac prohibit, nulli unquam potestati obedire, vel consentire debemus, hoc est, non materialibus carnis, non dolosis machinationibus, sed rationabili responsione, atque humillima deliberatione. Quid multa? de Pastoribus ad Apostolum revoca intentionem, qui dicit: [Col. 1073A] «Minister Dei est tibi in bonum (Ibid.) .» Cur addit in bonum, nisi quia minister Dei non est tibi in malum?
Praeterea si nos Ecclesiarum pastores de nostris offensionibus juste vel injuste obligare voluerint, juste videlicet, si nostra praecesserit culpa; injuste vero, si non habuerimus culpam. Talis obligatio rectissime formidanda est, et diligentissime observanda, donec per ejus qui obligavit indulgentiam, absolvi mereamur. Nempe aliud sunt pontificales sedes, et aliud praesidentes. Proinde honor et dignitas uniuscujusque sedis regulariter observanda sunt. [Col. 1073B] Praesidentes autem si deviaverint, per devia sequendi non sunt, hoc est, si contra fidem vel catholicam religionem agere coeperint, in talibus eos nequaquam sequi debemus. In his autem quae rite dicunt, etiamsi non faciant, libenter eis obedire debemus. Hinc est quod botros carpere, et spinas cavere debemus.
Beatus namque Hieronymus exponens Evangelii capitulum: «Quaecunque alligaveritis super terram erunt ligata et in coelo, et quaecunque solveritis super terram, erunt soluta in coelo (Matth. XVIII) ,» ait: Istum locum non intelligentes episcopi, et presbyteri, aliquid sibi de Pharisaeorum assumunt supercilio, [Col. 1073C] ut vel damnent innocentes, vel solvere noxios se arbitrentur, cum apud Deum non sententia sacerdotum, sed reorum vita quaeratur. Haec sanctus Hieronymus. Per prophetam quoque dicitur: «Mortificabant animas quae non moriuntur, et vivificabant animas quae non vivunt (Ezech. XIII) .» Non morientem quippe mortificat, ut sanctus docet Gregorius, qui justum damnat, et non victurum [Col. 1074A] vivificare nititur, qui reum supplicio absolvere conatur.
Sicut avis in contrarium volans, et passer quilibet vadens, sic maledictum frustra prolatum, super illum qui misit illud, veniet (Proverb. XXVI) .
Anima quae benedicit, impinguabitur; qui autem frustra maledicit, ipse in maledictione erit (Proverb. XI) .
In omni autem quod de nobis extra dicitur, recurrere ad arcana mentis debemus; et si omnes vituperent, liber est tamen quem conscientia non accusat. [Col. 1074B] Quia et si omnes laudent, liber esse non potest, si hunc conscientia accusat.
Haec igitur scripturarum collatio, fortassis supervacua quibusdam videtur, eo quod ad praesens tempus non sit, qui aequitatis depromat judicium. Neque enim justitiae palmam apud eos obtinere possumus, qui contra nos, ipsi sibi sunt judices et testes, pariterque causidici. Attamen juxta beati Hieronymi sententiam, canimus nobis et nostris, scilicet, ut bono animo simus, et bonam nos causam habere, non nobis sed sanctis Patribus credamus, observantes quod scriptum est: «Si Spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne demiseris [Col. 1074C] (Eccle. X) :» Et illud, Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam (Apoc. III) . Ideoque in sacro ordine quo consecrati sumus permanentes, praestolamur, universalis concilii aequissimum examen, auctore illo ad quem clamantes dicimus, Exsurge, Domine, et judica causam tuam (Psal. LXXIII) : cui est honor et gloria per infinita saecula saeculorum.
Infensor et defensor
[Col. 1073D] Interrogatio super his qui primo per vim, postea voluntarie in eodem ordine consecrati sunt.
Vellem scire quid de illis congrua deliberatione censendum sit, qui primo, ut aiunt, per vim, postea in eodem ordine voluntarie consecrati sunt? Esto; [Col. 1074D] primitus violentam manus impositionem acceperint, ac per hoc hujuscemodi noluerunt fungi sacerdotio: postmodum vero aequanimiter ministrare sacerdotium praebuerunt assensum: nunquidnam in eodem ordine, in quo dudum per vim consecrati fuerant, [Col. 1075A] iterum consecrari debuerunt? Nonne juxta sanctorum Patrum definitionem, sic nimirum cavenda est secunda manus impositio, quemadmodum secundus cavendus est baptismus? Sed aiunt: Prima illiusmodi consecratio, quamvis a catholico pontifice, tamen violenta fuit, et propterea pro nihilo ducenda est. Dic, quaeso, si quispiam per vim fortassis baptizatus fuerit nolens credere in Christum, postmodum vero se in eum credere voluntarie profitetur, ergone denuo baptizandus est? Non ita sapiebat beatus Alexander patriarcha, quando sanctus Athanasius adhuc puerulus, sed utique jam batipzatus, ad oram maris, quasi sacerdos, quanquam ludendo, vere puerulos baptizavit. Quid plura? Vellem, ut praefatus sum, de hujusmodi sententia ad certam pertingere veritatem. Propositam ergo quaestionem qui novit, [Col. 1075B] obnixe nobis praesentibus dignanter aperiat, quoniam inter illos accipiet coronam, de quibus Danieli per angelum dicitur. «Qui autem docti fuerint fulgebunt quasi firmamentum, et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates (Dan. XII) .»
Responsio.
Hujus quaestionis ansas manifesta ratio dissolvit. Dicis enim si quispiam nolens credere in Christum per vim baptizatus fuerit, et postmodum in Christum credere acquiescet, nunquid iterum baptizandus erit? Minime. Exemplum de parvulis sume, qui cum alienis manibus deferuntur, quantum in eis est, toto annisu reluctantur, ne in baptismatis fontem mergantur. [Col. 1075C] Sed cum ad rationalem scientiam pertinxerint [pervenerint], etiamsi recordari nequeant quando baptizati sunt, narrantibus tamen indubitanter credunt, et Christianam religionem absque baptismi iteratione colere incipiunt. Hinc quod beatus papa Leo dicit: Si nulla existant indicia inter propinquos et familiares, nulla inter clericos atque vicinos, quibus hi, de quibus quaeritur, baptizati fuisse doceantur, agendum est ut renascantur, ne manifeste pereant, quia quod non ostenditur gestum, ratio non sinit ut videatur iteratum. De his autem qui ex Africa, vel ex Mauritania veniunt, et nesciunt in qua secta sunt baptizati, non se baptizatos nesciunt, sed cujus fidei fuerint qui eos baptizaverunt se nescire [Col. 1076A] profitentur. Unde quoniam quolibet modo formam baptismatis acceperint, baptizandi non sunt, sed per manus impositionem virtute Spiritus sancti quem ab haereticis accipere non potuerunt, catholicis copulandi sunt. Nonne vides quia Pater sanctus etiam ab ignotis haereticis baptizatos non iterum baptizandos esse, sed per manus impositionem suscipi jubet? Recolendum etiam quod sanctus Genesius Arelatensis episcopus, cum esset histrio, fictus et ludens baptizatus fuerit; sed cognita veritate, quae Christus est, sine baptismatis iteratione Christianae fidei, quam se credere fallaciter spoponderat, veraciter adhaesit. Sed ais: Parvuli baptizati, si in parva moriuntur aetate, non dubium est quod paradisi gaudia partim percipiant; ille autem qui perfectus aetate per [Col. 1076B] vim baptizatus est, si prius ex hac vita subtrahitur quam voluntarie credat in Christum, nunquidnam pro eo tanquam pro fideli orandum est? Praesertim cum Joannes apostolus dicat: «Est peccatum ad mortem, non pro illo dico ut quis roget (I Joan. v.) » Peccatum quippe ad mortem, ut ait Augustinus, est fidem, quae per dilectionem operatur, deserere usque ad mortem. Hujus quaestionis nodus ita solvitur. Parvulis propterea non est imputandum, quod reluctantes nolentesque baptizantur, quia necdum ratione uti possunt, necdum boni malive distantiam nosse valent. Illis autem qui legitimam aetatem habentes, per vim baptizati sunt, si prius moriantur quam voluntarie in Christum credant, ideo baptismus prodesse non potest, nec pro eis orandum est, quia et [Col. 1076C] rationis capaces fuerunt, et distantiam inter verum et falsum habere potuerunt. His ergo de compendio praelibatis, evidentius patet ut ille qui per vim baptizatus est, si postea in Christum credere voluerit, baptizandus iterum non sit, sed magis hortandus, ut quod invitus suscepit, amando et operando usque in finem custodiat. Igitur per hanc formulam intelligi datur ut qui sacrum ordinem invitus accepit, si postmodum ministrare voluerit, ulterius jam in eodem ordine non sit consecrandus, sed potius admonendus, ut quod per vim coactus suscepit, per dilectionem reverenter ministrare studeat.
Explicit praefatiuncula.
[Col. 1075D] Reverendissimo domno LEONI sanctae Nolanae Ecclesiae praesuli, AUXILIUS in Domino salutem.
Missa legatione asseris te violentas pati oppressiones, ut episcopale sacerdotium, quod olim a papa Formoso suscepisti, quasi nihil sit, irritum facias. Qua ex causa fateris te mirificae solertiae Francos, necnon et Beneventanae civitatis peritos consuluisse [Col. 1076D] viros, eorumque consulta apud rescripta [te scripta] retinere, quae te hujusmodi transgressionem committere manifesta ratione prohibeant. Nihilominus autem cogis me objectionibus, quas adversus eumdem Formosum papam ejusque ordinationes quidam objiciunt, dialogico schemate breviter respondere. Misi quod jam in opusculo ejusmodi altercationis [Col. 1077A] causatus sum. Attamen quia de una auri materia diversae conficiuntur species, quae diversis hominum voluntatibus placeant, orationibus tuis fultus, faciam quod hortaris, ita duntaxat ut in unaquaque objectione praenotetur Infensor, et responsione Defensor. Non hic syllogismorum quaeratur arcta conclusio, [Col. 1078A] non perihermeniaca subtilitas, utpote qui discipuli sumus piscatoris, hoc est, apostoli Petri. Et quanquam in ejus navicula sedeamus, tempestatem patimur, invocantes Dominatorem omnium, ut imperet ventis et mari, et fiat tranquillitas magna.
INFENSOR. Formosus, propria relicta uxore, aliam abstulit, hoc est, relicto episcopatu, his qui recte ordinandi erant apostolicam abstulit sedem, et propterea reprobus et fictus esse dignoscitur. DEFENSOR. Non mihi curae est quid fuerit Formosus, sed quod ordinatio quam fecit rata et legitima esse indubitanter pateat. INF. Formosus non fuit papa, ideoque ordinatio quam fecit pro nihilo ducenda est. DEF. Non solum in Romano regno, sed etiam procul in barbaris nationibus divulgatum est, quod Formosus per annorum curricula, apostolicus fuerit pontifex. [Col. 1077C] Et idcirco de longinquis terrarum partibus clerici ad apostolorum limina properantes, sacram ordinationem, ut moris est, ab eo percipere studuerunt. INF. Tenuit quidem apostolicam dignitatem, sed fictus, ac reprobus et non legitime ordinatus. DEF. Non ad me pertinet utrumnam recte fuerit ordinatus, sed pertinet ad me ut ordinatio quam fecit rata et legitima esse liquidius ostendatur. INF. Si Formosus fictus ac reprobus fuit, ordinatio quam fecit, qua ratione stare poterit? DEF. Illa videlicet ratione qua sanctissimus Leo papa censuit ut pseudoepiscopi abjiciantur, et ordinatio eorum possit rata consistere; necnon et illa ratione qua papa Anastasius confirmavit ut ordinationes, quas haereticus Acacius, etiam postquam damnatus est, fecit, in sua [Col. 1077D] stabilitate permanerent. Ordinationes quoque Liberii innocuae permanserunt, imo et Vigilii ordinationes, qui non solum Simoniacus invasor, sed etiam anathematis nexibus merito irretitus, contra canonicum fas, est ordinatus. Quod ita sit, pene cunctis legentibus notum est. Sancto namque Flaviano propter catholicam fidem in exsilium destinato, Anatolius in ejus loco ab haereticis ordinatus est, nec tamen a sancto papa Leone damnatus est, sed admonitus. INF. In concilio Nicaeno praefixum habetur, ut de civitate ad civitatem non episcopus, non presbyter, non diaconus transferantur. Si quis autem tale quid agere tentaverit, et se hujuscemodi negotio mancipaverit, hoc factum prorsus in irritum ducatur, et restituatur Ecclesiae cui fuit episcopus, aut presbyter, aut diaconus ordinatus. Sane quod ait, Hoc factum prorsus in irritum ducatur, utrumque intelligi oportet, [Col. 1078B] scilicet ut episcopus de civitate ad civitatem non transferatur, et si translatus ordinationem fecerit, ipsa ordinatio prorsus in irritum ducatur. DEF. Hic quidem nodus in junco quaerendus non est. Quis videat quod hujusmodi definitio, nihil obscuritatis habeat, et nihil aliud intelligi possit, nisi prorsus irritum ducatur hoc, quod de civitate ad civitatem transferatur. De ordinatione quam fecit nihil omnino tetigit, quod sequens articulus manifestius declarat dicens, Et restituatur Ecclesiae cui fuit episcopus, aut presbyter, aut diaconus ordinatus. Si ergo restituitur Ecclesiae cui fuit episcopus ordinatus, ordinatio quam tunc fecit, quomodo irrita esse potest? INF. Formosus, ut dixi, fictus et reprobus sacrum ordinem ibi non habuit, quomodo aliis, [Col. 1078C] teste papa Innocentio, largiri potuit? DEF. Papa Innocentius hoc de haereticis protulit, quod tamen non de omnibus haereticis accipiendum est; juxta quod ipse Bonosiacos clericos, quos tamen antequam damnaretur, Bonosus ordinaverat, cum suis honoribus recipi assensum praebuit. INF. Miror qua fronte dogmatizare potes ut, reprobato Formoso, ejus ordinatio consistere possit, cum membra nullomodo sine capite consistant? Et ut aliquid plus objiciam, quibus ergo imputandum est quod Formosus fallax ac reprobus fuit, si ejus ordinatio illibata persistit? DEF. Romano scilicet clero ac populo, qui eum elegerunt, atque donec advixit, per omnia participes, imputandum est. Mihi autem qui de longinquis terrarum spatiis ad apostolorum limina profectus sum, [Col. 1078D] et sacram ordinationem, ut moris est, magis ab apostolo Petro quam ab ejus Vicario suscepi; imo a sancto Spiritu, ut beatus papa docet Anastasius, ab his qui sanae mentis sunt, nihil ascribendum esse decernitur. INF. Nolo verborum ambages, sed si vales certis rebus ostende, qualiter a ficto et reprobo consecratore possit ordinatio justa et idonea fieri. DEF. Si judex aequitatis adesset, jam te victum ostenderet. Nunquidnam oblitus est testimonia quae breviter de sancto papa Leone, et Anastasio, et de Liberio, pariterque Vigilio, etiam et de Anatolio contuli? INF. Acacius rite ordinatus fuit, et ideo ejus ordinationes innocuae permanserunt. DEF. Ipse nimirum decretalis textus, manifestius ostendit quod pontifex Anastasius de illis baptizatis ordinatisque dicat, quos haereticus Acacius, postquam a papa Felice damnatus est, baptizavit et ordinavit. Similiter autem [Col. 1079A] et de Liberio qui Arianae haeresi subscripsit sentiendum est. Jam vero de Vigilio quid dicendum est, qui non solum Simoniacus invasor, verumetiam homicidii reus, et insuper a papa Silverio justissime anathematizatus, eumdemque apostolicum Patrem Silverium in exsilium destinavit; et si sacrilegum papam instituit, ordinationes tamen quas fecit, nemo removere ausus fuit.
INF. Dum membra sine capite, ut praefatus sum, consistere minime possint, mirari non sufficio qualiter ficti ordinatores ratas ordinationes efficere valeant. DEF. Qualiter hoc fieri possit praedictus pontifex [Col. 1079B] Anastasius probabilibus astruit documentis. Ait enim inter caetera, secundum Ecclesiae catholicae consuetudinem, nullum de his vel quos baptizavit Acacius, vel quos sacerdotes sive levitas secundum canones ordinavit, nulla eos ex nomine Acacii portio laesionis attingat. Hinc est quod baptismum quod procul fit ab Ecclesia, sive ab adultero, vel a fure fuerit datum, ad percipientem, munus pervenit illibatum. Quia vox illa quae sonuit per Columbam omnem maculam humanae pollutionis excludit, qua declaratur ac dicitur, «Hic est qui baptizat, in Spiritu et igne (Matth. III; Marc. I; Joan. I) .» Nam si visibiliter solis istius radii, cum per loca fetidissima transeunt, nullius contactus inquinatione maculantur; multo magis illius quae istum visibilem solem [Col. 1079C] fecit virtus nulla ministerii indignitate contingitur. Nam et Judas cum fuerit sacrilegus atque fur, quidquid egit inter apostolos pro dignitate commissa, beneficia per indignum data nulla ex hoc detrimenta senserunt. Sic ille, per quem Christus loquitur, Paulus affirmat: «Ego plantavi, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit. Itaque neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, Deus (I Cor. III) . «A Deo autem non quaeritur quis, vel qualis praedicet, sed quem praedicet, ut invidos etiam bene Christum praedicare confirmet, quo modo diabolus ipse dejectus est. Ideo ergo et hic, cujus nomen dicimus esse reticendum, male bona ministrando sibi tantummodo nocuit: nam inviolabile sacramentum quod per illum [Col. 1079D] datum est aliis perfectionem suae virtutis obtinuit, ei autem obfuit. Quorumdam autem se in tantum extendit curiosa suspicio, ut imaginetur, prolato a papa Felice judicio, postea inefficaciter in sacramentis, quae Acacius usurpavit, egisse, ac perinde eos metuere, qui vel in consecrationibus, vel in baptismate ministeria tradita susceperunt.
INF. Quomodo ergo in libro Sapientiae scriptum est, «Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu?» (Sap. I.) DEF. Hoc beatus Augustinus contra [Col. 1080A] Parmenianum Donatistam ita exponit: Quod autem scriptum est, «Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum,» ita intelligendum est ut desit saluti ejus; ministerium tamen non deserat, quo per eum salutem operatur aliorum. Unde dicit Apostolus: «Si enim volens hoc facio, mercedem habeo; Si autem invitus, dispensatio mihi credita est (I Cor. IX) .» Ac si dicat: illis prodest, quibus hoc dispenso, non mihi qui fictus sum. INF. Quod Spiritus sanctus ministerium ficti sacerdotis non deserat, aliud mihi exhibe testimonium. DEF. Idem Augustinus in expositione in Joannem, ubi Dominus baptizatus est, latius ex eo apertiusque disputat. Ordinatio igitur quam beatus Formosus fecit, quod rata et legitima sit, recte intelligentibus ecce satisfactum habetur. [Col. 1080B] Nunc age, dic quibus documentis vel qua auctoritate praefatam ordinationem subvertere nitimini, et, quod est deterius, in eodem gradu iterum consecrare non formidatis? INF. Omne quod falsum esse decernitur destruendum est, et propterea ordinationem illam destrui oportet, quia falsa est. Et ordinationem quae vera est unicuique, prout ratio postulat, impertiri studemus. DEF. Video te puerili certamine ad ea quae jam discussa sunt, et testimoniis comprobata, impudenter recurrere. Quod ideo quasi securus agis, quia deest justitiae censor. Adest tamen Isaiae vaticinium, «Vae qui dicitis bonum malum, et malum bonum, ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras, ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum (Isa. V) .»
INF. Non tibi novum videatur, si fictus ordinatur, projicitur, ejusque ordinatio refutatur. Siquidem Constantinus, ut in Pontificali libro legitur, qui ex laico repente neophytus, validaque manu armatus, apostolicam sedem nequiter invasit, depositus est, et ita damnatus, ut etiam oculis privaretur: ordinationem vero quam fecit in pristinos deposuerunt gradus. Episcopi namque iterum a papa Stephano consecrati sunt. De presbyteris vero et diaconibus praefixum est, ut si civium suorum electio vellet, in eosdem gradus de quibus depositi sunt, iterum a papa Stephano consecrarentur; ita duntaxat ut jurejurando promitterent, quatenus ad ampliorem [Col. 1080D] honorem jam nullatenus promoverentur, ne talis error per injuriam pullularet. Statuerunt etiam ut cuncta ecclesiastica sacramenta quae Constantinus peregerat, iteranda essent absque baptismo et chrismate. DEF. Nunquam exemplum a malis est sumendum. Ex his enim quae in voluminibus leguntur, ea solummodo imitanda vel facienda sunt quae bona esse probantur, mala autem penitus exsecranda sunt, et omnino cavenda. Inde est quod Abel justus laudatur, et Abel parricida [fratricida] condemnatur. Inde, inquam, est quod Sixtus martyrio coronatur, et Liberius Ariana colluvione maculatur. Quocirca Constantinus qui neophytus, armisque circumseptus, apostolicam sibi cathedram usurpavit, jure damnatus [Col. 1081A] atque dejectus est. Jam vero quod eum oculis privarunt, non apostolicum sed apostaticum est. Ordinationem quoque ejus non rectitudinis intuitu, sed invidiae zelo contra sanctorum Patrum sanctiones, in pristinos deposuerunt gradus, addentes et juramento constringentes, ut nullus de presbyteris ac diaconibus ad superiores gradus promoveretur. In qua deliberatione quid aliud intelligi datur nisi retributionis timor, scilicet, ne quando ad festigium apostolicae dignitatis provecti suam vindicarent injuriam? INF. Istiusmodi vindictam propterea inferre decreverunt, ut ambitionem a sacro ordine penitus amputarent. DEF. Sicut morbus non valet expellere morbum, ita nec vitium potest excludere vitium. Bene, inquam, bene, quod neophytum ab apostolica [Col. 1081B] celsitudine projecerunt; sed manifeste in eis peccaverunt qui secundum canones ordinati fuerant, et eos deponere non formidarunt, eosque nefario ausu iterum in eadem ordinatione consecrandos esse statuerunt. Alioquin frustra sanctissimus Leo papa censuit ut pseudoepiscopi abjiciantur, et eorum ordinatio rata consistere possit. Frustra enim papa Anastasius praefixit ut ordinationes Acacii nulla portio laesionis attingeret. Imo et Liberii ordinationes, atque Vigilii consecrationes, frustra illibatae permanserunt. Numne post apostolos quis in Ecclesia major beatissimo papa Leone, ad cujus, ut ita dicam, coelestem rugitum, diversi ac plures haeretici exterriti sunt atque fugati? Nec papa Anastasius est contemnendus, qui suos decretales apices evangelicis, [Col. 1081C] pariter apostolicis testimoniis, roboravit. Nec sanctissimus papa Gregorius est parvipendendus, qui scripsit ut sicut baptismus iterari non debet, ita nec consecratio iterari valeat. Quapropter si horum Patrum statuta observanda non sunt, ubi est ergo quod scriptum est, «Ne transgrediaris terminos antiquos, quos posuerunt patres tui? (Proverb. XXII.) » Et Apostolus, «Licet nos, aut angelus de coelo aliud vobis evangelizaverit, quam quod evangelizavimus, anathema sit?» (Galat. I.) INF. Quod ejusdem neophyti ordinatio contra statuta Patrum deposita sit, in Pontificali libro expressum minime habetur. Quod autem papa Stephanus Formosum post ejus obitum deposuerit, et quod neminem ex his quos idem Formosus ordinaverat secum in Ecclesia vestiri [Col. 1081D] permiserit, plurimi recolunt. DEF. In eodem Pontificali libro scriptum habetur, quod Liberius Arianae haeresi subscripserit, sed non ibi additum quod male fecerit. Nec de Vigilio additum est quod male egerit, in eo quod Silverium pontificem suum in exsilium destinavit, et se apostolicum instituit. Sed eos adversus interdicta Scripturarum egisse nemo ambigit. Ideo et de ordinatione praefati Constantini, quod nequiter deposita fuerit sentiendum. Porro quod Formosum post mortem deposuerit, nihil ordinationi quam fecit praejudicari potest, uti jam superius seriatim inculcatum est. Eos namque quos Stephanus secum in Ecclesia vestiri prohibuit, papa Theodorus, qui utique de Formosi ordinatione non fuit, et vestiri [Col. 1082A] et suum agere officium praecepit, ejusque corpusculum quod pertinaciter ejectum fuerat cum exsultatione ad apostolicam tumbam reduxit.
INF. Estne aliquid contra catholicam regulam, si quisquam in eodem ordine iterum consecratus fuerit? DEF. Ejusdem procul dubio praevaricationis est iterata consecratio, cujus praevaricationis est iteratum baptisma. INF. Quis hoc dicit? DEF. Sanctus papa Gregorius ad Joannem episcopum Ravennatis Ecclesiae scripsit, dicens: Illud quod dicitis, ut qui ordinatus est iterum ordinetur, valde ridiculum est, et ab ingenii vestri consideratione extraneum, nisi [Col. 1082B] forte quod exemplum ad medium deducitur, de quo et ille judicatus est, qui tale aliquid fecisse perhibetur. Absit etenim a fraternitate vestra sic sapere. Sicut autem baptizatus semel iterum baptizari non debet, ita consecratus semel in eodem ordine iterum consecrari non valet. Hoc itaque non solum beatus Gregorius sed etiam canones testantur apostolorum. Sanctus namque Isidorus in praefatione canonici collegii apostolorum canones recipiendos esse confirmat. Quod si cuiquam displicet, velit, nolit, Gregorius, cujus auctoritas ad instar solis in tota fulget Ecclesia, respuendus non est. INF. Major est conciliorum auctoritas quam unius papae Gregorii. DEF. Nusquam legitur quod catholica consecratio in eodem ordine iterum dari possit. Caeterum longe incomparabiliter [Col. 1082C] melius beatus Gregorius conciliorum scita considerasse atque intellexisse dignoscitur quam homines nostri temporis, ideoque illi nemo praeferendus est.
INF. Iteratam in eodem gradu consecrationem, cujus praevaricationis esse putas? DEF. Non putative, sed veraciter scio, quod ejusdem praevaricationis sit iterata consecratio, cujus praevaricationis sunt haeretici omnes qui catholicos rebaptizare audent. An mente excidit quia sicut semel baptizatus iterum baptizari non debet, ita et qui semel consecratus est in eodem ordine jam consecrari non valet? INF. [Col. 1082D] Itane levioribus offensis oritur haeresis? DEF. Parumne tibi videtur, irritum facere sacrosanctum ministerium per quod divinae Trinitatis fides percipitur et Christiana religio indesinenter colitur; et quasi hoc non sufficiat, iteratam manus impositionem superadjicere non pertimescitis?
INF. Incredibile mihi videtur ut errores qui non usquequaque noxii sunt inter haereticas denotationes annumerari queant. DEF. Sanctus Augustinus in libro de Haeresibus ita commemorat. Coluthiani haeretici, a quodam Colutho dicti sunt, qui dicebat [Col. 1083A] Deum non facere mala, contra illud quod scriptum est, Ego sum Deus creans mala (Isa. XLV) . Floriani quoque a Florino, qui a contrario dicebat Deum creasse mala, contra id quod dictum est, Fecit Deus omnia, et ecce bona valde (Gen. I) . Ac per hoc quamvis contraria inter se dicentes, tamen ambo divinis eloquiis resistebant. Creat enim Deus mala, poenas justissimas irrogando, quod Coluthus non videbat, non autem malas creando naturas atque substantias, in quantum sunt naturae atque substantiae, uti Florinus errabat.
INF. Si aequa lance pensetur sacrae ordinationis iteratio, non mihi, sed illi ascribendum est, qui me [Col. 1083B] primam negare et secundam consecrationem suscipere compulit. DEF. O Domine universorum Magister, quid ad hoc dicis? «Sinite illos, caeci sunt, duces caecorum. Si caecus caeco ducatum praestet, nonne ambo in foveam cadunt?» (Matth. XV.) Ergo juxta hanc Domini sententiam, ad male faciendum et qui ducit et qui sequitur caeci sunt, et merito uterque in foveam damnationis cadunt. Tu autem vas electionis, per quemChristus loquitur, quid dicis? Non solum qui prava faciunt, sed et qui consentiunt facientibus, digni efficiuntur morte perpetua (Rom. I) . INF. Quid ergo adversus eos agendum est, quibus resistere minime possumus? DEF. Illud quod ait Salvator: «Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere. Sed potius [Col. 1083C] eum timete qui potest et animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X) .»
INF. Nunquid omnes qui Formosi consecrationem nihil esse professi sunt, et in eodem ordine iterum consecrati sunt, ad inferna praecipitantur? Neque enim Deus tantam episcoporum, presbyterorum atque levitarum multitudinem perdet? DEF. Quasi Deus ad quorumlibet multitudinem vel numerositatem respiciat, et non potius ad eos de quibus ipse loquitur: Ad quem respiciam nisi ad humilem et quietum, et timentem sermones meos? (Isa. LXVI.) Et in Evangelio: Nolite, inquit, timere pusillus grex, quoniam complacuit Patri vestro dare vobis regnum (Luc. XII) . [Col. 1083D] Quid plura? Quod Deus multitudini praevaricatorum, nisi poenitentiam egerint, non parcat, audi apostolum Petrum dicentem: Si enim Deus angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus inferni detractos, in tartarum tradidit cruciandos in judicium reservari et originali mundo non pepercit, sed octavum Noe justitiae praeconem custodivit, diluvium mundo impiorum inducens, exemplum eorum, qui impie acturi sunt, ponens (II Petr. II) . Item, si Deus ad multitudinem malignorum respiceret, tot millia hominum in deserto Sina non prostravisset, atque utinam corpore tantum et non anima! Unde in Epistola Judae legitur: Jesus, populum Israel de terra Aegypti salvans, secundo eos qui non crediderunt perdidit (Judae V) . [Col. 1084A] Caeterum autem justitiae praevaricatores imitandi non sunt, juxta quod Mathathias dicit: «Et si omnes consentiunt regi Antiocho, ego et domus patris mei non consentiemus (I Mach. II) .» Per Prophetam quoque dicitur: «Noli aemulari inter malignantes, neque aemulatus fueris facientes iniquitatem (Psal. XXXVI) .» Tempore igitur sanctissimi Patris Athanasii, pene universus orbis ad Arianam haeresim se contulit, et tamen paucissimi in catholica fide perseverantes victoriae palmam consecuti sunt.
INF. Qua ratione fateri ausus es ut qui semel et iterum in eodem consecratus fuerit a sacro ministerio [Col. 1084B] sit excludendus? DEF. Non a memetipso, sed, ut supra relatum est, a beato Gregorio, necnon et apostolorum canonibus, tale quid audenter protuli. INF. Ergone qui denuo baptizatus fuerit Christianitate pellendus est? DEF. Nequaquam, sed aliud est baptizatus, aliud consecratus. Omnis enim qui consecratus est baptismum dare potest, non tamen omnis qui baptizatur consecrationem vel sibi habere vel aliis dare potest. Hinc est quod baptizati bigami, si necessitas incumbit, baptizare possunt, sacrum vero ordinem canonice accipere nequeunt. Cernisne quod baptismus ad fidem pertineat, consecratio autem ad ministerium per quod ipsa fides percipitur et Christiana religio celebratur? Et idcirco qui ejusmodi sacrilegium incurrit, a sacro ministerio est removendus. [Col. 1084C] Adde etiam quod absque baptismo, nullus in regnum coelorum intrare possit; et ideo bis baptizatum a Christianitate sequestrari nefarium. INF. Sacerdotes qui tempore persecutionis negaverunt, suis honoribus non sunt exspoliati. Isti ergo, propter iteratam manus impositionem, a sacerdotio quomodo sunt excludendi? DEF. Aliter est, nam de sacerdotibus qui tempore persecutionis negaverunt, non parva distantia est inter eos qui absque periculis et eos qui violenta oppressione negaverunt. Quod ita sit, testis est Ancyranus canon (can. 1) dicens: Presbyteri immolantes, et iterum luctamen adeuntes, si non per illusionem aliquam, sed ex veritate fecerunt, nec ante parentes, nec affectantes atque suadentes, ut aestimentur quidem tormentis aptari, [Col. 1084D] sed his visu tamen et habitu subjici, hos placuit honorem quidem retinere propriae sedis, offerre vero aut alloqui populum, aut omnino sacerdotalibus fungi officiis, non licere.
Item ex concilio Nicaeno, de his qui in persecutionibus negaverunt, et postmodum in clero promoti sunt.
Quicumque de lapsis ad ordinem clerici promoti sunt per ignorantiam vel per ordinantium dissimolationem, hoc ecclesiasticae non praejudicat regulae, cogniti namque deponantur. His itaque digestis, ad memoriam redit quod papa Innocentius Rusticum, qui iterata ordinatione presbyter effectus est, noluerit in Ecclesia retineri. Scripsit enim Marciano [Col. 1085A] episcopo Naisitano, dicens (epist. 21) : In Ravennati urbe mihi constituto, propter Romani populi necessitates creberrimas, Germanius qui se asserit presbyterum atque Lupentius qui se diaconum dicit, multorum talium quasi legatione suscepta, prece fusa, dolores proprios exprimere gestiverunt, asserentes se quidem Ecclesias in dilectionis tuae constitutas parochiis retinere, sed tuam communionem non potuisse mereri, ea videlicet ratione qua Rusticius quidam nomine, iterata ordinatione, presbyterium suscepisset: et non levi impedimento fit, dum aut illi dolent hujusmodi hominem in Ecclesia retineri, aut ille sic peccare debere in alio arbitretur, quemadmodum in se agnoscit esse peccatum. Similiter autem et illud recolendum, quod * subhabeatur [Col. 1085B] papa Gregorius, ad Joannem episcopum Ravennatis Ecclesiae scribens, dicit: Illud quod dicitis, ut is qui ordinatus est iterum ordinetur, valde ridiculum est, et ab ingenii vestri consideratione extraneum, nisi forte quod exemplum ad medium deducitur, de quo et ille judicatus est, qui tale aliquid fecisse perhibetur. Nonne vides quod hujuscemodi transgressores, et jam apud anteriores Patres jam judicati sint?
INF. Cum summo pontifici in omnibus sit obediendum, tu e contrario dicis ut quicunque ex clero se illi juramento constrinxerit, quatenus ad subvertendam ordinationem adjutor existat, canonico sit [Col. 1085C] judicio plectendus. DEF. Ad scelera committenda nulli unquam potestati obtemperandum est, quia odit Dominus omnes qui operantur iniquitatem, et perdet eos qui loquuntur mendacium (Psal. V) . Et Apostolus: Non solum qui prava faciunt, sed et qui consentiunt facientibus, digni efficiuntur morte perpetua (Rom. I) . INF. Quisquamne fidelium juramentum, quod semel spoponderit, audebit liciter irritum facere? DEF. Juramentum quod a peccato alienum est, praevaricari non debet. Juramentum autem quod pertinet ad scelus committendum, observari nefas est. Ut caetera omittam, David ad preces Abigail flexus, remissius elegit perjurium incurrere, quam homicidium perpetrare. Herodes autem quia in jurejurando discretionem habere neglexit, homicidii barathrum [Col. 1085D] incurrit. Attende, inquam, quid ex hoc Isidorus censeat; ait enim: Non est conservandum sacramentum quod male et incaute promittitur, veluti si quispiam adulterae perpetuam cum ea manendi fidem polliceatur, tolerabilius est non implere sacramentum, quam permanere in stupri flagitio. INF. Hujuscemodi testimoniis non satis apparet ut quisque pro tali juramento a sacro ordine sit removendus. DEF. Post Nicaenum concilium Chalcedonensis synodus auctoritatis retinet palmam. Illa nimirum censuit dicens: Conjurationis vel conspirationis crimen, et ab exteris legibus est omnino prohibitum, multo magis hoc in Ecclesia Dei ne fiat admonere conveniet. Si qui ergo clerici vel monachi reperti [Col. 1086A] fuerint conjurantes, aut conspirantes, aut insidias ponentes episcopis aut clericis, gradus proprius abjiciatur. Cernisne quam sublimi auctoritate clerici de quibus sermo exortus est, inter sacrilegos et male conjuratos sint habendi, et canonico judicio reprobandi?
INF. Apostolicus pontifex vocavit te ad synodum, tu vero jussionem ejus contemnens occurrere noluisti. DEF. Si aliquando ad vocem lupi cucurrit ovis, et ego ad synodum illam occurrere debui. Hic est quod Salvator ait: «Oves pastorem sequuntur, quia sciunt vocem ejus; alienum autem, non sequuntur, [Col. 1086B] sed fugiunt ab eo, quia non noverunt vocem alienorum (Joan. X) .» An non sunt lupi, non sunt alieni, qui praefatam ordinationem subvertentes, fere totam Italiam a pluribus annis veluti paganam absque Christi religione vixisse blasphemant? Dominus enim dixit et fecit: Bonus Pastor animam suam ponit pro ovibus suis (Ibid.) , vos e contrario Dominicas oves lupinis dentibus non tantum corpore, sed, quod est infelicius, et anima discerpere non erubescitis. Istud est quod beatus Gregorius dolens dicit: Considerate quid de gregibus agatur, quando lupi pastores fiunt, contra quos Dei greges custodire debuerant. Contempsit properare ad concilium: ad quale concilium? Scilicet ubi secundo baptismate baptizarer, ac per hoc non purificatus, sed contaminatus existerem. [Col. 1086C] Quamobrem salubriter elegi cum David verbis et actu canere: «Non sedi in concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo: odivi congregationes malignorum, et cum impiis non sedebo (Psal. XXV) .»
INF. Praepositorum culpae juxta reverentiam filiorum Noe, a subditis denudandae non sunt, sed potius tegendae. DEF. Exemplum Sem et Japhet, in eo quod patris verenda cooperuerunt (Gen. IX) , discretione adjuncta, ita nos imitari oportet, ut nec ad dextram, nec ad sinistram declinare videamur. Qua de re nec omnes praepositorum culpae tegendae sunt, nec omnes denudandae. Ut caetera omittam, illa nimirum culpa [Col. 1086D] quae catholicae religioni officit, si aliter emendari non potest, procul dubio denudanda est, ne per eam ignarae vel simplices animae pereant. Quaedam praepositorum culpae, teste Pontificali libro, adeo superabundant, ut apicibus tradantur, utique non ut imitentur, sed ut a posteris caveantur. Notum est enim quod mala praepositorum actio generaliter subditis noceat, quod peccata regis redundent in regnum. Sed nunc de illa culpa specialiter sermo frequentatur, quae meticulosos vel simplices in catholica religione supputat. Ita enim culpa non a subditis est denudata, sed a suis auctoribus magis exagerata. Nos autem istiusmodi noxae nec favorem, nec assensum porrigere audemus; sed procul ab ea discedere [Col. 1087A] debemus. Denique apostolus Paulus, qui clamat: Imitatores mei estote (Philipp. III) , in faciem restitit apostolorum principi Petro, quia reprehensibilis erat; eo quod gentiles in quibusdam judaizare cogeret (Galat. II) . Quod claviger regni coelorum adeo libenter suscepit, ut ei nullomodo contradiceret, et insuper ejus documenta in sua laudaret Epistola.
INF. Quomodo parvipendens apostolicam excommunicationem, celebrare missarum solemnia praesumpsisti? DEF. Illa equidem excommunicatio quae ad sacrilegium committendum pertinet pro nihilo ducenda est, et nullatenus observanda. Quippe sub hujuscemodi occasione cogitis me negare sacerdotium, [Col. 1087B] quod ecce jam circi er viginti annos per totam Ausoniam Domini Salvatoris regit Ecclesiam, et tam pro vivis quam etiam pro defunctis ecclesiastica officia, ut moris est, frequentare non cessat. Et quod est deterius, consentientes vobis iterum in eodem gradu consecrare non formidatis. Istane observanda excommunicatio?
INF. Sive juste, sive injuste, ut sanctus Gregorius ait, obliget pastor, gregi timendum est, ne per elationem tumidae reprehensionis culpa quae non erat fiat. DEF. Si de nostris negligentiis nostrisque offensionibus excommunicatio facta fuerit, omnino formidanda [Col. 1087C] est, et usque ad dignam satisfactionem vel indulgentiam, penitus observanda. Caeterum vero in his quae manifesta ratione Deo inimica esse probantur, nullius excommunicatio metuenda est vel observanda. Verbi gratia, si me ad perjurium, falsum testimonium, sacrilegium vel homicidium, excommunicando impulerit; nunquidnam in talibus vel eorum similibus, pastoris excommunicatio timenda vel facienda esse decernitur? Praesertim cum dicat Apostolus: Non solum qui prava faciunt, sed et qui consentiunt facientibus digni efficiuntur morte perpetua (Rom. I) . INF. Hanc Apostoli sententiam ecce jam bis objicere non vitasti. DEF. Si quando necessitas incumbit, non dico bis aut ter, sed etiam centies unum idemque testimonium sinistris argumentationibus [Col. 1087D] fidenter opponam, nec immerito; agonista enim contra diversa inimicorum jacula uno utitur clypeo. INF. Responde mihi quomodo hactenus super pontificum excommunicationibus istiusmodi distinctionem nullus facere praesumpsit? DEF. Ergone oblitus es testimonia, quibus paulo superius declaratum est, non esse iniquis jussionibus obtemperandum, nec sinistris actibus consentiendum? Secundum quod in iisdem testimoniis legitur: «Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es. Odisti, Domine, omnes qui operantur iniquitatem, perdes eos qui loquuntur mendacium (Psal. V) ;» et illud: «Vae qui dicunt bonum malum, et malum bonum, et lucem tenebras, ponentes amarum in dulce, et dulce [Col. 1088A] in amarum (Isa. V) »; et illud: «Si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris (Jerem. XV) »; et illud: «Minister Dei est tibi in bonum (Rom. XIII) .» Interea et hoc recolendum, quoniam quidem ille qui dicit: Juste an injuste obliget Pastor, gregi timendum est. Ipse in eodem loco dicit: Sub magno moderamine pastores Ecclesiae vel solvere studeant vel ligare Plerumque contingit ut hic judicis locum teneat, qui ad locum vita minime concordat, et saepe agitur ut vel damnet immeritos, vel alios ipse ligatus solvat. Et infra: Judicare autem digne de subditis nequeunt, qui in subditorum causis sua vel odia vel gratiam sequuntur. Unde recte per Prophetam dicitur: «Mortificabant animas quae non moriuntur, et vivificabant animas quae non vivunt (Ezech. XIII) .» [Col. 1088B] Postremo autem, nec illud oblivioni tradendum, quod Doctor gentium redarguens ait: «Qui ergo alium doces, te ipsum non doces; qui praedicas non furandum, furaris; qui dicis non moechandum, moecharis; qui abominaris idola, sacrilegium facis?» (Rom. II.) Et Dominus in Evangelio: «Medice, cura te ipsum (Luc. IV) .»
INF. Ubi est ergo illud evangelicum, «Supra cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei, omnia quae dixerint vobis servate et facite?» (Matth. XXIII.) DEF. Omnia hoc in loco solummodo in bonam partem accipienda sunt: alioquin Judaei qui Scribarum et Pharisaeorum consilio et hortatu Dominum crucifixerunt, [Col. 1088C] immunes a tanto scelere esse debuerant, sed quam graviter et qui dixerunt et qui fecerunt peccaverint, et Scriptura testatur, et in posteris eorum usque ad finem mundi protelatur. Igitur, quod omne non semper ad totum, sed plerumque ad maximam partem referatur, testis est Hieronymus, ubi ad Damasum de frugi et luxurioso filio disputat.
INF. Cum aliis potestatibus resistendum non sit, eo quod non sit potestas nisi a Deo, et qui resistit potestati Dei, ordinationi resistit (Rom. XIII) ; apostolicae potestati quae procul dubio omnes humanas potestates excellit, in omnibus quae jubet resistendum [Col. 1088D] non est. DEF. Omni humanae potestati subditi esse debemus, et quam maxime apostolicae. Sed utique non in illis quae Christiana lex abominatur ac prohibet, et Deo inimica esse monstrantur, cui dicit Propheta: «Quoniam non volens Deus iniquitatem tu es.» «Odisti» Domine «omnes qui operantur iniquitatem, perdes» eos «qui loquuntur mendacium (Psal. V) .» Et ipse Dominus ad Jeremiam, «Si separaveris» inquit, «pretiosum a vili, quasi os meum eris (Jerem. XV) .»
INF. Sancta Romana Ecclesia super Ecclesias primatum [Col. 1089A] tenet, ideoque judicat omnes, et ipsa a nemine judicatur. Tu autem quis es, qui contra eam loqueris? DEF. Absit ut ego infimus, vel potius vermis, contra eam loquar, sed, ut Deus donaverit, magis pro ea. Quaeso, diligenter attende quod dicturus sum longe incomparabiliter. Aliud sunt pontificales sedes, aliud praesidentes. Proinde honor et dignitas uniuscujusque sedis venerabiliter observanda sunt. Praesidentes autem si deviaverint, per devia sequendi non sunt; hoc est, si contra fidem vel catholicam religionem agere coeperint, in talibus eos nequaquam sequi debemus, quod plerumque apud Constantinopolitanam et Alexandrinam sedem contigit: in his autem quae jure dicunt, etsi non faciunt, libenter eis obedire debemus. Hinc est quod botros [Col. 1089B] carpere et spinas cavere jubemur. Quid multa? de Pastoribus ad populum revoca intentionem, qui dicit, «Minister Dei est tibi in bonum (Rom. XIII) .» Propterea subjunxit «in bonum,» quia minister Dei non est tibi in malum.
INF. Ligandi atque solvendi potestas omnibus episcopis coelitus est collata; praecipue tamen apostolorum vicario, qui vicem apostoli Petri, et claves regni coelitus tenet. Et idcirco, quomodolibet ligaverit, ligatum erit. DEF. Non ita sapit divinae legis interpres Hieronymus. Exponens illud evangelicum: «Quaecunque ligaveritis super terram erunt ligata [Col. 1089C] et in coelo, et quaecunque solveritis super terram erunt soluta et in coelo,» ait: Istum locum intelligentes episcopi et presbyteri aliquid sibi assumunt de Pharisaeorum supercilio, ut vel damnent innocentes, vel solvere noxios se arbitrentur, cum apud Deum non sententia sacerdotum, sed reorum vita quaeratur. Nec illud omittendum quod per prophetam dicitur: Mortificabant animas quae non moriuntur, et vivificabant animas quae non vivunt (Ezech. XIII) . Non morientem quippe mortificat, ut sanctus docet Gregorius, qui justum damnat; et non victurum vivificare nititur, qui reum a supplicio absolvere conatur. Item a Salomone: Sicut avis in contrarium volans, et passer quolibet vadens (Prov. XXVI) , sic maledictum frustra prolatum, super illum qui misit [Col. 1089D] illud, veniet. Item ibi: «Anima quae benedicit, impinguabitur (Prov. XI) ;» quae autem frustra maledicit, ipsa in maledictione erit. Item sancti Gregorii papae: In omni autem quod de nobis extra dicitur, recurrere ad arcana mente debemus; et si omnes vituperent, liber est tamen quem conscientia non accusat; quia, etsi omnes laudent, liber esse non potest, si hunc conscientia accusat.
INF. Ecce jam ad littus coeptae locutionis propinquantes vela deponimus, et Formosus qui procellas excitare non veritus est, a tanto discrimine velut immunis remansit. DEF. Humano examine judicari [Col. 1090A] nec debet nec potest, qui jam in illius est judicio constitutus, qui est judex vivorum et mortuorum; qui non secundum auditum aurium, neque secundum oculorum intuitum judicat, sed secundum id quod scrutans corda et renes Deus (Psal. VII) . INF. Non te cognoscere pigeat, quomodo per eum in sancta Ecclesia, ubi summa concordia esse debet, scandali seminarium sit exortum. DEF. Formosus, ut dixi, non ad me, id est, ad ordinationem quam fecit, sed ad eos pertinet qui eum elegerunt, ordinaverunt, cique donec advixit communicaverunt, et per omnia participes exstiterunt; attamen, fac, ut tibi rectum videtur. INF. Formosus post depositionem suam episcopus esse non potuit, quanto minus papa? DEF. Sicut verum est quod apostolica auctoritate [Col. 1090B] depositus fuerit, ita verum est quod apostolica auctoritate reconciliatus exstiterit. INF. Quando depositus est, mediantibus sacrosanctis Evangeliis jurejurando conclusit, ut Romuleam urbem nullatenus ingrederetur, suumque episcopatum nullomodo reciperet, et propterea reconciliari minime potuit. DEF. Istiusmodi juramentum non solum a Christianis, verumetiam ab ethnicis cruentum atque nefarium esse decernitur. Revera enim nihil aliud in eo deprehenditur, nisi ut limina apostolorum Petri et Pauli nunquam adoraret, nunquam ad reconciliationem accederet, suumque episcopatum nunquam reciperet. Proh nefas! Hujusmodi juramenti crudelitas, nec apud paganos invenitur. Vae illis qui tale sacramentum ab eo per vim extorserunt. Benignus [Col. 1090C] ille et misericors apostolicus Pater qui eum reconciliare decrevit. INF. Verene debuit apostolicus pontifex reconciliare hominem, qui se coram episcopis proprio ore damnavit, et idcirco depositus fuit? DEF. Poteram ad haec opponere, quia cum se proprio ore damnavit, non veraci professione, sed magno timore perterritus interroganti se, quamvis non inculpabiliter satisfecit; sed sufficit ei quod postmodum apostolica auctoritate reconciliatus sit. Audi etiam, quid Alexander papa super hujuscemodi occasione synodaliter censeat dicens: Est etiam et hoc ad hanc sanctam perlatum sedem, quod pudet dicere, et non solum sacerdotali, sed etiam omni Christiano nomini inimicum est; id est, quod nonnullos episcopos vel sacerdotes aut metu [Col. 1090D] compellunt, aut vi extorquent, aut fraude decipiunt, aliquas confessionis suae, in aliud quod non debent, aut pro suarum requisitione rerum, aut, quod deterius est, pro alieni erroris secta, scripturas facere, et propriis manibus roborare, et coram populo recitare, atque confiteri. Aliquos dicunt ergastulis et carceribus recludi, ut saltem his territos insidiis decipiant Domini sacerdotes, et suis faciant voluntatibus subditos fieri. Has considerantes impietates, et pericula vitantes animarum, una cum omnibus sacerdotibus, qui vobiscum in hanc sacram convenerunt urbem, et cum omnibus hujus capitis membris, sicut a beatis apostolis, et reliquis sanctis Patribus et successoribus eorum accepimus, statuentes decernimus, omnes qui sanctos Patres persequuntur, [Col. 1091A] aut amovere vel dilacerare manifestantur, infames esse, et alienos a liminibus Ecclesiae usque ad satisfactionem fieri. Ejusdem [ Supple epistolae]: Similiter si hujusmodi personis quaedam scripturae quoquo modo per metum, aut fraudem, aut per vim extortae fuerint, vel ut se liberare possint, quocunque ab eis conscriptae, vel roboratae fuerint ingenio, nullum eis praejudicium aut nocumentum provenire censemus, neque ullam eis infamiam aut calumniam, aut a suis sequestrationem bonis unquam, auctore Domino, et sanctis apostolis, eorumque successoribus, sustinere permittimus.
INF. Si tale quid ad lapsorum reconciliationem [Col. 1091B] pertinet, exemplis confirma. DEF. Plurimi namque sacerdotum depositi fuerunt, et postmodum reconciliati: reconciliati, inquam, non denuo in idipsum consecrati; quoniam quidem aliud reconciliatio, et aliud consecratio. Nam qui reconciliatur, in gradum pristinum restituitur; qui autem consecratur, id quod non habet accipit. Sed, ut dicere coepi, Joannes Chrysostomus a duabus synodis orthodoxorum episcoporum fuit judicatus, sed iterum fuit restitutus Ecclesiae suae. Necnon et Marcellus episcopus Ancyrae Galatiae depositus fuit, sed postmodum proprium recepit episcopatum. Asclepius item judicatus a synodo, Ecclesiam suam postea recepit. Lucianus episcopus Adrionopolites damnatus a papa Julio, recepit Ecclesiam sui episcopatus. Item Cyrillus [Col. 1091C] Hierosolymitanus depositus fuit, postea reconciliatus est Ecclesiae suae. Simili modo et Polychronium ejusdem Ecclesiae Hierosolymitanae pontificem Xystus papa damnavit, et iterum ipse eum reconciliavit. Innocentius item papa Photinum damnavit episcopum, sed ipse eum postea in proprio restituit loco Ecclesiae suae. Itemque Misenum episcopum a Felice papa damnatum, Gelasius papa successor illius et communicavit et Ecclesiae suae restituit. Leontius autem dum esset presbyter depositus fuit, sed postea in Antiochia patriarcha exstitit. Gregorius vero quartus papa, Theodosium, quem Eugenius ejus antecessor presbyterii honore privaverat, sanctae Ecclesiae Siguinae consecravit episcopum. Ibas namque episcopus judicatus fuit, sed sancta synodus [Col. 1091D] canonicesuam illi restituit Ecclesiam. Rothanum vero episcopum sanctae Suessionensis Ecclesiae a synodo cui Carolus interfuit rex condemnatum, et Soffrenium Placentinum episcopum merito reprobatum, Nicolaus papa una nobiscum reconciliavit.
INF. Formosus esto, reconciliatus fuerit, postmodum vero, humanae laudis cupidus, propriam relinquens uxorem, alienam abstulit; videlicet, relicto episcopatu, his qui ordinandi erant apostolicam abstulit sedem. DEF. Utrumnam humanae laudis cupidus apostolicum thronum conscenderit incertum est, [Col. 1092A] ideoque solius Dei judicio relinquendum est. Attamen universa Romana civitas, et omnes circumpositae regiones, praecipuae sanctitatis eum fuisse commemorant, exceptis admodum paucis, qui eum infamare non erubescunt. Nec mirum, cum etiam de Salvatore scriptum sit, «Alii dicebant quia bonus est, alii: Non, sed seducit turbas (Joan. VII) .» Caeterum vero quod in hujusmodi translatione alienam uxorem non abstulerit, probabilibus exemplis clarescere potest. Omitto eos qui ante Nicaenum concilium de sede ad aliam sedem translati sunt. Nunquidnam Gregorius Nazianzenus, homo sanctissimus atque doctissimus, ignarus fuit ejusdem concilii, aut illud quisquam melius intelligit, quam ipse intellexisse dignoscitur? Hic enim cum unius civitatis, [Col. 1092B] quae Sazima dicebatur, fuisset episcopus, consilio et hortatu beati Basilii et aliorum episcoporum, in oppido Nazianzo constitutus est, deinde Constantinopolim translatus est. Dositheum Seleuciae episcopum Alexander Antiochenus episcopus in Tarsum Ciliciae demigravit. Reverentius ab Arcis Phoeniciae in Tyrum migratus est. Joannes de Gordo Lydiae mutatus est in Proconissum, et in ea praesedit Ecclesia. Palladius ab Helenopoli mutatus est in Aspamam. Alexander ab alia Helenopoli in Adrianopolim mutatus est. Meletius prius in Sebastena Ecclesia praefuit, et postea Antiochiae praesul est constitutus. Theosebius ab Apamia Asiae transfertur in Eudoxiopolim, quae dudum Salambria vocabatur. Polycarpus de urbe Antepristena Mysiae in Nicopolim Thraciae mutatus [Col. 1092C] est. Hierophilus de Trapezopoli Phrygiae in Antiochiam migratus est. Optimus ab Agardamia Phrygiae in Antiochiam Pisidiae migratus est. Sylvanus a Philippopoli Thraciae mutatus est in Troada. Perigenes in Petris est ordinatus episcopus, sed quoniam cives ejusdem civitatis eum recipere noluerunt * Romanae civitatis jussit eum inthronizari in Corinthum metropolim defuncto ejus episcopo, eique donec advixit Ecclesiae praefuit. Eusebius itaque Pamphili, in sexto ecclesiasticae historiae libro, Alexandrum unius Cappadociae civitatis episcopum refert; quia cum venisset causa orationis Hierosolymam, tentus sit ab ejus civibus, et in locum Narcissi episcopi constitutus, et de caetero omni vita sua ipsi Ecclesiae praesedisset. Germanus archiepiscopus [Col. 1092D] de metropoli Cyzico translatus est Constantinopolim, in qua translatione presbyter sanctae Romanae Ecclesiae apocrisiarius nomine Michael, talem fecit sermonem. Divina enim gratia quae dignatur infirma eligere, et incompleta complere, transtulit et ordinavit in sacratissimam sedem a Deo conservatae civitatis Constantinopolitanae praesentem Germanum sanctissimum archiepiscopum. Aitardus quoque de Terraconensi episcopatu inthronizatus est in Turonensi archiepiscopatu, dante imperatore Carolo II, et consentiente papa Adriano II.
Nec laicam in fine communionem accipiat.
INF. Osius dicit: Si quis episcopus per avaritiam [Col. 1093A] vel ambitionem, et ut dominationem agat, sedem mutaverit, ne laicam communionem habeat. Deinde in sequenti capitulo, etiamsi talis exstiterit ut per fraudes, et quosdam praemio et mercede corruptos, excusationem afferens, ut quasi eum populi petere videantur, nec laicam in fine communionem accipiat. DEF. Quod Osius avaritiam et ambitionem, dominationem et fraudes prohibuit, libenter amplector. Quod autem subjunxit: «Nec laicam in fine communionem accipiat, non suscipio, quoniam non catholicum sed catharum sonat. Praesertim cum Dominus per prophetam clamet: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII) .» Et in Evangelio: «Gaudium est, inquit, coram angelis Dei super uno peccatore poenitentiam [Col. 1093B] agente, quam supra nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia.» Alias autem quo fine suum sapere Osius concluserit, flere magis libet, quam verbis exprimere.
INF. Africanum concilium statuit ut quicumque in Ecclesia semel legerit, ab alia Ecclesia ad clericatum non admittatur. Et si hoc de lectoribus statutum est, quo pacto Formosus ab episcopali sede ad apostolicum thronum transferri debuit? DEF. Hoc etenim quod de lectore objecisti, non intelligendum est, ut qui semel in qualibet Ecclesia lector exstiterit, ulterius jam in alia Ecclesia nullatenus ad clerum admitti possit. Sed manifestius in Africano concilio, ubi [Col. 1093C] Epigonius pro suo discipulo, simulque alumno conqueritur, sancitum est ut clericum alienum, nullus sibi praeripiat episcopus, praeter ejus arbitrium cujus fuerit. INF. Coelestinus papa de clericali electione ita delegavit dicens: Cleri, ac plebis, et ordinis consensus, et desiderium requiratur, tunc alter de altera requiratur et eligatur Ecclesia, si de civitatis ipsius clericis, cui est episcopus ordinandus, nullus dignus, quod evenire non credimus, poterit reperiri. Primum enim illi reprobandi sunt, ut aliqui de alienis Ecclesiis merito praeferantur. Habeat unusquisque suae fructum militiae in Ecclesia, in qua suam per omnia officia transegit aetatem. In aliena stipendia minime alter obrepat, nec alii debitam sibi alter audeat vindicare mercedem. DEF. Istiusmodi papae Coelestini [Col. 1093D] decretum laudabile, justumque nemo ambigit, sed aliquando accidit ut certa imminente necessitate, vel certis existentibus causis, episcopus de sede ad sedem transferri licenter possit, quod jam supra latius intimatum est. Similiter autem ad clericatus officium ex alia Ecclesia transitur. Quod adeo verum est ut etiam papa Siricius, religiosos monachos per canonicos gradus ad episcopalem celsitudinem ascendere statuerit. Hinc est quod sanctus papa Gregorius ad Marianum scribit, ad ordinandum alia monasteria, ut ad clericatus officium monachi cum consensu abbatis ex monasterio tolli debent. Quod si abbas sufficienter habeat monachos, et dare noluerit, episcopus [Col. 1094A] in cujus parochia est de his qui supra fuerint solertius tollat.
INF. Jam vero quid ad haec objicere poteris? Nicaena siquidem synodus definivit dicens: Propter multam perturbationem et seductiones quae fiunt, placuit consuetudinem omnimodis amputari, quae praeter regulam in quibusdam partibus videatur admissa, ut de civitate ad civitatem non episcopus, non presbyter, non diaconus transferatur. Quod si factum fuerit, prorsus irritum ducatur, et restituatur Ecclesiae cui fuit episcopus, aut presbyter, aut diaconus ordinatus. DEF. Tam magni concilii sententiam meae [Col. 1094B] parvitati exponere non licet. Audenter tamen dico, quod nulli unquam Nicaenos canones rectius vel subtilius considerare atque intelligere valeant quam Gregorius Nazianzenus quem supra tetigimus, necnon et Chalcedonense concilium, et beatissimus papa Leo, atque Gelasius. INF. Quod Gregorius Nazianzenus de sede ad sedem transierit, jam superius objecisti, nunc superest ut reliqua subjiciantur. DEF. Ut dicere coepi, Chalcedonensis synodus et sanctissimus papa Leo atque Gelasius praefatam Nicaeni concilii regulam intelligere videntur
Ex Chalcedonensi concilio.
Clericos in Ecclesia ministrantes, sicut jam constituimus; in alterius civitatis Ecclesiam statutos fieri non oportet, sed contentos esse, in quibus ab [Col. 1094C] initio ministrare meruerunt, exceptis illis qui proprias amittentes provincias ex necessitate ad aliam Ecclesiam transierint. Si quis autem episcopus post hanc definitionem susceperit clericum ad alium episcopum pertinentem, placuit et susceptum et suscipientem communione privari, donec is qui migraverat clericus ad propriam fuerit regressus Ecclesiam.
Leonis papae.
Si quis autem episcopus, civitatis suae mediocritate despecta, administrationem loci celebrioris ambierit, et ad majorem se plebem quacumque ratione transtulerit, a cathedra quidem pellatur aliena, sed carebit et propria, ut nec illis praesideat quos per [Col. 1094D] avaritiam concupivit, nec illis quos per superbiam sprevit. Suis igitur terminis quisque contentus sit, nec supra mensuram juris sui affectet et augeri.
Gelasii papae [Col. 1093D] Videsis Gelasii papae epist. 9, c. 25.
Quisquis propriae desertor ecclesiae, nullis existentibus causis, ad aliam putaverit transeundum, temereque susceptus fuerit, et protervus [promotus], reverendorum canonum, vel ipse vel receptor ejus atque provector, instituta non fugiet quae de hujusmodi praesumptoribus sacri canones praefixere servanda. INF. Haec capitula meis inserviunt objectionibus. Video enim quod Chalcedonense concilium statuerit ut absque provinciarum amissione [Col. 1095A] et necessitate in alterius civitatis Ecclesiam demigrandum non sit, et quod papa Leo censuerit, ut episcopus, civitatis suae mediocritate despecta, administrationem loci superioris ambire non debeat, nec per avaritiam ad majorem se plebem transferre. Gelasius quoque dicit: ut, nullis existentibus causis, propriam deserere Ecclesiam nemo audeat. Formosus qua ex necessitate, aut quibus existentibus causis Ecclesiae propriae desertor apostolicum thronum conscendere jussus est? DEF. Quibus existentibus causis, vel qua necessitate Formosus effectus sit papa, clero et magnatibus Romanae civitatis scire convenit, qui nec Francorum, nec alterius gentis obsidione, vel impulsu, coacti, sed sua sponte eum eligere atque inthronizare decreverunt. Illi enim non ob aliud [Col. 1095B] eum elegisse se dicunt, nisi ob Ecclesiae utilitatem. Ipse autem se inthronizandi praebuit assensum, quemadmodum plurimi episcoporum fecisse leguntur, quod jam paulo superius intimatum est. INF. Pene omnibus notum est quod plurimorum pontificum major sit auctoritas quam paucorum. Quapropter in hac questione magis observanda est Nicaena synodus, quae indifferenter et penitus de sede ad sedem transferendi consuetudinem amputavit. DEF. Videte [videris] non intellexisse quod Nicaena synodus dicit: placuit consuetudinem omnimodis amputari, quae praeter regulam in quibusdam partibus videtur admissa. Qualem, inquam, consuetudinem placuit amputari? Illam scilicet quae praeter regulam, hoc est, absque rectitudine in quibusdam partibus videtur [Col. 1095C] admissa. Nonne discretione adhibita, quae mater est omnium virtutum, idipsum et concilium Chalcedonense astruere videtur, in eo quod dicit, clericos in alterius civitatis Ecclesia statutos fieri non oportere, exceptis illis qui, proprias amittentes provincias, ex necessitate ad aliam Ecclesiam transierint. Nec illud est absimile quod beatissimus papa Leo censuit, ut episcopus, civitatis mediocritate despecta, administrationem loci celebrioris ambire non debeat. Inde nimirum et Gelasius dicit ut quisquam, nullis existentibus causis, propriae desertor Ecclesiae ad aliam transire non debeat. Hoc modo etiam sanctus Gregorius Nazianzenus, non ignarus, nec contemptor Nicaeni concilii, de sede ad sedem translatus est. Porro qui nulla necessitate [Col. 1095D] cogente, et nullis existentibus causis, sed solummodo avaritia vel ambitione ad aliam sedem transfertur, iste procul dubio praevaricator rectitudinis est, et idcirco praeter regulam tale quid admisisse convincitur. INF. Formosus ergo qui tantummodo avaritia et ambitione cathedram mutavit acrius est puniendus? DEF. Quod ambiguum crimen solius Dei judicio sit relinquendum jamjam supra responsum est. INF. Video te sub colore cujusdam tuitionis dogmatizare, quatenus episcopalis transmigratio de sede ad sedem licenter fieri possit. DEF. Absit ut ex meo ore procedat quod quisquam episcoporum tale aliquid licenter agere possit, nisi certa imminente necessitate, vel certis existentibus causis.
INF. Hactenus hinc inde contractis Scripturarum malagmatibus, languido capiti medicatus es; nunc autem ventum est ad insanabile vulnus, cui nulla medela succurrere valet. Formosus quando accessit ut papa efficeretur, manus impositionem ita sibi tribui praecepit, ac si episcopus non esset; ac per hoc, non solum apostolicam dignitatem non acquisivit, verum etiam id quod episcopus erat, perdidit. DEF. Hoccine est insanabile vulnus, cui nulla medela subvenire potest? Nonne cujus oculus, juxta evangelicam sententiam, simplex est [Col. 1096B] (Matth. VI) , in ejus manus impositionem non vulnus, sed dignitatis augmentum conspicit, non detrimentum, sed sacri ordinis incrementum. Ut enim hoc liquidius pateat, audi documentum. Nam quod presbyter ipsum sit quod est episcopus, testis est beatus Hieronymus in epistola 85, dicens: Audio quemdam in tantam erupisse vecordiam, ut diaconos presbyteris, id est, episcopis anteferret. Nam cum Apostolus perspicue doceat eosdem esse presbyteros quos episcopos, quid patitur mensarum et viduarum minister, ut super eos se tumidus efferat, ad quorum preces Christi corpus sanguisque conficitur? Audi testimonium: «Paulus et Timotheus servi Christi Jesu omnibus sanctis qui sunt Philippis, cum episcopis et diaconibus (Philipp. I) .» Et in [Col. 1096C] Actibus apostolorum, ad unius Ecclesiae sacerdotes ita Paulus loquitur: «Attendite vobis et cuncto gregi in quo vos Spiritus sanctus posuit episcopos regere Ecclesiam Domini, quam acquisivit sanguine suo (Act. XX) .» Ac ne quis contentiose in una Ecclesia plures episcopos fuisse contendat, audi et aliud testimonium in quo manifeste comprobatur eumdem esse episcopum atque presbyterum. Propter hoc «reliqui te Cretae, ut ea quae deerant corrigeres, et constitueres per civitates presbyteros, sicut et ego tibi mandavi, si quis unius uxoris vir. sine crimine filios habens fideles, non in accusatione luxuriae, aut non subditos. Oportet enim episcopum sine crimine esse, quasi Dei dispensatorem (Tit. I) .» Et ad Thimotheum: «Noli negligere gratiam quae [Col. 1096D] in te est, quae tibi data est per impositionem manuum presbyterii (I Tim. IV) .» Sed et Petrus in prima Epistola, «Presbyteros, inquit, in vobis precor compresbyter, et testis Passionum Christi, et futurae gloriae, quae revelanda est (I Petr. V) .» Quod autem postea, unus electus est, qui caeteris praeponeretur, in schismatis remedium factum est, ne unusquisque ad se trahens Ecclesiam Christi, irrumperet [rumperet]. Hoc usque sanctus Hieronymus. Nos autem revertamur ad id quod coepimus. Ecce probabilibus documentis patefactum est, quod ipsum sit presbyter quod est episcopus. Igitur eum presbyter manus impositionem accipit, ut caeteris praeponatur, et specialiter episcopus appelletur, [Col. 1097A] nunquidnam in eo quod est presbyter iterum consecratur, et non potius in ejusdem manus impositione augmentum episcopalis ministerii [mysterii], quod non habet accipit. Sic itaque sic Formosus in illa manus impositione, non id quod episcopus erat perdidit, sed augmentum apostolicae dignitatis, quod non habebat, accepit. Haec igitur ad ea quae ipse de manus impositione objeceras, respondisse sufficiat. Caeterum autem interrogavimus eos qui praesentes fuerunt quando Formosus inthronizatus est; sed dixerunt: Procul dubio falsissimum est quod Formosus in illa translatione manus impositionem acceperit; sed quemadmodum in itinere ambulantes precibus effusis Deum exorant, ita et nos gubernatorem omnium exorantes, deduximus [Col. 1097B] eum ad apostolicam sedem, ibique inthronizavimus eum, dantes congruam orationem.
INF. Adhuc superstites sunt idonei testes, qui Formosum non rite inthronizatum fuisse, sed in eodem ordine quem habebat iterum sibi manus impositionem tribui fecisse testificantur. DEF. Haec accusatio penitus absurda esse deprehenditur, alioquin juxta tuam sententiam non fuerunt episcopi, qui eum inthronizaverunt, sed potius bruta animalia. Ego enim et non pauci mecum, certo certius compertum habemus, quia haec de Formoso non alii referunt, nisi qui simultates et inimicitias cum eo habuerunt. Et [Col. 1097C] revera non solum divina, sed etiam humana lex praecipit ut qui jurgia et lites ad invicem habere noscuntur, alter eorum adversus alterum testimonium proferre minime possit. Hinc est quod Anacletus papa dicit: Accusatores autem et testes esse non possunt, qui ante hesternum aut nudiustertius diem inimici fuerunt; ne irati nocere cupiant, ne laesi ulcisci velint. Hinc etiam et Sixtus papa scripsit: Non, inquiens, accusatoribus suspectis, vel de inimicorum domo prodeuntibus, est credendum. Papa quoque Telesphorus: Hi vero qui inimici morantur aut qui suspecti habentur, minime recipiantur, quia eorum aemulatio lacerat innocentes.
[Col. 1097D] INF. Fortassis coram judicibus pro Formoso causam dicere velis, accusatores praesto sunt: accede, ut quod hujus altercationis verum est, luculento examine clarescat. DEF. Non possumus justitiae palmam obtinere apud eos qui testes iidem sunt qui et judices pariterque accusatores: siquidem quatuor personis omne justissimum consummatur judicium, accusati videlicet et accusatoris, testium simul et judicum. Neque enim de levioribus causis quaestio ventilatur: proinde necesse est ut auctore Deo congregetur universale concilium, et, ad instar magni Constantini, intersit regis praesentia, et tunc istiusmodi scandalum sedabitur, et Ecclesiae pax instaurabitur.
INF. Verum in Ravennati urbe congregata synodo sancitum est, ut tam Formosus quam ejus ordinatio in suo vigore stabilita permanerent. Quod non sincera concordia, sed auri copia institutum est, ideoque pro nihilo ducendum est. DEF. Ut opinor, illud tibi contigit quod ait Psalmus: «Foderunt ante faciem meam foveam, et ipsi inciderunt in eam (Psal. LVI) .» Nam quod delatis muneribus tale quid in illa synodo statutum fuerit, probare minime poteris. Nos autem et plurimi nobiscum luce clarius compertum habemus, quod non solum Romuleae civitatis, sed omnes pene Italiae praesules memorato interfuere concilio. Quapropter si, favente Deo, regalis potestas [Col. 1098B] universale fecerit concilium, quid de vobis censendum erit, qui tot episcoporum sanctiones irritas facere, non veriti estis.
INF. Stephanus qui tertius a Formoso exstitit papa eumdem Formosum adeo reprobum esse judicavit, et cadaver ejus de tumulo extrahi et in concilium pertrahi faceret, ibique eum pristinis vestibus denudantes, laico amictu velaverunt, et ferro duobus dextrae digitis amputatis, in quodam peregrinorum tumulo sepelierunt, nec multo post in Tiberinum fluvium praecipitarunt. DEF. Sicuti belluae humanitatis immemores quomodo intellexerunt, ita et operati sunt. Miserrimi ubi hoc didicerunt? praesertim [Col. 1098C] cum Dominus non dixerit, Quaecunque ligaveritis sub terra, vel sub flumine, sed ait: «Quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo (Matth. XVIII) .» De talibus enim Apostolus dicit, Quidam zelum «Dei habent, sed non secundum scientiam (Rom. X) .» Proh scelus! saltem poeticam attendere debuerunt sententiam:
Verumtamen si hujusmodi de sede ad sedem translatio quodammodo illicita fuisset, nonne ecclesiastica pietate tolerare et non inauditis crudelitatibus exaggerare debuerant, et sic demum advocata universali synodo generaliter censerent, ut deinceps Romana civitas tale quid committere non auderet.
INF. Tandem aliquando ad te revertar. Porro cum sis homo exterae gentis, et apud nos humanae vitae subsidiis indigeas, quid ad te pertinet nostris resistere disceptationibus? DEF. Notum tibi sit quoniam illius generis sum quod apostolus Petrus his laudibus extollit: Vos estis «genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis (I Petr. II) .» Et quia iste populus per universum orbem terrarum Christum adorat et colit, propterea inter eos recipiendus sum, et a veritate testificanda nusquam excludendus. Quis enim nesciat ex Hebraeis fuisse apostolos, qui sanctum Evangelium sua praedicatione in toto mundo coruscare [Col. 1099A] fecerunt? Et ut breviter concludam, nonne si Doctor gentium etiam invidos bene Christum praedicare confirmat, me, qui sacerdotali compassione quae recta sunt testificor, prohibere quis poterit? INF. Si advenis et peregrinis Ecclesiae praepositos accusare licet, vel judicare, aut praejudicare, aut aliqua scriptura adversus eos facere, frustra ergo in pontificalibus epistolis ita praefixum habetur. Anacletus: Deteriores sunt subditi qui rectorum suorum vel doctorum mores vitamque carpunt, licet pravi sint, his qui substantias aliorum praediaque diripiunt, et ideo juste infames sunt, et merito ab Ecclesia extorres fiunt. Doctores enim vel quilibet qui locum pastoris in Ecclesia tenet, si a fide exorbitaverit, est a fidelibus corrigendus, sed pro reprobis [Col. 1099B] moribus magis tolerandus quam judicandus. Telesphorus: Non suscipiatur ovis in accusationem adversus pastorem, verum omnes qui adversus eum qui locum pastoris tenet armantur infames esse censemus. Pius. Oves pastorem non reprehendant; plebs episcopum non accuset, etiam si aliter fecerint, nam eorum judicium sibi Deus voluit reservari. Callistus. [Col. 1099D] Hoc non exstat in epist. Callixti. Criminationes, conspirationes, susurrationes contra doctorem, vel qui locum superioris tenet, nemo suscipiat; quia non oportet filios patres reprehendere, nec servos dominos lacerare. Non enim bene vivunt qui superiores detrahunt vel reprehendunt. Magistri enim portandi sunt, non reprehendendi, nisi in recta fide aberraverint. Nullus doctor per scripturam accusetur, nec cuiquam accusatori [Col. 1099C] respondeat qui ducit vitam reprehensibilem, quoniam indignum est ut doctor indocto, ovi pastor respondeat. Ipse. Sicut laicus non est, qui legitime convictus, in accusatione recipiendus, sic nec sacerdos sine titulo criminari vel testificari potest, quoniam maculosus et infamis est, accusare non permittitur, et non solum hi, sed et qui consentiunt, rejiciendi. Huc usque Callistus. Item Nicaenum concilium. Peregrina judicia generali sanctione prohibemus, quomodo dignum est ut ab extraneis judicetur, qui provinciales et a se electos debet habere judices. Audisti, o defensor, quid pontificum auctoritas super hujuscemodi accusationibus censeat. Sunt et alia quamplura ad eumdem sensum pertinentia, quae replicare fastidium duxi. DEF. Nullius [Col. 1099D] pontificis sententiam veraciter opponere potes, ut scripturarum veritas interrogantibus non sit narranda et exponenda. Ista nimirum capitula illis obviare probantur, qui quoslibet Ecclesiae praesules accusare non erubescunt, asserentes eorum crimina facta vel conficta, scilicet quod aut homicidae aut raptores, aut adulteri sint, aut aliquid hujusmodi; non quod in decretalibus apicibus habeatur, ut veritas quae in sacris voluminibus continetur, non sit interrogantibus proferenda; et, si necesse fuerit, brevitatis causa in litteris assumenda. Quod autem scriptum est, ut nullus adversus aliquem praesulem scripturas faciat, nullusque doctor per scripta accusetur, [Col. 1100A] miror te ita sentire velle, ut interrogantibus nos non audeamus ea quae respondenda sunt ex divinis libris in schedulis breviter assumere, eisque satisfacere. Aliud namque est dolosas litteras adversus aliquem componere, ut eum aliquatenus laedere possit, et aliud est testimonia de Scripturis in unum conferre, quatenus veritatem quaerentibus, ignorantia, quae mater errorum est, nocere minime possit. Illud namque ad fraudis deceptionem pertinet, hoc autem ad veritatis cognitionem. Me autem quo pacto adversus Patrum sanctiones repugnare asseris, qui non aliquod crimen vel vitium cuiquam praesuli inferre praesumo, sed veritatem quam in sacris voluminibus didici percunctantibus silentio tegere nefas aestimo, praesertim cum Psalmographus [Col. 1100B] dicat ad Deum: Veritatem tuam non abscondi in corde meo (Psal. XXXIX) . Jesus quoque filius Sirach dicit: In justitia agonizare pro anima tua, et utque ad mortem certa pro justitia (Eccli. IV) . Sanctus namque Isidorus dicit: Testis falsus et is qui vera reticet idem sunt; attamen pejor est testis falsus qui laedit, quam qui veritatem testificari nolit. Nam ille malignus est, iste inutilis. Ego itaque, ut dicere coepi, neminem accusare vel ad judicium trahere nitor, sed veritatem quam in scripturis legere potui, interrogantibus praesentibus per vivam vocem, absentibus vero per stylum replicare curabo; ne talentum, quod meae parvitati creditum est, defossum sit, et ab eo qui talenta confert districtius puniar. Alioquin incassum sancti doctores tot libros efficere [Col. 1100C] studuerunt, si recitandi non sunt, et eorum veritas asserenda non est, maxime interrogantibus. Quis hoc vel fatuus dogmatizare audeat? Praeterea quod ex eisdem capitulis objicere voluistis, ut Ecclesiae pastor non sit arguendus a fidelibus, nisi in fide erraverit, quis non videat quod isto te tuo gladio interficias? Ego quidem neminem arguere quaero, sed si me quis iterum baptizare voluerit, errat in fide, an non? Manifestum est quia errat, ac per hoc sine dubio in Spiritu sancto errat per quem omnia Ecclesiae sacramenta sanctificantur, et credentes baptismate purificantur, sacrisque ordinibus, per quos ipsa fides percipitur, instituuntur. Et revera «quicunque in eum blasphemaverit, nisi poenitendo se correxerit, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, [Col. 1100D] neque in futuro (Matth. XII; Marc. III; Luc. XII) .» Qua de re, ut sancto placet Augustino, blasphemia in Spiritu sancto est, quae non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro, cor impoenitens, illius videlicet qui absque poenitentia in suis moritur peccatis. Ergo qui in sacris ordinibus, ut supra declaratum est, erraverit, nisi ab ejusmodi errore poenitendo recesserit, absque dubio non remittitur ei, neque in hoc saeculo neque in futuro. Ecce de sacerdotali consecratione percontantibus veritatem, quae in sacris eloquiis passim habetur, pro viribus aggregare curavi, quanquam peregrinus et advena, ut ipse frustra confingere non erubescis. De caetero autem [Col. 1101A] jam quid aliud restat, nisi ut Dominatorem omnium invocantes, dicamus cum Propheta: Exsurge, Domine, judica causam tuam? (Psal. LXXIII.)
INF. Calcata reverentia, velut obtrectator, me perjurium incurrere asseris, in eo quod jurejurando spopondi, et secundum meum posse ordinationem quam Formosus fecit, subvertam. Fateor equidem quia violenter depressus juraveram, et secundum meum scire et posse praefatae ordinationis defensor existerem. Sed quoniam in apostolicis pontificibus una est auctoritas, sicuti papae, Marinus eumdem Formosum de juramento quod invitus dederat, solvere [Col. 1101B] potuit, ita et me apostolicus Pater ab illius sacramenti nexu dissolvit, et juramenti sponsione ligavit, ut eamdem ordinationem secundum meas vires ad nihilum redigam. DEF. Scripturarum testimoniis et Patrum documentis superius definitum est ut ad male faciendum nemo sacramento constringi debeat; et si aliquatenus factum fuerit, non sit observandum, sed magis poenitentiae submittendum. Formosus enim non juravit ut cuiquam laesionem inferret, sed * nequam angustatus jurando promisit ut Romuleam urbem nunquam ingrederetur, ad reconciliationem sui honoris nunquam accederet, suumque episcopatum nunquam reciperet. Hoccine sacramentum apud Christianos cuilibet imponi fas est? Nonne contra sacram religionem contrarium [Col. 1101C] esse convincitur? Contra sacram religionem in quod invitus juravit ut Romuleam urbem nunquam introiret, hoc est, nunquam apostolorum corpora Petri et Pauli adoraret. Contrarium vero in eo quod adjunxit, ut ad reconciliationem sui honoris nunquam accederet, suumque episcopatum nunquam reciperet. [Col. 1102A] Rata ergo compassione Formosum a tali juramenti solvere decreverunt, juxta id quod Dominus ait: Misericordiam volo magis quam sacrificium, et scientiam Dei plusquam holocaustum. Tu autem aperi oculos cordis tui, et vide qualiter in eisdem tuis sacramentis dupliciter praevaricator existas. Jurasti enim licet invitus, ut ipse fateris, ut ordinationem illam secundum tuum scire et posse adversus aemulos defendas; quod utique non ad cujusquam calamitatem, sed ad utilitatem pertinet. Postmodum jam non invitus, sed quibusdam placere desiderans, jurasti ut eamdem ordinationem secundum tuum posse subvertas, quod procul dubio ad malum faciendum attinet. Denique in apostolicis pontificibus unam esse auctoritatem quis ambigat? sed utique [Col. 1102B] ad ligandum, quo merito ligari debet, et ad solvendum quo merito solvi oportet. Alioquin frustra beatus Gregorius dicit: Judicare de subditis nequeunt, qui in subditis suis sua vel odia vel gratiam requirunt. Unde recte per prophetam dicitur: Mortificabant animas quae non moriuntur, et vivificabant animas quae non vivunt (Ezech. XIII) . Non morientem quippe mortificat, qui justum damnat, et non victurum vivificare nititur, qui reum supplicio absolvere conatur. Et Hieronymus tractans illud evangelicum: «Quaecunque ligaveritis super terram (Matth. XVIII) ,» ait: Istum locum non intelligentes episcopi et presbyteri, aliquid sibi assumunt de Pharisaeorum supercilio, ut vel damnent innocentes, vel solvere se noxios arbitrentur, cum apud Deum [Col. 1102C] non sententia sacerdotum, sed reorum vita quaeratur. Patenter ergo intelligi datur, quod nemo te a vinculo illius juramenti, quod ad bene faciendum praebueras, solvere potuerit. Juramentum autem quod ad male faciendum dedisti, proculdubio non est observandum sed magis poenitentiae submittendum.
Libellus super causa et negotio Formosi papae
Celebris fuit quondam controversia de causa Formosi papae, quae duobus maxime capitibus constabat. Primum est, an canonica esset ejus promotio in sedem Romanam; alterum, an ordinationes ab eo tum factae validae essent habendae. Consequens pendebat ex priori, cujus dubitatio ex triplici ratione petebatur, nempe quod Formosus, antea Portuensis episcopus, ab Joanne papa VIII exauctoratus, et ad laicam communionem redactus fuisset: deinde quod profugus jurasset nunquam se Romam rediturum: tertio, quod [Col. 1103] a sede Portuensi in Romanam esset translatus. Quae translatio ecclesiasticis regulis Romanisque moribus contraria erat.
Non defuere tamen, qui Formosi patrocinium tunc susceperunt, quos inter Auxilius quidam Francus, (fictum an verum nomen) sed in Italia degens, et a Formoso ordinatus, duos in ejus defensionem libros scripsit. Prior capita quadraginta, posterior triginta duo complectitur, cum epistola praevia ad Leonem Nolanum episcopum, cujus rogatu istud opus susceperat. Hanc epistolam cum indice triginta capitulorum prioris libri, illustrissimus cardinalis Baronius in Appendice tomi XII inseruit: utrumque librum integrum edidit Joannes Morinus in parte II de sacris Ordinationibus a pag. 348.
Posterior liber exstat in ms. codice Fiscamnensi, cui loco prioris a Morino editi praemittitur dialogus hic editus, quem ejusdem Auxilii ese non dubito. Descriptum ex eo codice dialogum ad me transmisit noster Julianus Bellasius, eumque in publicum proferre visum est, si quid conferat ad obscurissimi temporis controversiam illustrandam.
Auxilio in laudes Formosi papae consentit Frodoardus, cum in historia sua, tum in libro metrico de Romanis Pontificibus, cujus libri magna pars typis vulgata est in parte II saeculi tertii Benedictini, ubi de Formoso haec inter alia leguntur:
[Col. 1103A] Petis a me responderi tibi super Formosiana calamitate, utpote ignarus veritatis. Quod respondeam non invenio: totum enim responsum est. Verborum enim copia frustra perstrepere vitium est, praesertim cum epistola brevi verbo clausa responderit dicens: «Si quis aliud evangelizaverit, etiam angelus de coelo veniens praeter id quod est, anathema sit (Gal. I, 8) .» Jam enim pudet fatuitatis. Quid igitur prodest tot membranas occupare, et de exemplaribus plenariis quotidie capitularia in tomis transferre: cum desit auditorium; insuper alto sopita aspis jaceat somno gravique litargico adeo pressa, ut nullo queat excitari sono? Illis itaque hoc agere competit, quibus est commissum magisterii remigium: illi debent audire, quatenus usque ad sanguinem [Col. 1103B] resistant. Ego autem vilis et stupida ovis, debeo audire dicentem: «In patientia tua possidebis animam tuam (Luc. XXI, 19) .» Et iterum: «Cultus justitiae silentium (Isa. XXXII, 17) .» Paulus igitur, cum esset vas electionis, magister Ecclesiae, non ab homine, sed ab ipso Deo in apostolatu electus, non se aestivit competentem volanti Mago imperare, sed dixit: Tuum est, Petre, imperare, meum autem orare. Sic nimirum, sic orare nostrum est, ut dormiens Jesus in navicula exsurgat, et judicet causam suam. Caeterum victus tuo favore, neminem carpens, neminemque reprehendens, nullum certum tangens, distribuam tibi, te praesule teque judice, sub rhetorico phasmate actionales causarum voces, quarum intentione et repulsione quis sibi varietatis palmam [Col. 1103C] acquirat possis vigilanter discernere. Verum primum antequam in auditorium ingressus fiat, prae foribus paulisper vis artis aperienda est, ut locorum status finesque constitutionum facilius impectorentur, et hoc breviter. Re enim vera omnis orator brevitate gaudet. Unde sit brevitas in verbis, paucitas in sententiis, absolutio in singulis.
Dicantur igitur principales status tres esse: an sit, quid sit, quale sit. Et an sit, ad quaestionem ut [Col. 1104A] quaeritur. Formosus, et quaestio est de illo. Quid sit vero, pertinet ad causam: ut quid fecit, unde quaestio est. Quale autem, ad conjecturam respicit. Inde ad controversiam quatuor constitutionum: ubi jam nunc dicendum quid inte haec distet. Quaestio est conjectura; conjectura autem, ambigua interpretatio: utrum sit aliquid, vel non, vel fieri potest, ut, an Formosus sacrare post excommunicationem valuisset. Causa vero est, an juste fecerit, nasciturque ex quaestione causa, ex causa constitutio, unde sit quaestio ut videatur causa. Porro quaestionum aut finitum est, aut infinitum. Finitum: an jure factum sit; oriturque de certo factum, demonstratque personam quae dicitur hypothesis. Omnis igitur res argumentando confirmatur. Omnis scilicet res [Col. 1104B] quae hypothesi consistit, causa dicitur, cujus causae ista est diffinitio: Lis cum certa persona. Et haec omnis res ex septem locis argumenta contrahit. Horum duo, quis et quid, omnia continent. Hypothesin itaque litem continet. Litium autem duae sunt voces, insimulantis et repulsantis: quae fiunt per hypophoram, et antipophoram. Sed de hoc satis. Idcirco itaque ista praediximus, quatenus praenoscatur liquidius, quo argumento vocis alter alterum jaculetur. Quocirca statuatur jam nunc certa persona Formosi in medio, et causidicis [causidicus], si sicut et ex adverso civilibus alternantibus vocibus, per demonstrativum tertium genus causarum experiatur veritas, vel falsitas. Huc itaque dialectica minime succurrit neutri: quia his et controversia [Col. 1104C] est, certaque monstratur persona, ubi impossibile est ut quilibet non succumbat. Age ergo, suadet infensor, et dissuadeat actor. Ecce stat Formosus praesto.
Dicit INSIMULATOR: Hic Formosus episcopus fuit excommunicatus. ACTOR: Fuit quidem, sed absolutus.
INS.: Minime. ACTOR: Absolutus
INS: Non quidem possible fuit. ACTOR: Si possibile [Col. 1105A] fuit, juste ligari, possibile est et juste absolvi.
INS. Non igitur absolutus fuit, quia scripto et juramento firmaverat. ACTOR: Licet malefacta benefactis delere. Iste tamen prius excommunicatus, postea est absolutus.
INS. Quo pacto scis eum absolutum? ACTOR: Eo scilicet quo tu excommunicatum. Auditur enim tam verum, quam falsum nuntium. Ecce enim praesto sunt episcopi quorum praesentia absolutus est.
INS. Excommunicatus, non absolutus fuit, inquam. ACTOR: Unde fuit excommunicatus? Et quia ex praepositio sequestrationem significat. Communicare vero polissemum est, ambiguum sonat unde excommunicatum asseras, praesertim cum sex modi sint divisionis. Unus autem generis in species, totum in [Col. 1105B] partibus, vocem in propriis significationibus, subjectum in accidentiis, accidentia in subjecto, accidentia in accidentiis. Hac voce sermonis ambiguum et amphibologicum illustra. Unde quia vitium in loquendo fecisti, supple quod minus dixisti.
INS. Dico, inquit, istum Formosum excommunicatum, id est extra communionem episcoporum ordinis repulsum. ACTOR: Majus est a collegio Christianorum excludere, quam ab officio episcoporum cessare. Et tamen ab eo quod majus est ad pristinam venitur veniam. Si enim, quod gravius est et multo majus reformari potest, id quod minus est, multo facilius recuperari potuit. Et quia potuit, procul dubio fuit. Absolutus igitur fuit. Ecce numerositas veritatis testium, quae dicit se vidisse, interfuisse et [Col. 1105C] veraciter ita exstitisse. Sed pertinacia, etiamsi voluerit coelum et terram dicere non esse, poterit. Unde est illud: quia «insipiens in corde suo Deum non esse dicit (Psal. XIII, 1) .» Mendacii igitur destruitur hic moles a suis tribus speciebus. Incredibile est itaque ut sapientia totius mundi, Roma, excommunicatum quemlibet sibi caput fecisset. Impossibile etiam erat, ut a quolibet vili homululo tam vivida virtus senatuum invadi potuisset. Unde percontrarium est, ut, nisi absolutus et omnium placidus, aequa cunctorum voluntate ascendi potuisset.
INS. Absolutus, inquam, fuit? ACTOR: Absolutus.
INS. Dicis utique juste? ACTOR: Juste, an injuste, absolutum probo.
INS. Ergone absolutus, ut habuisset facultatem [Col. 1105D] sua dimissa suaque perdere, scandere ad primatum? Quod ne fleret scripto juramentoque perpetuaverat, itane hoc licitum? ACTOR: Non equidem.
INS. Qui ergo absolutus? ACTOR: Ascendit.
INS. Dicis juste? ACTOR: Non.
INS. Quare? ACTOR: Quia aeternum firmaverat.
INS. Etsi illicite, insuper et hoc firmasse aeternum asseris, quare ergo subiit? ACTOR: Ob utilitatem videlicet. Et quidem fecit; quia profuit, fecit: et hoc jure.
INS. Superius concessisti factum illicite. Et nunc astruis, jure? Illicite enim et jure, primus modus contrariorum, non habet medium. Si quippe illicitum fuit, jure non potuit. Quod si jure factum fuit, [Col. 1106A] illicitum non exstitit. Unde contrarium sonat quod astruis. ACTOR: Majus est plures pessumdare, quam unum salvare. Quidquid igitur fit, in duobus fit: factis et dictis. Factum stat, dictum perambulat. Omnis itaque conjectura modos possidet tres. a causa, a persona, a facto. In hac igitur causa, hujus personae voluntas est intuenda, ut amore liberandi patriae excesserit dictum. Hic enim, cum esset celebrior ea tempestate suis contribulibus nobilitate, morigeralitate, graviorique omni probitate, et vidisset gentem suam patriamque humiliari ac dejectum pati, elegit, zelo ductus, potius mori quam funditus rempublicam everti et turpiter videre maculari. Et, quia cunctorum hortatu egit, illicitum erat dimittere, multo magis ut patriae se opponendo [Col. 1106B] non occurreret, quam illicitum sacramentum sese occulens servando, simul ipse cum patria et tota gente periret. Felix certe culpa, qua cuncta redimitur patria. Qui igitur pereunti subvenire potest, et opem non supponit, idem procul dubio auctor necis exstitit.
INS. Illicitum quippe lex dicit jurare et pejerare. ACTOR: Lex itaque econtra praecipit patriam defendere, et eum qui opem non tulerit punire. Legum enim contrarietas plurima est. In eodem enim vetat in quo imperat. Quae talia utilitas reipublicae sequestrat. Verumtamen major est lex quae vetat quam ea quae imperat, quia, cum vetat, reprimit ea quae injuste aut incaute vel insperate imperat. Si itaque is qui patriam perdidit poenam meretur, multo magis is qui defendit, maximis praemiis et praeconiis dignus [Col. 1106C] habetur. Si igitur filius Ecclesiae fuerat, eam discerpere et labefieri videns, pro viribus sese obniti debuerat. Alioquin tempore hostili omne jus, omneque illicitum cavere quid est aliud, nisi patriam perdere et necem inferre? Silent quidem leges inter arma.
INS. Illicitum enim jurare et non observare fuerat. ACTOR: Illicitum lex dicit, ut peregrinus murum civitatis ascendat. Quod si fecerit, puniatur. Iterum lex dicit: Qui hostem ad murum conantem viderit, et non se opposuerit, puniatur. Quidem vidit, ascendit, profligavit, rejecit. Obmallatur [ glossema interlineare, morti datur]? Similiter lex erat in templo Vestae marem non ingredi: ingressus puniretur. E contra lex: Qui viderit matri inferre vim, et opem non tulerit, puniatur. Quidam procul means, vidensque [Col. 1106D] matrem vapulantem, ingressus opem tulit. Obmallatur? Quocirca omnes leges, omniaque jura, verba, promissionum sacramenta, ad commodum reipublicae referri oportet. Ea enim virtute ac sapientia majores nostri fuerunt. Ergo in hoc quoque judicio desine litteras legis et illicita perpendere. Considera quid magis utile fuerit, unum hominem jusjurandum servare, et caput mundi ruere: an unum verbis excedere, et gentem et patriam salvam reddere. Quod si omnes leges ad commodum reipublicae referri oportet, levius est malum, quam pessimum. Bonum igitur malum, quod pellit pessimum. Amplectendum enim est malum singulare, quo pellitur gencrale. Siquidem mirum est spectaculum, [Col. 1107A] licitumque dicendum non illicitum, imo laudabile et venerabile, ubi malum finitum simplex superat duplex infinitum. Moderandum enim erat tempus. Omnis enim virtus utilis est. Moderatio autem virtus est. Moderatio igitur utilis est. Unde moderandum erat tempus secundum negotium. Porro si de lege contendis, satis sit dictum lege legem frangere, reipublicae honestate et utilitate. Postremo id quod dictum est in eodem, et licite, et jure, divisio accidentium in accidentiis dirimit: quia ex eo quod illi illicitum, reipublicae exstitit licitum et jure.
INS. Convenio certe te, quia illicite esse supra concessisti, quia aeternum firmaverat, quod ex parte utilitatis reipublicae partim purgasti, videlicet utrique legi imperanti et vetanti obtemperandum, satisfaciendo [Col. 1107B] mihi. Si primum factum illicitum quantum ad eum pertinet, concessisti ex parte, quid de factorum factis astruis? ACTOR; Factum esse in ascensione sedis ex parte licitum, ex parte, dico, illicilum, siquidem ex interiori et exteriori esse, unus est homo. Facta vero ejus absit ut opinentur irrita!
INS. Cur igitur factum, et non facta? si illud, quare non ista? et si non ista, quare illud? ACTOR: Quia aliud est factum, et aliud facti factum. Et rursus aliud factum sequens factum. E tribus enim generibus factorum solum primum est in causa. Non itaque quaestio est de factis duobus posteris, sed de facto factorum.
INS. Non inquam facta sequentia rata, si primum [Col. 1107C] non fuit ratum, sed irritum. ACTOR: Non ita nempe. Esto licet quod ascendit praevaricabile: non tamen quae post fecit, id non praevaricabile.
INS. Quae bona fecit non praevaricabile? ACTOR: Id profecto quod praedicavit, et sacravit.
INS. Non, inquam, potuit sacrare. ACTOR: Ergo nec praedicare.
INS. Potuit, sed in sua tantum redditus sede. ACTOR: Si in sua concedis posse, necesse est ut et in aliena concedas posse, licet ut disputatum est, ex parte injuste. Unde primum factum dicat ex parte irritum, non tamen secundum, quia quod posse est, procul dubio pro libitu possibile est. Id enim quod dicitur posse, si est posse, sicut in licitis, ita et in illicitis dicitur posse. At si negas in illicito Spiritum [Col. 1107D] sanctum posse invitare, consequens est ut neges in illicito coitu animam Deo posse mittere. Illicitum dico, qui qualibet occasione ad tempus sacratus est; sequestratus ab altari, et in ipso fervore sequestrationis fungitur officio. Nam etsi actus aliquandiu separatur a specie, non tamen posse. Potestas enim nulla ratione a specie disjungitur. Risibile namque, quod est posse, vivere et dormire, et caetera quae sunt speciei cohaerentia, non quidem semper sunt in actu, cum sint in potestate. Si enim non perdit baptizatus baptismum, etiam eliminatus ab Ecclesia: quo pacto perdit sacratus, licet excommunicatus, Sacramentum suae impositionis posse, nisi ad tempus obtemperando priori, ut paulo post absolutus iterum fungatur [Col. 1108A] officio, sicut et baptizatus Ecclesiae ingressum? Est igitur posse: sed non in actu.
INS. Non ego quod dicis consentio. ACTOR: Dic ergo quare ejus facta damnes, cum ejus facta ut primum factum obligatum scripto et juramento non sint.
INS. Ideo scilicet, quia quod non habuit, dare non potuit. ACTOR: Plane potuit quia habuit. Ideo habuit, quia ab episcopis manuum impositionem accepit. Accepit autem et habuit, deditque quia potuit.
INS. Quod, inquam, non habuit, dare non potuit. ACTOR: Dicis de potestate non habuit, an de actu, aut de utroque?
INS. De utroque. Neutrum sine altero stat. Si enim perdidit officium, officium non habet. Quod si [Col. 1108B] non habet, jam dare minime potest. Perdidit quidem officium, ubi amisit potestatem et actum. ACTOR: Horreo valde caecam tui simultatem, qui omissa veritate stabilire niteris falsitatem. Naturale igitur est, ut per nota efficiantur notiora ignota. Siquidem argumentum duas habet species, inclusam et expositam. Baptizatio autem in virtute Spiritus sancti sit, et datur remissio, et hoc semel. Rursus ordinatio sacrorum in virtute Spiritus sancti ejusdem fit, et hoc semel. Qui si acciderit noxa ut excommunicetur, nunquid nam dicendum ut excommunicetur ne sit Christianus, qui donum per Spiritus sancti gratiam acceperat? Quod si unum donum per eumdem Spiritum sanctum datum nullatenus potest evacuari, quomodo dicis aliud simile donum posse pelli? Annue [Col. 1108C] suspicaturus, quod non sit unus sanctus cooperans omnia Spiritus, cum prorsus «unus sit Dominus, una fides, unum baptisma (Eph. IV, 5) ,» unum sacerdotium. Quod si baptismum non auferri potest, procul dubio nec sacerdotium. Ab actu quidem per divinitatem segregari potest, ut tamen sacerdos in perpetuitate non sit, sicut baptizatus, minime potest. Et sicut unum initium est, ita et possessio similisque finis. Unde apparet, quia sicut baptizatus rebaptizari non potest, sic sacratus nullomodo resacrari potest. Quod qui hoc contradicit in haeresim Donastitarum ruit. Quod itaque per unum Spiritum sanctum sit, unum est, et non diversum. Alioquin si in baptismo confertur Spiritus, et non in sacerdotio jam non est unum, sed potius diversum. Non [Col. 1108D] enim accidentia sunt quae accidant et recedant baptismum et sacerdotium, per excommunicationem, ut puta quodlibet accidens: veluti sapientia quae recedit a subjecta mente, aut dum desipit, aut dum obliviscitur. Nec quidem perduntur per segregationem potestatis, nec ullo modo naevum infectionis in se perpetiuntur, nec mutari ut sanctum non sint; nec etiam ita evelluntur, ut sive ad malum, sive ad bonum, secundum illud acceptum ordinis ordinati non judicentur. Quocirca necesse est ut concedas, sacerdotium ab accepto inseparabile, sicut baptismum. Aut si non, aliud esse donum baptismi, aliudque sacerdotii. Quod dictu impium est.
INS. Dicit enim Innocentius, quia quod non habuit, [Col. 1109A] dare non potuit. ACTOR: Dixit, sed non de catholico isto Formoso. Sed licet de quolibet dixisset Innocentius, si etiam de aliquibus nonnullis dixit haereticis; econtra priora dixere Leo et Anastasius. In humanis enim legibus pluritas vincit, siquidem «in ore duorum vel trium testium stat omne verbum (Matth. XVIII, 6) .» Minus est enim unum excessisse quam plures. Neque igitur in dando exemplo, nec unum, nec unus sufficit; neque ita quis ab haeretico baptizatus, ab ullo catholico rebaptizatur. Vide quia neque etiam haereticus jus pontificis perdit, sed neque sacrationis. Etsi de haereticis hoc conceditur, quare non de Formoso, viro catholico et orthodoxo, conceditur? Is est profecto ille, qui in omni vita sua tantae gravitatis forma exstitit, ut vinum non biberet, [Col. 1109B] carnis gustum nesciret; femineae copulae expers, octogenarius virgineum suum corpus hominem exuens terrae commendaret. Istae etiam gentes Vulgarorum, vitam sanctitatis praedicatione confirmans, ut verus apostolicus ad fidem adduxit. Et cum tanta probitate praedicatus toto mundo ut alter lucifer illuxisset, vim passus in sepulcro, busta diruta, ossa fracta, uti quoddam memphiticum, ejectus est extra publicum. Cui tanto viro examinato ut aurum, nil juvare potuere scholae clamantes: O parcite sepulto! est nullum cum mortuis certamen, sed fuit in eo licitum, quod libitum. Neque enim ipsis apostolis datum est de mortuis praejudicare.
INS. Quid igitur? datur quod non habetur? ACTOR: Etenim datur.
[Col. 1109C] INS. Quidam itaque presbyter, ut puta heri baptizavit, et ipse criminosus. Qui dum baptizavit, peccatum originale dimisit? ACTOR: Denique id approbo condescendendo tibi, quasi tuis assertionibus favens, tuaeque parti astans, non quidem ex ea parte veritatis qua sum defensor. Unde replica quae dixisti.
INS. Non, inquam, dico: «Presbyter dimittet, quia nemo nisi Deus dimittit (Luc. V, 21) .» ACTOR: Concedo quia ita est: sed tamen Deus non dimittit, teste Ecclesia quae dicit: Nisi presbyter baptizaverit. Accedente quidem homine ad hominem, Deo ad mentem, ex duobus tertius remissionem recipit, tingente scilicet presbytero efficitur remissio, et quod non habet ex suo, porrigit ex officio. Ecce qualiter [Col. 1109D] dat id quod non habet.
INS. «Nemo, inquam, dimittit peccata, nisi solus Deus (Ibid) .» ACTOR: Verum est, assentio: sed inspice Deum a Deo factum, videlicet ab essentiali accidentalem, quem factum honoravit eum sic ut daret ei potestatem filios etiam Dei fieri (Joan. I, 12) , daretque potestatem dimittere et retinere, solvere et ligare (Matth. XVI, 19) .
INS. Sed non Formoso. ACTOR: Si perfecto odio odisses, minus egisses. Unde antiquarum odium felle amaritudinis parvo stillicidio verborum dulcorari non potest. Nam si per impositionem manuum episcoporum dari Spiritum sanctum incredibile est, qua ratione vita animae a Patribus tradita est? Non [Col. 1110A] recte dicitur de uno credendum jure non posse, cum de omnibus dicatur aequaliter posse. Aut enim omnibus aequaliter erit posse, aut aequaliter omnibus non posse. Etenim credibile est per impositionem manuum episcoporum accipere Spiritum sanctum. Quia vero Formosus, ut alii apostolici, etiam et ab ipsis episcopis manus impositionem accepit, et ipsius potestatis utique expers non fuit. Accepit autem. Igitur et dare potuit. Nam si non habuit, aut similem impositionem non accepit; aut si similis fuit, quia mutari non potuit, simili modo ut alii qui acceperunt, id quod acceperat simili conditione dare et potuit. Si illud fuit, et istud: quod si istud non fuit, omni modo nec illud. Fuit autem illud, ergo et istud. Si itaque astipularis quemlibet jure sacramento [Col. 1110B] non posse uti, alterum jure sacrare; fateris indubitanter sacramentum alteratum existere. Unde requiro abs te, utrum jure in sacramento alteratum sit dicere. Alteratum sacramentum, inquam, appello, quidquid divinitus per ministrorum celebratur manus, ut puta baptismum, impositio manuum, et caetera coelestia.
INS. Nec spero. ACTOR: Quare?
INS. Quia non est diversum. Cum enim diversum tribus fiat modis, materia, opere, utroque: quia sacramentum neutrum est, alteratum non est. ACTOR: Gratum est quod asseris. Et quidem in hoc veritati obediens, pro me contra te dicis. Nam si sacramentum neque aliud est, neque alteratum, quoniam nec genus, nec species distans a specie, nec [Col. 1110C] accidens in eodem est; et nec quantitatem nec qualitatem habet, et nec augeri, nec minui, nec mutari potest, et ideo non esse diversum fateris, sed potius esse idem in eodem unum. Qua ratione ergo dicis non potuisse Formosum ea uti accepta potestate, sicut et caeteri cum caeteris, cum confitearis sacramentum et Formosum suis in speciebus, etsi sint altera, non tamen alia, praesertim cum omne aliud alterum, non tamen omne alterum aliud sit? Paulus enim a Petro, etsi alter est, non tamen aliud est. Non quidem homo homine, equus equo, majus hodie est, nec cras erit. Sic nimirum, sic, etsi sacramentum ob efficientem alteratum potest dici, non tamen neque alteratum in eodem, quoniam sacramentum sacramento nec majus est [Col. 1110D] hodie in eodem subjecto, nec erit cras.
INS. Fateor me in hoc veritati cedere: verum quia invasor fuit, apostolicus esse non potuit. ACTOR: Dictum est mendacio tria ascribi, incredibile, impossibile, et contrarium. Si igitur concessero invasorem fuisse, videbor turpitudinem reipublicae inferre, cum etiam contrarium videatur incredibile et impossibile esse, ut ab uno tantillo homuncione tanta sublimitas, tanta majestas, caput mundi subjici, et invadi quivisset. Quod si ita fuisse defendis, procul dubio prudentiorem, sapientiorem, utilioremque cunctis ostendis, ac per hoc dignum eum singularem ascendere ad culmen patescis, dum unus contra omnes potuit, quod omnes [Col. 1111A] contra unum nequiverunt. At si concessero illum fuisse invasorem, probabo illius sceleris plures exstitisse consortes. Quod si tu, inquam, dixeris episcopum illicitum esse scandere ad papatum, pavendum est ne irritum dicas Marinum, et ejus factum. Quocirca scito et animadverte, quia vincere quidem bonum est, supervincere autem nimis est invidiosum.
Praeterea consequens est jam, ratioque exposcit, quatenus per anacephaleosin dictorum finis recensendo claudatur. Propositum enim est, excommunicatum Formosum episcopum fuisse: sed probatum est, absolutum. Dictum est licet absolutum, ad aliam sedem nullatenus posse migrare. Concessum est primum factum; etsi illud irritum, sequentia [Col. 1111B] tamen esse facta nullo modo irrita posse. Innocentius econtra objectus est: Anastasius Leo et Gregorius ex adverso clamantes, etiam haereticorum ordinationem sanciunt irritam nullatenus esse. Subjectum est, non potuisse dare quod non acceperat; probatum econtra est, quia sicut baptismus etiam delinquentibus non aufertur, sic donum sancti Spiritus, quod semel datur per manuum impositionem, nec auferri potest etiam delinquentibus a potestate, et licet actu, sed non potestate. Age ergo, vide qualiter absolutus insuper per impositionem manuum episcoporum habuisse posse sacrare, dare, et totum pontificale munus peragere. Extremum convenio vos unum, quod me vehementissime movet: quia [Col. 1112A] nullis suorum ordinatis, nec ordinatorum ordinatis ullo modo parcitis. Quare ab eis baptizatis indulgetis? Et si illud non potestis, quomodo istud potestis, cum unum sit sacramentum, unumque sancti Spiritus donum. Sed de hoc satis.
Convertere jam nunc tandem, anima mea: fuge, abscondere in tuae mentis armario. Et si pauca sunt bona quae dixisti; si qua in quibus errasti, precare doceri, deposce indulgeri. Tandem intra in cubiculum. fugiensque freneticorum gaudium, plange tuum mortuum: dicque et tuis, imo cunctis: Tu autem, Domine, miserere nostri.
Syllogismus ab antecedentibus.
Si omnibus episcopis una inest potestas, est et uno. Est autem omnibus una potestas. Igitur et uno.
Syllogismus a consequentibus.
Si non inest in omnibus episcopis una potestas: nec uno. Est autem in omnibus una potestas. Igitur et uno.
Syllogismus a repugnantibus.
Non est omnibus una potestas: et non est uno, Est autem omnibus una potestas. Igitur et uno.
Syllogismus a disjunctibus.
Aut inest ordinationi episcoporum unitas, aut diversitas. Est autem unitas. Igitur non est diversitas.
Quintus modus.
Aut inest ordinationi episcoporum unitas, aut diversitas. Non inest unitas. Igitur inest diversitas.
Chronicon
[Col. 1111C] Hoc Chronicon a plerisque Sebastiano Salmanticensi episcopo tribuitur, et praefatio satis antiqua eam opinionem confirmat. Resistunt alii, atque ipsa praefationis hujus Chronici inscriptio, qua Adefonsus rex, nimirum cognomento Magnus, opus nuncupat Sebastiano Salmanticensi episcopo, Gothici codicis satis antiqui fide confirmata ( Soriensi scilicet ) et auctor ipse, aera 749 Viseum Lusitaniae urbem et suburbana populasse se, hoc est instaurasse, ait: quod nescio an Salmanticensi episcopo convenire possit in ea tenuitate redituum ecclesiasticorum: et verisimile est opus a Sebastiano confectum, nomine Adefonsi regis [Col. 1112C] et titulo, quasi ipsemet scripsisset, in publicum datum: quod video aliis in Hispania regibus contigisse, ac nominatim Adefonso decimo Castellae regi, cognomento Sapienti; unde opinionum varietas exorta sit. Inchoat certe ab aera 710, desinit in Ordonii obitu, cui Adefonsus ipse cognomento Magnus, nempe filius patri successit in regno, aera 904, hoc est anno Christi 866. Vitio librariorum, et ipsa saeculi ruditate, nonnulla ita sunt implicata, vix ut intelligi possint: alioqui opus non modo utile, sed necessarium ad historiam ejus aetatis cognoscendam.
[Col. 1111C] 1. ADEFONSUS rex SEBASTIANO nostro [Col. 1111C] Idem et codex regiae biblioth. Matrit., Salmanticensi episcopo. salutem.
Notum tibi sit de historia Gothorum, pro qua [Col. 1112C] nobis per Dulcidium presbyterum notuisti, pigritiaque [Col. 1111C] Sic Mar. Perez et Ferreras. Berganza, notuit pigritiaeque. veterem scribere noluerunt [Col. 1112C] Sic Mar. et codex reg. biblioth. Matrit. Alii noluerint. , sed silentio [Col. 1113A] occultaverunt. Et quia Gothorum Chronica usque ad tempora gloriosi Wambani regis Isidorus, Hispalensis sedis episcopus, plenissime edocuit [Col. 1113D] Fallitur auctor. ; nos quaedam ex eo tempore, sicut ab antiquis, et praedecessoribus nostris audivimus, et vera esse cognovimus, tibi breviter intimabimus.
WAMBA.
2. Igitur Recesvindus Gothorum rex ab urbe Toleto egrediens in villam propriam venit, cui nomen erat Gerticos [Col. 1113D] In Salmanticensi territorio sita. Ex D. Jul. in Vamba. FLOREZ. Adic. ms , quae nunc in monte Caurae [Col. 1113D] Mariana, Cauro. dignoscitur esse, ibique proprio morbo decessit. Cumque rex vitam finisset, et in eodem loco sepultus fuisset, Wamba ab omnibus praeelectus est in regno aera 710. Sed ille renuens, et adipisci regnum nolens, tamen accepit invitus quod postulabat exercitus: [Col. 1113B] statimque Toletum advectus in ecclesiam metropolis sanctae Mariae est in regno perunctus. Ea hora praesentibus cunctis visa est apis de ejus capite exilire, et ad coelum volitare: et hoc signum factum est a Domino, ut futuras victorias nuntiaret, quod postea probavit eventus. Astures, et Vascones crebro rebellantes edomuit, et suo imperio subjugavit. Galliarum provinciae cives conjuratione facta a regno Gothorum se absciderunt, regnoque Francorum se subdiderunt. Pro quibus restaurandis, domandisque provinciis, Paulus dux ab Wambane directus cum exercitu non solum injunctum sibi negotium non peregit, sed contra patriam agens, tyrannorum scelestorum factus est princeps. Sed si plenius cognoscere vis quantas caedes, quantas urbium [Col. 1113C] incensiones, quantas strages, quanta agmina Francorum vel Gallorum ab Wambane sint interempta, quantasque famosissimas victorias idem exercuit, quae de Pauli tyrannide excidia evenerint; beatum Julianum metropolitanum legito, qui historiam hujus temporis liquidissime contexuit.
3. Illius namque tempore ducentae septuaginta naves Saracenorum Hispaniae littus sunt aggressae, ibique omnia eorum agmina ferro sunt deleta, et classes eorum ignibus concrematae. Et ut tibi causam introitus Saracenorum in Hispaniam plene innotesceremus, originem Ervigii regis exponimus. Tempore namque C h indasvint h i regis ab imperatore expulsus quidam Ardabastus, ex Graecia in Hispaniam peregrinatus advenit, quem C h indasvint h us [Col. 1113D] honorifice suscipiens, ei consobrinam suam in conjugio copulavit, ex qua natus est Ervigius. Qui Ervigius cum esset palatina peritia enutritus [Col. 1113D] Sic Mariana et cod. reg. bibl., Ferreras et Berg., eruditus. et honore comitis sublimatus, elate et callide adversus [Col. 1114A] regem [Col. 1113D] Vambanum hic addit cod. Reg. Bibl. excogitans, herbam, cui nomen est spartum, illi in potum miscuit, et statim regi memoria est ablata. Cumque episcopus civitatis, seu optimates palatii, qui regis fideles erant, quos penitus causa potionis latebat, vidissent regem absque memoria jacentem, causa pietatis commoti, ne rex inordinate migraret, statim ei confessionis et poenitentiae ordinem dederunt. Cumque rex a potione convaluisset, et ordinem sibi impositum cognovisset, monasterium Pampligiae [Col. 1113D] Deest Pampligiae, apud Mar. et cod. Reg. bibl. , petiit, ibique quandiu vixit, in religione permansit. Regnavit ann. IX, mens I, dies XIV [Col. 1113D] Dies XIV ibi quoque desunt. , et in monasterio vixit ann. VII, mens III, et morte propria decessit in pace aera 719 [Col. 1113D] Hanc addit aeram cod. Reg. Bibl. Cum autem ex aureo Chronicae Wisigothorum libello annos constet regnasse VIII m. 1, d. XIV, uno tantum anno vixit [Col. 1114D] monasterio. Id et aera persuadet 719 qua decessisse hic dicitur: in praecedenti namque 718 poenitentiam accepit. .
ERVIGIUS.
4. Post Wambanem Ervigius regnum obtinuit, [Col. 1114B] quod callide invasit: legesque ab Wambane institutas corrupit, et alias ex nomine suo edidit: et, ut fertur, erga subditos modestus fuit. Filiam suam Cixilonem egregio viro Egicani, consobrino Wambanis, in conjugio dedit. Ipse jam dictus Ervigius fine proprio defunctus est Toleti [Col. 1114D] Mar. Regnavit an. VI, m. III, cod. Reg., mens. III. Chronica autem Wisigothor. ann. VII, d. XXV, cui standum. , aera 725.
EGICA.
5. Ervigio autem defuncto, supradictus Egica electus est in regno, multumque sapiens, et patiens fuit. Synoda saepissime congregavit, sicut canonica instituta evidentius declarant. Gentes infra regnum tumentes perdomuit: adversus Francos irrumpentes Gallias, ter praelium egit, sed triumphum nullum cepit. Filium suum Witizanem in regno sibi socium fecit: eumque in civitate Tudensi, provinciae Gallaeciae [Col. 1114C] habitare praecepit, ut pater teneret regnum Gothorum, et filius Suevorum. Ante filii electionem regnavit ann. X, cum filio vero ann. v. Fine proprio Toleti decessit, et ibi sepultus fuit aera 739 [Col. 1114D] Sic Mar. et cod. Reg. Ferreras et Berg., decessit aera 738, verbis caeteris praetermissis. .
WITIZA.
6. Post Egicani decessum Witiza ad solium sui patris revertitur Toletum. Iste quidem probrosus, et moribus flagitiosus fuit, et sicut equus et mulus, quibus non est intellectus, cum uxoribus et concubinis plurimis se inquinavit: et ne adversus eum censura ecclesiastica consurgeret, concilia dissolvit, canones obseravit, [omnemque religionis ordinem depravavit] [Col. 1114D] Uncis inclusa desunt apud Berg. ; episcopis, presbyteris et diaconibus uxores habere praecepit. Istud quidem scelus Hispaniae causa pereundi fuit: et quia reges et sacerdotes [Col. 1114D] legem Domini dereliquerunt, omnia agmina Gothorum Saracenorum gladio perierunt. Inter ea Witiza post regni annos X morte propria Toleti decessit, et ibi sepultus fuit, aera 759 [Col. 1114D] Mariana addit et ibi sepultus fuit aera 749, quae omnia apud Berg. desiderantur, cum tamen in Ferr. sit aera 749. .
RUDERICUS.
7. Witizane defuncto, Rudericus a Gothis eligitur in regno. Iste nempe [Col. 1115D] Berg, in Regem. Iste vero in, etc. in peccatis Witizani ambulavit, et non solum zelo justitiae armatus huic sceleri finem non imposuit, sed magis ampliavit. Filii vero Witizani invidia ducti, eo quod Rudericus regnum patris eorum acceperat, callide cogitantes, missos ad Africam mittunt, Saracenos in auxilium petunt, eosque navibus advectos Hispaniam intromittunt. Sed ipsi qui patriae excidium intulerunt, simul cum gente Saracenorum gladio perierunt. Itaque cum Rudericus ingressum eorum cognovisset, cum omni agmine Gothorum eis praeliaturus occurrit. Sed dicente Scriptura: In vanum currit quem iniquitas praecedit, sacerdotum [Col. 1115D] Corrupte in Berganzae textu, Sacerdotes vero. , vel suorum peccatorum [Col. 1115B] mole oppressi, vel filiorum Witizani fraude detecti, cum omnia agmine Gothorum in fugam sunt versi et gladio deleti. De Ruderico vero rege nulli cognita manet causa interitus ejus: rudis namque nostris temporibus cum Viseo civitas et suburbana ejus a nobis populata [Col. 1115D] Id est instaurata. essent, in quadam basilica monumentum est inventum, ubi desuper epitaphium sculptum sic dicit: Hic requiescit Rudericus [Col. 1115D] Ita cod. Reg. Alii addunt ultimus, sed incongrue. rex Gothorum.
PELAGIUS.
8. Arabes autem, patria simul cum regno oppresso, pluribus per annis praesides Babylonico regi tributa persolverunt, quousque sibi regem elegerunt, et Cordubam urbem patriciam regnum sibi firmaverunt. Gothi vero partim gladio, partim fame perierunt. [Col. 1115C] Sed qui ex semine regio remanserunt, quidam ex illis Franciam petierunt: maxima vero pars in hanc patriam Asturiensium [Col. 1115D] Berg. et Ferr. Asturiensem. intraverunt, sibique Pelagium [Col. 1115D] Codex Reg. tunc Pelagium. Eodem quoque modo Sandovalis editio, quae hinc incipit, omnibus supra allatis praetermissis. , filium quondam Fafilani ducis ex semine regio, principem elegerunt. Dum vero Saraceni factum cognoverunt, statim ei per Alkamanem ducem, qui et ipse cum Tarech in Hispania irruptionem fecerat, et Oppanem Hispalensis sedis metropolitanum episcopum, filium Witizani regis, ob cujus fraudem Gothi perierunt, Asturias cum innumerabili exercitu miserunt.
9. Cumque Pelagius ingressum eorum cognovit, in monte Anseva se contulit in antro, quod vocatur Cova Sanctae Mariae; statimque eum exercitus [Col. 1115D] Sic Mar. et cod. Reg. Alii eam. [Col. 1115D] circumdedit: et propinquans ad eum Oppa episcopus, sic alloquitur, dicens: Scio te non latere, frater, qualiter omnis Hispania dudum [Col. 1115D] Forte dum: paulo namque infra codex Marianae [Col. 1116D] addit, et cum omnis. sub uno regimine Gothorum esset constituta, et cum omnis Hispaniae exercitus in uno fuisset congregatus, Ismaelitarum [Col. 1116A] non valuit sustinere impetum: quanto magis tu in isto foramine te defendere poteris? Imo audi consilium meum, et ab hac voluntate animum revoca, ut multis bonis fruaris, et in pace Arabum omnibus quae tua fuerunt utaris. Ad haec Pelagius: Nec Arabum amicitiis sociabor, nec me eorum imperio subjiciam: sed tu non nosti [Col. 1116D] Deest non apud Berg. , quia Ecclesia Domini lunae comparatur, quae et defectum patitur, et rursum per tempus ad pristinam plenitudinem revertitur. Confidimus enim in Domini misericordia, quod ab isto modico monticulo, quem conspicis, sit Hispaniae salus, et Gothorum gentis exercitus reparandus, ut in nobis compleatur ille propheticus sermo, qui dicit: Visitabo in virga iniquitates eorum, et in flagellis peccata eorum: misericordiam autem meam non auferam ab eis. Igitur et si [Col. 1116D] Cod. Reg. etsi; caeteri, ut, quod multo incongruentius. sententiam [Col. 1116B] severitatis per meritum excipimus, ejus misericordiam in recuperatione Ecclesiae seu gentis et regni venturam exspectamus: unde hanc multitudinem paganorum spernimus et minime pertimescimus.
10. Tunc conversus infandus episcopus ad exercitum, sic dixit: Properate et pugnate, quia nisi per gladii vindictam non habebitis cum eo pacis foedera: statimque arma assumunt, et praelium committunt: eriguntur fundibula, aptantur fundae, micant enses, crispantur hastae, ac incessanter emittuntur sagittae: sed in hoc non defuere Domini magnalia: nam cum a fundibularis lapides fuissent emissi, et ad domum sanctae semper virginis Mariae pervenissent, super mittentes revertebantur, et Chaldaeos fortiter trucidabant: et quia Dominus non [Col. 1116C] dinumerat hastas, sed cui vult porrigit palmam; cum essent egressi fideles [Col. 1116D] Sic Mariana; alii, egressique fideles. de Cova ad pugnam, Chaldaei statim versi sunt in fugam, et in duabus divisi sunt turmis: ibique statim Oppa episcopus est comprehensus, et Alkamam interfectus: in eodem namque loco centum viginti quatuor millia Chaldaeorum sunt interfecti; sexaginta vero et tria millia qui remanserant, in verticem montis Ausevae ascenderunt, atque per praeruptum montis, qui vulgo appellatur Amosa, ad territorium Lebaniensium praecipites descenderunt. Sed nec ipsi [Col. 1116D] Deest ipsi apud Berg. Domini evaserunt vindictam: nam cum per verticem montis, qui situs est super ripam fluminis Devae, juxta praedium quod dicitur Casegadia, sic evidenter judicio [Col. 1116D] Domini actum est, ut ipsius montis pars se a fundamentis evovens sexaginta tria millia Chaldaeorum stupenter [Col. 1116D] Sic cod. Reg. Alii, minus congruenter, stupentes. in flumine projecerit, atque omnes oppresserit [Col. 1116D] Berg., projecerit . . . . oppresserit. , ubi usque nunc ipse fluvius, dum tempori hiemali alveum suum implet, ripasque dissolvit, [Col. 1117A] signa armorum et ossium eorum evidentissime ostendit. Non istud miraculum inane aut fabulosum putetis, sed recordamini quia qui in Rubro mari Aegyptios Israelem persequentes demersit, ipse hos Arabes Ecclesiam Domini persequentes, immensa montis mole oppressit.
11. Per idem tempus in hac regione Asturiensium in civitate Gegione praepositus Chaldaeorum erat nomine Munuza, qui Munuza unus ex quatuor ducibus fuit qui prius [Col. 1117D] Deest apud Berg. prius. Hispanias oppresserunt. Itaque dum internecionem exercitus gentis suae comperisset, relicta urbe fugam arripuit: cumque Astures persequentes eum, in loco Olaliense reperissent, simul cum exercitu suo eum gladio deleverunt, ita ut ne unus Chaldaeorum intra Pyrinaei portus remaneret. [Col. 1117B] Tunc demum fidelium aggregantur agmina, populantur patriae, restaurantur ecclesiae: et tunc omnes in communi gratias referunt, dicentes: Sit nomen Domini benedictum, qui confortat in se credentes, et ad nihilum deducit improbas gentes. Pelagius post nonum decimum regni sui annum completum, propria morte decessit, et sepultus cum uxore sua Gaudiosa regina territorio Cangas in ecclesia sanctae Eulaliae de Velapnio fuit, aera 775 ( an. 737).
FAFILA.
12. Filius ejus Fafila in regno successit, qui propter paucitatem temporis nihil historiae dignum egit. Quadam occasione levitatis ab urso interfectus est anno regni sui secundo, et sepultus cum uxore [Col. 1117C] sua regina [Col. 1117D] Deest apud eumdem Reg. Froleba territorio Cangas in ecclesia Sanctae Crucis, quam ipse construxit, fuit, aera 777.
ADEFONSUS I ( Catholicus ).
13. Post Fafilani interitum Adefonsus [Col. 1117D] Berg. Adefonsus, qui dicitur Catholicus, Ferr. qui dicitur magnus. Nihil tale apud Mar. et Perez. successit in regnum: vir magnae virtutis, filius Petri ducis ex semine Leuvegildi, et Reccaredi regum progenitus [Col. 1117D] Qui tempore regis Egicani princeps militiae fuit, Pater erat Adefonsi, non filius, ut ex aetate apparet. Ita ergo legendum: progenitus (qui tempore regum Egicani et Witisani princeps militiae fuit) cum gratia etc. FLOREZ Adic. ms. . Tempore regum Egicani et Witizani princeps militiae fuit, qui cum gratia divina regni suscepit sceptra. Arabum saepe ab eo fuit audacia compressa. Iste quantae gratiae, vel virtutis, atque auctoritatis fuerit, subsequentia acta declarant. Simul namque cum fratre suo Froilane multa adversus Saracenos praelia gessit, atque plurimas civitates ab eis olim oppressas cepit, id est, Lucum, Tudem, Portucalem, [Col. 1117D] Bracaram, Metropolitanam, Viseum, Flavias [Col. 1117D] Sic Mar. et cod. Reg. Alii Flaviam. , Agatam, Letesmam, Salamanticam, Zamoram, Abelam, [Col. 1118A] Secoviam [Col. 1117D] Ita praedicti codd. et Ferreras Berg. Abulam. , Astoricam, Legionem, Saidaniam, Mabe, Amaiam, Septemancam, Aucam, Velegiam, Alabensem, Mirandam [Col. 1117D] Ber. Alanense. , Rebendecam, Carbonariam, Abeicam, Brunes [Col. 1117D] Sic Mar. et cod. Reg. Alii, Abticam, Abeicam. , Cinisariam, Alesanco (Cenicero y Alesanco en la Rioja), Oxomam, Cluniam, Argantiam, Septem publicam, exceptis Castris [Col. 1117D] Berg. exceptis cunctis castris. Fer. exceptis ex cunctis castris. cum Villis et viculis suis: omnes quoque Arabes occupatores supradictarum civitatum interficiens, Christianos secum ad patriam duxit.
14. Eo tempore populantur Primorias, Lebana, Transmera, Supporta, Carranza, Bardulia [Col. 1118D] Sic Mar., Ber. et Fer. Bardulies. quae nunc appellatur Castella, et pars maritima Gallaeciae, Burgi. Alava namque Vizcaya, Alaone, et Urdunia a suis incolis reperiuntur semper esse possessae, sicut Pampilonia, Degius est atque [Col. 1118D] Sandoval dictum est. Berroza. Itaque [Col. 1118B] supradictus Adefonsus admodum magnanimus fuit, sine offensione erga Deum et Ecclesiam, et vitam merito immitabilem [Col. 1118D] Ita Mar. et cod. R. Ber. gloriosam vitam merito inimitabilem duxit. duxit. Basilicas plures construxit, et instauravit. Regnavit annos XVIII. Vitam feliciter in pace finivit: sepultusque cum uxore sua regina Ermesinda in territorio Cangas in monasterio S. Mariae fuit.
15. Nec hoc stupendum miraculum praetermittendum est, quod hora discessionis [Col. 1118D] Berg. decessionis. ejus certissime actum est: nam cum spiritum emisisset intempestae noctis silentio, et excubiae palatinae diligentissime corpus illius observarent, subito in aere auditur a cunctis excubantibus vox angelorum psallentium: Ecce quomodo tollitur justus, et nemo considerat; et viri justi tolluntur, et nemo percipit corde: a facie [Col. 1118C] iniquitatis sublatus est justus, erit in pace sepultura ejus. Hoc verum esse prorsus cognoscite, nec fabulosum dictum putetis: alioquin tacere magis eligerem, quam falsa promere maluissem. Aera 795 ( an. 757).
FROILA
16. Post Adefonsi discessum Froila filius ejus successit in regnum. Hic vir mente et armis acerrimus fuit: victorias multas egit adversus hostem Cordubensem. In loco qui vocatur Pontumio [Col. 1118D] Perez, Pontrivio. provinciae Gallaeciae praeliavit, eosque expugnatos quinquaginta quatuor millia Chaldaeorum interfecit; quorum ducem adolescentem, nomine Hammar, filium de Abderraman Ibem hiscem, captum in eodem loco, gladio [Col. 1118D] Deest apud Berganzam gladio. interemit [Col. 1118D] Hic naenias suas intrusit Pelagius Ovetensis: «Rex (inquit) iste episcopatum in Ovetum transtulit a Lucensi civitate, quae est in Asturiis, et ab Wandalis aedificata fuit,» ut apud Sandovalium, et Ber. legimus. Vacat tamen cod. Goth. Soriensis, quo Mariana fuit usus, sicut et cod. Reg. Bibl. et exemplaria cl. V. Joan. Bap. Perez. . Vascones rebellantes superavit, [Col. 1118D] atque edomuit. Muniam quamdam adolescentulam ex Vasconum praeda sibi servari praecipiens, postea [Col. 1119A] in regali conjugio copulavit, ex qua filium Adefonsum suscepit. Gallaeciae populos contra se rebellantes, simul cum patria devastavit. Denique fratrem suum nomine Vimaranem propriis manibus interfecit. Qui non post multum temporis talionem juste accipiens, a suis interfectus est. Regnavit ann. XI et mensibus tribus, et sepultus cum uxore sua Munia Oveti fuit aera 806 ( an. 768).
AURELIUS.
17. Post Froilani interitum consobrinus ejus in primo gradu Aurelius [Col. 1119D] Apud Mar. deest in primo gradu. , filius Froilani fratris Adefonsi, successit in regnum: cujus tempore libertini contra proprios dominos arma sumentes, tyrannice surrexerunt: sed principis industria superati, in [Col. 1119B] servitutem pristinam sunt omnes redacti. Praelia nulla exercuit, quia cum Arabibus pacem habuit. Sex annos regnavit, septimo namque anno in pace quievit, et sepultus in ecclesia sancti Martini episcopi in Valle Lagneyo fuit aera 812 ( an. 774).
SILO.
18. Post Aurelii finem Silo successit in regnum, eo quod Adosindam Adefonsi principis filiam sortitus esset conjugem. Iste cum Ismaelitis pacem habuit. Populos Gallaeciae contra se rebellantes, in monte Cuperio bello superavit, et sub imperio subjugavit [Col. 1119D] Hic iterum ex Pelagii Ovetensis cod. Sandovalius, et Ber. haec, quae apud alios non legimus, ediderunt: «Deinde congregavit exercitum militum et peditum multum nimis, et fuit in civitatem quae dicitur Emerita, et beatissimam virg. Eulaliam, quae ibi a Calpurnio praefecto fuerat interfecta, et a Christianis sepulta, extraxit e sepulcro, in quo jacebat recondita et misit in capsella argentea, quam ipse facere jusserat, et quartam partem cunabuli ipsius virginis ibi invenit, quod cum corpore beatae virginis Eulaliae secum in Asturiis territorio Praviae adduxit, et in ecclesia S. Joan. apostoli et evang. et SS. apostolorum Petri, et Pauli, et Andreae, quam ipse fundavit, eam posuit.» . Regnavit ann. IX et decimo vitam finivit, et sepultus cum uxore sua regina Adosinda in ecclesia S. Joannis apostoli et evang. in Pravia [Col. 1119D] Ber. in praedicto monasterio S. Joann. in Pravia, [Col. 1120D] etc. fuit aera 821 ( an. 783).
MAURECATUS.
19. Silone defuncto, regina Adosinda cum omni officio palatino Adefonsum filium fratris sui Froilani regis in solio constituerunt paterno: sed praeventus fraude Maurecati, Tii sui, filii Adefonsi majoris, de serva tamen nati, a regno dejectus, apud propinquos matris suae in Alava commoratus est. Maurecatus autem regnum, quod callide invasit, per sex annos vindicavit. Morte propria decessit, et sepultus in ecclesia S. Joannis apostoli in Pravia fuit aera 826 [Col. 1120D] Ita Mar. Cod. Reg. et Ferr. Apud Ber. XXV, Sandov. XXVII. Favet autem vigesimae sextae codicum auctoritas, ac praecedentium, et subsequentium regum chronologia. ( an. 788)
VEREMUNDUS.
20. Maurecato defuncto, Veremundus, subrinus [Col. 1119D] Adefonsi majoris, filius videlicet Froilani fratris sui, in regno eligitur. Qui Veremundus vir magnanimus [Col. 1120A] fuit; tres annos regnavit: sponte regnum dimisit, reminiscens ordinem sibi impositum diaconi [dimissis filiis parvulis Ranimiro, et Garcia] [Col. 1120D] Haec desunt apud Marian. et Perezium. subrinum suum Adefonsum, quem Maurecatus a regno expulerat, sibi in regno successorem fecit in aera 829 ( an. 791). Et cum eo pluribus annis charissime vixit. Vitam in pace finivit [Col. 1120D] Addit Berg., ex Sandov., Sepultus est Oveti. .
ADEFONSUS II ( Castus ).
21. Hujus regni anno tertio Arabum exercitus ingressus est Asturias cum quodam duce nomine Mokehit [Col. 1120D] Al. Makehit, Moet, et Mugaiz. , qui in loco qui vocatur Lutos a rege Adefonso praeoccupati [Col. 1120D] Al. praecipitati. , simul cum supradicto duce septuaginta fere millia ferro atque coeno sunt interfecti. Iste prius [Col. 1120D] Ber, cum Sandov. ex Pelagio Episc. Ovet.: Iste multiplici virtutum flore ornatus, ab omni fraude alienus, primus solium. , solium regni Oveti firmavit. Basilicam quoque in nomine Redemptoris nostri Salvatoris [Col. 1120B] Jesu Christi miro construxit opere [et consecrari a septem episcopis fecit] [Col. 1120D] Desunt haec in codice Soriensi apud Marianam. . Unde et specialiter ecclesia S. Salvatoris nuncupatur, adjiciens principali altari ex utroque latere bisenum numerum titulorum reconditis reliquiis omnium apostolorum. Aedificavit etiam ecclesiam in honore S. Mariae semper virginis a septentrionali parte adhaerentem ecclesiae supradictae in qua extra principale altare a dextro latere titulum in memoriam S. Stephani, a sinistro titulum in memoriam S. Juliani erexit. Etiam in occidentali parte hujus venerandae domus aedem ad recondenda regum astruxit corpora, necnon et tertiam basilicam in memoriam S. Tyrsi condidit, cujus operis pulchritudinem [Col. 1120D] Al. pulchritudo. , plus praesens potest mirari, quam eruditus scriba laudare. [Col. 1120C] Aedificavit etiam a circio, distantem a palatio quasi stadium unum [Col. 1120D] Ber. unam. , ecclesiam in memoriam S. Juliani martyris, circumpositis hinc et inde geminis altaribus mirifica instructione decoris. Nam, et regalia palatia, balnea, triclinia, vel domata, atque praetoria construxit decora, et omnia regni utensilia fecit pulcherrima.
22. Hujus regni anno 30 geminus Chaldaeorum exercitus Gallaeciam petiit, quorum unus eorum vocabatur Alhabbez et alius Melih, utrique Alcorexis. Igitur audacter ingressi sunt: audacius et deleti sunt: uno namque tempore unus in loco qui vocatur Naharon, alter in fluvio Anceo perierunt. Subsequente itaque hujus regni tempore adveniens quidam [Col. 1120D] vir, nomine Mahzmuth, fugitivus a facie regis Cordubensis [Col. 1120D] Mar. et Perez, Spaniensis. Abderrahman, cui rebellionem diuturnam [Col. 1121A] ingesserat, civis quondam Emeritensis, susceptus est clementia regia in Gallaecia, ibique per septem annos moratus est: octavo vero anno aggregata manu Saracenorum convicinos praedavit, seque tutandum in quoddam castellum, quod vocatur Sancta Christina, contulit. Quod factum, ut regalibus auribus nuntiatum est, praemovens exercitum, castellum in quo Mahzmuth erat obsedit, acies ordinat, castellum bellatoribus vallat, moxque in prima congressione certaminis famosissimus ille bellatorum Mahzmuth occiditur, cujus caput regis aspectibus praesentatur, ipsumque castrum invaditur, in quo se quinquaginta millia Saracenorum, qui ad auxilium ejus ab Hispania conflexerant, detruncantur, atque feliciter Adefonsus victor reversus est in pace Ovetum. [Col. 1121B] Sicque per quinquaginta et duos annos caste, sobrie, immaculate, pie ac gloriose regni gubernacula gerens amabilis Deo et hominibus, gloriosum spiritum emisit ad coelum, corpus vero ejus cum omni veneratione exsequiarum reconditum in supradicta ab eo fundata ecclesia S. Mariae saxeo tumulo quiescit in pace aera 880 ( an. 842).
RANIMIRUS I.
23. Post Adefonsi decessum Ranimirus, filius Veremundi principis, electus est in regnum; sed tunc temporis absens erat in Barduliensem provinciam ad accipiendam uxorem. Propter hujus absentiam accidit ut Nepotianus, palatii comes, regnum sibi tyrannice usurpasset. Itaque Ranimirus, ut didicit consobrinum suum Adefonsum a saeculo migrasse, [Col. 1121C] et Nepotianum regnum invasisse, Lucensem civitatem Gallaeciae ingressus est, sibique exercitum totius provinciae aggregavit. Post paucum vero temporis in Asturias irruptionem fecit. Cui Nepotianus occurrit ad pontem fluvii Narciae aggregata manu Asturiensium, et Vasconum: nec mora a suis destitutus in fugam est versus, captusque a duobus comitibus, Scipione videlicet et Somnane, in territorio Praviensi [Col. 1121D] Perez et Mar., Premoriensi. Sand. et Berg. Praviensi. , sic digna factis recipiens, evulsis oculis monasterio deputatus est. Itaque subsequenti tempore Nordomannorum classes per septentrionalem Oceanum ad littus Gegionis civitatis adveniunt, et inde ad locum qui dicitur Farum Bregantium, perrexerunt: quod ut comperit Ranimirus jam factus rex, misit adversus eos exercitum cum ducibus et [Col. 1121D] comitibus, et multitudinem eorum interfecit, ac naves igne combussit: qui vero ex eis remanserunt, civitatem Hispaniae Hispalim irruperunt, et praedam ex ea capientes, plurimos Chaldaeorum gladio atque igne interfecerunt.
[Col. 1122A] 24. Interim Ranimirus princeps bellis civilibus saepe impulsus est: nam comes palatii Aldoroitus adversus regem meditans, regio praecepto excaecatus est. Piniolus etiam, qui post eum comes palatii fuit, patula tyrannide adversus regem surrexit, et ab eo una cum septem filiis suis interemptus est. Interea supradictus rex ecclesiam condidit in memoriam S. Mariae in latere montis Naurantii, distante ab Oveto duorum millia passuum, mirae pulchritudinis, perfectique decoris: et ut alia decoris ejus taceam, cum pluribus centris forniceis sit concamerata, sola calce et lapide constructa [Col. 1121D] Sic Perez, et Mar. Alii, «sine calce lapide constructa.» , cui si aliquis aedificium consimilare voluerit, in Hispania non inveniet. Multa non longe a supradicta ecclesia condidit palatia, et balnea pulchra atque decora: nam adversus Saracenos [Col. 1122B] bis praeliavit, et victor exstitit. Completo autem anno regni sui septimo, Oveto in pace quievit cum uxore sua domna Paterna, aera 888 ( an 850).
ORDONIUS I.
25. Ranimiro defuncto Ordonius filius ejus successit in regnum; qui magnae potentiae atque modestiae fuit [Col. 1121D] Addit hic Berg. ex Sand. «Uxorem quoque Muniadonam habuit, ex qua hos suscriptos filios genuit, Adefonsum, Veremundum, Nunnium, Odoarium, Froilanum, sive et Aragon jam filiam,» quae Pelagii Ovetensis tela est. . Civitates desertas, ex quibus Adefonsus major Chaldaeos ejecerat, iste repopulavit, id est, Tudem, Astoricam, Legionem et Amayam Patriciam. Adversus Chaldaeos saepissime praeliatus est, et triumphavit in primordio regni sui. Cum adversus Vascones rebellantes exercitum moveret, atque illorum patriam suo juri subjugasset, illo ad propria remeante nuntius advenit, dicens: Ecce ex adverso [Col. 1122C] hostis Arabum est. Illico rex ferrum et acies ad illos invertit: nec mora eorum turbas fugavit, et vibrante mucrone truncavit. Sed nec illud silebo quod verum factum esse cognosco. Muza quidem nomine Gothus [Col. 1121D] Gothus, seu Gotus, dicitur in tribus mss. Editiones Gaetulus. Silensis autem monachus Gothum [Col. 1122D] eum fuisse origine satis aperte indicat, cum ait: «Natione Gothus, sed ut variis daemonum erroribus nonnulli illaqueantur, Mahometica superstitiosa secta cum omni domo sua ab Abderramen deceptus, Muza per impositionem vocatus est amittens Christi sectam,» etc. , sed ritu Mahamentiano cum omni gentis suae multitudine [Col. 1122D] Sic Mar. Perez, cum omni gentis suae. Alii, gente sua. deceptus, quos Chaldaei vocant Benikazzi, contra Cordubensem regem rebellavit, eique multas civitates partim gladio, partim fraude invasit: prius quidem Caesaraugustam, deinde Tutelam, et Oscam, postremo vero Toletum, ubi filium suum nomine Lupum posuit praefectum. Postea in Francos et Gallos arma convertit: multas ibi strages et praedas fecit; duos vero Francorum magnos duces, unum nomine Sancionem, et alium Epulonem [Col. 1122D] Ita codices mss. Ber., Eylonem. per fraudem cepit, et eos vinctos in [Col. 1122D] carcerem misit. Ex Chaldaeis duos quidem magnos tyrannos, unum ex genere Alkorexi nomine Ibenamaz, alium militem nomine Alporz cum filio suo Azeth, partim pater Muza, partim filius Lupus praeliando ceperunt: unde ob tantae [Col. 1122D] Mar. ob tantae; alii, ob actae Cod. Reg., ob tanti. victoriae causam [Col. 1123A] tantum in superbia intumuit, ut se a suis tertium regem in Hispania appellari praeceperit.
26. Adversus quem Ordonius rex exercitum movit ad civitatem quam ille noviter miro opere instruxerat, et Albailda nomen imposuit. Rex cum exercitu ad eam venit et munitione circumdedit; ipse vero Muza cum innumera multitudine advenit, et in montem cui nomen est Laturzo tentoria fixit. Rex vero Ordonius exercitum in duo divisit capita, unum quod civitatem obsideret, aliud quod contra Muzam dimicaret: statimque praelium committitur, et Muza cum exercitu suo fugatur. Tanta in eis caede vacati sunt, ut plus quam decem millia Magnatorum [Col. 1123B] Sandoval ad oram, Fortassis Maurorum. pariter cum genere suo, nomine Garseane, [Col. 1123B] exceptis plebibus interempta sunt: ipse vero ter gladio confossus, semivivus evasit, multumque ibi bellici apparatus, sive et munera, quae ei Carolus rex Francorum direxerat, perdidit, et nunquam postea effectum victoriae habuit. Rex vero Ordonius omnem exercitum ad civitatem applicavit, in eam quoque septimo die irruptionem fecit. Omnes viros bellatores [Col. 1123B] Ita mss. Berg., gladiatores. gladio interfecit, ipsam vero civitatem usque ad fundamenta destruxit, et cum magna victoria ad propria repedavit. Lupus vero filius de eodem Muza, qui Toleto consul praeerat, dum de patre quod superatus fuerat, audivit, Ordonio regi cum omnibus suis se subjecit, et dum vitam hanc vixit, subditus [Col. 1124A] ei fuit; postea vero cum eo adversus Chaldaeos praelia multa gessit.
Multas et alias civitates jam saepedictus Ordonius rex praeliando cepit, id est, civitatem Cauriensem cum rege suo nomine Zeth: aliam quoque consimilem ejus. Civitatem Talamancam [Col. 1123B] Salmanticam praeferrem, ex confinitate quam invenire videtur, dum consimilem appellat. FLOREZ. , [Col. 1124B] Adic. mss. Sand. et mss., Talamancam, sicut Chr. Albeldense Ferr. et Ber., Salamancam. cum rege suo nomine Mozeror [Col. 1124B] Ita Chr. Albeld. Fer. et Ber., Muzerot. Perez Mozror. , et uxore sua cepit: bellatores eorum omnes interfecit, reliquum vero vulgus cum uxoribus et filiis sub corona vendidit. Iterum Nordomani piratae per haec tempora ad nostra littora pervenerunt: deinde in Hispaniam perrexerunt, omnemque ejus maritimam gladio igneque praedando dissipaverunt: exinde mari transjecto Nachor civitatem Mauritaniae invaserunt, ibique multitudinem Chaldaeorum gladio interfecerunt. Denique Majoricam, [Col. 1124B] Fermentellam et Minoricam insulas aggressi, gladio eas depopulaverunt. Postea Graeciam advecti, post triennium in patriam suam sunt reversi.
Ordonius suprafatus rex post sexto decimo anno regni expleto, morbo podagrico correptus, Oveto est defunctus ( ann. 866), et in basilica S. Mariae cum prioribus regibus est tumulatus. Felicia tempora duxit in regno, felix stat in coelo, et qui hic nimium dilectus fuit a populis, nunc autem laetatur cum sanctis angelis in coelestibus regnis: praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto in unitate Deitatis vivit et gloriatur per nunquam finienda semper saecula saeculorum. Amen.
Chronicon Albeldense
[Col. 1123C] Chronicon Albeldense, editum ab incerto auctore aera 921, additum a Vigila, monacho Albaildensi, aera 1014, exstat in codice Conciliorum Gothico, qui fuit monasterii S. Martini Albeldensis, nunc translato in bibliothecam S. Laurentii Regii.
Chronicon hoc scriptum est anno 18 Adefonsi Magni, regis Ovetensium, aera 921 (id est anno Christi 883), anno 32 Mahomat Cordubensis Sarraceni.
Forte scriptum a Dulcidio, Salmanticensi episcopo, qui interfuit consecrationi Compostellanae aera 917, qui Chronicorum studiosus investigator apparet ex epistola Adefonsi tertii ad Sebastianum. Itaque potuit continuare historiam Sebastiani Salmanticensis sui praecessoris.
Vigila vero monachus Albeldensis monasterii (nunc Alvelda prope Logronium) isti Chronico, quod desinebat aera 921, anno 18 Adefonsi Magni, et 32 Mahomat [Col. 1124C] Cordubensis, addidit usque ad aeram 1014, praesertim ea quae pertinent ad reges Pampelonenses, et catalogum regum Ovetensium usque ad Ranimirum tertium.
Itaque additio Vigilae desinit aera 1014 (i. e. anno Christi 976), anno 6 Sancionis regis Pampelonensis, filii Garseae, et anno 10 Ranimiri tertii Ovetensium regis.
Itaque quarto folio istius libri (Alveldensis) dicitur, tunc esse aeram 1014, et ab incarnatione 976, et sextum annum Sancionis regis: et idem hic finis transcribitur ex codice Alveldensi in libro S. Aemiliani conciliorum in fol. 4 lib.
Etiam in codice Aemiliano fol. 394 erat hoc Chronicon: sed inde discerptum est, relicto tantum uno folio extremo.
Exquisitio totius mundi.
I. Omnis mundus descriptus est a viris sapientissimis, videlicet Nicodoso, Didimito, Theudoto, et Polyclito, tempore Julii Caesaris. Oriens dimensus est per annos XXI [Col. 1125C] Hinc usque ad Meridies desiderantur apud Berganzam, et Saz. Constant ex Pellicer. Sed Aethicus rem in Cosmographia editionis Gronovii Lugd. Batav. 1693, sic narrat: «Ergo a Julio Caes. et M. Ant. Coss. orbis terrarum metiri coepit, id est, a consulatu suprascripti usque ad consulatum Aug. III, et Crassi, annis XXI, mensibus V, diebus IX. Zenodoxo omnis Oriens dimensus est, sicut inferius demonstratur. A consulatu item Jul. Caes. et M. Ant. usque in consulatum Aug. X, annis XXIX, mensibus VIII, diebus X, a Theodoto Septentrionalis pars dimensa, ut evidenter ostenditur. A consulatu similiter Jul. Caes. usque in consulatum Saturni et Cinae a Polyclito meridiana pars dimensa est, annis XXXII, mense I, diebus X, sicut definita monstratur. Ac sic omnis orbis terrae intra annos XXXII a dimensoribus peragratus est, et de omni ejus continentia [Col. 1126C] perlatum est ad senatum.» Frustra hic Occidentis dimensionem quaeras, quae ex nostro est- Didimito, seu Didimico, tribuenda, annis XXVI peracta. , menses II et dies VIII. Occidens per annos XXVI, menses III, dies XVII. Septentrio per annos XXIX, menses II, dies III. Meridies per annos XXII, mensem I et dies XXX.
II. Oriens habet maria VIII, insulas VIII, montes VII, provincias VII, oppida LXXV, flumina XVII, gentes XLV. Occidens habet maria VIII, insulas XVIIII, montes XV, provincias XXVII, oppida LXXV, flumina XVI, gentes XXV [Col. 1126C] Tota haec Occidentis descriptio deest apud Pellic., sicut et verba, quae infra tempore Julii Augusti: quae in Julii Caesaris corrigenda. . Septentrio, maria XII, insulas XXV, montes XIII, oppida LVIII, flumina XVIII, gentes XXIX, provincias XVII. Meridies, maria II, insulas XVII, montes VI, provincias XIII, oppida LXII, flumina VI, gentes XXIV. Tempore Julii Augusti sub uno in universo mundo maria XXX, insulas LXIX, montes XLI, provincias LXIV, oppida CCLXX, flumina LVII, gentes CXXXIII [Col. 1126C] Optima est haec numerorum subductio: ex qua variantes aliorum lectiones tanquam epilogo adversa praetermisimus. .
Item expositio Spaniae.
III. Spania prius ab Ibero amne Iberia, postea ab Ispalo Spania cognominata. Ipsa est Esperia ab Espero stella occidentali dicta. Sita est autem inter Africam, et Galliam, a Septentrione Pyrinaeis montibus clausa, reliquis partibus undique mari inclusa. Omnium frugum generibus fecunda, gemmarum, metallorumque copiis ditissima.
Alia.
Habet provincias sex cum sedibus episcoporum.
Prima Carthago, quae est Carpentania.
Toleto metropoli habet sub se, id est Oreto, Biatia, Urci, Bigastre, Ilice, Satabi. Dianum, Castalona, Valentia, Valeria, Secobrica. Arcabrica, Compluto, Sigonza, Oxoma, Secobia, Palentia, XVII.
Secunda provincia Baetica.
Hispali metropoli. Italica, Assidonia, Arepla, [Col. 1125C] Atigi, Cordoba, Egabro, Malaca, Illiberri, et Acci IX.
Tertia provincia Lusitania
Emerita metropoli, Pace, Olixbona, Exonoba, Agitaunia, Conibria, Beseo, Lameco, Caliabria, Talamantica, Abila Talabayra, Elbora et Caurio, XIII.
Quarta provincia Galliciensi.
Bracara metropoli, Dumio, Portucale, Tude. Auriense, Iria, Luco, Vittania, et Asturica. VIII.
Quinta provincia Terraconensis.
Terracona metropolis, Barcinona, Egara, Gerunda, Ampurias, Ausona, Urigello, Illerda, Dertosa, [Col. 1126A] Caesaraugusta, Osca, Pampilona, Auca, Callagurre, Tirasona. XIIII.
Sexta provincia est ultra mare Tingitana.
Gallia non est de provinciis Spaniae, sed sub regimine Gothorum erat, ita.
Narbona metropolis, Beterris, Agate, Magallona, Neumase, Luteba, Carcassona, Elena, Tolossa.
Flumina Spaniae IV.
Baetis currit millia CCCCX. Tagus [Col. 1126C] Saz. Taccus. Deest Durius, sicut et apud Aethicum. millia currit DCII. Mineus currit millia CCCXIII. Iberus currit millia CCCIV.
De septem miraculis mundi.
IV. 1. Capitolium Romae. 2. Pharus Alexandriae. 3. Bellerophons Exmirne. 4. Theatrum Eraclie. 5. Collosus Rhodi. 6. Templum Quicici. 7. Tetrapulum Emetis, quod melius est ecclesia S. Soffie Constantinopoli [Col. 1126C] Alia alii miracula narrant. .
Item de proprietatibus gentium.
[Col. 1126B] V. 1. Sapientia Graecorum. 2. Fortia Gothorum. 3. Consilia Chaldaeorum. 4. Superbia Romanorum. 5. Ferocitas Francorum. 6. Ira Britanorum. 7. Libido Scotorum. 8. Duritia Saxonum. 9. Cupiditas Persarum. 10. Invidia Judaeorum. 11. Pax Aethiopum. 12. Commercia Gallorum.
Item res Spaniae celebres.
VI Polla de Narbona, vinum de Vilasz, ficus de Biatia, triticum de Campis Gothis, mulus de Hispali, caballus de Mauris, ostrea de Mancario, lamprea de Thatther, lancea de Gallia, scanda de Asturias, mel de Gallicia, disciplina atque scientia de Toledo. Haec erant praecipua tempore Gothorum.
De litteris.
VII. Litterae sunt vocales A, E, I, O, U, quia directo hiatu caucium sine ulla conlisione emittuntur et vocem implent.
Semivocales F, N, L, N, S, R, quia ab E vocali incipiunt, et desinunt insaturabilem sonum.
[Col. 1126C] Mutescunt B, C, D, T, P, Q, G, quia sine subjectis sibi vocalibus non erumpunt. Littera pro adspiratione ponitur, quae est elatae vocis pro solis Kalendis. Explicit.
Incipit ordo annorum breviter collectus.
VIII. Ab Adam usque ad diluvium anni MMCCXLII.
A diluvio usque ad Abraham. ann. DCCCCXLII.
Ab Abraham usque ad Moysem anni DV.
Ab exitu filiorum Israel ex Aegypto usque ad introitum in terram repromissionis anni XL.
Ab introitu illorum usque ad Saul primum Regem Israel fuere Judices per annos CCCLVI [Col. 1126C] In codice Conciliorum Aemilianensi, an. CCCLXVI teste Jo. Vazquez del Marmol. Ex supputatione tamen quae in sequenti fit sectione sub tertia aetate anni hic 356 supponendi. .
[Col. 1127A] Saul regnat annos XL.
A David usque ad initium aedificationis templi anni XLIII.
A prima aedificatione templi usque ad transmigrationem in Babyloniam, fuere reges per annos CCCCXLIII.
Fuit autem captivitas populi ac desolatio templi anni LXX, et restauratur a Zorobabel [Col. 1127C] Addit hic Pellicerii editio, anni 4. .
Post restaurationem templi usque ad incarnationem Christi anni DXL.
Colligitur omne tempus ab Adam usque ad Christum V M. CXCVIIII.
Ab incarnatione D. N. Jesu Christi usque ad primum Wambani principis regni annum fuere anni DCLXXII.
A tempore Wambae usque nunc, quae est aera DCCCCXXI, finiunt anni CCXI.
Modo vero colligitur omne tempus ab exordio mundi usque in praesentem aeram DCCCCXXI, et octavo decimo anno regni Adefonsi principis, filii gloriosi [Col. 1127B] Ordinii regis, omnes anni sub uno V I M. LXXXII [ Uncis inclusa desunt apud Berganzam, sed in duabus aliis exstant editionibus. et ab incarnatione Domini usque nunc DCCCLXXXIII.]
Item de sex aetatibus saeculi.
IX. Prima aetas ab Adam usque ad diluvium anni MMCCXLII.
Secunda aetas a diluvio usque ad Abraham anni DCCCCXLII.
Tertia aetas ab Abraham usque ad David anni DCCCCXLI.
Quarta aetas a David usque ad transmigrationem in Babyloniam anni CCCCLXXXVI.
Quinta aetas a transmigratione usque ad Christum et Octavianum imperatorem, cujus tempore ex Maria Virgine et Spiritu sancto natus est Christus [Col. 1127C] Desunt numeri, sed ex sectione praecedenti petendi. .
Sexta aetas, quae a Christo coepit, habet nunc annos DCCCLXXXIII in aera DCCCCXXI. Quantum adhuc protendatur, soli Deo est cognitum, nobis autem manet incertum, dicente Domino in Evangelio: Non [Col. 1127C] est vestrum nosse tempora vel momenta quae Pater posuit in sua potestate (Act. I, 7) .
Item exquisitio milliarium civitatum.
X. De Gadis usque ad Cordobam milliaria CC.
- De Cordoba usque ad Toletum milliara CCXX [Col. 1127C] Sic Pellicer. Berganza, CCC. .
- De Toleto usque ad Caesaraugustam milliaria CCC.
- [Col. 1128A] De Caesaraugusta ad Oscam milliaria LX.
- De Osca ad Eldram [Col. 1127C] Ilerdam Berganza emendat. Pellicer Eldra LXX. milliaria LXXX.
- De Eldra ad Gersonam milliaria L.
- De Gersona ad Gerundam milliaria CXXX.
- De Gerunda ad Clausulas milliaria XL.
- De Clausulas ad Ruscilionem milliaria XX [Col. 1127C] Pellic., XXX. .
- De Ruscilione ad Narbonam milliaria XL.
- De Narbona ad Bitteris milliaria XV.
- De Bitteris ad Neumase milliaria LXXV.
- De Neumase ad Avinionem milliaria XXV.
- De Avenione ad Valentiam milliaria CII [Col. 1127C] Idem, XCXII. .
- De Valentia ad Turnos milliaria CCL.
- De Turnis ad Mediolanum milliaria CLXX.
- De Mediolano ad Romam milliaria CCCXVI
- De Roma ad Thessalonicam milliaria DCCCXLII [Col. 1127C] Idem, DCCCXV. .
- De Thessalonica ad Heracliam milliaria CCCXVI.
- De Heraclia ad Constantinopolim milliaria CXXX.
- Fiunt millia millianorum IIIM. CCLXXXI [Col. 1127C] Non haec summa est quae ex superioribus coalescit. .
Item notitia episcoporum cum sedibus suis.
[Col. 1128B] XI. Regiamque sedem [Col. 1127C] Id est, Ovetum. , Hermenegildus tenet (an. 881, Vide n. 25) .
Praefatique Praesules in Ecclesiae plebe ex regis prudentia emicant clari.
Incipit ordo Romanorum regum.
1. In Roma regnavit prior Romulus ann. XXXVIII. Iste aedificavit Romam [Col. 1127C] Ad oram codicis Gothici Albeldensis scriptum: «Item de Romulo et Remo. Numitor procer superioris regis major filius a fratre Amulio regno expulsus in agro vixit suo. Filia ejus adimendi partus gratia virgo Vestalis lecta: quae cum septimo patrui anno geminos edidisset infantes, juxta legem in terra [Col. 1128C] viva defossa est. Nam parvulos prope ripam Tiberis expositos, Faustulus regii pastor armenti ad Accam Laurentiam uxorem suam detulit. Quae pulchritudine et propter rapacitatem corporis questuosi Lupa a vicinis appellabatur. Unde ad nostram usque memoriam meretricum cellulae lupanaria dicuntur. [Col. 1129C] Pueri cum adolevissent, collecta pastorum et latronum manu, interfecto apud Albam Amulio, avum Numitorem in regnum restituunt. Post excessum Numitoris Romulus ejus nepos Romam condidit et regnavit.» ,
[Col. 1128C] Titus Tacius rex Sabinorum ann. V.
Numa Pompilius regnavit ann. XXXII, Iste primus annum in XII. menses ordinavit.
[Col. 1129A] Tullius Hostilius ann. XXXIII. Iste primus purpuram induit.
Ancus Marcius [Col. 1129C] Irrepsit vox Philippus in textum, abest a codicibus [Col. 1129D] monasterii Aemilianensis. regnavit ann. XXVIIII [Col. 1129D] In archetypo: «Ancus Marcus Philippus regnaverunt ans. XXVIII.» .
Tarquinius Priscus regn. ann. XXXVIII. Iste Capitolium fecit.
Servius Tullius regn. ann. XXXVIII. Hic primus censum egit.
Tarquinius Superbus regn. ann. XXV. Iste expulsus regno ob meritum fuit.
Fuerunt consules per annos CCCLXXVI.
Decemviri ann. I.
Reges fuere annis II.
A Romulo ergo et Roma condita, usque ad Gaium Julium Caesarem, annos DCLXVI.
Primus ergo Gaius Julius Caesar imperavit annis IIII. Hic pugnavit cum Pompeio pro imperio.
De hinc aetas incipit.
2. Octavianus reg. an. LVI. Hujus anno XII (42) Christus natus est. Iste solus omnem mundum imperavit.
[Col. 1129B] Tiberius filius Gaius [Col. 1129D] Forte ejus vel Augusti, ut in codice Aemil. regn. ann. XVIII. Hujus XVIII anno regni Dominus Christus crucifixus est. Iste dum per cupiditatem reges ad se venientes non remitteret, multae gentes a Romano imperio recesserunt.
Gaius Gallicula reg. an. IIII. Hic avarus, crudelis, luxuriae servus fuit. Per idem tempus Matthaeus apostolus Evangelium in Judaea primus scripsit.
Claudius reg. an. XIIII. Eo tempore Petrus apostolus Romam venit; et Marcus evangelista [Col. 1129D] In archetypo, Evangelium. in Alexandria scripsit.
Nero reg. an. XIIII. Crudelis et luxuriae deditus fuit. Retibus aureis piscabatur. Hujus tempore Petrus et Paulus, unus in cruce et alius a gladio necantur.
Vespasianus reg. an. VIII, menses XI, dies XXII. Immemor offensarum fuit. Hujus secundo anno Titus Jerosolymam cepit, ubi undecies centena millia Judaeorum [Col. 1129C] fame et gladio perierunt, et centum millia publice venundata fuere.
Titus [Col. 1129D] In archetypo, Titus rex reg. reg. an. II. Hic facundus fuit et pius, necnon charus hominibus.
Domitianus, frater Titi, reg. an. XVI. Hic superbia exsecrabilis, Deum se appellari jussit, et Christianis persecutionem intulit, senatores peremit. Sub quo et apostolus Joannes in Pathmos exsilio relegatus mens. IIII.
Nerva reg. an. I. Vir imperio moderatus. Hujus tempore Joannes apostolus Ephesum rediit; et rogatus ab Asiae episcopis Evangelium novissimus edidit [Col. 1129D] In archetypo, dedit. .
3. Trajanus reg. an. XVIIII, menses VII. Hujus tempore requiescit Joannes apostolus.
[Col. 1130A] Adrianus reg. an. XXI. Iste Jerosolymam restauravit, et ex nomine suo Aeliam vocitavit.
Antonius [Col. 1129D] Antonius. Tam hic quam sub caeteris hujus nominis imperatoribus, in codice Vigilano Antonius scribitur. Pius reg. an. XXII. Hic clemens satis fuit. Pater patriae dictus est. Galenus medicus, Pergamo genitus, Romae clarus habetur.
Antonius minor reg. an. XVII. Victor fuit.
Commodus reg. an. XIII.
Helvius [Col. 1129D] In archetypo, Helius. Pertinax reg. an. I invitus. Uxorem Augustam noluit dici [Col. 1129D] Mariana in suo ms. addit dici. .
Severus Pertinax reg. an. XVIII. Hujus tempore Origenes Alexandriae eruditur.
Antonius Caracalla, Severi filius, reg. an. VII. Libidinosus fuit. Nubercam [Col. 1129D] Sic ibi noverca scribitur. suam uxorem duxit.
Macrinus reg. an. I. Nihil memorabile gessit.
Aurelius Antonius reg. an. III. Iste ob meritum tumultu militari peremptus est.
Alexander reg. an. XIII. Hujus tempore Origenes Alexandrinus claruit.
Maximianus [Col. 1129D] Maximinus legendum. reg. an. III. Christianos persequitur.
[Col. 1130B] 4. Gordianus reg. an. VII. Fraude suorum interiit.
Philippus reg. an. VII. Iste prior Christianus imperator fuit et credidit Christo, anno Urbis millesimo.
Decius reg. an. I. Persecutor Christianorum fuit. Hujus tempore S. Antonius monachus Aegypto clarus habetur, a quo prius monasteria condita sunt.
Gallus et Volosianus filius reg. an. II.
Valerianus cum Gallenio [Col. 1129D] Gallieno. reg. an. XV [Col. 1130C] Hic praeponenda quae infra perperam Aureliano tribuuntur: Iste Christianos persequitur, a rege Per sarum capitur, ibique in dedecore senescit et moritur. .
Hujus tempore S. Cyprianus episcopus martyrio coronatur.
Claudius reg. an. II. Iste Gothos Illyricum et Macedoniam devastantes exsuperat.
Aurelianus reg. an. VI. [Iste Christianos persequitur; a rege Persarum capitur: ibique in dedecore senescit et moritur [Col. 1130C] Loco haec mota, ut proxime monuimus. .]
Tacitus reg. an. I.
[Col. 1130C] Probus reg. an. VI. Iste militiae strenuus et victoriis clarus.
Carus reg. an. II. Ictu fulminis periit.
Diocletianus et Maximianus reg. an. XX. Dioclecianus Christianos persequitur. Iste primus gemmas in vestibus et calceamentis inseri jussit, dum sola purpura retro principes uterentur. Sed ambo, imperio relicto, privati vixerunt.
Galerius reg. an. II.
5. Constantinus regnavit annos XXX. Iste Christianus effectus licentiam Christianis dedit [Col. 1130C] Ad horam hic in codice Albendensi scriptum: [Col. 1130D] Aera CCCLXXX, impietas Ariana orta. Error autem in num. irrepsit: cum circa aeram CCCLIII (hoc est Christi 315) serpere illa pestis incoeperit. . Per idem tempus crux Domini ab Helena, Constantini matre, invenitur.
Hic Nicaenum concilium fieri praecepit, ut in alio folio [Col. 1130D] Sic in autographo Marmol. Post praecepit autem legimus apud Marianam: Hic synodum CCCXVIII episcoporum Constantinopolim fecit. In extremo vitae suae Arianus efficitur. » In archetypo, ut in Mariana, Berganza et Saz, Hic Nicaenum concilium fieri praecepit. In extremo vitae Arianus efficitur. CCCXVIII episcoporum concilium, ubi satis aperte liquet, legendum: Hic Nicaenum concilium fieri praecepit, CCCXVIII episcoporum. Nimirum verba illa: In extremo vitae suae Arianus efficitur, quae aliquis in margine fortasse notavit, alter temere filo orationis imperfectae inseruit. .
[Col. 1131A] Constantinus et Constans reg. an. XXXIII. Constans, crudelis moribus, Arianus effectus, Christianos persequitur.
Arius, amicus ejus, Constantinopoli viscera simul cum vita effudit.
Hilarius [Col. 1131D] Ms., Clarius. doctrina clarus habetur.
Donatus, qui grammaticae artis Roma claruit [Col. 1131D] Berganza et Saz, Donatus grammaticae arte Romae claruit. Antonius, etc., penitus praetermissis quae sequuntur, eodem tempore passus est; quae si retinenda, melius ut apud Ferreras disponenda: Donatus grammaticae arte Romae claruit. Eodem tempore passus est . . . Antonius, etc. Scilicet, ut, lacuna signata, aliquid deesse pateat, quo congruus orationis sensus compleatur. , eodem tempore passus est.
Antonius monachus id tempus obiit.
Ossa Andreae et Lucae apostolorum Constantinopolim transferuntur.
6. Julianus an. II. Hic, ex clerico imperator et paganus effectus, idola coluit. Christianis martyria intulit. In odium Christi templum Jerosolymae Judaeis restaurari praecepit, sed Dominus non permisit. Julianus autem apud Persas jaculo suscepto interiit.
Jovianus reg. an. I. Iste, Christianus, noluit imperium suscipere: sed omni exercitui, ob amorem [Col. 1131B] illius Christiano effecto, tandem cessit, statimque Christianis privilegia dedit: idolorum templa claudi praecepit.
Valentinianus et Valens frater ejus reg. an. XIIII. Gothi bifarie in Athanarico et Fridigerno divisi sunt. Alaricus [Col. 1131D] In archetypo, Ataricus. Fridigernum, Valentis Ariani imperatoris [Col. 1131D] Ms., male, Arii imperii; et statim, ipse rex ut [Col. 1132D] cum omni, etc. auxilio, superat: ob inde ipse rex cum omni Gothorum gente Arianus per Valentem imperatorem efficitur. Gulfila eorum episcopus litteras eis adinvenit.
Gratianus cum fratre Valentiniano reg. an. VI. Ambrosius Mediolanensis episcopus [Col. 1132D] In archetypo addit, doctrina. claruit: Martinusque Turonum [Col. 1132D] In archetypo, Turunorum. Galliae civitatis episcopus miraculorum signis effulsit.
7. Valentinianus cum Theodosio reg. an. VII. Synodus Constantinopolitana CL episcoporum [Col. 1132D] In archetypo, Constantinopolim CL Patrum colligitur, etc. colligitur. Jeronymus presbyter in Bethlehem toto mundo clarus habetur.
Caput Joannis Baptistae Constantinopolim perducitur, et septimo milliario civitatis humatur.
[Col. 1131C] Templum idolorum a Theodosio subvertitur [Col. 1132D] Melius apud Berg. et Saz., Templa . . . . . subvertuntur. .
Theodosius cum Arcadio reg. an. III.
Per idem tempus Joannes anachoreta miraculis claruit.
Arcadius cum fratre Honorio reg. an. XIII. Hoc tempore Augustinus episcopus doctrinae scientia claruit.
Per idem tempus Donatus Epiri episcopus virtutibus insignis habetur; qui draconem ingentem, expuens in ore ejus, necavit, quem octo juga bobum ad incendium vix trahere potuerunt.
Per idem tempus corpora sanctorum Abbacue et Micheae prophetarum divina revelatione produntur.
Teufilus claruit.
Gothi Italiam, Wandali atque Alani Gallias aggrediuntur.
8. Honorius cum Theodosio minore, fratris filio reg. an. XV. His imperantibus Gothi Romam capiunt. Wandali et Alani, atque Suevi Spanias occupant.
[Col. 1131D] Concilium Carthaginis CCXIIII episcoporum agitur.
Cyrillus Alexandriae episcopus insignis est habitus.
Theodosius minor, Arcadii filius, reg. an. XXVII.
Wandali ab Spania ad Africam transeunt, ibique catholicam fidem Ariana impietate subvertunt.
[Col. 1132A] Ephesina synodus adversus Nestorium agitur episcopum.
Hoc etiam tempore diabolus, in speciem Moysi Judaeis in Creta apparens, dum eos per mare pede sicco ad terram repromissionis promittit perducere, plurimis necatis, reliqui qui remanserunt, Christiani effecti sunt.
9. Martianus reg. an. sex. Hujus initio Chalcidonense concilium geritur.
Rudericus [Col. 1132D] Lege Theudericus. rex Gothorum cum ingenti exercitu Spaniam ingreditur.
Leo major cum Leone minore reg. an. XVI.
Zenon reg. an. XVII. Per idem tempus corpus Barnabae apostoli, et Evangelium Matthaei, ipso revelante, repertum est.
Anastasius reg. an. XXVII. Eo tempore Fulgentius episcopus doctrinae scientia claruit. Haereses multae exortae sunt.
Justinus major reg. an. VIII. Iste synodi Chalcidonensis amator, acephalorum [Col. 1132D] Ms., Acevalorum. haeresem abdicat.
[Col. 1132B] 10. Justinianus reg. an. XXXVIIII. Iste acephalorum haeresem suscipiens episcopos Chalcidonensis concilii amatores condemnat.
In Africa Wandali per Belesarium patricium Romanum exstincti sunt.
In Italia quoque Attila Ostrogothorum a Narse Romano patricio superatur.
In Spania Attanagildus Agilani imperium [Col. 1132D] Deest in ms. imperium; exstat in eo quo usus fuit Ferreras. tyrannizat.
Per idem tempus corpus sancti Antonii monachi, divina revelatione repertum, Alexandriam perducitur, et in ecclesia sancti Joannis humatur.
Justinus minor reg. an. XI. Iste ea quae adversus Chalcidonense concilium fuerant edita destruxit; et Symbolum CL Patrum tempore sacrificii concinendum a populo praecepit.
Armeni tunc primum fidem Christi suscipiunt.
Per idem tempus Martinus Bracarensis episcopus, apud Gallaeciam prudentia catholicae fidei clarus habetur [Col. 1132C] tempore Suevorum.
11. Tiberius reg. an. VII. Longobardi, Roma pulsi Italiam adeunt.
Gothi per Ermenegildum Liuvigildi regis filium bifarie divisi mutua caede vastantur.
Mauritius reg. an. XXI. Suevi, a Liuvigildo rege Gothorum obtenti, Gothis subjiciuntur.
Eodem tempore Gothi per Recaredum regem religiosissimum ad catholicam fidem convertuntur.
Hoc tempore Leander episcopus Spalensis ad conversionem gentis Gothorum doctrina fidei et scientiarum clarus in Spaniis habetur.
Focas reg. an. VIII. Iste seditione militari imperator effectus, Mauritium Augustum nobiliumque multos interfecit.
Praelia quoque Persarum adversus Remp. gravissima excitantur, a quibus Romani fortiter debellati.
12. Eraglius reg. an. XXVII. Sclavi Graeciam [Col. 1132D] Romanis tulerunt: Persi Syriam et Aegyptum.
In Spanias quoque Sisebutus Gothorum rex quasdam ejusdem Romanae militiae urbes cepit: et Judaeos regni sui subditos ad Christi fidem convertit.
Ecclesiam quoque sanctae Leocadiae Toleto mire fundavit.
[Col. 1133A] Post quem, Suintila princeps receptum regnum Romanis peregit, celerique victoria totius Spaniae monarchiam obtinuit.
Reges quoque Gothorum a Suintilane usque ad Chintilanem eo imperante fuerunt.
Constantinus reg. an. VIIII. Eo tempore Tulca et Cindasvinctus in Spania, unus post alium reg annis VIIII.
13. Constans reg. an. XX. Tunc Recesvinctus in Spania reg an. XX, et supervixit annos tres.
Constantinus novus reg. an. XVI. Supradictus Recesvinctus reg. an. III. Wamba reg. an. VIIII. Ervigius reg. V, et supervixit annos II et dies XV.
Justinianus reg. an. XI. Supradictus Ervigius reg. an. II.
Egica reg. an. VIIII, et supervixit annos VI.
Leo [Col. 1133D] Ms., Neon. reg. an. VII. Egica peragit in Spania an. VI. Post illum Vittiza filius ejus an. I.
Tiberio imperante Vittiza peragit annos VIII.
Rudericus reg. an. III. [Tunc Saraceni Spaniam [Col. 1133B] possederunt et regnum Gothorum exterminatum, aera 852] [Col. 1133D] Ordine haec sunt praepostero in meo ms. Hic enim legitur Rudericus reg. an. III, quae ante Saracenorum in Spaniam adventum, in aliis exarata. In archetypo exstant ad oram, uncis inclusa, et deest exterminatum. .
Item ordo gentis Gothorum.
14. Primus in Gothis Atanaricus reg. an. XIII. Iste prius per Valentem imperatorem in haeresem Arianam cum omni Gothorum gente intravit. Sub isto Gothi legem et litteras habere coeperunt: et cum eodem rege ab Ugnis [Col. 1133D] Ms., Agnis. Gothi de terra propria expulsi sunt. Rex quoque Constantinopolim vitam finivit sub imperatore Teudosio.
15. Alaricus reg. an. XVIII [Col. 1133D] XXVIII legendum, et immediate iste ubi item. . Item ob vindictam Gothorum CC millia, et Ragadaiso scita, quos Romani interfecerant, exercitum movit, et Romam capit: ibique Placidiam, Teudosii imperatoris filiam, cum multis opibus depraedavit. Postea in Italia obiit sub imperatore Honorio et Arcadio.
16. Ataulphus reg. an. VI. Iste supradictam Placidiam conjugem accepit, et quinto regni anno de Italia Gallias adiit; et dum Spanias petere voluisset, [Col. 1133C] a suis interfectus est in Barcinona sub imperatoribus Honorio et Arcadio.
17. Sigericus reg. an. I. Iste cum pacem cum Romanis voluisset, mox a suis est interfectus sub imperio praedicto.
18. Ballia [Col. 1133D] Wallia. reg. an. III. Belligerator fuit. Cum imperatore Honorio pacem habuit, et sororem ejus Placidiam ei reddidit. Iste in Spanias ingressus, Wandalos et Silingos in Baetica bello exstinxit, et Alanos ad nihilum redegit. Ad Africam classice transire disposuit; sed Gaditanum mare eum non dimisit. In Gallias rediit, ibique vitam finivit sub imperatore Honorio.
19. Teuderedus reg. an. XXXIII. Iste Litorium ducem Romanorum cum multis millibus [Col. 1133D] Ms., cum multa millia. Romanorum exstinxit. Ex Ugnis [Col. 1133D] Ms., Agnis CC, addendum millia. Vide Idatium in Chron. CC interfecit; ibique praeliando occiditur sub imperatore Teudosio minore.
20. Turismundus filius ejus reg. an. I. Qui dum feralis et noxius esset, a Teuderico et Fricdario [Col. 1134D] Fredericus audit apud Idatium ibidem. [Col. 1133D] est fratribus interfectus sub imperatore Marciano.
21. Teudericus reg. an. XIII. Iste cum Gothis Avito imperio [Col. 1134D] Imperium lege vel imperio sumendo. sumere auxilium dedit; et ob hoc inde cum licentia ejusdem Aviti imperatoris cum ingenti exercitu Spanias intrat, et XII milliario ab [Col. 1134A] Asturica apud Urbicum fluvium Ricciarium Suevorum regem praelio superavit: eumque persequens, in Portucale cepit [atque occidit. Bracarum capit]. [Col. 1134D] Uncis inclusa desiderantur apud Berganzum, praetermisit etiam Ferreras Bracaram capit. Sicque inde per Lusitaniam Gallias repetit: ibique ab Eurico est fratre occisus sub imperatore Leone.
22. Euricus reg. an. XXVI. Iste Lusitaniam depraedavit. Pampilonam et Caesaraugustam cepit. Iste primus Gothis leges dedit. Arelate obiit sub imperatore Zenone.
23. Alaricus filius ejus reg. an. XXIII. Quem Huduildus rex Francorum apud Pictavem bello interfecit. Ob cujus vindictam Teudericus socer ejus, Italiae rex, Francos proterit, et regnum Gothis integrum restituit sub imperatore Anastasio.
24. Gesalaicus Alarici filius reg. an. III. Iste a Gundibado Burgundionum rege in Narbona superatus ad Barcinonam fugit. Inde ad Africam Wandalis pro auxilio pergit, et non impetravit: inde reversus, apud Barcinonam a duce Teuderici Italiae regis est interfectus sub imperatore Anastasio.
[Col. 1134B] 25. Supradictus Teudericus, occiso Gesalaico, regnum Gothorum tenuit annis XV, et superstiti nepoti suo Atalarico reliquit. Ipse Italiam rediit, et ibi vitam finivit sub imperatore Justiniano.
26. Amalaricus reg. an. V. Iste a Vildiberto Francorum rege superatus Narbona interimitur sub imperatore Justiniano.
27. Tudis [Col. 1134D] Theudis. reg. an. XVII. Iste, quamvis haereticus, pacem concessit Ecclesiae, et episcopis licentiam dedit in Toletana urbe concilia peragere. Francorum reges infra Spanias usque nimium [Col. 1134D] Mariana, nimium progressos. superavit: eumque in palatio quidam [Col. 1134D] In archetypo, quodam. insaniam simulando interfecit sub imperatore Justiniano.
28. Teudisclus reg. an. I. Qui dum thoros multorum macularet, et ob id multis necem excogitaret, mox inter epulas gladio Spali jugulatur sub imperatore Justiniano.
29. Agila reg. an. V. Iste dum ad Cordobam urbem pugnaret, et [Col. 1134D] In archetypo deest et. in contemptu Christi sepulcrum sancti [Col. 1134C] martyris Aciscli quodam horrore pollueret, filium ibi cum multa copia interfectum, et omne thesaurum regium amisit, et Emeritam fugit: ibique sui eum interfecerunt sub imperatore Justiniano.
30. Atanagildus reg. an. XIIII. Iste contra milites Justiniani imperatoris, quos in suo auxilio contra Agilanem petierat, diu conflixit atque exstinxit. Toleto morte propria decessit sub imperatore Justiniano.
31. Liuva reg. an. III in Narbona. Iste fratri Leuvigildo Spaniae administrationem dedit; ipse Gallis praefuit [Col. 1134D] In archetypo, praefugiit. .
32. Leuvigildus adepta Gallia et Spania reg. an. XVIII. Iste valde haeresi Arianae deditus persecutionem catholicis intulit, et ecclesiarum privilegia tulit. [Mansonam Emeritensium episcopum religavit [Col. 1134D] Uncis inclusa exstant in archetypo. .] Suis perniciosus fuit; potentes per cupiditatem damnavit. Suevos superavit, et Galleciae regnum Gothis adjunxit [Col. 1134D] Ita Mariana et Marmol; ms., admiscit . Primus regali veste opertus solio resedit. Urbem in Celtiberia fecit et [Col. 1134D] Recopolim nominavit. Gothorum leges ante correxit. Toleto propria morte decessit sub Mauricio imperatore.
33. Reccaredus filius ejus reg. an XV. Iste in exordio regni sui catholicam fidem adeptus, omnem [Col. 1135A] Gothorum gentem ad cultum rectae fidei revocavit: et per synodum episcoporum Galliae et Spaniae fidem catholicam confirmavit. Francorum hostes LX millia in Spania bello prostravit, et tempora regni sui omni bonitate ornavit. Fine pacifico Toleto decessit imperante Mauricio.
34. Liuva filius reg. an. II. Istum praecisa dextera innocuum Vitericus occidit, et regnum sibi suscepit sub imperatore Mauricio.
35. Vitericus reg. an. VII. Vir quidem strenuus in armorum arte, sed expers victoriae. Quod fecit recepit: inter epulas enim prandii a suis interfectus est sub imperio Focatis.
36. Gundemarus reg. an. II. Vascones una expeditione vastavit. Morte propria Toleto decessit sub imperatore Eraclio.
37. Sisebutus reg. an. VIII. Iste potestate Judaeos ad fidem Christi perduxit. Ecclesiam sanctae Leocadiae [Col. 1135D] In archetypo addit: Toleto. opere miro fundavit. Astures et Vascones in montibus rebellantes humiliavit, et suis per omnia [Col. 1135B] benivolus fuit. Hunc uni proprio morbo, alii immoderato potionis haustu asserunt interfectum sub imperatore Eraclio. Tunc nefandus Mahomat in Africam nequitiam legis stultis populis praedicavit.
38. Suintila reg. an. X. Victoria et consilio magnus fuit. Vascones devicit; duos patricios Romanos cepit. Omnem Spaniam et Galliam strenue rexit, et ob meritum pater pauperum vocari est dignus. Fine proprio Toleto decessit sub imperatore Eraclio.
39. Sisinandus reg. an. IIII. Iste synodum episcoporum egit: patiens fuit, et regulis catholicis orthodoxus exstitit. Toleto vitam finivit sub imp. Eraclio.
40. Chintila reg. an. III. Synodus plurimas Toleto cum episcopis egit, et subditum regnum fide firmavit. Toleto decessit sub imp. Eraclio.
41. Tulga reg. III. Blandus in omnia fuit.
42. Chindasvinctus reg. solus an. VI, et cum filio [Col. 1135C] suo Recesvinto an IIII. Hujus tempore quievit Spania, et per synodos erudivit Ecclesia. Toleto obiit sub imp. Constantino novo.
43. Wamba reg. an. VIIII. Primo regni anno rebellantem sibi Paulum ducem cum quadam parte Spaniae, seu cum omni provincia Galliae, hic rex cum exercitatione Spaniae prius feroces Fascones [Col. 1135D] Fascones, id est, Vascones; f namque pro v seu pro b saepe Muzarabes apponebant. in finibus Cantabriae perdomuit; deinde pergens, cunctis civitatibus Gothiae et Galliae captis, ipsum postremo Paulum in Neumausense urbe victum celebre triumpho sibi subjecit. Postea ab Ervigio regno privatur sub imperatore Constantino novo.
44. Ervigius reg. an. VI. Iste synodos multas Toleto cum episcopis egit. Filiam suam conjugem dedit Egicani. Toleto obiit sub imperatore Justiniano.
45. Egica reg. an. XV. Iste dum regnum accepit filiam Ervigii cum juratione Wambani subjecit [Col. 1135D] Conjuratione Vambae abjecit. Rud. Tolet. FLOREZ, Adic. ms. . Filium suum Vitizanem principem secum regno praefecit. Toleto decessit sub imperio Leonis.
[Col. 1135D] Vitiza reg. an. X [Col. 1135D] Aemilanensis codex sic apud Saz: «Iste in vita patris in Tudente urbe Galliciae resedit. Ibique Fafilanem ducem, Pelagii patrem, quem Egica rex illuc direxerat, quadam occasione uxoris fuste in capite percussit, unde post ad mortem pervenit: et dum idem Witiza regnum patris accepit, Pelagium filium Fafilanis, qui postea Saracenis cum Astures rebellavit, ob causam patris, quam praediximus, ab urbe regia expulit. Toleto Witiza vitam finivit sub imperatore Tiberio.» Sic etiam Tudensis sub Egica. . Toleto vitam finivit sub imperio Tiberii.
[Col. 1136A] 46. Rudericus reg. an. III. Istius tempore aera 752, farmalio [Col. 1135D] Vide infra n. 77. terrae Saraceni evocati Spanias occupant, regnumque Gothorum capiunt; quod adhuc usque ex parte pertinaciter possident: et cum eis Christiani die noctuque bella iniunt, et quotidie confligunt, dum praedestinatio usque divina dehinc eos expelli crudeliter jubeat. Amen.
Item nomina regum catholicorum Legionensium.
47. Pelagius [Col. 1136D] Desunt aliqua. Videsis Saz, pag. 37. filius Veremundi, nepos Ruderici regis Toletani. Ipse primus ingressus est in Asturibus montibus sub rupe in antrum de Auseba.
- Deinde filius ejus Fabila.
- Deinde Adefonsus gener Pelagii.
- Post illum frater ejus Froila.
- Deinde Aurelius [Col. 1136D] Post Aurelium Silo, Maurecatus, et Veremundus desiderantur, de quibus post praeviam hanc in genere mentionem statim agit auctor in individuo. .
- Post illum Adefonsus Castus, qui fundavit Oveto.
- Deinde Nepotianus cognatus regis Adefonsi.
- Post Nepotianum Ranimirus.
- Post illum filius ejus Ordonius, qui allisit Albailda.
- [Col. 1136B] Deinde filius ejus Adefonsus, qui allisit Ebrellos.
- 48. Post illum filius ejus [Col. 1136D] Hucusque primus operis auctor, qui aera 921. hoc est anno 883, se scribere testatus est. Reliqua ad num. 50 exclusive, anno 976, addita. Garsea.
- Deinde Ordonius.
- Deinde frater ejus Froila.
- [Col. 1136D] Duo hi versus redundant. Post filius ejus Adefonsus.
- Deinde Sancius filius Ordonii.
- Deinde Adefonsus, qui dedit [Col. 1136D] Fratri addit Mariana. regnum suum, et convertit ad Deum.
- Post frater ejus Ranemirus.
- Deinde filius ejus Ordonius.
- [Post illum frater ejus Sancio [Col. 1136D] Uncis inclusa exstant in archetypo. ]
- Deinde filius Sancionis Ranemirus.
Vacare hic ait Joannes Vazquez del Marmol spatium quasi octo aut novem linearum.
Item nomina Pampilonensium regum.
Animadvertit hic iterum Joannes Vazquez, vacare spatium, ad oramque codicis scriptum: Hic a praedictis regibus ignoro quales fuisse.
[Col. 1136C] 49. Sancio rex filius Garseanis regis regnavit annos XX.
[ Hic in margine notatum: Aera DCCCCXIV inquoavit.] Garsea filius Sancionis regis reg. an. X (40) et amplius. Sancio.
Item ordo gothorum Ovetensium [Col. 1136D] Obetensium, et Obeto, per b fere semper in codice ms. apud Marmol. regum.
50. Primus in Asturias Pelagius regnavit in Canicas annis XIX. Iste a Vitizane rege de Toleto expulsus, Asturias ingressus est, postquam a Saracenis Spania occupata est. Iste primus contra eos sumpsit rebellionem in Asturias, regnante Juzeph in Cordoba, et in Legione civitate Saracenorum jussa super Astures procurante Monuza: sicque ab eo hostis Ismaelitarum cum Aloamane interficitur; et Oppa episcopus capitur. Postremoque Monnuza interficitur, sicque ex tunc reddita est libertas populo Christiano. Tunc etiam qui remanserunt, gladio de ipsa hoste [Col. 1136D] Id est exercitus, seu acies, voce Hispanica antiquata hueste, quae hic dicitur hoste. , Saracenorum in Libamina [Col. 1136D] Libana apud alios, hodie Liebana. , monte [Col. 1136D] ruente judicio Dei opprimuntur: et Asturorum regnum divina providentia exoritur. Obiit quidem [Col. 1137A] praedictus Pelagius in locum Canicas aera 775.
51. Fasila filius ejus reg. an. II. Iste, levitate ductus, ab urso est interfectus.
52. Adefonsus, Pelagii gener, reg. an. XVIII. Iste Petri, Cantabriae ducis, filius fuit; et dum Asturias venit, Bermisindam [Col. 1137D] Ermisendam Pellicer. , Pelagii filiam, Pelagio praecipiente, accepit. Et dum regnum accepit, praelia satis [Col. 1137D] Vocem multa hic addit Mariana. cum Dei juvamine gessit. Urbes quoque Legionem atque Asturicam, ab inimicis possessas, victor invasit. Campos, quos dicunt Gothicos, usque ad flumen Dorium eremavit, et Christianorum regnum extendit. Deo atque hominibus amabilis exstitit. Morte propria decessit.
53. Froila filius ejus reg. an. XI. Victorias egit, sed asper moribus fuit [Col. 1137D] In archetypo, moribus egit vel fuit, etc. . Fratrem suum, nomine Vimaranem, ob invidiam regni interfecit. Ipse post ob feritatem mentis in Canicas est interfectus aera 806.
54. Aurelius reg. an VII. Eo regnante servi, dominis suis contradicentes, ejus industria capti in [Col. 1137B] pristina sunt servitute reducti. Suoque tempore Silo futurus rex, Adosindam [Col. 1137D] Memorant Adosindam Eterius et Beatus epistola ad Elipandum. Froilae regis sororem, conjugem accepit: cum qua postea regnum obtinuit. Aurelius vero propria morte decessit.
55. Silo reg. an. VIIII. Iste dum regnum accepit, in Pravia solium firmavit. Cum Spania ob causam matris pacem habuit. Morte propria decessit, prolem nullam dimisit.
56. Maurecatus [Col. 1137D] Codex S. Aemil. addit tyrannice accepto regno. Apud Berg. et Saz. Ita et Pellicer. reg. an. V.
57. Veremundus reg. an. III. Iste per ann. III clemens adfuit [Col. 1137D] Sic codex S. Aemil. Albeldensis vero, pro annis tribus fuit et plus. Apud Jo. Vazquez del Marmol. et pius. Eo regnante praelium factum est in Burbia [Col. 1137D] Ferrer., in Burebia. Berg., praelium factum est sub aera 830. Pellic., praelium factum est in Burobia, sub aera . . . (absque numeris). . Postea voluntarie regnum dimisit.
58. Adefonsus magnus reg. an. LI. Iste II regni anno per tyrannidem regno expulsus, monasterio Abelaniae est retrusus. Inde a quodam Teudane vel aliis fidelibus reductus, regnique Oveto est culmine restitutus. Iste in Oveto templum sancti Salvatoris cum XII apostolis ex silice et calce mire fabricavit. [Col. 1137C] Aulamque sanctae Mariae cum tribus altaribus aedificavit. Basilicam quoque sancti Tirsi miro aedificio cum multis angulis fundamentavit. Omnesque has Domini domos cum arcis atque columnis marmoreis auro argentoque diligenter ornavit; simulque cum regis palatiis picturis diversis decoravit; omnemque Gothorum ordinem, sicuti Toleto fuerat, tam in ecclesiam quam palatio in Oveto cuncta statuit. Super Ismaelitas victorias plures gessit. Getulorumque hostes [Col. 1137D] Id est acies, Hispanice huestes. : unam infra Asturias in locum Eutis, et aliam in Gallaeciae provincia in locum Anceo praelio superavit. Suoque tempore quidam de Spania nomine Mahamut a rege Cordobense fugatus, cum suis omnibus Asturias ab hoc principe est susceptus. Posteaque ad rebellium [Col. 1137D] Sic codex S. Aemiliani. Ferrer., ad rebellionem. Neutrum apud Marmol adest. In archetypo: Posteaque [Col. 1138D] in Gallecia ad rebellium in castro, etc. in Gallaecia in castro Sanctae Christinae perversum, ibidem eum hic rex praelio interfecit: castrumque ipsum cum omnibus rebus suis cepit. Absque uxore castissimam vitam duxit: sicque de regno terrae ad regnum [Col. 1137D] transiit coeli: qui cuncta pace egit, in pace quievit. Bissena quibus haec altaria sancta fundataque [Col. 1138D] Pellicer, fundataque; alii, fundatisque. vigent, hic tumulatus jacet.
[Col. 1138A] 59. Ranemirus reg. an. VII. Virga justitiae fuit. Latrones oculos evellendo abstulit. Magicis per ignem finem imposuit: sibique tyrannos mira celeritate subvertit atque exterminavit. Prius Nepotianum ad pontem Narciae superavit, et sic regnum accepit. Eo tempore Lordomani [Col. 1138D] Nortmanos intellige. , primi in Asturias venerunt. Postea idem Nepotiano pariter cum quodam Aldoitro tyranno, oculos ab eorum frontibus ejecit, superbumque Puniolum victor interfecit. In locum Ligno dicto [Col. 1138D] Sic Mariana. Deest dicto in archetypo et apud alios. ecclesiam et palatia arte fornicea mire construxit. Ibique a saeculo recessit, et Oveto tumulo requiescit sub die Kal. Februar 888 (an 850) .
60. Ordonius filius ejus reg. an. XVII. Iste Christianorum regnum cum Dei juvamine ampliavit. Legionem, Asturicam, simul cum Tude et Amagia populavit: multaque et alia castra munivit. Super Saracenos victor saepius exstitit. Talamancam [Col. 1138D] Berg., Taramancam. Ferreras, Salamancam. civitatem praelio cepit; regem ejus Mozeror ibi captum, [Col. 1138B] voluntarie cum sua uxore Balkaiz, in Petra sacra liberos abire permisit. Albaildam, urbem fortissimam, similiter praeliando intravit, regemque ejus nimium potentissimum, nomine Muz, in monte Laturcio in insidiis inventum, et exercitum illius gladio defectum, ipsius [Col. 1138D] In archetypo, ipsum. Muz jaculo vulneratum ab amico quondam e nostris verum cognoscitur fuisse salvatum et in tutiora loca amico [Col. 1138D] Berg., amici. equo esse sublatum.
Ejus tempore Lordomani iterum venientes in Gallaeciae maritimis, a Petro comite interfecti sunt. Mauri in navibus venientes in freto Gallicano [Col. 1138D] Ferreras, et Jo. Bap. Perez in ms. Gaditano. devicti sunt. Cui principi tanta fuit animi benignitas et misericordiae utilitas, et tantum omnibus extitit pius, ut Pater gentium vocari sit dignus. Fine pacifico Oveto decessit sub die VI. Kal. Junias, aera 804 (an 866) .
61. Adefonsus filius ejus XVIII regni deducit annum [Col. 1138D] Annus in quo haec scribebantur decimus octavus Adefonsi tertii, id est Christi 883, ut infra dicitur num. 74, aera 921, patetque ex ea in qua incepit 904. . Iste in primo flore adolescentiae, primoque [Col. 1138C] regni anno, et suae nativitatis XVIII, ab apostata Froilane, Galliciae comite, per tyrannidem regno privatur. Ipseque rex Castellam se contulit; et non post multo tempore, ipso Froilane tyranno et infausto rege a fidelibus nostri principis Oveto interfecto, idem gloriosus puer ex Castella revertitur, et in patrio solio regnans feliciter conlaetatur. Qui ab initio regni super inimicos favorem victoriarum habet semper. Vasconum feritatem bis cum exercitu suo contrivit atque humiliavit. Illius tempore praeterito jamque multo, Ismaelitica hostis ad Legionem venit, duce Abulmundar, filio Abderhamam regis, fratre Mahomat Cordobensis regis. Sed dum venit, sibi impediit; nam ibi multis millibus amissis caeterus exercitus fugiens evasit. Ipsisque diebus alia hostis, in Vergidum ingressa, usque ad nihilum est interempta, multosque inimicorum terminos est sortitus. Dezam castrum iste accepit. Antezam pace acquisivit. Conibriam [Col. 1138D] Conimbriam alii scribunt. , ab inimicis possessam, [Col. 1138D] eremavit, et Gallaecis postea populavit, multaque alia castra sibi subjecit.
62. Ejus tempore Ecclesia crescit, et regnum [Col. 1139A] ampliatur. Urbes quoque Bracharensis, Portucalensis, Aucensis [Col. 1139D] Auriensis legit Florez. , Eminensis, Vesensis, atque Lamecensis a Christianis populantur. Istius victoria Cauriensis, Egitaniensis, et caeteras [Col. 1139D] L. caeterae, vel caeteri. Lusitaniae limites, gladio et fame consumptae, usque Emeritam, atque freta maris, eremavit et destruxit. Parvoque procedente [Col. 1139D] Joann. Vazq. praecedenti. tempore, aera 915, consule Spaniae et Mahomat regis consiliarius Abuhalit bello in fines Gallaeciae capitur, regique nostro in Oveto perducitur. Qui dum se postea redemit, duos fratres suos, filium atque subrinum obsides dedit, quousque centum millia auri solidos regi persolvit.
63. Ipsisque diebus, sub aera 916, Almundar, filius regis Mahomat cum duce Ibenganim, atque hoste Saracenorum ex Cordoba ad Sturicam [Col. 1139D] Asturiam alii scribunt. atque Legionem venit. Sed manus idem [Col. 1139D] Mariana, manus alia hostis. hostis ex adverso exercitum sequens qui erant de Toleto, Talamanca, Vathlelhara [Col. 1139D] Vathlelhara, de qua Jo. Vazquez del Marmol, Suspicor, inquit, ex characteribus esse Guadulajara. , vel de aliis castris, sub uno XIII millia in locum Polboraria apud flubium Urbicum a principe nostro interfecti sunt. Idem Almundar ad [Col. 1139B] castrum Sublantium volens pertendere, cognovit quod gestum fuerat in Polboraria, etiam comperiens quod rex noster jam in Sublantio castro cum omni exercitu eum bellaturus: exspectabat, metuens retro ante lucentem diem vertitur in fugam. Deinde, imperante Abuhalit, pro tribus annis pax in utrosque reges fuit.
64. Postea rex noster, Saracenis inferens bellum, exercitum movit, et Spaniam intravit sub aera 918. Sicque per provinciam Lusitaniae, castra de Nepza praedando pergens, jam Tacum fluminem [Col. 1139D] Tago flumine leg. transito [Col. 1139D] In archetypo addit. aûm. ad Emeritae fines est progressus: et decimo milliario ad Emeritam pergens Anam [Col. 1139D] In archetypo unum pro Anam scribit. fluvium transcendit, et ad Oxiferium montem pervenit: quod nullus ante eum princeps adire tentavit. Sed et hoc quidem glorioso ex inimicis triumphavit eventu: nam in eodem monte XV [Col. 1139D] Pellic., Quinque millia capita. Saz, XV mille capita. capita amplius noscuntur esse interfecta. Sicque inde princeps noster cum victoria sedem revertitur regiam.
[Col. 1139C] 65. Ab hoc principe omnia templa Domini restaurantur, et civitas in Oveto cum regiis Aulis aedificatur: statque scientia clarus, vultu et habitu staturaque placidus. Inflectatque Dominus ejus semper animum, ut pie regat populum, ut post longum principatus imperium de regno terrae ad regnum transeat coeli [Col. 1139D] Hucusque editio doctoris Ferreras, qui lacuna cuncta praeterit quae usque ad num. 77 consequuntur. Hic Pellicer interserit, Item neticia episcoporum, versus qui supra exstant in Praeludio num. XI de quibus num. 25. .
66. (Continuatio an. 882.) Hoc supradicto principe regnante in aera 920, supradictus Almundar, Mahomat regis filius, a patre suo directus cum duce Abuhalit, et exercitu Spanie LXXX millia a Cordoba progressus, ad Caesaraugustam est profectus; ubi Zmael [Col. 1139D] Alii, Zimael. Iben Muza stabat adversus Cordobenses infestus. Hostis dum ad Caesaraugustam circuivit XXV dies ibidem pugnavit: sed nihil victoriae gessit. [Col. 1139D] Inde profectus ad Tutelam castrum praeliavit, quod [Col. 1140A] Fortunio [Col. 1139D] Pellicer. Fortun Iben Muza. Iben Muza tenebat, sed nihil ibidem egit.
67. Tunc Ababdella, ipse qui Mahomat Iben Lupi [Col. 1139D] Pellic., Ab Abddella. ipseque Mahomat Iben-Lupi. Marmol, Ababdella ipse, qui Mahomat Ibeniuph. [Col. 1140D] Saz, iben Lup. Congruentior autem lectio est ipse qui, quam ipseque, ex num. 71, ubi Ababdella dicitur filius Lupi, hoc est Iben Lub. (Iben enim Arabice filius Latine est.) Ababdella igitur ipse erat qui Mahomat Iben Lup. Res quoque narrata eadem utrobique. In archetypo, Luph. , qui semper noster fuerat amicus, sicut et pater ejus, ob invidiam de suis tionibus [Col. 1140D] Pell., Berg. et Saz, de suos tios, Marmol, et Mariana ut in textu. Theios Graece idem ac Hispanis Tio, Latinis Patruus. , cui rex filium suum Ordonium ad creandum dederat, cum Cordobensibus pacem fecit, fortiamque [Col. 1140D] Saz, fortiaque. Citra scrupulum vero fortiam cum aliis lego; est enim vox infimae Latinitatis, idem ac copiae vel exercitus. suorum in hostem eorum misit; sicque hostes Chaldaeorum in terminos regni nostri intrantes, primum ad Celloricum castrum pugnaverunt, et nihil egerunt, sed multos suos ibi perdiderunt.
68. Vigila Scemeniz erat tunc comes in Alava: ipsa quoque hostis in extremis Castellae veniens ad castrum cui Ponte curbum nomen est, tribus diebus pugnavit, et nihil victoriae gessit, sed plurimos suorum gladio vindice perdidit.
69. Didacus, filius Ruderici, erat comes in Castella: castrum quoque Sigerici ob adventum Saracenorum Munio, filius Nunni, eremum dimisit, quia non erat [Col. 1140B] adhuc strenue munitum.
70. Rex vero noster in Legionense urbe ipsam hostem sperabat, strenue munitus agmine militari, ut cum eis legitime ad civitatis suburbium dimicaret; sed ipsa hostis, dum comperit quod rex noster illam quotidie alacri animo ad urbem propinquare desideraret, castigante [Col. 1140D] Pellicer, ab urbe appropinquante desideraret castigare, ex quibus simul collatis legendum: ad urbem appropinquantem desideraret castigare. Habuhalit, qui jam viros aspexerat regios longe a civitate XV millibus, ipsa hostis trans flumen Estorae perrexit; castella munita succendit: et de campo Alcopae ad fluvium Urbicum missos regi nostro direxit, rogans ut filium suum Abulkazem, quem adhuc rex tenebat, reciperet. Sicque filium Zmaelis Ibem Muzae, quem de Cordoba patri suo causa pacis adduxerant, pariterque Furtum Ibem Alazela, quem in tutela arte [Col. 1140D] Alii, Tutela Arce. ceperant, ad nostrum regem Abohalit direxit: et sic rogans per multa munera filium suum recuperat [Col. 1140D] Ms., receperat. Pell., recepit: lego recuperat. , et super fluvium Urbicum usque in Zelam [Col. 1140D] Zeiam infra leges n. 75. viam fecit; sicque tunc Cordobam rediit. Reversi sunt in Cordoba [Col. 1140C] mense Septembrio unde exierant Martio mense. Et postea rex noster ipsos de Benikazi, quos de Habuhalit pro ejus filio acceperat, suis denique amicis sine pretio dedit.
71. Supradictus quoque Ababdella, filius Jub [Col. 1140D] Marmol Iuph. —In archetypo Luph. , ob amicitiam Cordobensium, contra suos tios et germanos in odium vertitur, et inter eos pugnae oritur quaestio; sed ipsa hieme, ob contumaciam ejusdem Ababdella, tius suus Zmael, et suus congermanus ejusdem Zmael Ibem Furtum, exercitum moverunt, circiter VII millia, contra eum Ababdellam praelium agere volentes. Ipse quoque Ababdella in fragosa loca eos sperabat, vel exspectabat. Sicque venientes ambo Zimaeles levitate [Col. 1140D] Pellicer, levitate; alii, lenitate. deducti in ipso fragoso monte, ubi eum cognoverunt esse, cum paucis viris et famulis [Col. 1140D] ascenderunt [Col. 1140D] Mariana et Pellicer, famulis; alii, flamulis. . Ababdella quoque praecipiti [Col. 1141A] cursu ad eos inruens, illi [Col. 1141D] In archetypo, illi in fugam, etc. fugam arripientes ibi Zmael Iben Furtum ex equo cecidit, et statim captus est. Similiter quoque et Zmael Iben Muza, dum subrinum eripere voluit, ibidem capitur; multique ex idoneis Benikazi ibidem capti sunt. Caeterus exercitus in plana consistens fugiens evasit.
72. Ababdella vero, acta victoria, ipsos quos cepit ad suum castrum Beccaria eos ferro vinctos transmisit. Ipse quidem inde progressus ad Caesaraugustam venit, eamque sub nomine pacis sine gladio cepit jurique suo subjecit. Statimque nuntios ad Cordobam misit, quasi pro gratia regis haec omnia egisset, ita ut in omnibus fidelis existeret. Sed cum a rege Cordobense ipsa civitas, vel ipsi quos ceperat, peterentur, et hoc Ababdella nullatenus adnueret, mox quoque Cordobenses in ira sunt commoti: et isti in una sunt concordiam versi. Tuncque Ababdella tium dimisit, et ob inde Valterram castrum ab illo accepit; similiter et congermanum dimisit, ob id Tutelam, atque castrum sancti Stephani ab eo accepit; [Col. 1141B] et Caesaraugustam ipse sicuti eam ceperat, et obtinuit et obtinet.
73. Ipsisque diebus a comitibus Castellae et Alavae Didaco et Vigila multas persecutiones et pugnas idem Ababdella sustinuit; et dum vidit se valde opprimi ab eis, statim legatos pro pace regi nostro direxit et saepius dirigit: sed adhuc hucusque a principe nullatenus pacem accipit firmam [Col. 1141D] In Archetypo, firmen. . Ille tamen in nostra amicitate persistit et persistere vellet [Col. 1141D] In Archetypo, velit si rex. ; sed rex noster ei adhuc non consentit.
74. Postea quoque in aera 921, quae est praesenti anno, jam suprafatus Almundar, Mahomat regis filius, cum duce Abohalit, et cum omne exercitu Spaniae, a Patre suo ad Caesaraugustam directus est; ubi dum venit, Ababdellam intus invenit. Duobus tantum diebus ibi pugnavit: labores et arbusta diripuit, non tantum ad Caesaraugustam, sed in omnem terram de Venikasi similiter egit. Degium [Col. 1141D] Vide Moret., Invest., pag. 532, et hic infra n. 87. Degio vel Deio, hodie Monjardin, olim S. Esteban de Deyo. Vide Moret., loc. cit. ex parte intravit, et depraedavit: sed nullum de civitatibus [Col. 1141C] vel castris cepit, sed jam [Col. 1141D] Mariana, sed ea. Moret, Invest. pag. 532, sed eam populavit. —Vide infra n. 87. FLOREZ. Addit. ms. populavit. Postea quoque ipsa hostis in terminis nostri regni intravit, primumque ad castrum Celoricum pugnavit, multosque interfectos e suis ibi dimisit. Vigila comes muniebat ipsum castrum.
75. Deinde ad terminos Castellae in ponte Curbo Castro pervenit, ibique sua voluntate pugnare cepit, sed tertio die victus valde inde recedit. Didacus comes erat. Dehinc castellum Sigerici munitum invenit, sed nihil in eo egit, Augustoque mense ad Legionenses terminos accessit. Sed dum regem nostrum in eadem urbe esse audivit, et quia in Sublantio castro cum eis praeliare jam definitum esse comperit, de fluvio Zelae [Col. 1141D] In archetypo, Zeiae; Berg., Ceia, infraque Zeiam scribit Jo. Vazquez. nocte praemovit, et lucescente die ad ipsum castrum pervenit, antequam noster [Col. 1141D] exercitus illuc perrexisset; sed nihil in eo [Col. 1142A] castro praeter vacuas domus invenit. Alio tamen die cum alacritate eos rex noster ad urbem pugnaturos sperabat; sed ipsa hostis non tantum ad Legionem non venit, sed et viam praeteriti anni nullatenus arripuit, nec Estoram fluvium transcendit; sed per castrum Coiancam ad Zeiam iterum reversi sunt, domumque sanctorum Facundi et Primitivi usque ad fundamenta diruerunt. Sicque retro reversi per portum qui dicitur Balatcomalti, in Spaniam ingressi sunt. Ipse vero Abuhalit dum in terminos Legionenses fuit, verba plura pro pace regi nostro direxit. Pro quo etiam et rex noster legatum nomine Dulcidium [Col. 1141D] Dulcidium ediderunt Pellicer et Berganza; Dulcidiumque nominat Breviarium Ovetense in translatione corporis S. Eulogii. In archetypo. Dulcium. , Toletanae urbis presbyterum, cum epistolis ad Cordobensem regem direxit Septembrio mense, unde adhucusque non est reversus Novembrio discurrente.
76. Supradictus quoque Ababdella legatos pro pace et gratia regis nostri saepius dirigere non desinit; sed adhuc [Col. 1141D] Forte ad hoc. perfectum erit [Col. 1141D] Ita codex Albeld., Mariana, et Berg. Alii est. Nicol. Anton. lib, VI., num. 254, emendat, sed adhuc non perfectum est, quod non bene cohaeret cum sequentibus deprecantis verbis quod Domino placuerit. quod Domino placuerit.
Item ingressio Saracenorum in Spania ita est.
77. Sicut jam supra retulimus. Ruderico regnante, Gothis [Col. 1142D] Ms., Gotisque in Spania pre filiis. Berg., Gothis in Spania per filios. Mariana, pro filiis. in Spania, per filios Vitizani regis oritur Gothis rixarum discessio; ita ut una pars eorum regnum dirutum videre desiderarent: quorum etiam favore atque farmalio [Col. 1142D] Mariana, formalia. Supra, num. 47, farmalio terrae legimus Saracenos vocatos: sed cum hic farmalio filiorum Witicae ingressus eos in Spaniam dicatur, aliquid supra praetermissum videtur: hic enim farmalium seu formalia pactum vel conventionem denotat. Saraceni Spaniam sunt ingressi anno regni Ruderici tertio, die III Idus Novembris, era 752 [Col. 1142D] In archetypo, aera 752 exstat ad oram. , regnante [Col. 1142D] Sic Ferreras; alii, regnante. in Africa Ulit Amiralmuminin filio de Abdelmelic, anno Arabum c. Ingressus [Col. 1142D] Berg. et alii, anno Arabum centesimo ingressus. Ita quoque in archetypo. Ferreras ut in textu; ex quo vera rimari potest lectio, scilicet, anno Arabum 91 ingressus est: is enim unus annus nonagesimus primus Arabicae consentaneus chronotaxi. est primum Abzuhura [Col. 1142D] Abuzara apud Pacensem. in Spania sub Muza duce in Africa commanente [Col. 1142D] Comorante apud Ferreras. et Maurorum patrias defecante [Col. 1142D] Berg., de faecente, forte, defendente. .
78. Alio anno ingressus est Tarik. Tertio anno jam eodem Taric praelio agente cum Ruderico, ingressus est Muza Iben Muzeir, et periit regnum Gothorum, et tunc omnis decor Gothicae gentis pavore vel ferro periit.
De rege quoque eodem Ruderico nulli causa interitus [Col. 1142C] ejus cognita manet usque in praesentem diem.
Hi sunt duces Arabum qui regnaverunt in Spania [Col. 1142D] Ad oram haec transcripsit Jo. Vazquez. Desunt apud Berg. et Saz. Exstant apud Ferreras. .
79. Supradictus quoque Muza Iben Muzeir ingressus Spaniam, reg. an. I, mens. III.
- Abdelaziz Iben Muz reg. an. II, mens. VI.
- Aiub reg. mens. I.
- Alhor reg. an. II, mens. X.
- Zama regn. an. III.
- Abderahaman reg. an. I.
- Hodera reg. an. I.
- Jahia reg. an. I, mens. VI.
- Hodiffa reg. mens. VI.
- Autuman reg. mens. IV.
- [Col. 1142D] Geleitam mens. X.
- [Col. 1143A] Abdelmelic reg. ann. II.
- Aucuba reg. an. IV, mens. V.
- Abdelmelic iterum reg. an. I, mens. I.
- Abulhatar Ibendimari reg. an. II.
- Tauba reg. an. I, mens. II. [Col. 1143D] In archetypo XII. Sub annos XXVII, mens. XII [Col. 1143D] Berg., sub annis XXIII, mense XII. Saz, sub annos XXVII; lege, sub uno (ut infra) anni XXVII. Ex singulorum vero annorum et mensium supputatione haec tantum summa coalescit XXV annorum et IV mensium. Ex Isidoro tamen Pacensi plus quam XXXIV anni deducuntur. .
Hi duces breve principatus sui agebant tempus [Col. 1143D] Ms., brevem tempora. , quia succedebant alii aliis, prout destinatum erat ab Amiralmauminin. Nonnullos vero vitae finis terminavit, quousque Venibumeia in Spaniam venerunt.
Item hi sunt qui regnaverunt in Cordoba reges de origene Venihumeia.
80. Juzef reg. an. XI.
Abderrahaman Iben Mavia reg. annos. XXXIII.
Eiscam reg. an. VII, mens. VI.
Alhacam reg. an. XXVI, mens. VI.
Abderahaman reg. an. XXXII, mens. VI. Isto regnante Ordonius, princeps Christianorum in Spania, [Col. 1143B] victorias multas egit.
Mahomath tricesimum secundum [Col. 1143D] Cum Mahomat anno 852 incoeperit, pulchre hic auctor, qui anno 883 scribebat, tricesimum secundum regni ejus connumerat. regni peragit annum. Istius tempore Abuhalit princeps exercitus illius, sicut jam supra in ordine regum nostrorum diximus in finibus Gallaeciae capitur, et regi domino Adefonso Oveto perducitur. Multaeque victoriae a Christianis in Spania fiunt [Col. 1143D] In Archetypo finiunt. .
Sub uno omnes anni Arabum in Spaniam CLXXIX [Col. 1143D] Ab anno 714 (aera 752, supra num. 77 expressa) [Col. 1144D] initium sumit. , et die III Idus Novembris incipiunt centesimum septuagesimum; et de praedicatione iniquissimi Mahomat in Africa sunt CCLXX [Col. 1144D] Melius diceres CLXI, nempe ab anno 622, quo persecutio incoepit hominis iniquissimi. , in aera quae nunc discurrit 921.
81. Additum hic ad oram: Quod Saraceni Spaniam intraverunt usque praesentem aeram MXIV (1014) fiunt CCLXII. Et de Mahomat nequissimo propheta usque praesentem aeram MXIV fiunt anni CCCLXIII.
Item exordium Saracenorum sicut illi existimant.
82. Saraceni perversi se putant se esse ex Sara; [Col. 1143C] verius Agareni ab Agar, et Ismaelitae ab Ismaele.
Abraham genuit Ismaelem ex Agar, Ismael genuit Kaldar, Kaldar genuit Nepti; Nepti genuit Alhumesca, Alhumesca genuit Eldano, Eldano genuit Muncher, Muneher genuit Excib, Excib genuit Jaman, Jaman genuit Autith, Autith genuit Atinan, Atinan genuit Mahat, Mahat genuit Nizar, Nizar genuit Muldar, Muldar genuit Hindaf, Hindaf genuit Mutirik, Mutirik genuit Humeia, Humeia genuit Kinana, Kinana genuit Melik, Melik genuit Fehir, Fehir genuit Galib, Galib genuit Juhei, Juhei genuit Murra, Murra genuit Kelib, Kelib genuit Cutzei, Cutzei genuit Abdilmelef, Abdilmelef genuit duos filios, Escim et Abdiscemiz. Abdiscemiz et Escim fratres fuerunt. Escim genuit Abdelmutalib, Abdelmutalib genuit Abdella, Abdella genuit Mahomat, qui putatur a suis prophetam esse.
Abdiscemiz frater de Escim genuit Humeia, Humeia genuit Abilaz, Abilaz genuit Accam. Accam [Col. 1143D] genuit Maroan, Maroan genuit Abdelmelic, Abdelmelic genuit Iscem, Iscem genuit Mavia, Mavia genuit Abderrhaman, Abderrhaman genuit Iscem, Iscem genuit Haccam, Haccam genuit Abderrhaman, [Col. 1144A] Abderrhaman genuit Mahomat, Mahomat genuit Almundar.
83. Iste Mahomat regnavit in aera praedicta 901 [Col. 1144D] In Archetypo DCCCXXI. , atque praeliavit cum Rege Ovetense nomine Adefonso. Dehinc praetermittendo et nunquam adjiciendo nomina Ismaelitarum, divina clementia indifferenter [Col. 1144D] Indifferenter, id est absque dilatione. a nostris provinciis praedictos trans maria expellat: et regnum eorum a fidelibus Christi possidendum perpetim concedat. Amen.
Item explanatio gentis Gothorum.
84. A Gog quidem gens Gothorum est. Et sicut pro omni genere Ismaelitarum solus Ismael infra scribitur cum dicitur prophetae: Pone faciem tuam contra Ismaelem; ita et pro omni Gothorum gente Gog nominatur, de cujus origine veniunt. Inde et vocabulum traxerunt. Et quia Gothorum gens ex Magot venit, adfirmat Chronica id Gothorum ( D. Isidori ) cum dicit: Gothorum antiquissimam esse gentem: quorum origo a Magog filio Japhet descendit, unde [Col. 1144B] et nominatur, a similitudine ultimae syllabae, id est, Gog; et magis de Ezechielo propheta id colligentes. Liber etiam generationum similiter affirmat quia do Magog filio Jafet veniunt Gothi, et Gothia, et Scia [Col. 1144D] F. Scythia. a Magog nominata sunt.
85. Item quod Saraceni terram Gothorum erant possessuri, invenimus exinde dicta in libro Panticino [Col. 1144D] F. Vaticinii. Ezechielis prophetae: «Tu, fili hominis, pone faciem tuam contra Ismaelem, et loquere ad eos, dicens: Fortissimum gentibus dedi te; multiplicavi te, corroboravi te, et posui in dextera tua gladium, et [Col. 1144D] In Archetypo, et in sinistra, etc. sinistra tua sagittas, ut conteras gentes, et sternantur ante faciem tuam; sicut stipula ante faciem ignis: et ingredieris terram Gog pede plano: et concides Gog gladio tuo, et pones pedem in cervice ejus, faciesque servos tributarios.»
86. Jam hoc completum esse dignoscimus. Terra quidem Gog Spania designatur sub regimine Gothorum, in qua Ismaelitae, propter delicta gentis Gothicae, ingressi sunt, et eos gladio conciderunt atque [Col. 1144C] tributarios sibi fecerunt, sicuti praesenti tempore patet. Quod vero idem propheta ad Ismaelem iterum dicit: «Quia dereliquisti Dominum, et ego derelinquam te, et tradam in manu Gog, et reddet vicem tibi postquam afflixeris eos, CCLXX tempora facient tibi, sicut fecisti ei.» Spes nostra Christus est, quod completis proximiori tempore CCLXX annis, de quo Spaniam ingressi sunt, inimici ad nihilum redigantur, et pax Christi Ecclesiae sanctae reddatur, quia tempora pro annis ponuntur. Quod praestet Deus omnipotens, ut inimicorum crebro deficiente audacia, in melius semper crescat catholicorum Ecclesia. Amen.
[Col. 1144D] Absque titulo, spatio tamen intermedio vacante, sequitur in codice Albeldensi: In aera DCCCCXLIII, etc. Additio de regibus Pampilonensibus.
87. In aera 913 surrexit in Pampilona rex nomine Sancio Garseanis. Fidei Christi inseparabiliterque venerantissimus fuit, pius in omnibus fidelibus, misericorsque oppressis catholicis. Quid multa? In [Col. 1144D] omnibus operibus optimus perstitit. Belligerator adversus gentes Ismaelitarum: multipliciter strages gessit super terras [Col. 1144D] In Archetypo deest terras. Saracenorum. Idem cepit per Cantabriam a Nagerense urbe usque ad Tutelam [Col. 1145A] omnia castra. Terram quidem Degensem [Col. 1145A] Vide n. 74. cum oppidis cunctam possedivit. Arbam [Col. 1146A] Forte urbem. namque Pampilonensem suo juri subdidit; necnon cum castris omne territorium Aragonense capit. Dehinc expulsis omnibus Biotenatis, XX regni sui anno migravit e saeculo. Sepultus sancti Stephani portico regnat cum Christo in polo.
Item filius ejus Garsea rex reg. an. X. Benignus [Col. 1146A] fuit, et occisiones multas egit contra Saracenos, et sic decessit. Tumulatus est in castro sancti Stephani.
Supersunt ejus filii in patria ipsius, videlicet Sancio et frater ejus Ranimirus, quos salvet Omnipotens per multa curricula annorum. Amen.
DISCURRENTE PRAESENTI AERA TXIV.
Rhythmus de morte Fulconis Rhemensis
Carmen acrostichum
![[Gosberti Carmen acrostichum]](../assets/FIGURES/1291147A.bmp)
[Gosberti Carmen acrostichum]
De pontificum Romanorum vitis
[Col. 1149A] Prodiit, amice Lector, vernalibus hujus anni 1602 nundinis, Moguntinis typis expressa pervetusti scriptoris Anastasii S. R. E. bibliothecarii, de novem supra centum pontificum Romanorum Vitis Historia, eaque variis mss. codicum lectionibus illustrata; nunc quia aliam ejusdem argumenti, et aeque vetustam, ac nusquam hactenus excusam, clarissimorum quorumdam virorum beneficio pacti sumus, operae pretium nos facturos putavimus, si eam Anastasiano operi nunc adjungeremus. Luitprando Ticinensi diacono, qui sub annum Domini 950, teste Joanne Trithemio, claruit, inscripsimus; non quod ms. Codex, ex quo eam descripsimus, auctorem prodiderit (nullum enim nomen ascriptum invenimus), aut quod firmae solidaeque causae hujus nomenclaturae suppeterent; sed quod non pauci Luitprando, tanquam germano ejus auctori, constanter attribuerint. Quibus autem argumentorum momentis inducti id fecerint, ipsi viderint. Nobis certe non levis subolet suspicio, primum historiographos [Col. 1149B] non alio usus ms. exemplari, quam hoc ipso membranaceo, ex quo praesentem Historiam descripsimus. Deinde non alio persuasos argumento, ut Luitprando indigitarent, quam quod negari non possit extremam pontificis Romani Formosi Vitam, verbis Luitprandi, quae exstant in capite octavo libri primi rerum per Europam gestarum (cujus constat Luitprandum Ticinensem esse auctorem) totam esse comprehensam. Caeterum hoc argumento labefactari potius quam stabiliri videtur istorum opinatio. Cum enim liqueat, totam narrationem de Formoso verbotenus exscriptam esse ex libro Luitprandi jam citato, non omissis quidem illis verbis, Pater sanctissime, quae prorsus furtum fucumque produnt, haud dubium est quin ab aliquo sciolo, post verba illa, Formosus Portuensis episcopus sedit annos V, menses VI, reliqua narratio fuerit assuta. Usurparat autem Luitprandus in illa de rebus in Europa gestis Historia verba illa, Pater sanctissime; quod eam ad [Col. 1149C] Regimundum Liberitanae Ecclesiae in Hispania episcopum conscripsisset. Hanc vero de pontificibus Historiam nulli episcopo, vel alii Patri sanctissimo, inscriptam vel dedicatam esse manifestum est. Accedit, quod nec apud Sigebertum, nec Trithemium, nec Gesnerum, ullus de Vitis Pontificum Romanorum liber ascribatur Luitprando. Deinde, quia Trithemius scribit Luitprandum (licet ille vocet Eutrandum) claruisse sub annum Domini 950, imperante Othone I Caesare. Et recte: nam et Historiam suam Europaeam usque ad Othonem perduxit. At Formosus, in quo nostra haec terminatur Historia, in vivis esse desiit anno 895, a quo anno usque ad dictum 950 viginti circiter pontifices Romani numerantur, de quibus nullum in praesenti pontificum Historia verbum. Ad haec, in extremis hujus opusculi Vitis particularia quaedam commemorantur, [Col. 1150A] quae non videntur profecta nisi ab eo qui Formosi decessorumque ejus temporibus floruerit, imo ab eo qui in Westphalia, vel Saxonia, ut in monasterio Corbeiensi, Hirsfeldensi, vel Fuldensi tunc florentissimis, vixerit. Nam in Adriano I refert Carolum Magnum Romae in Divi Petri basilica vovisse Deo, se Osnaburgi in provincia Westphaliae, quam recens ad fidem Christi traduxerat, episcopatum erecturum; quemadmodum et fecit, teste Alberto Krantzio libro I Metropol., cap. 11, et libro II Saxon., cap. 11. Deinde in Adriano II ait Ludovicum imperatorem (is fuit Ludovicus II, Lotharii imp. filius) dedisse ecclesiae Corbeiensi et Herifordensi quasdam decimales ecclesias cum ipsis decimis in paroechia Osnaburgensi constitutas, consentiente episcopo et omni clero. Tum Carolum Romanorum imperatorem honorificatae ecclesiae et a Deo honorificandae Hersveldensi quasdam decimas in Frisonevelt et Hassega Halberstadensi adjacentes dioecesi [Col. 1150B] dedisse, quas Stephanus papa (IV, dictus III) in basilica B. Petri die sancto Paschae sua auctoritate, et imperatoris subscriptione, et Hildegrino Halberstadensi episcopo praesente confirmarit. Praeterea in Stephano VI scribit, Hermannum Coloniensem archiepiscopum, et Hadalgarium Hamburgensem archiepiscopum de Bremensi Ecclesia contendentes, Wormatiam venire a summo pontifice jussos, ibique Fulconi Rhemensi episcopo in causa eorum examinanda vices suas commisisse. Quam rem accurate tractat Krantzius lib. II. Metropol., cap. 19, 20 et 24; ejusdemque meminere Albertus Stadensis in Chron. ad annum 896 et Trithem in Chronico Hirsaugiensi. Denique in postremorum pontificum Vitis, nominatim autem Paschalis, Benedicti III, Nicolai I, Adriani II, Joannis VIII, non pauca eorumdem decreta prolixe recitat, quae in Tomis Conciliorum non exstant, cum tamen exstent pleraque omnia quae antiquioribus pontificibus hic tribuuntur. In Leone vero IV quadraginta duo capitula e synodo Romana, [Col. 1150C] consilio impp. Lotharii et Ludovici coacta, descripsit; quorum nulla quoque mentio in dictis tomis. Unde conjecturam minime obscuram facere licet, hujus opusculi auctorem ultimorum pontificum temporibus, hoc est, sub annum Domini 860 maxime floruisse, et non sub 950, quo Luitprandus; auctoremque esse non Italum, sed Germanum in Corbeiensi (ex quo aliqui ad Osnaburgensem episcopatum illo saeculo evecti sunt) vel Hirsfeldensi monasterio degentem. Quid si auctor sit Paschasius Ratbertus abbas Corbeiensis, quem Trithemius asseverat CAROLI CRASSI floruisse temporibus? Carolus enim Crassus imperavit sub Joanne VIII, Marino, Adriano III et Stephano VI, in quibus haec Historia concluditur.
Quod demum ad operam nostram in hujus opusculi editione praestitam attinet, non habemus aliud, [Col. 1151A] amice Lector, de quo te commonefaciamus, quam nos summorum pontificum decreta, quae in his pontificum Vitis passim citantur, sedulo cum fonte contulisse, hoc est cum decretis quae extant in Conciliorum tomis; et tum varias lectiones ad marginem, [Col. 1152A] si quando occurrebant, tum etiam e Gratiano Canonum capitula adnotavisse. Quam operam nostram non dubitamus omnibus theologiae studiosis fore pergratam. Vale.
Beatus Petrus apostolus, et princeps apostolorum, Antiochenus, filius Joannis, provinciae Galilaeae, vico Bethsaida, frater Andreae, primum sedit in episcopali cathedra Antiochiae annos 7. Et post ad expugnandum Simonem Magum, ut Hieronymus dicit (de Scrip. eccles. in Petro) , Romam ingressus Claudii anno 2, in episcopali cathedra sedit annos viginti quinque, menses duos, dies tres. Qui uno eodemque tempore et die, videlicet, post passionem Domini anno 38, ultimo vero anno Neronis III, Kalendas Julii cum Paulo martyrium consummavit. Hic duas Epistolas fecit, quae Canonicae nominantur: in quarum prima, primo generaliter Ecclesiam instruit, [Col. 1151B] explicans beneficia quibus nos divina pietas ad salutem vocare, vel dona quibus aliquando Judaeos, nunc autem nos honorare dignata est. Postmodum vero diversas fidelium personas solerter hortatur, ne se tanta Spiritus gratia carnaliter vivendo reddant indignos; ne, qui regali ac sacerdotali vocabulo sunt insigniti, vitiorum malitia subacti, a condonatae vel promissae sibi nobilitatis gloria degenerent. Et primo liberos et servos, deinde mulieres et viros specialiter alloquitur: atque post interlocutionem generalis exhortationis, seniores quoque et adolescentes qualiter sese debeant gerere, ostendit. In secunda vero Epistola, quam eisdem scripsit, quibus et primam, miseratus eosdem, jam ut perfectiores ad majora et perfectiora multipliciter commonet [Col. 1151C] et hortatur. Et Evangelium Marci fecisse dicitur, quia Marcus adjutor ejus fuit, et filius de baptismo. Ordinavit autem episcopos tres, Linum, et Cletum, et Clementem, et presbyteros decem, et diaconus septem.
Linus, natione Italus regionis Tusciae, patre Herculano, sedit annos undecim, menses tres, dies duodecim. Fuit autem temporibus Neronis, a consulatu Saturnini et Scipionis, usque ad Capitonem et Rufum consules. Sub quibus martyrio coronatur die nono Kalend. Octobr. Hic ex praecepto beati Petri constituit ut mulieres velato capite in ecclesiam introirent. [Col. 1151D] Hic ordinavit episcopos quindecim, presbyteros octodecim.
Cletus, natione Romanus de regione Vico patricii, patre Aemiliano, sedit annos duodecim, mensem unum, dies undecim. Fuit autem temporibus Vespasiani et Titi, a consulatu Vespasiani VII, et Domitiani V, usque ad Domitianum IX, et Rufum consulem: sub quibus martyrio coronatur VI Kalend. Maii. Hic ex praecepto B. Petri viginti quinque presbyteros ordinavit in Roma. Nota hos duos, Linum et Cletum, nihil pontificale, nisi ex praecepto B. Petri, egisse: unde constat eos coadjutores ejus, non successores fuisse.
[Col. 1152B] Clemens, natione Romanus, de regione Coelio monte, ex patre Faustino, sedit annos novem, menses duos, dies decem. Fuit autem temporibus Galbae et Vespasiani a consulatu Tragali et Italici, usque ad Vespasiani nonum et Titum [Col. 1151D] Ad haec respondet Baronius tom. I, an 69. . Hic, quamvis in ordine catalogi post B. Petrum tertius inveniatur, revera tamen, sicut ipse in epistola scripsit Jacobo Hierosolymorum episcopo, post beatum Petrum primus, nullo interposito, Romanae sedis gubernacula procul dubio tenuit; Linus autem et Cletus ideo velut sucessores Petri connumerantur, quia ipse eos in vita coadjutores sibi fecit ut tanto melius ipse vacare posset orationi. Hanc veritatis sententiam Tertius Joannes papa in epistola, quam scripsit episcopis in Germaniae et Galliae provinciis constitutis, [Col. 1152C] manifeste confirmat, ita inter caetera dicens (8, q. 1, c. Si autem) : Si autem Petrus princeps apostolorum adjutores sibi Linum et Cletum adscivit, non tamen potestatem pontificii, aut ligandi aut solvendi normam eis tradidit, sed successori suo Clementi, qui sedem apostolicam post eum, et potestatem pontificalem tradente sibi B. Petro tenere promeruit. Linus vero et Cletus ministrabant exteriora: princeps autem apostolorum Petrus verbo et orationi insistebat. Item, in eadem papa Joannes paulo inferius de eisdem ita subjungit: Linum namque et Cletum nihil legitur unquam egisse ex pontificali ministerio potestative; sed quantum eis a beato Petro praecipiebatur, tantum solum agebant. Hic autem, dum multos libros zelo fidei Christianae religionis ascriberet, martyrio sub [Col. 1152D] Trajano, tertio anno regni ejus, coronatur, IX Kalend. Decembris.
[Col. 1153A] Hic sollicite ac diligenter gesta martyrum fecit inquiri, et scribi. Hic scripsit duas epistolas Jacobo Hierosolymorum episcopo, quae catholicae nominantur. Et primam scripsit ei ex praecepto B. Petri: in qua videlicet, ipso praecipiente, Jacobo narrat qualiter ipse princeps apostolorum, cum finem sibi vitae imminere praesentit, ipsum Clementem in conventu ecclesiae Romanae sedis pontificem ordinavit, et sibi successorem esse constituit, et ei ligandi et solvendi potestatem a Domino sibi traditam tradidit: ita ut de his omnibus, quibus ipse decreverit in terris, decretum sit et in coelis. Et quare talem ac tantam potestatem ei tradidisset, continuo subjunxit: Ita ligabit enim quae ligari oportet, et solvet quae expedit solvi, tanquam qui ad liquidum Ecclesiae regulam [Col. 1153B] noverit. In quo notandum esse non dubito, illud, quod quilibet episcopus ecclesiasticae regulae ignarus, vel qualibet irae aut cupiditatis commotione inductus, si aliter, quam oporteat, ligabit aut solvet in terris, irritum fore in coelis.
Narrat etiam in eadem epistola, quod princeps apostolorum coram omnibus eum commonuit, qualiter ordinem ecclesiasticae dispensationis, tam in seipso quam in caeteris sibi subjectis, servare eum oporteat; ita videlicet, ut ipsum irreprehensibiliter vivere oporteat, et nulla mundialis negotii occupatione perplexus inveniatur, quia nullus episcopus judex aut cognitor esse saecularium negotiorum ordinatur, ne praesentibus hominum curis praefocatus non possit verbo Dei vacare, et bonos a malis secundum [Col. 1153C] regulam veritatis discernere; quia sic idem ipse princeps apostolorum omnibus episcopis in persona Clementis paulo inferius dicit: Si enim mundialibus curis fueris occupatus, et te ipsum decipies, et eos qui te audiunt. Non enim poteris, quae ad salutem pertinent, plenius singulis quibusque distinguere: et ex eo fit ut tu, tanquam non docueris ea quae ad salutem hominum pertinent, deponaris, et discipuli per ignorantiam pereant. Item refert (13, q. 3, c. Quicunque) eumdem principem apostolorum de episcopis ita docuisse: Ipsum qui praeest caeteris, oportet medici vicem agere, et non ferae bestiae furore commoteri. Item in eadem sic eumdem Clementem instituit: Si te multi ex fratribus propter rigorem justitiae odio habuerint, ex hoc quidem non laederis, sed [Col. 1153D] ex hujusmodi odiis amor Dei conciliatur tibi: et ideo satage magis, et refuge, ne lauderis ab iniquis, et ne a pessime agentibus diligaris, sed potius propter justitiae dispensationem, et aequissimam regulam disciplinae a Christo collaudari merearis.
Presbyteros autem sic se habere praecepit (32, q. 7, c. Quid in omnibus) , ut ante omnia pudicitiam tam in se quam in subditis servare studeant, et caveant, et praeveniant, ne quod in ipsis adulterii occultum calescat incendium: quia in omnibus peccatis nil gravius [Col. 1153] «Nihil gravius inter peccata, contra proximum in genere.» D. THOM. 2-2, q. 73, art. 3. Aug. BARBOSA in Colleetan. ad. d., c. Quid in emnibus. , adulterio esse dicit. Secundum namque locum in poenis obtinere testatur, quoniam primum [Col. 1154A] quidem habent illi, qui a Deo aberrant, etiamsi sobrie vixerint. Adulterii autem primam speciem vocat, virum propria uxore non esse contentum, et mulierem non proprio tantum servare se viro. Item praecipit, ut si inter se negotia habuerint, non apud saeculares judicentur, sed quidquid inter illos sit, apud presbyteros dirimatur. Diaconorum officium esse edocuit actus totius Ecclesiae diligenter investigare, ac sollicite considerare: ut, si quidem vicinum fieri praecipitio, et proximum esse peccato quemlibet viderint, episcopo notificentur, ut ab eo, qui in praecipitium lapsurus est, commonitus revocetur, ut non corruat in peccatum (dist. 93, c. Diaconi) . Item, ut negligentes et tardos ad verbum Dei audiendum, ad episcopi tractatum convenire commoneant et [Col. 1154B] hortentur. Similiter et eos, qui secundum carnem aegrotant, sollicite perquirant, et plebi indicentur, ut et ipsi eos visitent, et quae necessaria sunt praebeant eis: et de omnibus his similibus, quae ad cultum Ecclesiae et disciplinam ejus pertinent, diaconis curam debere esse instituit.
Laicos vero id obsequii praestare debere episcopis instituit, ut in his quae ad communis vitae usum pertinent, operam fideliter dantes, episcopum ex omnibus, quibus eum vacare oportet, securum facere omnes communiter elaborent. Ad haec omnium sub episcoporum cura degentium necessariam sollicitudinem debere esse dixit, ut ab amicitia et colloquio, et omni communione omnium eorum se subtrahat, quibus episcopum inimicari pro actibus suis [Col. 1154C] viderint, nec exspectare debent ut episcopus eis dicat. Nam si quis amicus fuerit his, quibus episcopus non loquitur, unus est ex illis qui exterminare Ecclesiam Dei volunt, et nequior hostis est, quam illi qui foris sunt, et evidenter sunt inimici: quia is per amicitiarum speciem, quae sunt inimica, gerit, et ecclesiam disperdit ac vastat. Item (6, q. 1, c. B. Petr.) , in eadem epistola intimat Jacobo, qualiter princeps apostolorum per singulas quasque urbes digrediens verbo Dei omnes fideles instruxit. Inter caetera refert, eum homicidas et adulteros, ac cunctis criminum nexibus alligatos, et qui eis coaequales non sunt, ab episcoporum vexatione et accusatione prohibuisse. Item asseruit, majores a minoribus nullatenus posse accusari, aut judicari. Praecepit etiam, ne [Col. 1154D] ullus presbyter in alicujus episcopi parochia aliquid agat absque ejus permissu, sed omnes presbyteri propriis episcopis in omnibus absque mora obediant.
Praecipiebat etiam in sermone suo idem apostolorum princeps, ut omnes principes terrae, et cuncti homines episcopis obedirent, et capita sua submitterent, et, si ipsi episcopi aliter, quod absit, quam debeant, agant, non sunt a subditis reprehendendi aut arguendi, sed portandi, nisi in fide erraverint (2, q. 7, c. Sacerdotes) . Omnes episcopis contradicentes infames esse monstrabat, et, nisi converterentur, a liminibus Ecclesiae alienos esse praecipiebat [Col. 1155A] 11, q. 3, c. Si autem ). Sed ne de hoc episcopi se extollant, animadvertant quid de ipsis dicat. Cunctorum sacerdotum vitam superiorem, sanctioremque, ac discretam a saecularibus et laicis hominibus esse, et spirituales supra carnales, et sacerdotes supra laicos semper constituere et fore debere docebat: carnales autem spiritualibus resistere prohibebat. Ebrietatem oppido prohibebat, quia ebriosos corpore et anima mortuos esse praedicabat. Homicidarum genera tria esse dicebat (de Poenit. dist. 1) , et poenam illorum parilem fore docebat. Ita enim detractores fratrum, et eos odientes, homicidas esse manifestabat, sicut et eorum interfectores: quia qui occidit, et qui odit fratrem suum, et qui detrahit, pariter homicidae esse monstrantur (I Joan. III) .
[Col. 1155B] In secunda autem epistola, quam supradicto Jacobo Hierosolymorum episcopo scripsit, eum de sacramentis, quae geruntur in sanctis, sicut a principe apostolorum fuerat doctus, ex ordine instruit. Dicit enim, divinorum secretorum sacramenta tribus gradibus esse commissa, id est, presbytero, diacono, subdiacono (de Cons. dist. 2, c. Tribus) . His autem cum timore et tremore reliquias corporis Dominici custodiendas esse insinuat. In altario autem tanta holocausta offerenda esse praecipit, quanta populo sufficere videatur. Si quid vero inde remanserit, non in crastinum reservandum, sed cum timore et tremore clericorum diligentia consumendum esse edocuit. Consumentes autem ea, quae sunt residua corporis et sanguinis Domini non statim ad communes [Col. 1155C] cibos accipiendos debent accedere; sed si mane, jejunent usque ad sextam: et si tertia vel quarta acceperint, jejunent usque ad vesperam. Altaris autem pallia (de Cons. dist. 1, c. Altaris palla) , velum, et caetera, quae in sanctuario habentur, si fuerint vetustate consumpta, incendio dentur; cineres vero eorum ita recondantur, ut non pedibus introeuntium inquinentur.
Ministros autem altaris tales eligendos esse instruit, qui ante ordinationem suas conjuges reliquerint: si vero post ordinationem minister proprium cubile uxoris invaserit, ministri officio careat (17 q. 4, c. Si forte) . Item, si presbyter aut diaconus sindones sacrarii, aut velum cupiditate subtraxerit et vendiderit, Judae traditoris poenam suscepturum se noverit. [Col. 1155D] Clericos autem (dist. 23, c. Tales) ad feminae tabernaculum solos accedere, aut cum sola femina solos fabulas miscere, vel cum extranea habitare, penitus prohibetur: alioquin, si agnitum fuerit de aliquo, deponatur. Tales autem clericos ad ministerium jubet elegi, qui Dominica sacramenta digne possint tractare. Melius est enim Domini sacerdoti paucos habere ministros, qui digne possint opus Dei exercere, quam multos inutiles, qui onus grave adducant ordinatori. Item, in eadem jubet, tam clericos quam saeculares semper ad Dominum ex toto corde orare, et ab ipso, quae decent, petere, et ipsi gratias agere, veramque praeteritorum gestorum poenitentiam agere, aliquantulum etiam (si possibile est) per misericordias [Col. 1156A] pauperum juvare poenitentiam. Per haec enim facilior dabitur venia, et indulgenti citius indulgebitur. Item jubet (16, q. 7, c. Ecclesias) , ecclesias per congrua et utilia loca fieri, easque divinis precibus sacrari, et in singulis sacerdotes poni, quos venerari, non a quoquam gravari, oporteat.
Item, in tertia epistola, quam generaliter omnibus episcopis, et reliquis clericis, et cunctis principibus, omnibusque subditis scripsit; dicit eos qui sacerdotio Domini fruuntur, et in specula sunt positi, plus caeteris scire oportere, ut subditos sibi populos pleniter possint docere, eisque ad coelorum regna ducatum praebere: et ipsorum sit populos docere; populorum vero sit, ipsis episcopis obedire. Si vero omnes tam clerici, quam et laici, eis non obedierint; non [Col. 1156B] solum infames, sed extorres a regno Dei, et a liminibus sanctae Dei Ecclesiae alieni erunt: quia arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur (Matth. VII) . Qualiter autem cuique sit obediendum, in eadem epistola docet, ita subinferens (16, q. I, c. Cunctis) : Quapropter cunctis fidelibus, et summopere omnibus presbyteris et diaconis, et reliquis clericis attendendum est, ut absque episcopi proprii licentia nihil agant; non utique missas sine ejus jussu quisquam presbyterorum in sua parochia cantet, non baptizet, nec quidquam sine ejus permissu faciat. Similiter et reliqui populi, majores scilicet et minores, per ejus licentiam, quiquid agendum est, agant, nec sine ejus permissu a sua parochia abscedant; nec in ea adventantes morari [Col. 1156C] praesumant. Item, in eadem paulo inferius dicit (de Cons. dist. 1, c. Hic ergo) : Nec in aliis locis sacrificare, et missas celebrare licet, nisi in his in quibus episcopus proprius, aut ab episcopo regulariter ordinato, tenente videlicet civitatem, consecratus fuerit. Item, in eadem dicit: Qui permanet in malo et servus est mali non potest effici portio boni, donec permanet in malo: quia ab initio duo regna statuta sunt a Deo, et apud eum definitum est non posse unum hominem utriusque regni esse servum: sed illius regni erit portio cui se ad obedientem ipse subjecerit.
In quarta autem epistola, quam idem beati simus Clemens papa et martyr Julio et Juliano, ac reliquis consodalibus suis scripsit, edocuit episcopos [Col. 1156D] qui ad salutem animarum sunt instituti, et ad lucrandas animas consecrati, oportere pro cunctis sollicitudinem gerere, et errantes ad viam veritatis et portum salutis reducere. Viam vero redeundi ad portum salutis, plenissime saluberrimae doctrinae sermone in eadem monstravit, videlicet dicens, omnibus necessarium esse, pro his quae inutiliter ac turpiter gesserint, irasci sibi ipsis quodammodo, et indignari, et postmodum festinare sine mora per aquam baptismi Deo renasci, et demum ab episcopo consignari, id est, septiformem Spiritus sancti gratiam percipere: quia aliter, perfectus Christianus esse nequaquam poterit, nec sedem habere inter perfectos, si non necessitate, sed aut incuria, aut [Col. 1157A] voluntate permanserit, et ita se a B. Petro accepisse, et caeteros apostolos ita docuisse, affirmat. Postquam vero quis baptizatus et confirmatus fuerit, agnoscat Dominum honorare; honor autem ejus est, ut ita vivat sicut ille vult. Vult vero Deus unumquemque vivere, ita ut homicidium et adulterium nesciat, odium et avaritiam fugiat; iram, superbiam, jactantiam respuat et exsecretur, invidiam quoque, et caetera his similia, penitus a se ducat aliena.
Quintam vero epistolam scripsit praedictus B. Clemens papa et martyr, condiscipulis Hierosolymis cum Jacobo fratre Domini habitantibus: in qua eos communem vitam ducere, sicut ab apostolis didicerunt, studiose hortatur. Quam omnibus necessariam esse dicit, et maxime his qui irreprehensibiliter [Col. 1157B] militare cupiunt, et vitam apostolorum, eorumque discipulorum imitari volunt. Monet etiam in eadem, propter quosdam, qui sacram Scripturam non juxta traditionem Petri, sed secundum suum sensum sanis doctrinis adversantes exponebant; ab eo oportere Scripturarum intelligentiam accipi, qui eam a majoribus secundum veritatem sibi traditam servat, ut et ipse possit ea, quae recte suscipit, competenter asserere. Cum enim ex divinis Scripturis integram quis et firmam regulam veritatis susceperit, absurdum non erit, si aliquid etiam ex eruditione communi, ac liberalibus studiis, quae forte in pueritia attigit, assertionem veri dogmatis conferat: ita tamen, ut ubi vera didicit, falsa et simulata declinet. Hic ordinavit episcopos quindecim, presbyteros [Col. 1157C] decem, diaconos quinque.
Anacletus, natione Graecus, de Athenis, ex patre Antiocho, sedit annos novem, menses duos, dies decem. Fuit autem temporibus Domitiani, a consulatu Domitiani decimo, et Sabini, usque ad Domitiani quartum decimum, et Clementem consulem. Hic memoriam B. Petri construxit, dum ab eo in presbyterum consecratus fuisset. Hic ordinavit episcopos sex, presbyteros quinque, diaconos tres. Hic autem III Idus Julii solutus est de ergastulo corporis.
Hic in epistola quam generaliter scripsit omnibus episcopis (epist. 1) , et caeteris cunctis fidelibus qui [Col. 1157D] coaequalem cum eo sortiti sunt fidem, paterne consolando eos quibus scripsit, et maxime episcopos, in tribulationibus, ad patientiam diligenter hortatur. De quorum episcoporum detractione et accusatione ita in eadem interserit (epist. ad Jacobum. 3, q. 4, c. Beatus) : Beatus praedecessor noster Clemens, vir apostolicus, et Spiritu sancto Dei plenus, una cum reliquis sanctis collegis suis statuit, dicens: Accusandi vel testificandi licentia denegetur his, qui Christianae religionis et nominis dignitatem, et suae legis vel propositi sui normam, aut regulariter prohibita, neglexerint. Transgressores enim sponte legis suae, ejusque violatores, apostatae nominantur. Omnis autem apostuta refutandus est ante reversionem suam, non in [Col. 1158A] accusatione recte agentium, aut testimonio suscipiendus: quia vir duplex animo, inconstans est in omnibus viis suis. Et paulo inferius subinfert, ita dicens: Ideo variis detractionibus et accusationibus non oportet labefactari judices et primates Ecclesiae; sed magis apostolorum et doctorum regulis informari et roborari. Unde justum est, omnes in universo Romanorum orbe doctores legis ea quae legis sunt recte sapere et operari, et non regulas nascentis Ecclesiae confundere, aut fidem aut doctrinam apostolorum variis maculare doctrinis. Item in eadem inferius: Nullus ergo praejudicium alteri faciat, neque quod sibi fieri non vult exerceat. Nemo dictum de aliquo inveniat, quod in ejus actibus non agnoscat. Item in eadem: Ego nolo errore meo alienas culpas asserere, [Col. 1158B] ut quod factum doleo, admisisse convincar.
Item, in eadem propter calumniam malorum episcopis praecipit, dicens (de Cons. dist. 1, c. Episcopus) : Episcopus Deo sacrificans testes secum habeat, et plures quam alius sacerdos: sicut enim majoris honoris fungitur gradu, sic majoris testimonii incremento indiget. In solemnioribus quippe diebus, aut septem, aut quinque, aut tres diaconos, qui ejus oculi dicuntur; et subdiaconos, et reliquos ministros secum habeat, qui sacris vestimentis induti, in fronte, et a tergo, et presbyteri e regione dextra laevaque, contrito corde, et humiliato spiritu, ac prono stent vultu, custodientes eum a malevolis hominibus, et consensum praebeant sacrificio. Peracta autem consecratione omnes communicent, qui noluerunt ecclesiasticis [Col. 1158C] carere liminibus. Sic enim apostoli statuerunt, et sancta Romana tenet Ecclesia.
Item, in eadem dicit (12, q. 1, c. Qui abstulerit) : Qui malitiam inter homines spargit, et qui fratri suo detrahit, homicida est: et qui aliquid patri vel matri abstulerit, dicens hoc peccatum non esse, homicidae particeps est. Pater noster sine dubio Deus est, qui nos creavit; mater vero nostra Ecclesia, quae nos in baptismo spirituali regeneravit. Ergo qui Christi (c. Qui Christi) et ecclesiae pecunias rapit, aufert vel fraudat, homicida est, atque homicida ante conspectum justi judicis esse deputabitur. Qui rapit pecuniam proximi sui (12, q. 4, c. Qui rapit) , iniquitatem operatur: qui autem pecuniam vel res ecclesiae abstulerit, sacrilegium facit. Privilegia enim ecclesiarum et sacerdotum [Col. 1158D] (25, q. 2, c. Privilegia) sancti apostoli, jussu Salvatoris, intemerata et inviolata perpetuis decreverunt manere temporibus. Et nos leges Ecclesiae apostolica firmamus auctoritate, et peregrina judicia submovemus. Unaquaeque enim provincia (3, q. 6, c. Unaquaeque) tam juxta ecclesiasticam, quam juxta saeculi leges, suos debet habere justos, et non iniquos judices, et non externos, ut apostolicae hujus sedis decreverit auctoritas. Si vero negotium fuerit ecclesiasticum, apud episcopos deferatur, interveniente primate, si major causa fuerit; si vero minor, metropolitano: si autem fuerit saeculare, apud ejusdem ordinis viros, judicio tamen episcoporum: cum apostolus privatorum Christianorum causas magis ad ecclesias [Col. 1159A] deferri, et ibidem sacerdotali judicio voluerit terminari (I Cor. VI) . Omnis ergo oppressus (2, q. 6, c. Omnis oppressus) , libere, si voluerit, sacerdotum appellet judicium, et a nullo prohibeatur, sed ab his fulciatur et liberetur. Si autem difficiles causae, aut majora negotia fuerint orta, ad majorem sedem deferantur: et si illic facile discerni aut juste terminari, non potuerint; ubi fuerit summorum congregatio congregata, quod per singulos annos bis aut ter fieri solet, et debet, juste, et Deo placite, coram patriarcha, aut primate ecclesiastico, et coram patricio saecularia [saeculari] judicentur negotia in commune. Quod si difficiliores quaestiones ortae fuerint, aut temporum [episcoporum], aut majorum judicia, aut majores causae fuerint; ad sedem apostolicam, si appellatum [Col. 1159B] fuerit, referantur, quoniam hoc apostoli statuerunt jussione Salvatoris, ut majores et difficiliores quaestiones semper referantur ad apostolicam sedem.
Idem ipse B. Anacletus aliam epistolam scripsit episcopis in Italia constitutis, in qua eos consultantes de ordinationibus et accusationibus episcoporum sic instruit, dicens (dist. 64, c. Ordinationes) : Ordinationes episcoporum, auctoritate apostolica, ab omnibus qui in eadem fuerint provincia episcopis celebrandae sunt; qui simul convenientes, scrutinium diligenter agant, jejuniumque cum omnibus celebrent precibus, et manus cum sanctis Evangeliis, quae praedicaturi sunt, imponentes, Dominica die hora tertia orantes, sacra eos unctione inungant. Quod si omnes simul minime convenire potuerint, assensum tamen [Col. 1159C] suis precibus praebeant, ut ab ipsa ordinatione animo non desint, quia Jacobus, Justus, et frater Domini nostri nuncupatus, a Petro, Jacobo et Joanne apostolis est ordinatus, data videlicet ex hoc successoribus suis forma, ut nullus episcopus minus quam a tribus episcopis caeteris consentientibus ordinetur. Reliqui vero sacerdotes (dist. 67, c. Reliqui) a proprio ordinentur episcopo, ita ut cives, et alii sacerdotes assensum praebeant, et jejunantes ordinationem celebrent. Similiter et diaconi ordinentur. Caeterorum autem graduum distributioni trium veracium testium testimonium, cum episcopi scilicet probatione, sufficere potest. Accusatio quoque eorum (2, q. 7, c. Accusatio) , super qua nos consulere voluistis, nonnisi ab idoneis et probatissimis viris, qui et suspicionibus et [Col. 1159D] sceleribus careant, fieri debet. Et ab illis hoc modo, sicut praedictus papa inferius docet, dicens: Si quis adversus eos recurrat charitatis studio, ut familiari colloquio commoniti, ea sanent, quae sananda sunt; et charitative emendent ea quae juste emendanda cognoverint. Si autem aliqui prius, quam haec egerint, eos lacerare, accusare aut infestare praesumpserint; excommunicentur, et minime absolvantur, priusquam satisfaciant, et condignam egerint poenitentiam.
Item, idem sanctus et beatissimus papa Anacletus omnibus episcopis (dist. 80, c. Episcopi) , et reliquis Christi sacerdotibus scribit epistolam, in qua sacerdotum ordinem auctoritate apostolorum bipertitum esse comprobat, episcoporum videlicet, et presbyterorum: [Col. 1160A] et hunc ordinem ita a Domino constitutum a nullo perturbari oportet. Episcopi autem non in castellis aut modicis civitatibus debent constitui; sed presbyteri tantum ab episcopo, ad qualemcunque locum vel ecclesiam, quae in eo constituta sit, sunt praeficiendi, et in ea diebus vitae suae duraturi. Et non amplius, quam istos duos ordines sacerdotum esse dicit: quia licet alii primates vel patriarchae, alii metropolitani dicantur; ordo tamen unus est, sed ipsa discretio nominum discretionem indicat majorum in praelatione judicii, non in potestate pontificii. Romanam vero Ecclesiam primam sedem vocat, quia B. Petrus et Paulus suo martyrio eam caeteris omnibus praetulerunt. Secundam vero sedem esse apud Alexandriam dicit, quia B. Petri nomine, [Col. 1160B] et a Marco ejus discipulo atque evangelista consecrata est. Tertiam vero sedem apud Antiochiam, quia B. Petrus, antequam Romam veniret, illic habitavit, et Ignatium ibi constituit episcopum, et illic primum nomen Christianorum novellae gentis exortum est. Accusatores autem (3, q. 5, c. Accusatores) et testes dicit esse non posse, qui ante hesternum diem, aut nudiustertius inimici fuerunt, ne irati nocere cupiant, vel laesi ulcisci se velint. Dicit etiam pro meritis plebis saepe pastores Ecclesiae depravari, ut proclivius corruant qui sequuntur, capite videlicet languescente facilius reliquia corporis membra inficiuntur. Dicit etiam: Si doctor vel pastor ecclesiae a fide exorbitaverit, erit a fidelibus corrigendus, sed pro reprobis moribus magis est tolerandus, quam [Col. 1160C] distringendus, quia rectores Ecclesiae a Deo sunt judicandi.
Evaristus, natione Graecus, ex patre Judaeo, Juda nomine, de civitate Bethlehem, sedit annos novem, menses decem, dies duos. Fuit autem temporibus Domitiani et Nervae, a consulatu Valentis et Veteris, usque ad Gallum, et Bradum [Braduam] consules: sub quibus martyrium passus est VI. Kalend. Novembr. Hic ordinavit episcopos quinque, presbyteros sex, diaconos duos. Hic in suis decretis praecepit septem diaconos in unaquaque urbe constituendos, ad custodiendum episcopum, ne ipse in praedicatione ab insidiatoribus infestetur, aut verbum veritatis quolibet [Col. 1160D] genere detractionis pollui possit.
Hic etiam scriptum misit universis episcopis Africae regionis (epist. 1, ad episc. Afric.) , quod conjugium legitimum sit in omni ecclesia habendum, ita dicens (3, q. 5, c. Aliter) : Aliter non fit legitimum conjugium, sicut a Patribus accepimus, et sanctis apostolis, eorumque successoribus traditum invenimus, nisi ab his, qui super ipsam feminam dominationem habere videntur, et a quibus custoditur, uxor petatur, et a parentibus aut propinquioribus sponsetur, et legibus dotetur, et suo tempore sacerdotaliter, ut mos est, cum precibus et oblationibus a sacerdote benedicatur, et a paranymphis, ut consuetudo docet, custodita et servata [consociata] a proximis, tempore conqruo [Col. 1161A] petita legibus detur [dotetur], et solemniter accipiatur; et biduo vel triduo orationibus vacent, et castitatem custodiant: aliter vero praesumpta, non conjugia, sed aut adulteria, vel concubia [contubernia] aut stupra, vel fornicationes potius, quam legitima conjugia esse non dubitate, nisi voluntas propria suffragaverit, et nota succurrerit legitima [vota succurrerint.]
Hic idem in alia epistola, quam omnibus episcopis per Aegyptum morantibus scripsit (epist. 2) , de episcopo et ecclesia dicens: Ecclesia jungitur episcopo spiritualiter, velut sponsa carnaliter sponso. Et sicut vir non debet negligere uxorem suam, sed diligere et caste custodire, et prudenter regere: ita et episcopus debet ecclesiam suam, et ecclesia [Col. 1161B] in omnibus obedire, sicut uxor viro suo debet. Et sicut viro non licet dimittere uxorem suam, ita et episcopo non licet dimittere ecclesiam suam, absque inevitabili necessitate, aut apostolica vel regulari mutatione, ut alteri se ambitus causa conjungat. Et sicut uxori non licet dimittere virum, licet sit fornicatus (I Cor. VII) , ut alterum eo vivente ducat: ita ecclesia vivente episcopo suo non potest alium superducere. De episcopis vero infamatis, et a sedibus pulsis, in eadem praecepit, ut revocentur, et integerrime restituantur, et superducti, velut adulteri, ejiciantur. His peractis, si quis adversus eos querelam habuerit, inquirendum erit, et auctoritate Romanae sedis terminandum. Qui non a plebe, aut a vulgaribus hominibus sunt arguendi, vel [Col. 1161C] accusandi, licet sint inordinati: quia pro meritis subditorum disponitur a Deo vita doctorum. Item inferius: Si qui sunt vituperatores (2, q. 7, c. Si qui) , aut accusatores episcoporum, vel reliquorum sacerdotum, non oportet eos a judicibus ecclesiae audiri, antequam eorum discutiatur aestimationis suspicio vel opinio, qua intentione, qua fide, qua temeritate, qua vita, qua conscientia, quove merito, si pro Deo, aut pro vana gloria, aut inimicitiis, vel odio, aut cupiditate ista praesumpserint, necne. Haec omnia sunt perscrutanda et diligenter pertractanda. Deus enim, ut nos a praecipitatae sententiae prolatione compesceret, cum omnia nuda sint et aperta oculis ejus (Hebr. IV) ; mala tamen Sodomae noluit audita judicare, priusquam manifeste agnosceret quae dicebantur [Col. 1161D] (Gen. XVIII) . Hic etiam decretum statuit de non injuriandis aut lacerandis episcopis.
Alexander, natione Romanus, ex patre Alexandro, de regione caput Tauri, sedit annos decem, menses septem, dies duos. Fuit autem temporibus Trajani usque ad Helianum et Veterem. Hic martyrio coronatur V Nonas Maii. Hic praecepit de sacerdotibus non vexandis, aut scriptis ab eis vi aut metu aut fraude aliqua non exigendis, ita dicens in epistola, quam omnibus orthodoxis episcopis per diversas provincias commorantibus scripsit (3, q. 4, c. Hi qui) : Eorum accusandi episcopos, vel testificandi in [Col. 1162A] eos, vocem obstruimus, quos non humanis, sed divinis actibus mortuos esse scimus. Et inferius. A praedecessoribus nostris inhibitum legimus, ut nemo constringat doctores, neque accusationem adversus eos suscipiat. Item paulo inferius: Statuentes decernimus, omnes, qui sanctos Patres persequuntur, aut amovere vel dilacerare nituntur, manifeste infames esse, et alienos a limitibus ecclesiae usque ad satisfactionem fieri. Item in eadem inferius dicit (15, q. 6, c. Si quandoque) : Similiter, si hujusmodi personis quaedam scripturae quoquo modo per metum, aut fraudem, aut per vim extortae fuerint, vel ut se liberare possint quocunque ab eis conscriptae vel laboratae [roboratae] fuerint ingenio, ad nullum eis praejudicium aut nocumentum provenire censemus: neque [Col. 1162B] ullam eis infamiam, aut calumniam, aut a suis sequestrationem bonis, unquam auctore Domino, et suis apostolis, eorumque successoribus, sustinere permittimus, quia confessio in talibus non compulsa, sed spontanea fieri debet. Pessimum est enim de suspicione aut exorta confessione quemquam judicare. Praecepit et in eadem (de Cons. dist. 2, c. In sacramentorum, et c. Aquam) , ut in consecratione corporis et sanguinis Domini ejus passio sit commemoranda; et ut aqua cum sale benedicatur, et in domibus fidelium aspergatur, et fidem sanctae Trinitatis, sicut a Patribus acceperat, ita scripto suo nos edocuit. Hic ordinavit episcopos quinque, presbyteros sex, diaconos duos.
Sixtus, natione Romanus, ex patre Pastore, de regione Via lata, sedit annos decem, menses duos, diem unum. Fuit autem temporibus Adriani, usque ad Verum et Anniculum: sub quibus et martyrio coronatur III Non. Aprilis. Hic in decretis suis monendo praecepit fidem rectam, et ab apostolis traditam inconcuse servandam, qua et ipse nos scribendo instruxit (epist. 1, ad omnes episcopos) . Praecepit etiam (epist. 2 ad omnes episcopos.—De Cons. dist. 15, In sancta.—2, q. 6, c. Si quis vestrum) ut sacra vasa non tangerentur nisi ab hominibus ad hoc officium Deo sacratis. Hic constituit, ut quisque episcopus aliqua adversitate pulsatus licenter appellet Romanam et apostolicam sedem; et [Col. 1162D] illuc vocatus, venire non renuat: nec inde absque apostolicis litteris ad propriam redeat; ut vicini sui ex hoc intelligant, qualiter ibi suam aliorumque causam finierit. Constituit etiam, ut nemo episcopum suis rebus exspoliet, aut a propria sede expulsum excommunicare, aut dijudicare praesumat. Hic ordinavit episcopos quatuor, presbyteros undecim, diaconos tres.
Telesphorus, natione Graecus, ex Anachoreta, sedit annos undecim, menses tres, dies viginti duos. Fuit autem temporibus Antonini et Marci. Hic IV Nonas Januarii martyrio coronatur. Hic in decretis [Col. 1163A] suis (epist. 1 ad omnes episcopos) statuit firmiter, ut omnes clerici in sortem Domini vocati septem hebdomadas plenas ante Pascha a carne jejunent: et ut clerici nullatenus laicos in sua pulsatione aut accusatione recipiant (c. Statuimus, dist. 4) ; sicut et ipsi laici juxta saecularem legem clericos in suis infamationibus recipere nolunt. Constituit etiam, ut in sancta nocte Nativitatis Domini nostri Salvatoris missa celebretur (de Cons., dist. 1, c. Nocte sancta) , et hymnus angelicus, id est, Gloria in excelsis Deo, solemniter decantetur. Reliquis autem temporibus, ante horam diei tertiam missam celebrari prohibuit; quia et ea hora Dominus crucifixus, et Spiritus sanctus super apostolos descendisse legitur. Praecepit etiam omnes accusationes (3, q. 5, c. Accus.) , [Col. 1163B] quas saeculi leges non admittunt, ad accusationem ecclesiasticam non admittendas esse. Hic ordinavit episcopos tredecim, presbyteros undecim, diaconos octo.
Hyginus, natione Graecus, ex philosopho de Athenis, cujus genealogiam non inveni, sedit annos quatuor, menses tres, dies octo. Fuit autem temporibus Severi [Veri] et Marci, a consulatu Magni et Camerini usque ad Orfitum et Priscum, qui III Idus Januarii migravit ad Dominum. Hic composuit Clerum, et distribuit gradus. Hic in fide Christi nos instruxit multis et firmis documentis divinae Scripturae, ostendens, nec Patrem praecessisse Filium [Col. 1163C] ut major sit Filio, nec Filium postea natum ut deitate Patris minor esset (epist. 1 ad omnes fideles) . Hic etiam constituit, ut nullus metropolitanus absque caeterorum provincialium praesentia aliquorum audiat causas episcoporum, quia sic actae irritae erunt. Constituit etiam, ut majorum natu criminationes non per alios fiant, nisi per ipsos qui crimina intendunt (2, q. 7. c. Criminationes) . Qui etiam peregrina judicia habenda prohibuit. Hic ordinavit episcopos sex, presbyteros quindecim, diaconos quinque.
Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquileia, sedit annos decem, menses quatuor, dies tres. Fuit autem temporibus Antonini, [Col. 1163D] a consulatu Clari et Severi. Qui V Idus Julii factus est de medio. Hic firmiter decretis suis statuit (ep. 2, ad Italicos) ut omnis, qui praedia divinis usibus tradita Deo subtrahere, et suis usibus applicare praesumpserit, sacrilegus habeatur, et ut sacrilegus procul dubio judicetur (12, q. 2, c. Praedia) : nec non et illum, qui sacerdotes Dei insequitur, sacrilegum esse (17, q. 4, c. Sicut) , et ut sacrilegum judicandum esse confirmat: quia omne peccatum, quod in Deum committitur, gravius est, quam illud quod fit in hominem. Hic etiam instituit (ep. 1, ad omnes fideles.—de Cons. dist. 3, c. Nosse vos) ut, quia angelus in habitu pastoris Hermeti doctori fidei et Scripturarum apparens praecepit, Pascha die Dominico [Col. 1164A] ab omnibus Christianis semper celebretur. Hic ordinavit episcopos duodecim, presbyteros novemdecim, diaconos viginti duos.
Anicetus, natione Syrus, ex patre Joanne, de vico Umisa, sedit annos novem, menses tres, dies tres. Fuit autem temporibus Severi et Marci, a consulatu Gallicani et Veteris, usque ad Praesentem et Rufinum. Hic Martyr obiit XV Kal. Maii. Hic sua auctoritate praecepit (ep. ad Galliae episc. 66, dist. c. Archiepisc.) , et auctoritate decretorum Anacleti confirmat, ne aliquis episcopus ullatenus minus quam a tribus episcopis consecretur, et metropolitanus episcopus ab omnibus suffraganeis sedis metropolis [Col. 1164B] ad ipsam sedem convenientibus est eligendus et consecrandus. Et hoc aliter factum viribus carere non est dubium; quia quidquid contra statuta Patrum praesumptum fuerit, sine dubio licet non apud homines, apud Deum tamen irritum erit. Constituit etiam (ibid. c. 3, 9, q. 3, c. Si autem, dist. 23, c. Prohibete) ut nullus metropolitanus quidquam agat de causis suffraganeorum episcoporum absque praesentia et communi eorum consilio. Praecepit etiam, ut clericis non liceat comam nutrire. Hic ordinavit episcopos novem, presbyteros septemdecim, diaconos quatuor.
Soter, natione Campanus, ex patre Concordio, de [Col. 1164C] civitate Fundis, sedit annos novem, menses sex, dies undecim. Fuit autem temporibus Severi, a consulatu Rustici et Aquilini, usque ad Cethegum et Clarum. Hic obiit X Kal. Maii. Hic constituit (Ep. 2, ad episc. Italiae) ut nulla mulier sacrata, vel monacha, sacra vasa vel sacratas pallas contingeret, nec incensum circa altare deferret. Hic ordinavit episcopos undecim, presbyteros octodecim, diaconos novem.
Eleutherius, natione Graecus, ex patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit annos quindecim, menses tres, dies duos. Fuit autem temporibus Antonini et Commodi usque ad Paternum et Braduam. Qui VIII [Col. 1164D] Kalend. Junii obiit. Hic accepit epistolam a Lucio Britannico rege, ut Christianus efficeretur per ejus mandatum. Hic constitutione sua (epist. ad Galliae provincias, c. 1) firmavit, ut nulla communis esca, quae rationabilis et humanae naturae congruere videretur, a Christianis repudiaretur; et omnium episcoporum definitiva sententia, non nisi apud Romanam sedem terminaretur (ibid., c. 2) , reliquorum vero clericorum causas apud comprovinciales etiam episcopos licite terminandas. Idem praedictus papa de accusationibus episcoporum inter caetera dicit (ibid.) : Nihil absque legitimo et idoneo accusatore fiat. Nam et Dominus noster Jesus Christus Judam furem esse sciebat; sed quia non est accusatus, ideo [Col. 1165A] non est ejectus, et quidquid inter apostolos egit, pro dignitate mysterii ratum mansit (ibid., c. 3) . De accusationibus comprovincialium ita legitur esse statutum: Si quis super quibuslibet criminibus quemlibet Clericum pulsandum credidit, in provincia, in qua consistit ille qui pulsatur, suas exerat (exerceat) actiones, nec existimet alibi eum ad judicium pertrahendum. Proditoris nec calumnia, nec vox audiatur. Hic ordinavit episcopos quindecim, presbyteros duodecim, diaconos octo.
Victor, natione Afer, ex patre Felice, sedit annos decem, menses duos, dies decem. Fuit autem temporibus Caesaris Augusti Antonini, qui et Verus [Col. 1165B] dictus est, a consulatu Commodi V, et Glabrionis, usque ad Lateranum et Rufinum. Hic martyrio coronatur V Kalend. Augusti. Hic constituit (epist. 1, ad Theoph. Alex.—de Cons. dist. 3, c. Celebritatem) ut Pascha die Dominico celebraretur, sicut et prius fecerat. Constituit enim, si necesse, periculo mortis urgente, fuerit, quocunque tempore, quocunque in loco, videlicet, vel in mari, vel in flumine, aut in fontibus, quemlibet licite baptizari, tantum in nomine sanctae et individuae Trinitatis fiat. Et hoc decrevit, ut incerta, etiamsi vera sint, nullatenus judicentur, nisi prius manifestis indiciis comprobentur, aut manifesto judicio convincantur, vel judiciario ordine publicentur. Nec alicujus episcopi causam definiri liceat Romano pontifice inconsulto (ibid.) . Hic [Col. 1165C] ordinavit episcopos duodecim, presbyteros tres, diaconos septem.
Zepherinus, natione Romanus, ex patre Abundio, sedit annos octodecim, menses septem, dies decem. Fuit autem temporibus Antonini et Severi, a consulatu Saturnini et Gallicani usque ad Praesentem et Strigatum consules. Qui obiit VI Kalend. Septembr. Hic etiam constituit (epist. 1, ad episc. Siciliae) ut episcoporum causa non terminetur absque praecepto Romani pontificis; nec ullatenus episcopus judicetur, nisi aut ipse se reum esse confiteatur, aut idoneis testibus, qui non sint minus quam septuaginta duo, convincatur. Constituit etiam (2, q. 1, c. Primates) [Col. 1165D] ut quispiam summorum, minorum accusationibus non impetatur, nec in re dubia certa judicetur sententia, nec ullum judicium, nisi ordinabiliter factum teneatur, nec absens judicetur, nec aliquem sententia nisi a suo judice dicta confringat, et episcopus accusatus duodecim, si necesse fuerit, episcopos judices eligat (3, q. 4, c. Detractores; 3, q. 9, c. Absens) : nec prius audiatur, aut excommunicetur, vel judicetur, quam ipsi per se eligantur; et regulariter vocatus ad suorum primo conventum episcoporum per eos ejus causa iterum audiatur [juste aud.), et rationabiliter discutiatur, cum de occultis alieni cordis non temere sit judicandum, et injusta judicia ab omnibus sint cavenda, et episcopi a plebibus et [Col. 1166A] clero sint ferendi. Constituit etiam (epist. 2, ad episc. Aegypt.—dist. 83, c. Ordinationes) ut ordinationes presbyterorum et Levitarum congruo tempore, et multis fidelibus coram astantibus fierent. Hic ordinavit episcopos tredecim, presbyteros quatuordecim, diaconos septem.
Calixtus, natione Romanus, ex patre Domitio, de regione Urberavennarum, sedit annos quinque, menses duos, dies decem. Fuit autem temporibus Macrini et Heliogabali, a consulatu Antonini et Alexandri. Hic ab Alexandro imperatore martyrio consummatur pridie idus Octobris. Hic constituit (epist. 1, ad Bened. episc.) ut jejunia quatuor Temporum ab [Col. 1166B] omnibus Christianis celebrarentur. Hic decretis suis firmavit, ut nullum injustum judicium (11, q. 3, c. Injustum) et diffinitio injusta, regis metu, aut jussu, aut cujuscunque potentis, a judicibus ordinata vel acta firmitudinem habeant: quia nulli imperatori, aut cuiquam pietatem custodienti licet aliquid contra divina mandata praesumere. Hic constituit (eadem epist.) ut accusationem adversus doctorem nemo suscipiat, nec accusatio facta per scriptum recipiatur (epist. 2, ad episc. Galliae) , nec absente accusato testimonium de eo dicatur: nec de aliis causis vel negotiis testimonium dicant, nisi de his quae sub praesentia eorum acta esse noscuntur. Nec accusatores (2, q. 8, c. Accusatorum; 11, q. 2, c. Excommunicatus; 9, q. 2, c. Nullus alterius; 9, q 3, c. Nullus primas) vel testes suspecti, vel infamiae nota aspersi recipiantur, nec excommunicatos a sacerdotibus ante utriusque partis justam examinationem ullus recipiat, nec modo aliquo eis communicet; et ut nemo alterius terminos usurpet, nec alterius parochianum judicare aut excommunicare praesumat: quia praesumptum irritum erit. Nec etiam metropolitanus dioecesani ecclesiam, vel parochianum, aut aliquid ex ejus parochia excommunicare, vel judicare, aliquidve agere praesumat, absque ejus consilio et judicio: quia et quod fecerit, irritum erit, et ipse gradus sui periculo subjacebit. Constituit etiam ut episcopus quilibet ambitus causa ad aliam civitatem non transmutetur: sed si fieri debet, fiat caeteris fratribus invitantibus, et Romanae Ecclesiae auctoritate, [Col. 1166D] et illius Ecclesiae, ad quam transmutandus est, utilitate. Praecepit etiam (3, q. 4, c. Consanguineorum) ut consanguineorum conjunctiones fieri omnino prohibeantur; quia tales nullum habent pondus testimonii. Confirmavit etiam (in fine epist. 2) , et saluberrimis exemplis divinae Scripturae ostendit tam sacerdotes Domini, quam reliquos fideles post dignam satisfactionem posse revocari ad pristinos honores. Hic ordinavit episcopos octo, presbyteros quindecim, diaconos quatuor.
Urbanus, natione Romanus, ex patre Pontiano, sedit annos novem, menses decem, dies duodecim. [Col. 1167A] Fuit autem temporibus consulatus Antonini et Alexandri. Obiit vero confessor temporibus Diocletiani VIII Kal. Junii. Hic in suis decretis confirmat (epist. 1 ad omnes fideles) ut praedia et quaecunque res a fidelibus ecclesiae Dei traditae sunt, semper esse debeant in potestate et dispositione episcoporum, in quorum parochia ipsae ecclesiae sunt sitae; et ipsi episcopi ex ipsis rebus omnibus communem vitam degere volentibus, cuncta necessaria ministrare; nec quidquam eorum in alios usus, quam ecclesiasticos, convertere debeant, quia vota sunt fidelium, et pretia peccatorum, ac patrimonia pauperum. Et quaecunque in alios usus, quam in praedictos converterint, necessario sacrilegii rei existunt, et si non corpore, anima tamen mortui cadunt. Et sedes episcoporum [Col. 1167B] ideo in ecclesiis excelsae constituuntur (ibid.) ut ex hoc episcopi praelationem atque potestatem ligandi et solvendi habere intelligantur, et omnes fideles per manus impositionem episcoporum Spiritum sanctum post baptismum accipere debeant, ut pleni Christiani inveniantur. Hic Valerianum Caeciliae sponsum, multosque alios ad fidem Christi convertit, et ad martyrii palmam perduxit. Hic ordinavit episcopos octo, presbyteros novemdecim, diaconos septem.
Pontianus, natione Romanus, ex patre Calpurnio, sedit annos novem, menses quinque, dies duos. Fuit autem temporibus Alexandri, a consulatu Pompeiani et Peliniani [Pelagiani]. Eodem tempore [Col. 1167C] praedictus pontifex cum Hippolyto presbytero in exsilium est deportatus ab Alexandro in Sardiniam, in insulam Bucinam, Severo et Quintiano consulibus, et in eadem insula afflictus, et maceratus fustibus, defunctus est III Kalend. Novemb. Hic etiam in decretis suis mandavit (epist. 1, ad Felicem) , sacerdotes non esse accusandos ab inimicis, aut a sceleratis, aut hominibus alterius sectae vel religionis: vel, si forte peccaverint, a reliquis sacerdotibus arguendos, et a summis pontificibus constringendos esse praecepit, ita ut nullo modo a seacularibus, aut malae vitae hominibus arguantur vel arceantur. Hic ordinavit episcopos septem, presbyteros sex, diaconos quinque
Antherus, natione Graecus, ex patre Romulo, sedit annos duodecim, mensem unum, dies duodecim: fuit autem temporibus Maximini et Africani coss. Hic gesta Martyrum diligenter a notariis exquisivit, et in ecclesia recondidit. Qui III Nonas Januarii martyrio coronatur. Hic ordinavit (epist. ad episcop. Beaticae) episcopum unum. Hic etiam consultus de episcoporum mutatione (7, q. 1, c. Mutationes) fieri licere in suis decretis respondit; non tamen cujusquam libitu aut dominatione, sed communi utilitate aut necessitate, sicut Petrus apostolorum princeps de Antiochia Romam utilitatis causa est translatus, ut ibi plus proficere posset. Et Eusebius [Col. 1168A] etiam de parva quadam civitate apostolica auctoritate mutatus est Alexandriam: similiter et Felix de civitate qua ordinatus erat, electione civium, propter doctrinam et bonam vitam quam habebat, communi episcoporum et reliquorum sacerdotum aut populorum consilio translatus est Ephesum. Quia, sicut episcopi habent potestatem ordinare regulariter episcopos et reliquos sacerdotes, sic quotiescunque utilitas aut necessitas exposcit, supradicto modo et mutare et inthronizare potestatem habent. Non enim de minori ad majorem civitatem transfertur, qui non ambitu, nec propria voluntate, sed aut vi a propria sede pulsus, aut necessitate coactus, aut utilitate loci et populi, non superbe, sed humiliter ab aliis transfertur et inthronizatur. Hic eisdem decretis [Col. 1168B] suis sancivit ( eadem epist. ), ut quisque inobediens spirituali animadversione truncetur, et ejectus de ecclesia rapido daemonum ore dilanietur: sicut olim in veteri lege, quicunque sacerdotibus non obtemperasset, aut extra castra positus lapidabatur a populo, aut gladio cervice subjecta contemptum expiabat cruore (Deut. XVII) .
Fabianus, natione Romanus, ex patre Fabio, sedit annos tredecim, mensem unum, dies undecim: fuit autem temporibus Maximini et Africani, usque ad Decium secundum et Quadratum, qui martyrio coronatur XIV Kalend. Februarii. Hic ordinavit episcopos undecim, presbyteros viginti duos, diaconos [Col. 1168C] septem. Hic septem diaconos in Urbe Roma in septem regiones ipsius urbis divisit, qui ad perageudum officium illis congruum omni hora parati invenirentur. Hic etiam septem subdiaconos ordinavit, qui septem notariis imminerent, et gesta martyrum veraciter ex integro colligerent. Hujus etiam tempore Novatus haereticus ex Africa venit, qui Novatianum et alios quosdam Christi confessores de Christi Ecclesia separavit, et in doctrinam pravam convertit.
Hic paterne monuit, et decreto salubri, et omnibus Christianis hominibus servando sancivit (epist. 1, ad comministros.—6, q. 1., c. Omnes) ut omnes illi, cum quibus Apostolus cibum nos sumere vetat (I Cor. V) , a Christianorum consortio sequestrati [Col. 1168D] penitus habeantur, nec in cujuslibet et fidelium accusatione ullatenus suscipiantur, usque ad satisfactionem, dum digne venisse non dubitantur.
Hic etiam in decretis Orientalibus episcopis destinatis (epist. 2) inviolabiliter servandum esse praecepit, ut singulis annis novum chrisma conficeretur, et vetus in sanctis ecclesiis cremaretur, quia, sicut ipsius diei solemnitas per singulos annos est celebranda, ita ipsius sancti chrismatis confectio per singulos annos est agenda, et de anno in annum renovanda, et fidelibus tradenda, quia novum sacramentum est. Haec apostoli docuerunt, haec eorum successores tenuerunt, et semper tenenda esse, firmiter mandaverunt. Hic in eisdem decretis statuit [Col. 1169A] (3, q. 5, c. Suspectos) , et apostolos eorumque successores statuisse inducit, universaliter ad accusationem, id est, ad nullius Christiani hominis ecclesiasticam accusationem, recipiendos esse suspectos, aut quoslibet inimicos; vel qui non sint bonae conversationis, vel quorum vita est accusabilis, vel qui in recta fide sunt dubii, aut quorum fides, vita et libertas noscitur, vel qui infamiae maculis sunt aspersi, aut sceleribus irretiti. Ad sacerdotum vero accusationem nullos debere vel posse recipi dicit (2, q. 7, c. Sicut) , qui sacerdotes fieri non possunt, aut qui non sunt sui, id est, sacerdotum ordinis: quoniam, sicut sacerdotes vel reliqui clerici a saecularium laicorum accusatione excluduntur; ita illi ab istorum sunt excludendi et alienandi, criminatione. [Col. 1169B] Et si in rebus saecularibus suum cujusque jus et proprius ordo servatur, multo magis in ecclesiasticis dispositionibus jus et ordo servandus est; et nulla debet induci confusio.
Item in eisdem praecepit, ne ullus unquam praesumat accusator simul esse, et judex vel testis: quoniam in omni judicio, subaudi synodali, quatuor personas necesse est semper adesse, id est electos judices, accusatores, defensores et testes.
Item statuit, ne oves suum pastorem reprehendere audeant, nisi ipse in fide erraverit. Si vero in fide erraverit, erit corrigendus prius secrete a subditis: si autem incorrigibilis apparuerit, tunc erit accusandus apud primates suos aut ad sedem apostolicam. Pro caeteris vero actibus suis magis est tolerandus [Col. 1169C] a subditis, quam publice derogandus aut accusandus.
Item in alia decretali epistola (epist. 3) , quam ipse praedictus papa Hilario episcopo misit, idem de sacerdotum et majorum natu accusatione statuit, quod et in illa statuerat, quam Orientalibus episcopis destinavit. Insuper peregrina judicia, salva in omnibus apostolica auctoritate, generali sanctione prohibuit; et ita ordinabiliter in episcoporum accusatione agi decrevit, ut episcopus quilibet super certis criminibus accusatus provinciales episcopos electos debeat habere judices, a quibus omnibus in ipsa provincia audiatur: quia non alihi, quam in foro suo oportet accusatum audiri, et, si ibi adversum sibi senserit judicem, metropolitanum videlicet [Col. 1169D] aut primatem, licenter absque ulla afflictione, et injuriosae detentionis custodia vocem appellationis et defensionis habeat. Item statuit (3, q. 6, c. Si quis episcopus) ut quilibet, nisi ante suum judicem pulsatus, si voluerit, taceat; et ut pulsatis, quoties appellaverint, induciae dentur. Ad haec statuit (1, q. 6, c. Si quis judicem) crimen quodlibet cuilibet temere ex ira objectum non esse pro accusatione habendum; et ut (3, q. 6, c. Pulsatus) quicunque accusationem per scripturam se probaturum esse fateatur, et si non probaverit quod objecit, poenam, quam intulit, patiatur. Probatio autem et causa ibi semper agatur, ubi crimen admittitur (3, q. 6, c. Qui crimen) , nisi si episcopus apostolicam sedem appelaverit. [Col. 1170A] Tunc vero id statuendum esse, quod ejusdem sedis pontifex statuerit.
Cornelius, natione Romanus, ex patre Castino, sedit annos duos, menses duos, dies tres. Hic ideo, quia epistolam a B. Cypriano Carthaginensi episcopo acceperat, jussu Decii capite detruncatur III Nonas Martii. Hic ordinavit episcopos septem, presbyteros quatuor, diaconos quatuor. Hic rogatus a quadam matrona, Lucina nomine, corpora apostolorum Petri et Pauli de catacumbis noctu levavit; et primo quidem corpus B. Pauli silentio levatum est, ac positum in praedio praedictae matronae, via Ostiensi, ad latus ubi decollatus est. Postea vero corpus B. Petri [Col. 1170B] accepit, et condecenter posuit illud juxta locum ubi crucifixus est, inter corpora sanctorum episcoporum in templo Apollinis in monte aureo in Vaticano palatii Neroniani III Kalend. Julii. Idem praedictus papa et martyr, in epistola quam Rufo coepiscopo consultus misit (epist. 2) , juxta praeceptum Domini in Evangelio, et Jacobi apostoli in sua epistola, et omnium apostolorum, et suorum antecessorum praecepta sequens, et jura confirmans; incauta sacramenta a sacerdotibus fieri penitus velat, quia ante suum tempus a summis sacerdotibus vel a reliquis sacramenta non esse exacta vel exhibita, nisi pro fide recta testatur. Item in eadem (2, q. 4, c. Nos sanctorum; et c. Nos sacramentum) , sicut et alii antecessores sui fecerant, providendum esse affirmat, [Col. 1170C] ne oves suum pastorem, nisi a fide exorbitaverit, reprehendere aut accusare praesumant; quia talos accusationes vim non habent, neque pastoribus nocere possunt. Item prohibet, ne ullus sacerdotum causam suam alieno committat judicio; sed semper habeat comprovinciales, et notos judices, nisi illic vim temerariae multitudinis timuerit, aut infestos vel suspectos judices habuerit. Pro his enim causis ad majoris auctoritatis judices, et ad alias provincias appellare et venire concessum est. Item in eadem affirmat (3, q. 6, c. Omnia) omnino esse vacua omnia illa, quae in omni negotio aut loco adversus absentes aguntur aut judicantur, quoniam absentem nullus abdicit [addicit], nec ulla lex damnat.
Lucius, natione Romanus, ex patre Porphyrio, sedit annos tres, menses tres, dies tres: fuit autem temporibus Galli et Volusiani, usque ad Valerianum tertium, et Gallicanum. Hic primum fuit in exsilio, postea ad ecclesiam incolumis reversus est: demum a Valeriano capite truncatur I Nonas Martii. Hic ordinavit episcopos septem, presbyteros quatuor, diaconos quatuor. Hic propter malevolos et sacerdotum persecutiones constituit, ut duo presbyteri et tres diaconi episcopum in omni loco non deserant, ut, juxta Apostolum, etiam ab his qui foris sunt, studium habeatur bonum conservari testimonium [Col. 1171A] (I Tim. III) ; quod in epistola quam omnibus Galliae et Hispaniae episcopis destinavit (de Cons. d. 2, c. Jubemus) , apud ipsos servari hortatus est. Constituit in eadem etiam (2, q. 7, c. Criminationes) ut criminationes majorum natu per alios non fiant, nisi per eos qui crimina intendunt; et ipsi tales, ut digni sint et irreprehensibiles appareant, et actis publicis se omni suspicione et inimicitiis carere doceant, et fidem ac conversationem irreprehensibilem se ducere ostendant. Et quia hoc fieri ante quoslibet judices interdum difficile animadvertit, ad alios ecclesiasticos judices, ubi major auctoritas fuerit, postulanti audientiam non negandam esse decrevit. Item in eadem, juxta sanctorum apostolorum, et eorum successorum, decretum praecipiendo constituit, [Col. 1171B] ut, si quilibet metropolitanus episcopus, nisi quod ad suam solummodo pertinet parochiam, nisi consilio et voluntate omnium comprovincialium episcoporum extra aliquid agere tentaverit, gradus sui periculo subjaceat, et quod egerit, irritum habeatur et vacuum. Consensu etenim et consilio solummodo omnium provincialium pontificum metropolitano episcopo licere, constituit (9, q. 3, c. Nullus) agere et disponere de eorum causis, et ecclesiis, et clericis, atque saecularium necessitatibus, aut de communibus quibuscunque negotiis agi necesse fuerit. Similiter de ipsis provincialibus statuit, ut nihil eis segregatim aut communiter absque metropolitano agere liceat, nisi de his solummodo quae ad eorum proprias parochias pertinent. Similiter apostolica auctoritate [Col. 1171C] praecepit, ut nullus metropolitanus episcopus absque omnium suffraganeorum suorum praesentia aliquorum eorum audiat causas; alioquin irritae erunt, et ipse causam dabit pro facto. Item praecepit, ut per singulas provincias hoc episcopi observent, ne posteriores se prioribus suis praeferant; ne eis inconsultis, nisi quantum ad propriam parochiam pertinet, aliquid agant: sed de communibus eorum causis consonam sententiam proferant et determinent; quia aliter actae nullas vires habebunt, nec ecclesiasticae reputabuntur. Item in eadem epistola de exspoliatione dotis et oblationum ecclesiarum consultus, prius multis rationibus, et multorum auctoritate hoc genus invasionis et rapinae sacrilegium esse ostendit (17, q. 4, c. Qui rapit. et c. Omnes Ecclesiae raptores) ; postmodum et auctoritate et decreto prophetarum, apostolorum, eorumque successorum, et omnium catholicorum Patrum exemplis, tales praesumptores, et ecclesiae raptores, atque suarum facultatum alienatores, a liminibus sanctae matris Ecclesiae anathematizat, et damnat, et sacrilegos esse judicat: et non solum eos, sed omnes eis consentientes: quia non solum qui faciunt, sed etiam qui facientibus consentiunt, rei sunt, et judicantur (Rom. I) . Par enim poena et agentes et consentientes comprehendet.
Stephanus, natione Romanus, ex patre Lobio, [Col. 1172A] sedit annos septem, menses quinque, dies duos: fuit autem temporibus Valeriani, et Gallicani, et Maximi, usque ad Valerianum tertium, et Gallicanum secundum. Hic cum duobus episcopis, et octo presbyteris, et tribus diaconis in carcerem missus, cum singulis tandem jussu Valeriani capitali sententia plectitur IV Nonas Augusti. Hic ordinavit episcopos tres, presbyteros septem, diaconos quinque. Hic in epistola, quam episcopo Hilario misit (epist. 1) , infames personas ad gradus sacros promovendas et ad accusationem recipiendas esse prohibuit: infames vero eas personas esse descripsit (6, q. 1, c. Infames) , quae pro aliqua culpa qualibet notantur infamia, id est, omnes qui Christianae legis normam abjiciunt, et statuta ecclesiastica contemnunt. Similiter fures, [Col. 1172B] sacrilegos, et omnes capitalibus criminibus irretitos, sepulcrorum quoque violatores, et apostolorum, eorumque successorum, et caeterorum sanctorum Patrum religiosa statuta libenter violantes, et omnes qui adversus Patres armantur, similiter incestuosos, homicidas, perjuros, raptores, maleficos, veneficos, adulteros, de bellis fugientes, et qui indigna petunt sibi loca tenere, aut facultates ecclesiae abstrahunt injuste, et qui fratres calumniantur aut accusant, et non probant: vel qui contra innocentes principum animos ad iracundiam provocant, et omnes anathematizatos, vel pro suis sceleribus ab ecclesia expulsos, et omnes quos ecclesiasticae vel saeculi leges infames esse pronuntiant: hos omnes infames esse descripsit, hos ad sacros gradus provehi, [Col. 1172C] et ad accusationem recipi interdixit. Item servos ante legitimam libertatem poenitentes, digamos eos qui curiae deserviunt, vel qui non sunt corpore integri, vel qui sanam mentem non habent, aut intellectum, aut inobedientes sanctorum decretis existunt, ad sacros gradus provehendos esse prohibuit. Nec istos, videlicet, supradictos, item nec libertos, neque suspectos, nec rectam fidem, nec dignam conversationem habentes, summos sacerdotes accusare posse asseruit (de Cons. dist. 1, c. Vestimenta) . Praedictus papa in eadem epistola constituit, ne sacerdotes et levitae vestimentis ecclesiasticis in aliis usibus uterentur, quam ecclesiasticis officiis
Hic idem pontifex in alia epistola (2 epist.) , quam [Col. 1172D] destinavit omnibus episcopis per diversas provincias, et caeteros, quos supra enumeravimus, a sacerdotum accusatione removit, ad hoc procul dubio affirmavit pro sacrilego reputandum, quidquid injuste agitur in rebus Deo sacratis, et episcopis, qui sacri [quia sacra] sunt, et violari a quoquam non debent. Item decreto suo asseruit (2, q. 2, c. Nullurs) ut nullus episcopus, dum suis fuerit rebus exspoliatus, aut a sede propria occasione qualibet pulsus, debeat accusari nec ab aliquo prius crimen ei possit objici, quam integerrime restauretur: et omnia ei quocunque ingenio ablata absque dolo et fraude funditus legibus restituantur: quia non solum ecclesiasticae sed etiam saeculi leges hoc fieri prohibent. Item con [Col. 1173A] (3, q. 5, c. Accusatores) ne ille qui se ab episcopo, aut ab ejus ministris, laesum esse existimat, vel pro aliquibus erratis eos corripere cupit, prius eos accusare praesumat, quam eos charitative his aut ter conveniat, ut ab eis percipiat, aut familiarem emendationem, aut justam excusationem. Quod si praesumpserit, a liminibus ecclesiae usque ad dignam satisfactionem jussit eliminandum.
Item constituit, ut nullius per scripta anathematizatio suscipiatur; sed propria voce, si legitima et condigna accusatoris persona fuerit, praesente videlicet eo, quem accusare desiderant, quia nullus absens accusari potest, aut accusare. Item constituit, ut nullus episcopus prius accusetur, aut suis respondeat accusatoribus, quam regulariter a suo primate [Col. 1173B] sit vocatus, et locum defendendi ad abluenda crimina accipiat. Item, ne aliquis episcopus accusetur, aut audiatur, nisi in praesentia omnium provincialium, et ab omnibus comprovincialibus episcopis; quia ipsis absentibus, nec debet, nec potest audiri aut judicari. Item statuit ne licentia accusandi progrediatur ultra terminos provinciae (3, q. 6, c. Ultra; 3, q. 11, c. Neganda) . Item constituit, ne accusatori prius detur licentia quemlibet criminandi, quam se crimine, quo premitur, purgando exuerit: quia non est credendum contra alios eorum confessioni, qui criminibus impliciti sunt, nisi se prius probaverint innocentes. Dixit etiam (2, q. 7, c. Quaerendum) nusquam legi facultatem disponendi de ecclesiasticis rebus attributam esse laicis, etiam religiosis. Praecepit [Col. 1173C] etiam de personis accusatorum (2, q. 8, c. Accusatorum) ut earum fides, vita et conversatio primo diligenter inquiratur, et postea ea quae objiciuntur fideliter pertractentur: quia nihil prius fieri debet, quam praedictorum fides, vita et conversatio, diligenter discutiatur, ne alicujus invidia, aut inimicitiis, aut intentione mala quisquam vexetur.
Sixtus, natione Graecus, ex philosopho, sedit annum unum, menses decem, dies viginti tres. Fuit autem Valeriani et Decii tempore: et fuit tunc maxima persecutio. Eodem tempore hic comprehensus est a Valeriano, et ductus, ut daemonibus sacrificaret. Qui, quia praecepta ejus contempsit, [Col. 1173D] capite truncatus est, et cum eo sex diaconi sub die VIII Idus Augusti. Tertia autem die post ejus passionem passus est, et beatissimus Laurentius ejus archidiaconus, IV Idus Augusti. Hic ordinavit episcopos duos, presbyteros quatuor, diaconos septem.
Hic in epistola, quam Grato episcopo consulenti cum misit (epist. 1) , rationibus et auctoritate plurimorum irrefragabili asseruit et probavit Filium Dei non ex tempore, neque post tempora natum, sed ante omnia tempora de paterno utero inenarrabiliter generatum. Hic, in eadem epistola, hoc quod a multis suis antecessoribus constitutum erat, ad omnium episcoporum auxilium se roborasse ostendit (2, q. 6, c. Omnes) : videlicet, ut omnes episcopi. [Col. 1174A] qui in quibusdam gravioribus pulsantur aut criminantur causis, quoties necesse fuerit, libere apostolicam sedem appellent, atque ad eam, quasi ad matrem, confugiant: et si quis episcopus etiam judicatus a comprovincialibus episcopis venerit ad Romanae sedis antistitem, in ejus potestate sit, per se, aut per vicarios suos retractare negotium: et dum hoc actum et peractum apud ipsum Romanum pontificem fuerit, nullus alius in ejus loco ponatur aut ordinetur episcopus: quoniam perscrutari quidem accusati episcopi causam comprovincialibus episcopis licet, diffiniri autem inconsulto Romano pontifice non est permissum (3, q. 6, c. Accusatus) .
Item in alia epistola, quam misit episcopis per Hispaniae provincias constitutis (epist. 2) , sicut et [Col. 1174B] antecessores sui fecerant, constitutum fecit (2, q. 7, c. Si quis) , ut nemo episcopum, vel quemlibet Ecclesiae praelatum prius accusare praesumat, quam eum conveniat, et, si aliter egerit, communione privetur. Similiter statuit, ut nemo pontificum aliquem episcopum suis rebus exspoliatum, aut a sede expulsum excommunicare, aut judicare praesumat: quia non est privilegium, quo spoliari possit jam nudatus. Item decrevit, ut nullus episcopus alterius parochianum praesumat retinere, vel ordinare, vel judicare: quia, sicut irrita ejus ordinatio erit, ita et dijudicatio; quia nullus nisi sui judicis sententia potest teneri: quoniam qui eum ordinare non potuit, nec judicare ullatenus potest. Similiter constituit, ne illa quae incerta sunt judicentur: quia [Col. 1174C] quamvis sint vera, non tamen sunt credenda, nisi quae certis indiciis comprobantur, nisi quae manifesto judicio convincuntur, nisi quae judiciario ordine publicantur. Item auctoritate et verbis Apostoli confirmat (Exod. XXIII) , inscriptionem adversus presbyterum non esse recipiendam absque duobus vel tribus idoneis testibus (I Tim. V) . Item a praedecessoribus suis plerumque statutum commemorat, ut nemo anathema in episcoporum suspiciat accusatione: item, nec illi, qui eos in sua nolunt recipere querela vel accusatione.
Dionysius ex monacho, cujus generationem non potuimus reperire, sedit annos sex, menses duos, [Col. 1174D] dies quatuor. Fuit autem temporibus Galieni, ex die XI Kalend. August. Aemiliano et Basso consulibus usque in VII Kalend. Januarii, a consulatu Claudii et Paterni. Hic presbyteris Romae parochias et ecclesias dedit (13, q. 1, c. Ecclesias) , singulas singulis: et ipsas parochias et coemeteria eis dimisit [divisit], et unicuique jus habere proprium constituit, ita videlicet, ut nullus alterius parochiae terminos aut jus invadat, sed unusquisque suis sit contentus. Et in epistola quam Severo episcopo Cordubensis provinciae destinavit (epist. 2) , ipsi Severo, caeterisque episcopis, hoc quod ipse inde ipse statuerat, servare et sequi praecepit. Item in eadem constituit, sicut et sui praedecessores fecerant (15, q. 3, c. Nemini) , [Col. 1175A] ne crimina episcopis per alios liceret impingi, nisi per ipsos qui crimina intendunt, et ipsi tales sint, quales superius antecessores suos determinasse saepe ostendimus. Hic ordinavit episcopos octo, presbyteros duodecim, diaconos sex.
Felix, natione Romanus, ex patre Constantio, sedit annos quatuor, menses tres, dies viginti quinque. Hic martyrio coronatur III Kalend. Junii. Hic ordinavit episcopos quinque, presbyteros novem, diaconos quinque. Hic in epistola, quam Paternio [Paterno] episcopo scripsit (epist. 1) , detractores et inimicorum fautores ab episcopali accusatione submoveri praecipit. Similiter antecessores suos sequendo, [Col. 1175B] firmavit (3, q. 4, c. Detractores; 2, q. 7, c. Majorum) ne summorum quispiam minorum accusationibus impetatur aut dispereat, neque in re dubia certa judicetur sententia, ne ullum judicium nisi ordinabiliter habitum teneatur. Item, si quis clericum super quibuslibet criminibus pulsandum crediderit (3, q. 6, c. Si quis) , in provincia, in qua consistit ille qui pulsatus, suas exerat rationes [exerceat actiones], nec existimet eum accusator alibi, aut longius protrahendum ad judicium; et si ille, qui pulsatus fuerit, suspectos habuerit judices, liceat ei appellare primates. Primates quoque accusatum discutientes episcopum (2, q. 1, c. Primates) , non prius damnationis sententiam proferant, quam apostolica freti auctoritate, aut reum seipsum confiteatur, [Col. 1175C] aut per innocentes et canonice examinatos regulariter testes convincantur, et caetera. In eadem subjunxit de episcoporum injusta damnatione (11, q. 3, c. Irritum) , de ejus qui accusatus est absentia, de proditoris calumnia, quae antecessores suos saepenumero in suis decretis praecepisse supra ostendimus.
Praedictus vero pontifex (epist. 2) , auditis omnium episcoporum querimoniis, qui per Galliae provincias constituti fuerant, et eorum oppressionibus paterne compassus, convocatis amplius quam quinquaginta [septuaginta] episcopis, propter malignorum hominum insidias, qui in ecclesiam et ecclesiasticos viros saeviebant indifferenter, synodali decreto episcoporum constituit, de accusatione, ut accusator, si est [Col. 1175D] idoneus, non prius cujuslibet episcopi causam apud primates deferat, quam eum charitative conveniat: et cum ipsam causam corrigere nolle intelligit, tunc demum ad summos primates causa ejus canonice deferatur. Qui videlicet primates congruo tempore, id est, autumnali, vel aestivo, et congruo loco, vel intra provinciam, concilium omnium comprovincialium convocare regulariter debebunt: quo et ipse regulariter convocatus venire debet, si eum infirmitas, aut alia gravis necessitas non detinuerit. Nam si suis, aut ecclesiae rebus sibi commissis fuerit exspoliatus, aut in detentione aliqua a suis ovibus fuerit sequestratus, antequam in pristinum honorem cum omni privilegio restituatur, et sua omnia legibus [Col. 1176A] redintegrentur, nec convocari, nec judicari canonice poterit (3, q. 2, c. Si epi cop.) . Post restitutionem vero suam, et suorum redintegrationem, tunc regulariter infra quatuor vel quinque vel septem menses, juxta quod possibilitas fuerit, convocatus ad concilium legitimum et idoneum veniat; et si ita juste esse videatur, accusantium propositionibus respondeat. Adimi namque episcopo episcopatum, antequam causae ejus exitus appareat, sacrilegium est, et auctor talium sacrilegus. Si vero aegrotans fuerit episcopus (5, q. 3, c. Si aegrotans) , aut aliqua eum necessitas detinuerit, pro se legatum ad synodum mittat, ne a communione suspendatur, cui crimen intenditur, nisi ad causam suam dicendam electorum judicum die statuta litteris evocatus minime [Col. 1176B] occurrerit. Quod si ad causam dicendam ex utraque parte venerint, quia unus absque altero audiri non debet, quaerendum est in judicio, cujus sint conversationis, et fidei, atque suspicionis accusatores, aut qua intentione hoc faciant: quia ad hoc admitti non debent, nisi bonae conversationis et rectae fidei, et qui omni careant suspicione. Si vero culpabiles judicio episcoporum accusatorum personae apparuerint (3, q. 10, c. Si accusatorum) , ad arguendum non admittantur. Absente vero adversario accusator non audiatur (3, q. 9, c. Absente) , nec sententia absente parte alia a judice dicta ullam vim obtinebit; nec absens per alium accusare aut accusari potest; nec affinis testis admittatur. Peregrina item judicia generali sanctione removit (3, q. 6, c. Peregrina) . [Col. 1176C] Item in eadem synodo super memorias martyrum missas celebrari constituit, ne memoria eorum a malis possit exstingui, aut veneratio prohiberi.
Eutychianus, natione Tuscus, ex patre Marino, de civitate Lunis, sedit annos octo, mensem unum, diem unum. Fuit autem temporibus Aureliani, a consulatu Aureliani tertio, et Marcellini. Hic ordinavit episcopos novem, presbyteros quatuordecim, diaconos quinque. Hic martyrio coronatur VIII Kalend. Augusti. Hic in epistola quam Joanni episcopo et caeteris episcopis per Baeticam provinciam constitutis misit (epist. 1) , constituit ut fabae et uvae, et [Col. 1176D] caetera quae apostoli constituerunt, ad altare offerantur, caeterae vero species ad domum sacerdotum deferantur; et simplici benedictione benedictae, a populis ita demum sumantur (Canonum c. 4) .
Hic idem pontifex in alia epistola quam destinavit, universis episcopis per Siciliam constitutis (epist. 2) , ordinem accusationis exponit, quem ipse cum omnibus episcopis, et sanctae Romanae Ecclesiae utriusque ordinis fidelibus constituit ac discrevit, ita dicens: Non ita in ecclesiasticis agendum negotiis (2, q. 6, c. Non ita) , sicut in saecularibus: quia in saecularibus, postquam legibus vocatus quis venerit, et in foro decertare coeperit, non licet et ante peractam causam recedere; in ecclesiasticis vero dicta causa, recedere [Col. 1177A] licet, si necesse fuerit, aut si se praegravari viderit. Accusationis autem ordinem talem dicimus, et servari jubemus: id est, si quis clericorum in crimine impetitur, non statim reus existimetur, quia causari [qui accusari] potuit, ne subjectam [suspectam] innocentiam faciamus. Sed quisquis ille est, qui crimen intendit, in judicium veniat, nomen rei indicet, vincula inscriptionis arripiat, custodiae [custodiat] similitudinem, habita tamen dignitatis existimatione patiatur [potiatur], ne forte moverit licentia [noverit licentiam] mentiendi, cum calumniantes ad vindictam poscat similitudo supplicii. Haereticos, et suspectos, et excommunicatos, homicidas quoque et maleficos, fures, sacrilegos, raptores, veneficos, adulteros, et qui raptum fecerint, vel falsum testimonium dixerint, [Col. 1177B] et omnes, qui Christianae religionis et nominis dignitatem, et suae legis vel propositi normam, aut regulariter prohibita neglexerint, a licentia tam accusandi, quam testificandi omnino removit. Similiter prohibuit, ut nullae causae a judicibus ecclesiasticis audiantur, quae legibus non continentur, vel quae prohibita esse noscuntur: quia non solum ecclesiasticae, sed etiam saeculi leges haec observare praecipiunt. Item affirmat, quibus regnum Dei excluditur, procul dubio et Ecclesia denegatur.
Caius, natione Dalmaticus, ex genere Diocletiani imperatoris, ex patre Caio, sedit annos undecim, menses quatuor, dies duodecim. Fuit autem temporibus [Col. 1177C] Diocletiani: cujus persecutionem fugiens annis novem habitavit in cryptis; qui tandem martyr meruit effici X Kalend. Maii. Hic in epistola, quam Felici episcopo scripsit, quod apostolicae sedis auctoritas juxta catholicam disciplinam tempore suo tenebat, de multis eum instruere exoratus, curavit, ita dicens: Primum quidem scias, paganos et haereticos non posse Christianos accusare (2, q. 7, c. Pagani) , aut vocem infamationis inferre; deinde nemo unquam episcopum ad judices saeculares, aut reliquos clericos accusare praesumat: et si quis episcopus, presbyter aut diaconus, vel quilibet clericus apud episcopos (quia alibi non oportet a qualibet persona, quae rite recipienda est) fuerint accusati, quicunque fuerit, sive ille sublimis vir honoris, sive alterius dignitatis, [Col. 1177D] qui hoc genus illaudabilis intentionis arripuerit, noverit docenda probationis monstranda documentis se [noverit prob. documenta se] debere inferre. Si quis ergo circa hujusmodi personas non probanda detulerit, auctoritate hujus sanctionis intelligat se jacturam infamiae sustinere. Qualiter autem ad concilium veniatur (3, q. 1, c. Episcopis) , et caetera, et de induciis anniversariis, dicit se ideo in eadem epistola non ponere: quia sufficienter de hujusmodi ab apostolis, et eorum successoribus, et a suis antecessoribus tractatum esse existimat. De ordinibus vero ecclesiasticis in eadem epistola scripsit, et omnibus servari demandavit: ut, si quis episcopus esse meretur, primo sit ostiarius, deinde lector, postea [Col. 1178A] exorcista, inde sacretur acolytus, deinde subdiaconus, deinde diaconus et postea presbyter. Exinde, si meretur, episcopus ordinetur, et regiones in magnis civitatibus inter diaconos dividi praecepit: et omnes difficiles quaestiones, quae exortae fuerint, semper ad apostolicam sedem referri praecepit.
Marcellinus, natione Romanus, ex patre Projecto, sedit annos novem, menses quatuor, dies viginti quinque. Fuit autem temporibus Diocletiani et Maximiani. Quo tempore tanta fuit persecutio Christianorum, ut intra triginta dies, septemdecim millia hominum promiscui sexus per diversas provincias martyrio coronarentur. Tunc et ipse Marcellinus compulsus daemonibus [Col. 1178B] sacrificavit. Sed post paucos dies synodo congregata in civitate Campaniae coram centum et octoginta episcopis, digne poenituit. Unde Diocletianus iratus, quia ad sacrificandum eum cogere non valuit, cum aliis tribus capite truncari jussit VI Kalend. Maii; et post triginta dies sepultus est a Marcello presbytero. Et cessavit episcopatus ejus annos septem, menses sex, dies viginti quinque, propter nimiam persecutionem Christianorum. Hic ordinavit episcopos quinque, presbyteros quatuor, diaconos duos. Hic in epistola, quam Salomoni episcopo misit (epist. 1) , multis rationibus probavit, et multorum irrefragabili auctoritate firmavit, Patrem non esse majorem Filio, nisi secundum naturam humanitatis. Et hoc fecit propter quosdam haereticos, [Col. 1178C] qui eo tempore exorti econtrario nitebantur probare.
In alia autem epistola, quam universis destinavit episcopis per Orientales provincias constitutis (epist. 2) , monet et praecipit omnes a fratrum persecutione et litigio cessare; et ut contentiones, quaecunque inter Christianos fuerint ortae, ad ecclesiam deferantur, et ab ecclesiasticis viris terminentur. Constituit etiam, ut major non possit a minore judicari, et ut episcopus quilibet nullum possit inferre praejudicium illi pontifici, a quo consecratus esse probatur: et, si praesumptum fuerit, irritum esse, et inter ecclesiastica statuta non esse censendum. Item in eadem statuit (11, q. 1, c. Cleric.) ne ullus clericus, cujuscunque ordinis sit, absque pontificis sui permissione [Col. 1178D] ullum ad saeculare judicium praesumat attrahere, nec ei laicum liceat accusare [nec laico clericum liceat accus.]. Hic, sicut et Calixtus papa, decreto suo firmavit (2, q. 7, c. Laico) , ne imperatori, vel cuiquam pietatem custodienti, liceat aliquid contra mandata divinitatis praesumere, nec quidquam, quod evangelicis propheticisque ac apostolicis regulis obviat, agere. Itaque sic intulit: Injustum ergo judicium, et definitio injusta regis, vi vel jussu a judicibus ordinata, non valet, nec quidquam, quod contra evangelicae, vel propheticae, aut apostolicae doctrinae constitutionem, sine sanctorum Patrum fuerit actum, stabit; et quod ab infidelibus aut haereticis factum fuerit, omnino cessabitur.
Marcellus, natione Romanus, ex patre Benedicto, de regione Via lata, sedit annos quinque, menses septem, dies viginti et unum. Fuit autem temporibus Maxentii et Maximiani. Comprehensus autem a Maxentio, et traditus in catabulo animalibus ad serviendum, quia daemonibus sacrificare noluit, diu ibidem cilicio indutus, et inedia maceratus, vitam finivit in Christo XVII Kalend. Februar. Hic ordinavit episcopus viginti et unum, presbyteros viginti quinque, diaconos duos. Hic in epistola quam destinavit universis episcopis, Antiochenae ecclesiae subditis, scribit (epist. 1) a sanctis Patribus, inspirante Domino, constitutum esse, ne ulla synodus praeter [Col. 1179B] Romanae sedis auctoritatem possit legitime convocari, in qua episcopus super quibuslibet criminibus pulsatus debeat audiri vel judicari; et omnia negotia episcoporum, et summarum causarum, sive cuncta dubia, apostolicae sedis auctoritate sunt agenda et finienda, et omnia comprovincialia negotia ejusdem sedis auctoritate sunt retractanda. Haec eadem in alia epistola, quam Maxentio episcopo scripsit (epist. 2) , summopere servari praecepit; et alia multa de negotiis episcoporum in eadem posuit, quae hic ideo non adnotavimus, quia eadem saepe in antecessorum suorum decretis iterando praescripsimus.
[Col. 1179C] Eusebius, natione Graecus, ex medico, sedit annos sex, mensem unum, dies tres. Fuit autem temporibus Constantis [Constantini] . Qui VI Nonas Octobr. migravit ad Dominum. Hic ordinavit episcopos quatuor, presbyteros tredecim, diaconos tres. Hic tres epistolas decretales fecit, et in illa, quam universis episcopis per Campaniam et Tusciam constitutis scripsit (epist. 3) , solemniter celebrari praecepit festum Inventionis sanctae crucis, quae suis temporibus V Nonas Maii inventa est (de Cons. dist. 3, c. Crucis) . Similiter in eadem praecepit (de Cons. dist. 5, c. Manus) . omnes haereticos ad conversionem venientes, si in fide S. Trinitatis baptizati essent, per manus impositionem esse reconciliandos: et hoc sacramentum, videlicet manus impositionis, nec debere, [Col. 1179D] nec fieri posse ab aliis, quam ab episcopis dixit, et aliter praesumptum irritum et vacuum habendum, nec inter ecclesiastica jura reputandum.
In illa vero epistola, quam Gallicanis episcopis destinavit (epist. 2) , et de haereticorum susceptione idem servari mandavit, et ab accusationibus clericorum et episcoporum infames, et caeteros quos antecessores sui removendos saepe praescripserant, et ipse removit, dicens: Qui eorum castitatem et gravitatem imitari nolunt, nec eos impetere possunt.
Illa autem, quam direxit episcopis per Alexandriam et Aegyptum constitutis (epist. 1) , prohibuit ne oves pastorem suum reprehendant, nec ullatenus [Col. 1180A] accusent, nisi a recta fide exorbitaverit (2, q. 2, c. In Scripturis) : quia pastorum facta, quanquam recte reprehendenda videantur, subditorum tamen gladio ferienda non sunt. Et de expulsis aut exspoliatis in eadem subintulit, ita dicens: Quos sciatis, nec ad synodum provincialem, nec ad generalem posse convocari, nec in aliquo dijudicari, antequam cuncta, quae eis ablata sunt, legibus potestati eorum redintegrentur, et postmodum non sub angusti temporis spatio; sed tantum temporis spatium eis indulgeatur, quantum exspoliati vel expulsi esse videntur, antequam ad synodum convocentur (3, q. 2, c. Prius) . Et ab omnibus suae provinciae episcopis quisque audiatur: nam nec convocari ad causam, nec judicari potest exspoliatus vel expulsus; quoniam [Col. 1180B] non est privilegium, quo exspoliari possit jam nudatus. Unde et antiquitus decretum est, omnes possessiones, et omnia sibi sublata, atque fructus cunctos ante litis contestationem perceptos ut primas possessori restituat. Et alibi scriptum habetur (2, q. 2, c. Nullus) : Ille qui violentiam pertulit, universa in statu, quo fuerant, recipiat, et quae possidet securus teneat. Et alibi in synodalibus Patrum decretis, et regum edictis legitur statutum (3, q. 1, c. Redint.) : Redintegranda sunt omnia exspoliatis, vel ejectis episcopis praesentialiter ordinatione pontificum, et in eorum potestatem, unde abscesserunt, funditus revocanda, quaecunque [ quacunque ] conditione temporis, aut dolo, aut captivitate, aut violentia malorum [ virtute majorum], aut per quascunque injustas causas res [Col. 1180C] ecclesiae vel proprias, aut substantias suas perdidisse noscuntur, ante accusationem, aut regularem ad synodum vocationem eorum, et reliqua. Multa adhuc in eadem ad idem probandum subjungit.
Melchiades, natione Afer, sedit annos quatuor, menses septem, dies octo. Fuit autem temporibus Maxentii et Volusiani et Rufini consulum. Hic ordinavit episcopos undecim, presbyteros septem, diaconos quinque, et IV Idus Decembris migravit ad Dominum. Iste autem, in epistola quam Hispanis episcopis direxit, eos rogando et obsecrando instruxit, ut primo semper omnia diligenter inquirant, et cum justitia et charitate definiant, neminem [Col. 1180D] ante verum et justum judicium condemnent, nullum suspicionis arbitrio judicent, sed primum probent, et postea charitative sententiam proferant, et quod sibi fieri nolunt, alteri non inferant (Tob. IV) . et episcopos non judicent aut condemnent absque Romanae sedis auctoritate; quod si fecerint, irritum erit, et facientes condemnabuntur: quia hoc privilegium ipsi Romanae sedi a temporibus apostolorum servari statutum est; quia, quamvis cunctorum apostolorum par electio foret, beato tamen Petro concessum est ut aliis praeemineret, et causas et interrogationes, quae ad querelam venirent, prudenter disponeret. Idem praedictus pontifex, in eadem epistola, eosdem quaerentes instruxit, sacramentum [Col. 1181A] impositionis manuum episcoporum majus esse, quam baptismi, quia a majoribus, id est a summis pontificibus, fit, et a minoribus perfici non potest, et ideo majori veneratione venerandum et tenendum est; sed ita tamen haec duo sacramenta conjuncta sunt, ut ab invicem, nisi morte praeveniente, nullatenus possint segregari, et unum sine altero rite perfici non possit. Nam unum sine altero praeveniente morte potest, aliud autem non potest. Non tamen dubitare debemus, ut plenitudinem de fonte suscipiamus, quin Spiritus sanctus, qui super aquas salutiferi baptismi descendit illapsu, in fonte plenitudinem tribuat ad innocentiam, in confirmatione augmentum praestet ad gratiam. In baptismo enim regeneramur ad vitam; post baptismum vero [Col. 1181B] confirmamur ad pugnam. Et si continuo transituris sufficiant regenerationis beneficia, victuris tamen necessaria sunt confirmationis auxilia. Regeneratio per se salvat mox in pace beati saeculi recipiendos; confirmatio armat et instruit ad agones mundi hujus et praelia reservandos. Idem papa in eadem epistola interdicit, ne quis jejunium Dominicae diei et quintae feriae celebret, ut inter jejunium Christianorum et gentilium, fidelium et infidelium, vera, et non falsa, discretio habeatur.
Silvester, natione Romanus, ex patre Rufino, sedit annos viginti tres, menses decem, dies undecim. Fuit autem temporibus Constantini et Volusiani [Col. 1181C] consulum. Hic diversis temporibus ordinavit episcopos sexaginta quinque, presbyteros quadraginta duos, diaconos viginti sex. Hic persecutionem fugiens, diu in monte Soracte latuit; sed postmodum cum gloria rediens Constantinum baptizavit, quem Christus in ipso baptismo a squalore leprae mundavit. Hic potestate Deo libere serviendi accepta, constitutum fecit de omni Ecclesia. Hujus etiam temporibus, ejus praecepto, facta synodus in Nicaea Bithyniae, et congregati sunt trecenti et decem et octo catholici episcopi, qui fidem integram, catholicam et immaculatam exposuerunt, et Arium, et Photinum, et Sabellium, eorumque sequaces damnarunt.
Eodem quoque tempore etiam ipse jam dictus [Col. 1181D] papa praefati Constantini Augusti consilio canonica vocatione in urbem Romam ducentos septuaginta septem episcopos congregavit; et iterum, tam Callixtum, quam Arium, et Photinum, et Sabellium damnavit: et constituit ut nullus presbyter Arianum resipiscentem susciperet, nisi episcopus ejusdem loci eum reconciliaret, et sacrosancto chrismate confirmaret. In qua etiam synodo consensu et subscriptione omnium constitutum est, ut nullus laicus clerico crimen inferre audeat (2, q. 7, c. Nullus; 2, q. 7, c. Clericus) , et ut presbyteri non adversus episcopum, nec diaconi adversus presbyterum, nec aliqui minores gradus adversus quemlibet majorem gradum habentem det aliquam [Col. 1182A] accusationem, et non damnetur praesul quilibet nisi septuaginta duobus testibus, neque praesul summus a quoquam judicetur; presbyter cardinalis nisi in quatuor et quadraginta testibus non damnabitur; diaconus cardinalis non damnabitur nisi in viginti sex testibus; subdiaconus, acolythus, exorcista, lector, ostiarius, nisi, sicut scriptum est, in sex testibus. Testes autem et accusatores sine aliqua sint infamia: testimonium autem laici adversus clericum nemo suscipiat (11, q. 1, c. Testimonium) . Nemo clericum quemlibet in publico examinare praesumat, nisi in ecclesia. Nullus clericus, vel diaconus, aut presbyter propter quamlibet causam intret in curiam, nec ibi ante judicem suam causam dicere praesumat. Et si quis [Col. 1182B] clericus accusans clericum, in curiam introierit, anathema suscipiat.
Hic in praedicta synodo constituit (de Cons. dist. 1, c. Consulto) ut nullus in serico panno aut tincto sacrificium altaris celebrare praesumat; sed in puro lineo ab episcopo consecrato, terrae [terreno] scilicet lino procreato atque contexto. Et si quis in ecclesia militare aut proficere desiderat, debet esse prius ostiarius, deinde lector, et postea exorcista per tempora quae episcopus constituerit: deinde acolythus annis quinque, subdiaconus totidem, et custos martyrum; et diaconus similiter annis quinque, presbyter annis duobus [tribus] probatus ex omni parte intantum, ut etiam ab his qui foris sunt testimonium bonum habeat, [Col. 1182C] unius videlicet uxoris vir (I Tim. III) , quae tamen a sacerdote sit benedicta. Et sic probatus, si fuerit dignus, et vota cleri ac populi occurrerint, canonice episcopus consecretur: quem quidem talis vitae et, ut praedictum est, accedentem nec clerus nec populus postea perturbare debet. Hoc etiam in memorata constituit synodo (de Cons. dist. 1, c. Nullus) , ut nullus presbyter missam celebrare praesumat, nisi in sacratis ab episcopo locis, qui sui particeps de caetero voluerit esse sacerdotii. Hic etiam constituit, ut presbyter baptizatum, et de aqua lavatum chrismate liniret propter subitaneum transitum mortis. Hic constituit, ut diaconi dalmaticis in ecclesia uterentur, et palliis in laeva. Hic pridie Kalend. Januarii confessor Christi catholicus [Col. 1182D] migravit ad Dominum.
Marcus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit menses octo, dies viginti. Fuit autem temporibus Constantini, et Nepotiani, ac Secundi. Hic constituit, ut episcopus Ostiae, qui consecrat episcopum urbis Romae, pallio uteretur. Hic epistolam direxit Athanasio et universis Aegyptiorum episcopis, in qua multis modis paterne eos super querimonia afflictionis eorum consolatur, et ad solatium defensionis capitula Nicaeni concilii, quae apud eos malorum violentia jam non erant, transmittere in eadem se dicit. Hic ordinavit episcopos [Col. 1183A] viginti septem, presbyteros viginti quinque, diaconos sex: qui Nonis Octobris confessor obiit.
Julius, natione Romanus, ex patre Rustico, sedit annos quindecim, menses duos, dies sex. Fuit autem temporibus Constantii haeretici filii Constantini, a consulatu Feliciani et Maximini. Hic decem menses in exsilio degens multas tribulationes est passus: post mortem autem praedicti Constantii ad sedem suam est reversus. Qui, imperantibus Constantio et Constante Augustis, Romae cum centum et sedecim episcopis synodum habuit, in qua fidem in Nicaeno concilio a [Col. 1183B] trecentis et octodecim orthodoxis episcopis corroboratam confirmando exposuit, et contra illam omnes sentientes omnium decreto anathematizavit. Hic in prima epistola, quam universis Orientalibus episcopis direxit, multipliciter ac rationabiliter eos a calumniis fratrum documentis retrahere nititur, proponens eis multa ex Nicaeni concilii capitulis, et ex suorum praedecessorum decretis confirmans et ipse eadem cum omnibus apostolicae regulae subjectis. In ea vero epistola, quam eisdem Orientalibus episcopis haereticis scripsit, diserto ac libero ore eos de insolentia, quam contra Romanam Ecclesiam habuerant, arguit, et multis capitulis, multorum auctoritate subnixis, et in ea positis, eos injuste Athanasium et caeteros [Col. 1183C] catholicos episcopos a sedibus expulisse convicit, et eosdem hac de causa vocatos culpabiles ostendit, quia toties vocati venire distulerint, ita dicens: Sane manifestum est eos suum confiteri crimen, qui toties evocati absque inevitabili causa venire distulerint, et purgandi se voluntate non utuntur. Hic etiam constituit, ut nullus clericus causam quamlibet in publico diceret, nisi in ecclesia. Hic ordinavit episcopos novem, presbyteros octodecim, diaconos quatuor. Qui obiit confessor pridie Idus Aprilis.
Liberius, natione Romanus, ex patre Augusto, sedit annos quindecim, menses septem, dies tres. Fuit [Col. 1183D] autem temporibus Constantini usque ad Constantium Augustum haereticum, qui praedictum papam annis tribus in exsilio maceravit, eo quod Arianae haeresi consentire noluit. Deinde sacerdotes congregati, in locum Liberii, Felicem presbyterum episcopum ordinaverunt. Qui habito quadraginta septem [quadraginta octo] episcoporum concilio, Ursacium et Valentem presbyteros Arianae haeresi consentientes a communione sua, et recte credentium, separavit. Unde ipsi furoris zelo accensi, consilio inito, Constantii auctoritate missa Liberium ab exsilio revocaverunt, hoc videlicet pacto, ut rebaptizandi solum communione cum eis participaret. Qui praedicto pacto consentiens, retractus est ab exsilio, et habitavit [Col. 1184A] in coemeterio S. Agnetis. Deinde facto ab Arianis concilio, Felix vir catholicus est depositus, et extra civitatem ejectus, et habitavit in praediolo suo via Portuensi: Liberius autem consentiens Constantio haeretico, ad sedem reductus est; non tamen ipse rebaptizatus est, sed rebaptizandi consensum praebuit, et tenuit Romanam sedem postea annis septem, et fuit Romae tam in clero quam in populo magna persecutio. Ordinavit autem episcopos novemdecim, presbyteros octodecim, diaconos quinque. Obiit autem VIII Kalend. Maii.
Qui, antequam Arianorum communione praevaricator esset factus, Athanasio et caeteris Orientalibus orthodoxis episcopis decretalem epistolam direxit (Epist. 1) , in qua diligentissime concilii Nicaeni fidem [Col. 1184B] commendat, et pro ipsa servanda ostendens praemium et poenam, studiosissime unumquemque debere certare hortatur. Hic item, antequam haeresi Arianae assentiret, epistolam universaliter omnibus scripsit episcopis (Epist. 2) , in qua eos hortatur et monet, ut nullus episcopus pro quibuslibet perturbationibus, dum durare poterit, suam relinquat ecclesiam; nec quietem monasterii magis eligat quam pro populo sibi commisso laborare contendat [intendat], ita inter caetera dicens: Fatuas hominum insidias respuere, et Patres sequi, et Patrum terminos non transgredi, prout Dominus dedit, satagamus, id est, ut nostras ecclesias relinquere non properemus, dum malis resistere valebimus, aut populos nobis commissos negligere, aut quietem [Col. 1184C] amplius eligere, quam pro eis laborare, pro quibus etiam animas ponere debemus. Et inferius in eadem dicit (7, q. 1, c. Suggestum) : Suggestum namque nobis est, quod pro praeteritis laboribus et infestationibus nonnulli vestrum assignatas sibi, et a Deo commissas relinquunt plebes, et fratres plures [in futuro plures] relinquere velint eas, quas tueri debent ecclesias, et pro ovibus sibi commissis laborare negligant, et monasteriorum se quieti jam contradere festinent, et vacationem ab episcopatus laboribus eligere, et silentio atque otio vitam degere magis optant [appetant], quam in his, quae sibi commissa sunt, permanere, dicente Domino: «Beatus, qui perseveraverit usque in finem (Matth. X, XXIV) ,» etc. Ideoque, fratres charissimi, [Col. 1184D] non vos afflictionum amaritudo a pio mentis vestrae proposito coarctet recedere. Attendite itaque vobis et omni gregi, in quo Spiritus sanctus vos constituit episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit proprio sanguine suo (Act. XX) , ut non sit qui vos decipiat ac seducat in sublimitate [subtilitate] sermonis, ut plebes vobis commissas relinquatis, et alicubi [alicui] propter opprobrium malorum hominum quieti vos tradatis, ut vos solummodo salvetis, et filios orphanos relinquatis. Item in eadem de observatione canonum eosdem ita monet, dicens: In nullo patiamini providentissima decreta canonum violari, quatenus et Nicaenorum canonum instituta, et quae a nobis, vel a praedecessoribus nostris [Col. 1185A] provide et salubriter sunt decreta, intemerata permaneant.
Felix, natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit annum unum, menses tres, dies duos. Hic declaravit Constantium filium Constantini esse haereticum, et secundo rebaptizatum ab Eusebio Nicomediensi. Et quia hoc declaravit, ideo postea praedicti Constantii praecepto capite truncatur in civitate Coranna III Idus Novembris. Hic consecravit episcopos novemdecim, presbyteros viginti et unum, diaconos quinque. Hic in epistola quam destinavit Athanasio, et universis Aegyptiorum, Thebaidorum ac Libyorum episcopis (epist. 2) , quaedam capitula a sanctis Patribus, tam [Col. 1185B] in Nicaena synodo, quam in sancta Romana sede constituta interseruit, quibus praedicti episcopi fulti inimicorum insidias melius possent evadere, quae et nos huic opusculo inserere, non inutile videtur. Sic autem incipit:
1. Est autem synodicis decretum institutis, ut nemo episcopum penes saeculares arbitros accuset, sed apud summos primates. 2. Si quis adversus episcopum causam habuerit, non prius alios episcopos adeat, ut eum accuset, quam familiariter ei indicet suam querelam, et ab eo aut justam emendationem, aut rationabilem percipiat excusationem, ipsa nos instruente Veritate: «Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum: si te non audierit, adhibe duos vel tres testes: et si vos non audierit, dic Ecclesiae [Col. 1185C] (Matth. XVIII) ,» id est, tunc accusa eum publice, et non prius, et reliqua. 3. Si quis episcopum post haec elegerit accusare, summis primatibus episcoporum suam indicet causam, et non saecularibus, qui magis ad pacem, quam ad judicium eos revocent, ut charitas in omnibus, et ab omnibus custodiatur. Si primates (5, q. 2, c. Si primates) , aut episcoporum accusatores cum eis pacificare familiariter minime poterunt; tunc tempore legitimo eos ad synodum canonice convocatam non infra angusta tempora canonice convocent, et prius eis [quaw est] per scripta significent quid eis opponant, ut ad responsionem parati veniant. 4. Nam si aut vi aut timore ejecti fuerint, aut suis rebus exspoliati, nec canonice ad synodum vocari possunt; respondere aemulis debent, antequam canonice [Col. 1185D] restituantur, et sua omnia eis legaliter reddantur: et praesul prius restituatur, et postea non statim sed diu, per spatiosa tempora suis potestative dispositis, et ad suam necessitatem praeparatis, ad tempus veniat ad causam; et si juste visum fuerit, accusatoribus respondeat suis. 5. Nulli infami atque sacrilego de quocunque negotio liceat adversus religiosum Christianum, quamvis humilis servilisque persona sit, testimonium dicere, nec de qualibet re, actione aut inscriptione Christianum impetere. 6. Si quis episcopus legitime accusatus, et supradicto ordine ad concilium canonice vocatus fuerit, absque ulla trepidatione ire debet: et, si ipse non potuerit, pro se legatum ad synodum mittat. 7. Nullae causae a judicibus ecclesiasticis [Col. 1186A] audiantur, quae legibus non continentur, vel quae prohibitae esse noscuntur. 8. Si quis aliter non acquieverit, nisi episcopum accuset, supra taxato hoc tenore agere debebit; quia accusatio aliter non potest rata existere. Tunc primo accusati causam ad primates accusator canonice deferat: nec a communione prohibeatur accusatus, nisi in electorum judicium canonice evocatus, infra tres aut sex aut plures menses pro his [suis] rationem redditur us venire distulerit; sed si venire non potuerit, nihil ei nocebit. Ille vero, qui aut [vi aut] timore a sede pulsus, aut suis rebus fuerit exspoliatus, non prius vocetur ad synodum, quam omnia legibus ei redintegrentur, et tandiu in sede propria pacifice et potestative cuncta disponens resideat (3, q. 2, c. Tandiu) , quandiu expulsus vel [Col. 1186B] exspoliatus carere visus est suis rebus. Cum autem ad judicium venerit, si voluerit et necesse fuerit, induciae ei petenti a fratribus [patribus] constitutae absque impedimento concedantur, et judices a se electi tribuantur in loco, unde est qui accusatur; aut si aliquam [alibi] temerariae multitudinis vim metuerit, locum sibi congruum eligat, quo absque timore suos, si necessitas expoposcerit, testes habere, et absque impedimento suam canonice sententiam finire valeat, quia multa per subreptionem evenire solent. 9. Ut testificandi licentia denegetur his, qui Christianae religionis et nominis dignitate, et legis, vel sui propositi normam, vel regulariter prohibita neglexerint. 10. Multum derogatio praevalet, quando derogatori creditur: ideo variis detractionibus [detrectationibus] [Col. 1186C] atque accusationibus non debet labefactare primatem, sed magis Patrum regulis roborari, ne facile aut indifferenter suscipere accusationes praesumat, dicente Domino: «Non suscipias vocem mendacii (Exod. XXIV) .» Prius probare debet suspicionem, et causam, aut quo animo hoc faciat; et postea suscipere, quia veritatis professionem propinquitas [propinquitatis], inimicitiae, timoris, amoris, odii, et cupiditatis intentio impedire et adversa fratribus irrogare solet.
11. Personae accusantium tales esse debent, quorum fides, conversatio, et vita probabilis, et absque reprehensione sit, et qui omnium careant suspicione: quia et hoc tempore praesenti [te praesente], ut bene nostis, in Nicaena synodo propter malorum hominum insidias sunt haec et alia quam plura delata [deleta]. [Col. 1186D] Primates illi, et non alii, sint quam qui in praedicta synodo sunt constituti. 12. Reliqui vero qui metropolim sedem tenent, archiepiscopi vocentur, et non primates, salva in omnibus apostolicae sedis dignitate, quae et [ei] ab ipso Domino concessa (Matth. XVI) , et postea a sanctis Patribus roborata est. 13. Primo semper in omnium episcoporum accusatione persona, vita et conversatio accusantium enucleatim inquiratur, et postmodum ea, quae objiciuntur, fideliter pertractentur; quoniam nihil aliter fieri debet, nisi praedictorum [impetitorum] fides, persona, vita et actus discutiantur: quia non debet pravorum, aut insidiantium hominum pernicies vitam lacerare innocentium. Sane saepissime a malis boni persequuntur, qui non cessant [Col. 1187A] suis calamitatibus aliis derogare: ideo summopere est praevidendum, ne haec fiant. 14. Nullus servus, nullus liber, nullus infidelis, nullus criminibus irretitus, nullus calumniator, nullus qui inimicitiis studet, nullus qui libenter [frequenter] litigat, et ad accusandum vel detrahendum est facilis, nulla infamis persona, vel quos ad accusandum publica crimina leges publicae non admittunt; episcopos accusare praesumant: quoniam accusatores, et accusationes, quas saeculi leges non recipiunt, qua ratione sacerdotalis eas ordo, recipere debeat, invenire nequeo, cum haec et in Nicaena synodo prohibita sint, et illi magis ab istis, non isti ab illis judicari debeant. Et Apostolus dicit: « Spiritualis judicat omnia, ipse vero a nemine judicatur (I Cor. II) .» 15. Haeretici, [Col. 1187B] a quibus nimium opprimimur, excommunicatique, homicidae, malefici, fures, sacrilegi, raptores, venefici, adulteri, et qui raptum fecerint, vel falsum testimonium dixerint, seu qui ad sortilegos magosque concurrerint, nullatenus ad accusationem vel ad testimonium erunt admittendi.
16. Non ita in ecclesiasticis agendum negotiis, sicut in saecularibus. In saecularibus enim, postquam legibus vocatus venerit, et in foro decertare coeperit aliquis, non licet ante peractam causam recedere: in ecclesiasticis vero, causa dicta, licet recedere; si necesse fuerit, aut praegravari se viderit. 17. Quoties episcopus super certis accusatur criminibus, si tales fuerint accusatores, qui juste et canonice recipi debeant, synodo legitima in suo tempore congregata, ab omnibus canonice [Col. 1187C] audiatur, qui sunt in provincia, episcopis. Quod si non legitimi fuerint accusatores, non fatigetur episcopus, quia sacerdotes ad sacrificandum vocari [vacare] debent, non ad litigandum; nec illi qui throni Dei vocantur, pravorum hominum insidiis debent turbari, sed libere Christo Domino famulari. 18. Quamvis provincialibus episcopis una cum metropolitano eorum causas suae provinciae episcoporum liceat charitative et concorditer agitare; non tamen, sicut in praedicta synodo constitutum est, licet definire absque Romani pontificis auctoritate. Quod si secus a quibusdam praesumptum fuerit, ipsi, qui hoc egerint, suae praesumptionis suscipiant damnum, et illi, qui ab eis perperam excommunicati aut damnati fuerint, auctoritate hujus sanctae sedis, et beati praeceptoris [Col. 1187D] nostri clavigeri Petri potestate solvantur atque restituantur. Ipse enim Dominus ait: Quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelis. (Matth. XVI) . 19. Quoties episcopi se a comprovincialibus vel a metropolitano putaverint praegravari, aut eos suspectos habuerint, mox Romanam appellent sedem, atque absque ulla detentione, et suarum rerum ablatione, libere ire liceat. Et dum praedictam Romanam appellaverint Ecclesiam, aut ab ea se audiri expoposcerint, nullus eos aut excommunicare, aut eorum sedes subripere, aut eorum res auferre, aut aliquid eis inferre praesumat, antequam amborum [eorum] causa Romani pontificis auctoritate firmetur. Quod si aliter a quoquam praesumptum fuerit, nihil eis oberit [nihil [Col. 1188A] erit], sed viribus carere non est dubium. 20. De induciis vero episcoporum, super quibus consuluistis, diversas a Patribus regulas invenimus institutas. Quidam enim (3, q. 3, c. De induciis) ad repellenda impetitorum machinamenta, et suas praeparandas responsiones, et testes confirmandos, et consilia eorum [episcoporum] et amicorum quaerenda, annum et [aut] sex menses mandaverunt concedi; quidam autem annum, in quo plurimi concordant; minus vero quam sex menses non reperi; quia et haec laicis indulta sunt, quanto magis et Domini sacerdotibus?
Hic praedictus papa aliam epistolam scripsit universis spiritualibus fratribus, et reliquis in sacerdotali collegio Domino consecratis (epist. 2) , in qua [Col. 1188B] eos studiosissime hortatur persecutiones et tribulationes patienter sustinere, ut ejus filii inveniantur, quem quotidie Patrem invocant Deum in coelis, et ut detrahentibus non detrahant, sed cuncta in spiritu humilitatis peragant, et in patientia longanimitatis, quae sunt docenda, edoceant.
Damasus, natione Hispanus, ex patre Antonino, sedit annos octodecim, menses tres, dies undecim. Cum isto ordinatur in contentione Ursinus; sed facto concilio sacerdotum constitutus est Damasus, quia fortior, et plurima multitudo erat: Ursinus autem ejectus est ab Urbe, et Neapolis constitutus episcopus. Damasus autem postea invidiose adulterii [Col. 1188C] arguitur; et facta inde synodo, a quadraginta octo [quadraginta quatuor] episcopis expurgatur: accusatores autem ejus Concordius et Callistus diacones a concilio sunt damnati, et de Ecclesia ejecti. Hic ordinavit episcopos septuaginta duos, presbyteros triginta et unum, diaconos undecim. Hic II Idus Decemb. obiit.
Hic in epistola, quam Stephano archiepiscopo Mauritaniae, et universis Africanae provinciae episcopis destinavit (epist. 3) , eos instruit, qualiter metropolitanos episcopos et summa ecclesiastica negotia discutere liceat: ita videlicet, ut nemo ex eis desit, et omnes in singulorum negotiis concordent, et caetera in eadem ponit, quae et antecessores sui constituerunt, id est, de ipsis episcopis quos [Col. 1188D] damnari non liceat, nec synodum convocare canonicam absque Romanae sedis auctoritate; de canonica vocatione ad synodum, de induciis, quas dandas sex mensium spatio in criminalibus episcopis mandat, de accusatoribus et testibus, quales esse debeant; item de inscriptione calumniatoris, quae semper primo fieri debet, et quae criminum discussio ibi agitanda sit, ubi et ipsa crimina sunt admissa: et caetera, quae plane jam in praedecessorum suorum decretis supra notavimus.
Item praedictus papa aliam scripsit decretalem epistolam Prospero Numidiae primae sedis episcopo, et caeteris orthodoxis episcopis ubique consistentibus (epist. 4) : de coepiscopis [chrorepiscopis]. [Col. 1189A] qui nihil amplius sunt, vel possunt, quam presbyteri, ita inter caetera dicens: Nimis jam eorum institutio improba, nimis est prava: quia, ut hi de summo sacerdotii ministerio aliquid praesumant, omni caret auctoritate, et sacris canonibus videtur esse contrarium, et vacuum atque inane est, quidquid in praedicto summi sacerdotii egerint ministerio. Nam non amplius, quam duos ordines inter discipulos Domini esse cognovimus (dist. 68, c. Chrorepiscopi) . Unde iste tertius processerit, funditus ignoramus: et quod ratione caret, exstirpari necesse est. Cum enim episcopi non sint, qui minus quam a tribus, aut qui ab uno vel duobus sunt ordinati episcopis, nec nominentur episcopi, si nomen non habent, qualiter officium habebunt? Idcirco benedictionem, quam praedicti coepiscopi [Col. 1189B] ante suam prohibitionem per manus impositionem dabant, magis videtur nobis vulnus inferre, quam salutem: quia qui pontificatus apicem non habebant, quomodo ea, quae non habebant, dare poterant? quoniam nihil in dante erat, quod ille posset accipere; et propterea magis vulnerabant capita, quae per manus impositionem tangebant, quam ea, quae eis collata non erant, per aliquam benedictionem darent. Et ubi vulnus infixum est, necesse est adhibere medicinam; qua infixa sanetur macula, id est, reiterari necesse est, quod legitime actum aut collatum minime approbatur, si perfectum esse debebit. Nam quomodo honorem posset retinere, qui ab alio [illo] acceperit, qui potestatem dare non habuit legitime, invenire non possum: cum ille qui pontificalem honorem non [Col. 1189C] habuit, pontificalia non potest jura tribuere: nec hoc sibi poterant vindicare, cujus capaces per hoc, quod illis obstiterat, non fuerunt.
Aliam iterum scripsit epistolam praedictus papa episcopis per Italiae provincias constitutis (epist. 6) , in qua accusationem fratrum per scripta fieri prohibet, ita inter caetera dicens: Leges saeculi accusatores praesentes exigunt, et non per scripta absentes; unde canonica Patrum constituta non semel, sed saepissime clamant, nec accusationes, nec testimonia ullum per scripta posse proferre, nec de aliis negotiis quicunque testimonium dicant, nisi de his quae sub praesentia eorum acta esse noscuntur (5, q. 2, c. Reiatum) . Similiter, et qui accusare alium elegerit (3, q. 9, c. Qui accusare) , praesens per se, et non per [Col. 1189D] alium accuset, inscriptione videlicet praemissa: neque ullus unquam judicetur, antequam legitimos accusatores praesentes habeat, locumque defendendi accipiat ad abluenda crimina.
Hic sententiam Hieronymi presbyteri de celebratione missae confirmavit, videlicet, ut die Dominico nullus post tertiam horam diei missarum solemnia celebrare praesumat. Hic praecepit, ut psalmi die noctuque in ecclesia canerentur.
Siricius, natione Romanus, ex patre Tiburtio, sedit annos quindecim, menses undecim, dies viginti quinque. Hic ordinavit episcopos triginta duos, [Col. 1190A] presbyteros triginta et unum, diaconos sedecim. Hic de hoc saeculo migravit VIII Kalend. Martii. Hic in epistola quam Himmerio Tarraconensi episcopo scripsit (epist. 1) , baptizatos ab Arianis si ad catholicam fidem festinent, denuo baptizandos esse prohibuit; quia et Apostolus prohibet (Ephes. IV) , et canones contradicunt, et Liberii papae decreta post cassatum Ariminense concilium ad provincias missa prohibent, et sola episcopalis manus impositione catholicorum conventui eos sociandos esse asserit. Item in eadem affirmat, nullo tempore anni, nisi in Dominico Paschae et Pentecostes, quemlibet baptizandum, nisi eum mortis cujuslibet periculum urgeat. Iterum illos, qui ad apostasiam transeunt, et idolorum cultu ac sacrificiorum contaminatione [Col. 1190B] polluuntur, a corpore Christi et sanguine jubet abscindi; resipiscentibus autem, et ad lamenta conversis, poenitentiam in vita agendam esse, et in fine ultimo reconciliationis gratiam tribuendam esse praecipit. Item puellam alii desponsatam, ne alter in matrimonium accipiat, inhibet (27, q. 2, c. De conjugali) : quia illa benedictio, quam sacerdos nupturae imponit, si transgressione violetur, apud fideles cujusdam sacrilegii instar est. De his vero, qui acta poenitentia tanquam canes et sues ad pristinos vomitus et volutabra redeunt, et militiae cingulum repetunt, et incontinentes existunt (33, q. 2, c. De his vero) , quia jam poenitendi non habent refugium; decernit, ut sola intra ecclesiam fidelibus oratione jungantur, a Dominicae autem mensae convivio separentur: [Col. 1190C] transeuntibus autem de hac vita viatico munere subveniri jubet.
De monachis vero vel monachabus, qui se prius clanculo illicita contagione polluerunt, et postea in abruptum conscientiae desperatione perducti de illicitis complexibus libere filios procrearint, a monasteriorum coetu et ecclesiarum conventibus eliminandos esse mandavit, ut in suis ergas ulis retrusi purgatorio [purificatorio] possint poenitudinis igne decoqui, ut eis saltem ad mortem solius misericordiae intuitu per communionis gratiam possit indulgentia subveniri.
De sacerdotibus vero atque levitis (82, dist. c. Plurimos) , qui post longa consecrationis suae tempora, tam de propriis conjugiis, quam de turpi coitu [Col. 1190D] sobolem procrearint, et crimen suum defendunt, quia in Veteri Testamento sacerdotibus ministris procreandi facultas legitur attributa, quia non ex alia utique, nisi quam ex tribu Levi quisquam ad Dei ministerium fuerat praeceptus admitti; mandat ut his, qui ignorantia lapsos se defient, hac conditione misericordia non negetur, ut sine ullo honoris augmento, in hoc quo detecti sunt, quandiu vixerint, officio perseverent; si tamen post haec continentes sese studuerint exhibere. Illos vero, qui se illicita privilegii excusatione defendere nituntur, omni ecclesiastico honore apostolica auctoritate spe futurae adeptionis prohibita penitus privat. Et quia licenter ac libere inexploratae vitae homines, quibus [Col. 1191A] etiam fuerant numerosa conjugia, ad praefatas dignitates, prout cuique fuerat libitum, aspirabant; quid de hujusmodi ab universis ecclesiis sit sequendum, quid vitandum, generali pronuntiatione decrevit: ita videlicet, ut qui a pueritia usque ad tricesimum aetatis suae annum probabiliter vixerit, una tantum uxore contentus, et ea virgine, et cum illa benedicta a sacerdote, promoveri per singulos gradus mora praefiniti temporis poterit, si in singulis irreprehensibiliter vixit: illum vero clericum (dist. 84, c. Quisquis) , qui aut viduam aut certe secundam conjugem duxerit, omni ecclesiasticae dignitatis privilegio mox nudandum esse censuit, laica sibi tantum communione concessa; quam ita demum poterit possidere, si nihil praeterea [postea], propter [Col. 1191B] quod hanc perdat, possideat. Feminas vero ab omnibus clericis exclusit (dist. 81, c. Feminas) nisi eas tantum, quas propter solas necessitudinum causas habitare cum iisdem synodus Nicaena permisit. Monachos autem (16, q. 1, c. Monachos) , quos morum gravitas et vitae ac fidei institutio sancta commendat, clericorum officiis aggregari concessit, temporibus praefixis, vel singulis gradibus servatis.
Illud quoque decrevit (dist. 50, c. Illud) , ut, sicut poenitentiam agere cuiquam clericorum non licet, ita et post poenitudinem ac reconciliationem nulli unquam liceat honorem clericatus adipisci: quia, quamvis sint omnium peccatorum contagione mundati, nulla tamen debent gerendorum sacramentorum instrumenta suscipere, qui fuerant vasa [Col. 1191C] vitiorum. Sed quia in hujusmodi (dist. 50, c. Quicunque) , cum reprehenduntur, sola ignorantiae excusatio solet obtendi, hac conditione poenitendi cuilibet digamo, et viduae marito indebite ad gradum quemlibet promoto veniam relaxat, et omni spe promotionis filii adempta, in quo invenitur ordine, perpetua stabilitate permaneat.
Praedictus papa propter multas praesumptivas causas, quae suis temporibus emerserant, decretalem epistolam Africanis episcopis destinavit (epist. 4) , in qua praecepit, ut nemo extra conscientiam sedis apostolicae, hoc est, primatis, audeat episcopum ordinare; quia integrum dicit esse judicium, quod plurimorum sententia consequatur (dist. 64, c. Extra) . Item ne unus episcopus episcopum ordinare praesumat [Col. 1191D] propter arrogantiam, ne furtivum beneficium praestitum videatur, quia et in Nicaena synodo (can. 4) hoc definitum esse constat. Item, si quis post remissionem peccatorum cingulum militiae saecularis habuerit, ad clerum admitti non debet. Similiter, ut clericus mulierem viduam non ducat uxorem, praecepit. Iterum, ut laicus, qui duxerit viduam, non admittatur ad clerum. Item, ut de aliena ecclesia ordinare clericum nullus usurpet, vel ab ecclesia abjectum suscipiat, et venientes a Novatianis et Montensibus per manus impositionem suscipiantur, eo quod rebaptizati sint. Praeterea, in eadem monuit et suasit, ne sacerdotes et levitae cum uxobus suis cocant, quia in ministerio ministri quotidianis [Col. 1192A] necessitatibus occupantur, et qui in carne sunt, Deo placere non possunt.
Idem sanctae memoriae praedictus papa aliam decretalem epistolam scripsit orthodoxis (epist. 4) , per diversas provincias degentibus: in qua, quia multa contra ecclesiasticum canonem praesumebantur, praecepit et monuit, ut indignus, et non diligenter examinatus, non efficiatur episcopus, et ne sacerdotium detur illis, quorum fides, baptismus et vita nescitur: et ne neophyti, sive laici, inconsiderate diaconi aut presbyteri ordinentur, cum dicat Apostolus: Manus nemini cito imposueris (I Tim. V) .
Item praenominatus papa aliam Italicis episcopis scripsit epistolam (epist. 2) , in qua se eis Jovinianum Epicurum sociosque ejus damnasse notificat, [Col. 1192B] qui virginitatis praemium annihilabant, et jejunia condemnabant.
Anastasius, natione Romanus, ex patre Maximo, sedit annos tres, dies decem. Hic ordinavit episcopos undecim, presbyteros novem, diaconos quinque. Hic Germaniae et Burgundiae regionis episcopis epistolam scripsit, in qua eorum consultis ratione certa respondet; videlicet apostolica auctoritate mandat et prohibet (de Cons. dist. 2, c. Apostolica) , ne, cum in ecclesia sancta Evangelia recitantur, sacerdotes et caeteri sedere praesumant; sed venerabiliter curvi Dominica verba intente audiant, et fideliter adorent. Similiter prohibet transmarinum [Col. 1192C] hominem ad honorem clericatus admitti (dist. 98, c. Trasmarinos) , nisi quinque aut eo amplius episcoporum chirographis designatum: qui multa per subreptionem evenire solent, ideo et haec summopere cavenda sunt. Item Manichaeos, qui tunc erant, non recipiendos, nec cum eis ullatenus participandum esse mandat, priusquam ad rectam convertantur fidem. Hic obiit V Kalendi Maii.
Innocentius, natione Albanus, ex patre Innocentio, sedit annos quindecim, menses duos, dies viginti et unum. Hic decretalem epistolam Decentio Eugubino episcopo scripsit (epist. 1) , in qua eum de multis consulentem catholice instruit, ita incipiens: [Col. 1192D] Si instituta ecclesiastica, ita ut a beatis apostolis sunt tradita, integra vellent servare Domini sacerdotes; nulla diversitas, nulla varietas in ipsis ordinibus et consecrationibus haberetur. Sed dum unusquisque, non quod traditum, sed quod sibi visum fuit, hoc existimat esse tenendum; inde diversa in diversis locis vel ecclesiis, aut teneri, aut celebrari videntur, ac fit scandalum populis. Qui dum nesciunt traditiones antiquas humana praesumptione corruptas, putant sibi aut ecclesiis [ecclesias] non convenire, aut ab apostolis vel apostolicis viris contrarietatem inductam. Propter hoc oportet omnes sequi quod Romana Ecclesia custodit, a qua eos principium accepisse non est ambiguum. Ostendit igitur quid in singulis, unde [Col. 1193A] eum consuluerunt, facere debeant. 1. Videlicet mandat pacem post confecta mysteria dandam esse (de Cons. dist. 2, c. Pacem) ut per hoc constet populum ad omnia, quae in mysteriis aguntur, praebuisse consensum. 2. Item praecepit ut prius oblationes in missa commendentur, postea vero eorum nomina, quorum oblationes sunt, recitentur. 3. Item de consignandis infantibus, dicit manifestum esse, non ab alio quam ab episcopo fieri licere: quia, licet presbyteri sint sacerdotes, pontificatus tamen apicem non habent (de Cons. dist. 4, c. Presbyteros) .
4. Sabbato vero esse jejunandum ratione evidenti demonstrat (de Cons. dist. 3, c. Sabbato) : quia si sexta feria propter passionem Domini jejunamus, [Col. 1193B] Sabbatum praetermittere non debemus, quia inter tristitiam passionis et laetitiam resurrectionis videtur inclusum: et apostolos constat biduo isto in moerore fuisse, quod non est dubium in tantum eos jejunasse biduo memorato, ut traditio Ecclesiae habeat isto biduo sacramenta penitus non celebrari. Quae forma utique per singulas est tenenda hebdomadas, propter id, quod commemoratio diei illius semper est celebranda. Quod si putatur semel et uno Sabbato jejunandum, ergo et Dominica et quinta feria semel in Pascha utique erit celebranda. 5. De fermento autem quod a papa confectum Romae per titulos Dominica die per acolytos mittebatur, quia ipsa die presbyteri propter plebem sibi creditam cum ipso convenire non poterant, diem alibi per [Col. 1193C] parochias non esse faciendum, quia sacramenta non longe sunt portanda. 6. De his vero baptizatis, qui postea daemonio, aut vitio aliquo, aut peccato interveniente arripiuntur, dicit, nec a presbytero, nec a diacono debere nec posse consignari, nisi episcopus praeceperit: quia manus imponendae non sunt, nisi episcopus auctoritatem dederit id efficiendi, propterea quia longe positus difficulter saepe ad episcopum deduci potest.
7. De poenitentibus autem (de Cons. dist. 3, c. De poenitentibus) , qui ex gravioribus commissis, sive ex levioribus, poenitentiam gerunt, juxta Romanae Ecclesiae consuetudinem quinta feria ante Pascha remittendum eis esse demonstrat, si nulla interveniat aegritudo. Si vero quis in aegritudinem inciderit, et [Col. 1193D] usque ad desperationem devenerit, ei est ante tempus Paschae relaxandum, ne de hoc saeculo absque communione discedat. 8. De hoc vero, quod in Epistola Jacobi legitur: Infirmatur quis in vobis (Jac. V) ? etc., dicit non esse dubium de aegrotantibus fidelibus accipiendum esse, et intelligendum, qui sancto oleo chrismatis perungi possunt, quo ab episcopo consecrato, non solum sacerdotibus, sed omnibus uti Christianis licet in sua suorumque necessitate; et quod presbyteris licere non est dubium, episcopis esse licitum, non est ambiguum (dist. 95, c. Illud) . Sed de presbyteris idcirco dictum est, quia episcopi occupationibus aliis impediti ad omnes languidos ire non possunt: ad quos autem volunt ire et [Col. 1194A] ungere, licenter possunt. Poenitentibus tamen illud infundi non potest, quia genus est sacramenti. Nam quibus reliqua sacramenta negantur, quomodo unum genus putatur posse concedi?
Item praescriptus papa aliam Victricio Rothomagensi episcopo scripsit epistolam (epist. 2) propter quosdam, qui eo in tempore ignorantia vel desidia non tenebant ecclesiasticam disciplinam, et plurima non praesumenda praesumebant; in qua mandat et praecipit: 1. Ne extra metropolitani episcopi conscientiam ullus audeat ordinare episcopum (dist. 64, c. Extra) . Integrum enim est judicium, quod plurimorum sententiis confirmatur. Nec unus episcopus praesumat ordinare episcopum, ne furtivum beneficium praestitum videatur. Hoc et a Nicaena synodo [Col. 1194B] constitutum atque definitum. 2. Item, si quis post remissionem peccatorum cingulum militiae secularis habuerit, ad clericatum admitti prohibuit. 3. Item praecepit, ut, si forte causae vel contentiones inter clericos, tam superioris quam inferioris ordinis, exortae fuerint (11, q. 1, c. Si quae causae) , juxta Nicaenam synodum congregatis ejusdem provinciae episcopis jurgium terminetur, nec sine praejudicio Romanae Ecclesiae alicui liceat relictis his sacerdotibus, qui in eadem provincia Ecclesiam Dei nutu gubernant, ad alias convolare provincias. Quod si quis forte praesumpserit, eum ab officio clericatus submoveri, et injuriarum reum ab omnibus judicari jussit. Si autem majores causae in medio fuerint devolutae ad sedem apostolicam, sicut synodus statuit, [Col. 1194C] post episcopale judicium referendas eas esse mandavit.
4. Item in eadem sancivit, sicut et Siricius fecerat, ut clericus viduam mulierem non ducat uxorem, ne hoc praejudicio impeditus ad sacerdotium pervenire non possit. 5. Item, ne laicus, qui ante baptismum, seu postea, mulierem viduam duxit uxorem, postea admittatur ad clerum praecepit, quia eodem vitio videtur exclusus (dist. 34, c. Si quis) . In baptismo enim peccata dimittuntur, non tamen acceptae uxoris consortium relaxatur. 6. Item, ne is qui secundam ducit uxorem, clericus fiat, quia scriptum est: «Unius uxoris virum (I Tim. III) »; et iterum: Sacerdotes mei semel nubant. 7. Item, ut de aliena ecclesia clericum ordinare nullus usurpet, [Col. 1194D] nisi ejus episcopus precibus exoratus concedat (dist. 34, c. Si quis) . Hoc etiam synodus Nicaena constituit (can. 16, 17) , ut abjectum ab altero clericum altera ecclesia non recipiat. 8. Item ut venientes a Novatianis, vel Montensibus, per manus impositionem suscipiantur, quia licet ab haereticis, in Christi tamen nomine sunt baptizati, praeter eos qui a nobis ad illos transeuntes baptizati sunt. Hi, si resipiscentes ad nos redierint, sub longa poenitentiae satisfactione admittendi sunt.
9. Item, omnino servari jubet, ut sacerdotes et levitae cum uxoribus suis non coeant (dist. 31, c. Tenere) : quia si sacerdos, cui orandi et sacrificandi juge officium est, carnali concupiscentia fuerit contaminatus, [Col. 1195A] quo pudore sacrificare usurpabit, aut qua conscientia, quo merito exaudiri se posse credit, cum dictum sit: Omnia munda mundis; coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum? (Tit. I.) 10. De monachis autem (16, q. 1, c. De Monachis) , qui ad clericatus ordinem pervenerint, jubet, non debere eos a priori proposito deviare: quia sicut in monasterio fuit, ideo quod diu servavit, modo in meliori gradu positus non debet amittere. 11. Item mandat, ne ex curialibus, id est, qui aliquibus publicis functionibus occupati, jure ad curiam retrahi possunt, ad clericatum admittantur (dist. 51, c. Frequenter) . 12. De virginibus velatis, si postea publice nupserint, vel clanculo corruptae fuerint, mandavit, non admittendas esse ad agendam poenitentiam, nisi hi, quibus se [Col. 1195B] junxerant, de mundo recesserint (27, q. 1, c. Quae Christo) , quia jam de laicis adulteris haec forma servatur. Sententia autem ista valde severa et timenda nimis, quam multorum casu nostris temporibus necessario mitigari oportuit; alioquin multi salubris poenitentiae solatio destituti [forte] impoenitenti corde vitam finirent. 13. His autem virginibus, quae nondum velatae sunt (27, q. 1, c. Ne vero) , sed in virginitatis tamen proposito se permanere simulaverunt, si forte nupserint, aliquanto tempore poenitentiam agendam esse dicit: quia sponsio earum a Domino tenebatur: quia si viduae, quae a vididuatis proposito discesserunt, juxta Apostolum damnationem habent (I Tim. V) , quia primam fidem irritam fecerunt, quanto magis virgines, quae prioris promissionis fidem [Col. 1195C] frangere conatae sunt?
1. Item praenominatus papa aliam scripsit epistolam Exuperio Tolosano episcopo (epist. 3.—dist. 82, c. Proposuisti) , in qua ei rescribit, illos diaconos, aut presbyteros, quos esse incontinentes filii generati prodiderunt, omni honore ecclesiastico esse privandos, sicut et Siricius papa fecerat; nec ad aliquod tale ministerium admittendos esse, quod sola continentia oportet impleri. 2. His autem qui omni tempore incontinentiae voluptatibus dediti, tantum in extremo vitae suae poenitentiam simul et reconciliationem communionis exposcunt; quamvis juxta priorem consuetudinem poenitentia quidem concederetur, sed communio negaretur; cum poenitentia communionem tribui jussit, ut vel in supremis, permittente [Col. 1195D] Salvatore nostro, a perpetuo exitio vindicentur.
3. De his vero, qui aut tormenta sola exercent, aut etiam capitalem sententiam proferunt, respondet (23, q. 4, c. Quaesitum est) , nihil a majoribus definitum esse; ideo quia meminerant has potestates fuisse a Deo concessas, et propter vindictam noxiorum gladium fuisse permissum, et Dei ministrum datum esse in hujusmodi vindicem, et ita se tenere, sicut usque ad ipsum servatum est, ne aut disciplinam evertat, aut contra auctoritatem Domini videatur venire (Rom. XIII) . Viros autem cum uxoribus adulteris non convenire (32, q. 5, c. Christiana) , sicut et ipsae cum ipsis faciunt, si ipsi adulterium [Col. 1196A] committant, non alia de causa fieri dicit, nisi quia latentia peccata non habent vindictam. Non enim mulieres viros suos facile de adulterio, sicut viri mulieres accusant: idcirco virorum latente commisso, non facile quisquam eorum ex suspicionibus submovetur; submovebitur autem, si ejus flagitium fuerit detectum. Sed quamvis par sit causa, interdum tamen probatione cessante vindictae ratio conquiescit.
4. Illum vero (23, q. 4, c. Illud) , qui preces dictat, et alicujus mortem vel sanguinem de reatu a principibus poscit, immunem esse dicit, ideo quia principes nunquam sine cognitione concedunt; sed ad judices commissa ipsa vel crimina semper remittunt, ut cognita causa vindicent. Quae cum quaesitori fuerint delegata, aut absolutio, aut damnatio pro negotii [Col. 1196B] qualitate profertur; et dum legum in improbos exercetur auctoritas, erit dictator immunis. 6. Illos vero, qui interveniente repudio, alii se matrimonio copularint, affirmat sine dubio in utraque parte adulteros esse: quia quamvis conjugium desolatum vel dissolutum esse videatur, non possunt tamen adulteri non videri, qui uxore vivente ad aliam copulam festinarunt (Matth. XIX) : in tantum, ut etiam hae personae, quibus tales conjunctae sunt, commisisse videantur adulterium.
Item Felici Nuceriano episcopo praenominatus papa aliam scripsit decretalem epistolam (epist. 4) , in qua ei indigentia clericorum quaerimoniam facienti, cum aliquos murcos [mutilos], aliquos digamos habere diceret, respondet, 1. illum, qui volens partem digiti [Col. 1196C] sui absciderit, juxta canones non posse admitti ad clerum; illum vero, cui aliquo casu contigit, et clericum fieri posse, et inventum abjici non posse asseruit (dist. 55, c. Qui partem) ; quia in illo voluntas est judicata, in isto vero casus veniam meruit. 2. Digamos autem, sicut et superius scriptum est, omnino abjiciendos esse mandavit. 3. Laicos autem illos (dist. 51, c. Designata) , ad clericatus sortem posse admitti non vetuit, qui sic se post baptismum instituerunt, ut eorum opinio in nullo vaciliet, et clericis ac monachis adhaeserint, et concubinam aut pellicem non noverint, et in bonis operibus vigilarint. Illos vero qui militiae servierunt, aut in saecularibus causis agendis versati sunt, aut administrarunt, assumendos esse prohibuit.
[Col. 1196D] Idem praedictus papa in illa epistola, quam Maximo et Severo episcopis destinavit (epist. 5) , jubet presbyteros illos, qui in presbyterio filios procreasse dicuntur, debere in medio collocari, discussisque objectionibus quae ipsis presbyteris impinguntur, si convinci poterunt, a sacerdotali officio removeri: quia qui sancti non sunt, sancta tractare non possunt (dist. 81, c. Maximilianus) . Laudat etiam in eadem laicum, qui a talibus Ecclesiam pollui non patitur.
Idem saepe dictus pontifex, in epistola quam Apulis episcopis, Macedonio videlicet et Marino, scripsit (epist. 6) , praecepit, si constiterit clericum pro suis criminibus egisse poenitentiam, ab omni clericatus [Col. 1197A] officio removendum: ita scilicet, si post poenitentiam ad majorem gradum tendere nititur. Et in eadem arguit episcopos, qui dum aut amicis aut obsequentibus gratiam praestare nituntur, religionem violant, ordinesque corrumpunt; et sic evenit ut indigni quique honores suscipiant ecclesiasticos, et admittantur ad clerum, qui nec inter laicos dignum locum habere merentur.
Item in epistola, quam episcopis per Macedoniam constitutis scripsit (epist. 7) , dicit: Non oportet grave videri (35, q. 9, c. Grave) cujuscunque judicium retractari; quia veritas exagitata saepius magis splendescit in luce, et pernicies revocata in judicium acrius poenitentia [gravius et sine poenitent.] condemnatur; et fructus divinus est justitiam saepius recenseri.
[Col. 1197B] Item in illa, quam Florentino Tiburtinensi episcopo misit (epist. 8) , mandat terminos a Patribus constitutos transiri non oportere: quia nefas est, si quod alter semper possederit, alter invadat; quod praedictum episcopum memorat fecisse, quia alterius parochiam invaserat.
Item in epistola Probo episcopo directa (epist. 9) , jubet mulierem de captivitate reversam, marito, qui jam aliud inierat conjugium, restitui: quia fide catholica suffragante illud statuit esse conjugium, quod erat primitus gratia divina fundatum, conventumque mulieris secundae priore superstite nec divortio ejecta, nullo modo posse esse legitimum (34, 1. 1 et 2, c. Cum in) .
[Col. 1197C] Item in illa, quam Aurelio Carthaginiensi episcopo scripsit (epist. 12) , quantum doleat, se non posse exprimere dicit, quod Ecclesiam, et praecipue episcopos, tanta indignitate et molestia tractari legat et audiat, dum facile manus imponuntur, dum negligenter sacerdos summus eligitur, et clerici ecclesiasticorum dogmatum regula nutriti, vel honorati, inter altaria Christi respuuntur, quasi nefas sit ad primatum venire per ordinem. Nam cum laici et monachi undecunque abrupte ad tanti sacerdotii collegium assumuntur, videntur et illi contemni, de quibus oportuerat eligi; et isti male intromitti, qui praeter ordinem irrumpunt potius quam eligantur.
Item idem supradictus papa Alexandro Antiocheno [Col. 1197D] episcopo scripsit (epist. 1 al. 20) et mandat, ut, si una provincia imperiali judicio dijudicatur, metropolitani tamen episcopi secundum pristinum morem provinciarum solummodo numerentur. Item in eadem eidem praecepit, ne ipse Arianorum clericos cum sacerdotii aut ministerii cujuspiam dignitate suscipiat: quoniam, quamvis baptisma eorum ratum esse permittatur, non Spiritum sanctum tamen eos habere cum illo baptismate [indigne suscepto] illisque mysteriis arbitramur; nec ejus plenitudinem dare possunt [ex opere operantis] quae maxime in ordinationibus operatur.
Item Martiano episcopo per epistolam (epist. 21) jussit, quatenus eos clericos in communionem suscipiat, [Col. 1198A] quod Bonosus, antequam damnaretur, ordinasse cognoscitur.
Item scribit universis episcopis in Toletana synodo constitutis (epist. 24) , et dicit, quod de ordinationibus ab Hispaniae episcopis illicite factis fuerat aliquid secundum majorum traditionem statuendum, nisi perpenderet inde in ecclesiis quamplurimas perturbationes movendas. Et enumeratis illis, quae illicite gesta esse cognoverat, subjungit ita: Quae si singula discutienda mandemus, non modicos motus aut scandala Hispaniensibus provinciis, quibus mederi cupimus, de studio emendationis inducemus. Idcirco remittenda haec potius putamus. Sed providendum esse mandavit, ne deinceps talia committantur.
Zosimus, natione Graecus, ex patre Abramio, sedit annum unum, menses tres, dies undecim. Hic ordinavit episcopos octo, presbyteros decem, diaconos tres. Solutus est autem de ergastulo corporis VIII Kalend. Januarii. Hic epistolam Hesitio [Hesychio] Salonitano episcopo scripsit (epist. 1) , in qua de monachis, quorum solitudo quavis frequentia major est, et de laicis ad episcopum festinantibus praecepit ne quis eorum contra Patrum praecepta, qui ecclesiasticis disciplinis per ordinem non fuisset imbutus (dist. 36, c. Qui ecclesiasticis) , et temporis approbatione divinis stipendiis sit eruditus, ullatenus ad summum Ecclesiae sacerdotium aspirare praesumeret; [Col. 1198C] et non solum in eo ambitio inefficax haberetur, verum et ordinatores ejus, ut carerent eo ordine, quem ordinem contra praecepta Patrum crediderant praesumendum (dist. 59, c. Qui ecclesiasticis) .
Bonifacius, natione Romanus, ex patre Jocundo presbytero, sedit annos tres, menses octo, dies septem. Hic in contentione una die cum Eulalio ordinatur. Et fuit ista dissensio in clero menses septem et dies quindecim. Eulalius vero ordinatur in ecclesia Constantiniana, Bonifacius in basilica Julii. Placidia autem Augusta, Ravennae residens cum filio suo Augusto Valentiniano, audiens hoc, quod Romae factum fuerat, Honorio Augusto Mediolani sedenti notificavit. [Col. 1198D] Unde uterque, missa imperiali auctoritate, ambos de Urbe expelli jusserunt. Sed postea Eulalius omnino expulsus est, et in Campaniam missus; ideo quia Sabbato Paschae contra edictum imperatorum officium pontificis praesumpsit, eo quod ordinatus fuerat in basilica Constantiniana: Bonifacius vero consensu et praecepto imperatorum in Urbem est revocatus, et in sede stabiliter constitutus. Hic ordinavit episcopos triginta sex, presbyteros tredecim, diaconos tres. Defunctus est autem VIII Kalend. Novemb.
Hic Gallicanis episcopis epistolam direxit (epist. 2) , in qua jubet (3, q. 9, c. Decernimus) pro Maximo episcopo, qui a Valentinae urbis clericis accusatus [Col. 1199A] multoties judicium subterfugerat, intra provinciam synodum aggregandam: ut, si ille adesse voluerit praesens, si confidit, ab objecta respondeat; si adesse neglexerit, dilationem sententiae de absentia non lucretur: quia manifestum est confiteri eum de crimine, qui indulto et toties delegato judicio purgandi se voluntate non utetur. Praedicti papae temporibus, ipso consentiente et laudante, Honorius Augustus de constitutione Romani pontificis, ut sine ambitione fieret, ita instituit, dicens (In rescripto ad epist. 1 Bonifacii) : Denique praedicante beatitudine tua, id ad cunctorum clericorum notitiam volumus pervenire, ut, si quid forte religioni tuae, quod non optamus, humana sorte contigerit, sciant omnes ab ambitionibus esse cessandum; et si [Col. 1199B] duo contra fas temeritate certante fuerint ordinati, nullum ex his futurum penitus sacerdotem: sed illum solum in sede apostolica permansurum, quem ex numero clericorum nova ordinatione divinum judicium, et universitatis consensus elegerit. Hic etiam constituit, ut nulla femina aut monacha pallam sacratam contingeret, aut lavaret, aut incensum per ecclesiam, nisi ministri, portaret. Prohibuit etiam, ne servus, aut curiae obnoxius, clericus fieret.
Coelestinus, natione Romanus, ex patre Prisco, sedit annos octo, menses decem, dies septemdecim. Hic ordinavit episcopos quadraginta sex, presbyteros triginta duos, diaconos duodecim: [Col. 1199C] migravit autem ad Christum VIII Idus Aprilis. Hic Gallicanis episcopis epistolam direxit (epist. 4) , in qua monet eos, ut presbyteros illos, qui indisciplinatas quaestiones in medium afferebant, et veritati adversantia praedicabant, et ecclesiarum dissensioni studebant, corripiant, et non patiantur eos habere liberum pro voluntate sermonem: quia non debet discipulus ad doctorum injuriam sibi vindicare doctrinam. Idem dicit ut episcopi praedictos presbyteros talia eloqui non permittant: quia in talibus causis non caret taciturnitas suspicione, quia occurreret veritas, si falsitas displiceret. Merito namque, inquit, causa nos respicit, si silentio faveamus errori.
Item episcopis per Viennensem et Narbonensem [Col. 1199D] provinciam constitutis aliam destinavit epistolam (epist. 2) , in qua mandat, ne ultra quoslibet illum morem patiantur servare, videlicet, ut credentes se sanctae Scripturae fidem non per Spiritum, sed per litteram completuros, stent in ecclesia pallio amicti, et lumbos accincti, sicut lucernas ardentes cum baculo in manibus non tenent: rudes enim fidelium mentes ad talia non debent induci. Item in eadem jubet ne alicui in ultimo postulanti poenitentia denegetur (26, q. 6, c. Agnovimus) ; quia vera ad Dominum conversio in ultimis positorum mente potius est existimanda quam tempore, hoc asserente propheta: Cum conversus ingemueris, salvus [Col. 1200A] eris (Ezech. XXXIII) . Item prohibet, ne quemlibet, qui ecclesiasticis gradibus per ordinem non fuit initiatus (dist. 59, c. Ordinatos) , ad episcopatus officium pervenire patiantur; nec illum, qui virginum incestu pollutus esse asseritur: et qui talem ordinaverit, dignitatem episcopatus, sicut et ipse ordinatus, non obtinebit. Item jubet, ut unaquaeque provincia suo metropolitano sit contenta, et unusquisque contentus sibi concessis limitibus in alterius provincia nihil praesumat: nec emeritis in suis ecclesiis peregrini et extranei praeponantur ad exclusionem eorum qui bene de suorum civium testimonio merentur (dist. 61, c. Ne emeritis) . Item jubet, ut nullus invitis detur episcopus (c. Nullus) , nisi cleri et plebis et ordinis consensus et desiderium [Col. 1200B] inquiratur; tunc alter de altera eligatur ecclesia, si de civitatis ipsius clericis, cui est episcopus ordinandus, nullus dignus (quod evenire non credimus) potuerit inveniri. Primum enim illi reprobandi sunt, ut aliqui de alienis clericis merito praeferantur, habeatque unusquisque suae militiae fructum in ecclesia, in qua suam per officia omnia transegit aetatem. Sit facultas clericis renitendi, si se viderint praegravari; et quos sibi ingeri ex transverso cognoverint, non timeant refutare. In eadem etiam jubet, ut ab illicitis abstineatur ordinationibus, ita dicens: Nullus ex laicis, nullus digamus, nullus qui sit aut fuerit viduae maritus, ordinetur, sed irreprehensibilis, et qualem elegit apostolus (I Tim. III) . Et inferius dicit: Et si quae sunt factae ordinationes [Col. 1200C] illicitae, removeantur, quoniam stare non possunt, nec discussionem nostram subterfugere.
Item praedictus papa universis episcopis per Apuliam et Calabriam constitutis epistolam destinavit (epist. 3) , in qua praecepit, ne ulli sacerdoti suos canones liceat ignorare (dist. 38, c. Nulli) , nec quidquam facere quod Patrum possit regulis obviare. Item, ne quis laicum ad ordinem clericatus admittat. Item, quod populus sit docendus (dist. 62, c. Docendus) , non sequendus, eosque, si nesciunt quid liceat, quidve non, nos commonere, nec his consensum praebere debemus: Quisquis vero conatus fuerit tentare prohibita, sentiet censuram sedis apostolicae minime defuturam. Quem enim sola admonitionis auctoritate non corrigimus, necesse est ut per severitatem [Col. 1200D] congruentem regulis vindicemus.
Sixtus tertius, natione Romanus, ex patre Sixto, sedit annos octo, menses octo, dies novemdecim. Hic ordinavit episcopos quinquaginta duos, presbyteros octodecim, diaconos duodecim. Hic, quia Epiphanium quemdam nobilem [Col. 1199D] Vide tom. I Concil., pag. 703. , quem Bassus excensul ingenuitate et praediis propriis privare nitebatur, apud Valentinianum Augustum adeo juvit, ut utrumque ejus munitus chirographo retineret, a praedicto Basso et Mariniano, cui praedictus pontifex praedium negaverat, quod Crescentius in Sicilia Romanae [Col. 1201A] Ecclesiae dederat, apud Augustum Valentinianum accusatus, quod Chrysogonam quamdam consecratam stuprasset: et tantum inde Augustus et mater ejus accensi sunt, ut a supradicti pontificis communione, et magna pars populi cum eis se suspenderent. Quapropter Valentinianus Augustus praedicti pontificis auctoritate synodum congregari jussit, in qua, licet aliter evadere posset, fugere volens suspicionem, coram quinquaginta sex episcopis se expurgavit. Nec ideo se expurgavit, sed ut aliis per hoc, qui noluerint, formam et exemplum daret; cum ex scripto et ordine synodali constet, illum debere crimen probare, qui objicit, et qui non probanda detulerit, jacturam se sustinere intelligat. Bassus vero a praedicta synodo est damnatus, et a Valentiniano [Col. 1201B] Augusto proscriptus.
Hic Orientalibus episcopis direxit epistolam (epist. 1) , in qua eis rescribit, a quo et qualiter praedictum jurgium contra eum sit excitatum, et quo et quali fine sit terminatum; adjiciens in eadem epistola multa, quibus episcopi de reliquo muniti injustas oppositiones et malignorum accusationes secure rejicere valeant: quae idcirco hic non inserimus, quia superius eadem persaepe adnotata esse meminimus. Praedicti papae temporibus erat Hierosolymae quidam episcopus [Col. 1201D] Vide tom. I Concil., pag. 705. , nomine Polychronius, qui imprudentia senectutis in superbiam ductus, se universalem pontificem esse affirmabat, qui clericos de quacunque provincia ad se venientes inconsiderate, et non sine pretio levitas et sacerdotes ordinabat, [Col. 1201C] nec episcopum quemlibet absque digno munere consecrabat: et si ad ecclesiam illius regionis rogaretur consecrandam, non dabat auctoritatis suae faculam, nisi decem auri libras accepisset in remunerationem. Unde Sixtus papa Romae synodum octo episcoporum congregavit, et Euphemium episcopum, qui Polychronium de praedictis infamaverat, ut eadem coram omnibus fateretur, introduxit. Quo facto, tres episcopos, totidemque presbyteros, et duos diaconos electos, Hierosolymam miserunt. Qui congregatis illius regionis episcopis [septuaginta sex], et introductis quadraginta testibus, qui juxta Euphemii accusationem omnia comprobarunt vera esse de Polychronio, ipsum Polychronium damnarunt, et Euphemium etiam; ideo [Col. 1201D] quia ipse pontificem suum accusaverat, qui eum consecraverat. Sed Polychronius postea, propter compassionem et eleemosynam quas civibus suis obsessis erogaverat, revocatus et restitutus est a Sixto in pristinam sedem.
Leo, natione Tuscus, ex patre Quintiano, sedit annos viginti et unum, mensem unum, dies tredecim. Hic ordinavit centum et nonaginta quinque [centum et octoginta quinque] episcopos, presbyteros autem octoginta et unum. Hic feliciter obiit IV Idus Aprilis. Hic epistolam destinavit universis episcopis [Col. 1202A] per Campaniam, et in universis provinciis constitutis (epist. 1) , in qua multa prohibuit, quae et antecessores suos prohibuisse saepe supra meminimus. Videlicet praecepit, ne illi, qui a dominis suis libertatem consequi minime potuerunt, et qui etiam originali alicui conditioni alligati sunt, ad sacerdotii fastigium provehantur (dist. 54, c. Admittuntur) , nisi forte eorum petitio aut voluntas accesserit qui aliquid in eos sibi vindicant potestatis. 2. Jubet etiam apostolicae sedis auctoritate, ab ecclesiasticis officiis et sacerdotali nomine arceri, si qui ex viduarum maritis, aut quibus fuerint numerosa conjugia, sunt admissi. 3. Decernit acriter vindicandum esse in eos clericos (14, q. 4, c. Nec hoc) , qui usurariam pecuniam exercent, et in fenore [Col. 1202B] ditescere quaerunt: commonens etiam illud, ut, sicut non suo, ita non ex alieno nomine aliquis clericorum exercere fenus attentet, quia indecens est crimen suum commodis alienis impendere (dist. 46, c. Sicut) .
Item in alia, quam universis Italiae episcopis scripsit (epist. 2) , ut diligenter Manichaeos studeant circumquaque investigare, et a plebibus sibi commissis separare mandavit. Scripsit etiam omnibus episcopis per Siciliam constitutis epistolam (epist. 4) , in qua arguit eos qui in sacramento illo, quod inter caetera Ecclesiae sacramenta [ordine exsecutionis] principale est, id est in baptismo, a Romanae Ecclesiae consuetudine discrepabant, ita ut baptismi sacramentum numerosius in die Epiphaniae, quam [Col. 1202C] in Paschali tempore celebrarent; nullam differentiam credentes esse inter diem qua Christus adoratur a magis, et diem qua ipse resurrexit a mortuis; cum proprie in morte Crucifixi, et in resurrectione mortui potentia baptismatis novam creaturam condidit ex veteri, ut in renascentibus et mors Christi operetur et vita (de Cons. d. 4, c. Proprie; et c. Si quis) . Trina enim submersio triduanam Christi sepulturam imitatur, et ab aquis elevatio resurgentis est instar de sepulcro. Ipsa ergo qualitas docet celebrandae generaliter gratiae diem legitimum eum esse, in quo orta est et virtus muneris, et species actionis. Additur autem sane huic observantiae etiam Pentecostes ex adventu Spiritus sancti sacra solemnitas, quae de paschalis festi pendet articulo [Col. 1202D] (de Cons. d. 4, c. Duo tempora) . Alios vero dies huic observantiae miscendos esse prohibuit.
Scripsit idem praedictus papa Januario Aquilegiensi episcopo epistolam (epist. 3) , in qua eum commonet, ne presbyteri, sive diaconi, vel subdiaconi, aut cujuslibet ordinis clerici qui ad catholicam fidem quam jampridem amiserant, rursum reverti ambiunt (2, q. 7, c. Saluberrimum; 1, q. 1, c. Omnis) , in catholicam communionem recipiantur, priusquam errores suos, et ipsos auctores erroris, a se damnari sine ulla ambiguitate fateantur: quia inferiorum ordinum culpae ad nullos magis referendae sunt quam ad desides negligentesque rectores, qui multam [Col. 1203A] saepe nutriunt pestilentiam, dum necessariam dissimulant adhibere medicinam.
Item ad Rustici Narbonensis episcopi consultationes respondens, epistolam scripsit (epist. 95) , suadens ei, ut sanandis aegris spiritualem adhibeat medicinam, et dicente Scriptura: Noli esse justus multum (Eccle. VII) , mitius cum eis agat, qui zelo pudicitiae modum videntur excessisse vindictae, ne diabolus, qui decipit adulteros, de adulterii exsultet ultoribus. Item, quia praedictus episcopus nimia adversitate turbatus vacationem ab episcopatus laboribus peroptabat, et vitam in silentio et otio degere magis, quam in his quae sibi commissa fuerant, permanere dicebat, commonet eum praedictus papa permanere in opere credito, et in labore [Col. 1203B] percepto, et constanter tenere justitiam, et benigne praestare clementiam. Odio enim (dist. 86, c. Odio) sunt habenda peccata, non homines. Corripiendi sunt tumidi, tolerandi infirmi, et quod in peccantibus severius castigari necesse est, non saevientis plectendum est animo, sed medentis. Item in eadem: 1. Nulla ratio sinit (dist. 62, c. Nulla) , ut inter episcopos habeantur, qui nec a clericis sunt electi, nec a plebibus sunt expetiti, nec a provincialibus episcopis cum metropolitani judicio constituti [consecrati]. Unde, cum saepe quaestio de male accepto honore nascatur; quis ambigat, nequaquam istis esse tribuendum, quod non docetur fuisse donatum? Si qui tamen clerici ab istis pseudoepiscopis in eis ecclesiis ordinati sunt, quae ad proprios episcopos pertinebant, [Col. 1203C] et ordinatio eorum cum consensu et judicio praesidentium facta est, potest rata haberi, ita ut in ipsis ecclesiis perseverent. Aliter autem consecratio vana est habenda, quae nec loco fundata est, nec auctoritate munita.
2. Item dicit, alienum esse a consuetudine ecclesiastica (dist. 50, c. Alienum) , ut, qui in presbyterati honore, aut diaconii gradu fuerint consecrati, hi pro crimine aliquo suo per manus impositionem remedium accipiant poenitendi. 3. Item eamdem legem continentiae dicit esse ministris altaris, quae episcopis atque presbyteris. Item dicit (dist. 31, c. Lex) , non omnem mulierem viro junctam, esse viri uxorem, quia nec omnis filius haeres est patris. 4. Nuptiarum autem foedera inter ingenuos dicit esse [Col. 1203D] legitima, et inter aequales (32, q. 2, c. Non omnis) ; et cum societas nuptiarum ita ab initio constituta sit (27, q. 2, c. Cum societas) , ut praeter sexus conjunctionem haberet in se Christi et Ecclesiae sacramenta (Ephes. V) , dubium non est eam mulierem non pertinere ad matrimonium, in qua docetur non fuisse nuptiale mysterium. Itaque si quis filiam suam viro cuilibet concubinam habenti in matrimonium dederit, non ita accipiendum est, quasi conjugato eam dederit; nisi forte illa prior mulier, et ingenua facta, et legitime dotata, et publicis nuptiis honestata videatur. Item, paterno arbitrio viris conjunctae carent culpa, si mulieres, quae prius a viris habebantur, [Col. 1204A] in matrimonio non fuerint: quia aliud est nupta, aliud concubina. 5. Item, ancillam a toro abjicere (32, q. 3, c. Ancillam) , et uxorem certae ingenuitatis accipere, non duplicatio conjugii est, sed profectus honestatis.
6. De his autem, qui in aegritudine poenitentiam accipiunt (de Poenit. d. 7, c. Nemo) , et cum convaluerint eam agere nolunt, dicit talium negligentiam sane culpandam esse, sed non poenitus desperandam, ut crebris cohortationibus incitati, quod necessario expetiverunt, fideliter exsequantur. 7. De his autem, qui jam deficientes poenitentiam accipiunt, et ante communionem moriuntur, dicit ita: Horum causa Dei judicio reservanda est, in cujus manu fuit, ut talium obitus usque ad communionis remedium [Col. 1204B] non differretur (24, q. 2, c. De communione) . Nos autem, quibus viventibus non communicavimus, mortuis communicare non possumus. 8. De his autem, qui nimio dolore perurgente rogant sibi dari poenitentiam (de Poenit. d. 1, c. Poenitentia) , et cum Presbyter venit, daturus quod petebant, si dolor cessaverit, excusant, et nolunt accipere quod offertur, dicit: Dissimulatio haec potest non de contemptu esse remedii, sed de metu gravius delinquendi. Unde, cum poenitentia studiose petitur, non negetur. 9. De his qui poenitentiam professi sunt, sed in foro litigare coeperint, sic dicit: Aliud quidem est debita justa reposcere (de Poenit. dist. 1, c. Aliud) , aliud propria perfectionis amore contemnere; sed illicitorum veniam postulantem oportet etiam a multis licitis [Col. 1204C] abstinere. Unde, si poenitens habet causam, quam negligere forte non debet, melius expetit ecclesiasticum quam forense judicium.
10. De his vero qui in poenitentia vel postea negotiantur (de Poenit. dist. 5, c. Qualitas) , subjungit dicens: Qualitas lucri negotiantem aut excusat, aut arguit, quia est et honestus quaestus et turpis. Verumtamen poenitenti utilius est dispendia pati, quam periculis negotiationis obstringi, quia difficile est vendentis et ementis commercio non intervenire peccatum. 11. (c. Contrarium. ) Contrarium enim est omnino ecclesiasticis regulis, cum Paulus dicat: «Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II) .» Unde non est liber a laqueis diaboli, qui se militia mundana voluerit implicare. 12. Illos qui in adolescentia, aut [Col. 1204D] metu mortis, aut captivitatis periculo poenitentiam gesserunt, dicit rem venialem fecisse [Col. 1203D] In recessu a perfectiori continentia. , si postea timore lapsus incontinentiae uxoris copulam elegerunt. In quo tamen dicit, non se regulam constituere, sed quid sit tolerabilius aestimare quia nihil magis congruit, qui poenitentiam gessit, quam castitas perseverans et mentis et corporis.
13. Item propositum monachi, proprio arbitrio ac voluntate susceptum (20, q. 3; c. Propositum) , non posse absque peccato deseri, quia quod Deo quis vovit debet et reddere (Psal. XLIX) . Unde, si relicta singularitatis professione ad militiam vel ad nuptias devolutus est, publicae poenitentiae satisfactione purgandus [Col. 1205A] est; si innocens sit militia, et honestum possit esse conjugium, electionem tamen meliorum deseruisse, transmigratio est. 14. Item, puellae quae non parentum coactae imperio (20, q. 1. c. Puellae) , sed spontaneo judicio virginitatis propositum atque habitum susceperunt, si postea nuptias eligunt, praevaricantur, etiamsi nondum gratia consecrationis accessit. 15. De his autem quae jam consecratae sunt, si postea nupserint, ambigi non potest crimen magnum admitti, ubi et propositum deseritur et consecratio violatur.
16. De parvulis a Christianis parentibus relictis, si nulla exstant indicia (de Cons. d. 4, c. Si nulla) , quibus baptizati esse intelligantur, ne manifeste pereant, agendum est ut renascantur, quia quod [Col. 1205B] gestum non ostenditur, non sinit ratio ut iteratum videatur. Similiter, si qui ab hostibus parvuli capti sunt, et cum redierint, et ipsi, et caeteri de eorum baptismate incertitudinem habent, conferendum eis videtur quod collatum esse nescitur, quia non temeritas praesumptionis intervenit, ubi est diligentia pietatis. 17. Illos autem qui aliunde veniunt, et baptizatos quidem se sciunt (de Cons. d. 4, c. Hi de quibus) , sed cujus fidei essent qui eos baptizarunt, se nescire fatentur, dicit non baptizandos esse, sed per manus impositionem catholicis esse copulandos. 18. Illi autem, qui parvuli baptizati, et a gentilibus capti sunt, si reversi communionem petierint, possunt sola manus impositione purgari, si convivio solo gentilium, et escis immolatitiis usi sunt; si autem [Col. 1205C] idola adoraverint, aut homicidiis aut fornicationibus contaminati sint, ad communionem eos nisi per poenitentiam publicam admitti non oportet.
1. Item, Anastasio Thessalonicensi primati praedictus papa aliam scripsit epistolam (epist. 82) , in qua eum primo arguit, quia Atticum Aegypti metropolitanum injuste afflixerat, et ecclesiastico officio privaverat: ideo, quia vocatus adesse distulerat, infirmitatis tantum excusationem obtendens, et praefectum Illyrici ad miseriae cumulum in eumdem Atticum incitaverat, cum a sede Romana episcopum deponere sibi commissum non fuerat, praedicto papa ita attestante: Vices enim nostras ita credidimus tuae charitati, ut in partem sis vocatus sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis. 2. Itaque quia modum [Col. 1205D] mensurae suae exierat, quid servare totius usurpationis amputato excessu debeat, per singula prudenter informat, ita dicens: Igitur (25, q. 2, c. Igitur) secundum sanctorum canones, metropolitanos episcopos jus traditae sibi antiquitus dignitatis intemeratum habere decernimus, ita ut a praestitutis regulis nulla aut negligentia aut praesumptione discedant. 3. De substituendis autem episcopis hanc servari jussit (dist. 32, c. Omnium) , ut nec laicus, nec neophytus, nec secundae conjugis maritus, aut qui viduam habeat, vel habuerit, episcopus ordinetur; et cum de ipsius episcopis electione tractabitur, ille omnibus praeponetur, quem cleri plebisque consensus concorditer postularit, 4. ita ut, si forte in aliam personam [Col. 1206A] partium se vota diviserint (dist. 63, c. Si forte) , metropolitani judicio is alteri praeferatur, qui majoribus et studiis juvatur et meritis: tantum, ut nullus invitis populis et non petentibus ordinetur, ne civitas invita episcopum non optatum aut contemnat aut oderit, et fiat minus religiosa quam convenit, cui non licuerit habere quem voluerit. 5. Metropolitano vero defuncto (dist. 63, c. Metropolitano) , cum in ejus locum alius fuerit subrogatus, provinciales episcopi ad civitatem metropolim convenire debebunt, ut omnium clericorum atque civium voluntate discussa, ex presbyteris aut diaconis illius ecclesiae optimus eligatur. Et jussit provinciales de nomine metropolitani, et similiter metropolitanum de persona cujuslibet consecrandi [Col. 1206B] episcopi, ad primatis referre notitiam, ut ordinatio rite celebranda sua firmetur auctoritate. 6. De conciliis autem episcoporum (dist. 18, c. De conciliis) praecepit, sicut sancti Patres salubriter ordinarunt, ut bis per annos singulos celebrentur. 7. Item, praecepit, ut episcopus, qui civitatis suae mediocritate despecta majorem ambierit (7, q. 1, c. Si quis) , et ad ipsam se contulerit, ab aliena pellatur cathedra, sed et carebit et propria. Item, praecepit ut ad exhibendam perfectae continentiae puritatem nec subdiaconis carnale connubium concedatur. 8. Interdixit etiam, ne aliquis alienum clericum invito ipsius episcopo suscipiat (19, q. 2, c. Alienum) , et non sollicitet, nisi id inter dantem et accipientem convenerit.
[Col. 1206C] Item beatus et discretissimus papa Nicetae Aquilegiensi episcopo postulanti epistolam destinavit (epist. 77) , in qua pro inspectione temporalium necessitatum, curatione adhibita, deliberatione salubri mandavit 1. ut mulieres, quae viris propriis captis, et in captivitatem abductis, aliis interim nupserant (34, q. 1, et 2, c. Cum per) , prioribus viris de captivitate regressis reddi debeant, quia scriptum est quod mulier a Deo jungitur viro (Prov. XIX) ; et: quod Deus junxit, homo non separet (Matth. XIX) . Non tamen culpabilis judicandus est, et tanquam alieni juris pervasor habendus, qui personam ejus mariti, qui jam existimabatur non esse, assumpsit. 2. Si vero aliquae mulieres ita posteriorum virorum amore sunt captae ut malint his cohaerere quam ad [Col. 1206D] legitimum redire consortium, dixit eas merito esse notandas, ita ut etiam ecclesiastica communione priventur: quia de re excusabili contaminationem criminis elegerunt, ostendentes sibimet pro sua incontinentia placuisse, quod justa remissio poterat expiare. 3. De his, qui ad iterandum baptismum, vel metu coacti, vel errore traducti sunt (26, q. 7, c. Tempora) , et contra catholicae fidei sacramentum egisse cognoscuntur, ea moderatione statuit cum eis esse agendum, ut per poenitentiae remedium, et per impositionem manus episcopalis, communionis unitatem recipiant.
Cum de ordinationibus sacerdotum in partibus Caesariensis episcopi ejusdem provinciae fierent [Col. 1207A] multa illicita, praedictus papa universis episcopis ejusdem provinciae scripsit (epist. 85) , arguens eos (dist. 61, c. Miramur) , quod ambientium praesumptio, et popularis tumultus intantum apud eos valebat, ut indignis quibusque pastorale fastigium et Ecclesiae gubernatio crederetur; dicens hoc non esse consulere populis, sed nocere; nec praestare regnum [regimen], sed augere discrimen, quia integritas praesidentium salus est subditorum; et ubi est incolumitas obedientiae, ibi sana est forma doctrinae. Principatus autem (1, q. 1, c. Principatus) , quem aut seditio extorsit et contulit, aut ambitus occupavit, etiamsi moribus atque non actibus offendit, ipsius tamen initii sui est periculosus [perniciosus] exemplo; et difficile est ut bono peragantur [Col. 1207B] exitu, quae malo sunt inchoata principio. Non ergo in cujusquam persona permittendum est, quod in institutis generalibus continetur: nec putandus est honor ille legitimus, qui fuerit contra divinae legis praecepta collatus. Item inferius: Omnis ecclesiastica disciplina dissolvitur, omnis ordo turbatur, dum in Ecclesia, qui nullum subierunt ministerium perverso eligentium judicio indebitum obtinent principatum. Item in eadem inferius: Si qui episcopi talem consecraverint sacerdotem (1, q. 1, et 25, q. 2, c. Si qui) , qualem esse non liceat, etiamsi aliquo modo damnum proprii honoris evaserint, ordinationis tamen jus ulterius non habebunt, nec unquam ei sacramento intererunt, quod neglecto divino judicio immerito praestiterunt.
[Col. 1207C] Item, Theodoro Forojuliensi episcopo aliam scripsit epistolam (epist. 89) , in qua de his, qui in extremis poenitentiam petunt, eum sic instruit: Sollicitudinis tuae is ordo esse debuerat, ut cum metropolitano tuo primitus de eo quod quaerendum esse videbatur, conferres, sed ut quoquo modo instruatur ambiguitas consulentis, quid de poenitentiae statu ecclesiastica habeat regula, non tacebo (dist. 1, de Poenit., c. Multiplex) . Mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus praepositis Ecclesiae tradidit potestatem, ut et petentibus [confitentibus] actionem poenitentiae darent, et eosdem salubri satisfactione purgatos, ad communionem sacramentorum per januam reconciliationis admitterent. Si quis autem eorum, pro quibus Domino supplicamus, quocunque [Col. 1207D] interceptus obstaculo a munere indulgentiae praesentis exciderit, et priusquam ad constituta remedia pervenerit, temporalem vitam humana conditione finierit, quod manens in corpore non recepit, consequi exutus carne non poterit. Et inferius: His autem (26, q. 6, c. His qui) qui in tempore necessitatis et periculi urgentis instantia praesidium poenitentiae, et mox reconciliationis implorent, nec satisfactio interdicenda, nec reconciliatio deneganda: quia misericordiae Dei nec mensuras possumus ponere, nec tempora definire, apud quem nullas patitur veniae moras vera conversio, dicente Propheta: «Cum conversus (Ezech. XXXIII) ,» etc. Si etiam amisso vocis officio, per integra sensus indicia postulant, non negetur illis actio poenitentiae, [Col. 1208A] nec gratia communionis. Et si aliqua aegritudinis vi ita fuerint aggravati, ut, quod paulo ante poscebatur, sub praesentia sacerdotis significare non valeant testimonia eis fidelium circumstantium prodesse debebunt, ut simul et poenitentiae et reconciliationis beneficium consequantur, servata tamen regula canonum paternorum circa eorum personas, qui in Deum a fide discedendo peccaverint.
Idem papa in epistola ad Nicetam Aquilegiensem episcopum directa (epist. 84) dicit: Si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detrectaverit, sive ille sit clericus, sive laicus, ab Ecclesiae societate pellatur.
Item, in epistola ad Dioscorum Alexandrinum episcopum missa (epist. 79) praecepit ut in solemnitatibus, [Col. 1208B] quoties basilicam, ad quam itur, praesentia novae plebis impleverit, toties sacrificium subsequens offeratur.
Item, in epistola universis Campaniae episcopis missa (epist. 78) interdicit ne a postulantibus poenitentiam professio publice recitanda quaeratur (de Poenit. dist. 1, c. Quamvis) ; quia sufficit solis sacerdotibus conscientiarum delicta indicare confessione secreta. Sufficit enim illa confessio, quae primum Domino offertur, tunc etiam sacerdoti, qui peccatis poenitentium precator accedit.
Item, in illa epistola, quam Galliae regionis episcopis scripsit (epist. 86) , affirmat chorepiscopos non alterius potestatis esse quam presbyteri sint. Chore enim villa dicitur: inde chorepiscopi villani [Col. 1208C] presbyteri intelliguntur, qui nec frontes signare, nec in missa quemquam possunt poenitentem reconciliare.
Hilarius, natione Sardus, ex patre Crispino, sedit annos sex, menses tres, dies decem. Hic ordinavit episcopos viginti duos, presbyteros viginti quinque, diaconos sex. Hic Romae multorum episcoporum synodum congregavit (syn. Romana, cap. 2, 3, 4) , in qua omnium collaudatione corroboravit; ne quis. qui uxorem non virginem, et qui secundam duxit, et inscii litterarum, necnon et aliqua membrorum damna perpessi, et hi, qui ex poenitentibus sunt, ad sacros ordines aspirare audeant. Item, et quodcunque [Col. 1208D] quis commisit illicitum, aut a praedecessoribus suis invenit admissum, si proprium vult vitare periculum, damnabit. Item, generaliter interdixit ne quis unquam successorem sibi subrogare praesumat.
Item, in alia epistola, quam Ascanio episcopo destinavit (epist. 3) , illos episcopos, qui sine metropolitani consensu consecrati fuerint, stare concessit, ita dicens: Licet hi, qui praeter notitiam atque consensum tuae dilectionis ordinati sunt sacerdotes, cum suis debuerant auctoribus submoveri; ne quid tamen in necessitate tanta decernamus austerum, eos, qui episcopi facti sunt, ita volumus permanere, si apostolicis praeceptionibus et sanctorum Patrum statutis non reperiantur obnoxii, ac deinceps nihil, quod [Col. 1209A] contra ecclesiasticam disciplinam veniat, sicut hactenus factum est, perpetretur.
Simplicius, natione Tiburtinus, et ex patre Castino, sedit annos quindecim, mensem unum, dies octodecim. Hic ordinavit episcopos triginta sex, presbyteros quinquaginta octo, diaconos undecim. Hic obiit VI Nonas Martii. Hic constituit ut presbyteri ad S. Petrum, et ad S. Paulum, et ad S. Laurentium manerent propter baptismum. Hic Joanni Ravennati episcopo epistolam scripsit (epist. 2) , in qua eum arguit quod Gregorium violenter episcopum consecraverat, dicens illum privilegium mereri amittere, qui permissa sibi abutitur potestate (11, q. 3, c. Privilegium) . Et inferius in eadem: Denuntiamus autem, quod, si posthac quidquam tale praesumpseris, et aliquem seu episcopum, seu presbyterum, aut diaconum invitum facere forte credideris, ordinationes tibi Ravennatis Ecclesiae, vel Aemiliensis, noveris auferendas.
Item, aliam epistolam scripsit (epist. 3) Florentino [Florentio], Equitio et Severo episcopis, in qua Gaudentio Aufiniensis Ecclesiae sacerdoti, quia contra statuta canonum et sua praecepta illicitas ordinationes perpetraverat, totam penitus ordinandi potestatem auferri praecepit, et Severum in supradicta ecclesia fungi illo officio injunxit, quo ille abusus esset convictus. Item, praecepit ut ministeria Ecclesiae, quae alienata a praedicto Gaudentio [Col. 1209C] fuerant, instantia praedicti fratris, id est Severi, praesumptor reparare cogatur (12, q. 2, c. De redditibus) .
Felix, natione Romanus, ex patre Felice presbytero, de titulo Fasciolo, sedit annos octo, menses undecim, dies octodecim. Hic ordinavit episcopos triginta et unum, presbyteros viginti septem, diaconos quinque. Fuit autem hic usque ad tempora Theodorici regis. Hic in epistola, quam destinavit universis episcopis per diversas provincias constitutis (epist. 1) , mandavit, episcopos, presbyteros, diaconos, spontaneos seu coactos rebaptizatos, si resipiscunt, usque ad exitus sui diem in poenitentia [Col. 1209D] oportere jacere, ita ut nec etiam catechumenorum orationi intersint, et communio laica eis tantum in morte reddatur. Caeteros autem (de Cons. dist. 4, c. Eos quos) , id est clericos sive monachos, vel monachas, seu laicas, utriusque sexus personas, quos violentia et periculo coactos iterationem baptismi subisse constiterit, vel qui aliquo commento se hujusmodi facinoris maculis dixerint non teneri; in poenitentia per triennium durare decernit, et per manus impositionem ad societatem recipi sacramenti, illo per omnia servato, ut nemo eorum ad ecclesiasticam militiam permittatur accedere. Illud etiam maxime cavendum instituit, ne quis episcoporum [Col. 1210A] aut presbyterorum in alterius civitate, vel sub manu positum sacerdotis, aut eum qui reconciliatum se esse dixerit, sine episcopi vel presbyteri testimonio et litteris, aut in parochia presbyter aut episcopus in civitate suscipiat. Praedicti papae temporibus Glycerius imperator [Col. 1209D] De Glycerio vide Baron. ad ann. Domin. 474. , quia eo in tempore episcopatus ex parte maxime pretio plus quam merito contingebat, edictum inde instituit dicens: Hoc mansura in aevum lege sanximus, ut quisquis ad episcopatum potentum personarum auxilio suffragante perveniens, saeculariter possideat, quae saeculariter fuerit consecutus, ut finitis unius anni metis noverit se episcopatu esse privandum. Hi vero qui talem consecraverint pari de sacerdotio sorte dejecti, similes poenas temerariae consecrationis exsolvant. Cives quoque [Col. 1210B] uniuscujusque urbis, quos acclamationes ambientium, non personae dignitas, quae petenda est, sed venalitas plectenda, sollicitat; sciant se patriae, cui tam male consulunt, habitatione pellendos, ac de suis facultatibus eruendos, fiscoque nostro esse permissos.
Gelasius, natione Afer, ex patre Valerio, sedit annos quatuor, menses octo, dies octodecim. Fuit autem temporibus Theodorici regis et Zenonis Augusti. Hic ordinavit episcopos sexaginta septem, presbyteros triginta duos, diaconos duos. Hic migravit ad Christum XI Kalend. Decembr. Hic generale decretum destinavit ad universos episcopos per Lucaniam, et Brutios et Siciliam constitutos (epist. 1) , [Col. 1210C] de ecclesiasticis institutis moderate pro temporis qualitate disponendis (dist. 55, c. Priscis) ; quae, ubi nulla rerum vel temporum perurget necessitas, regulariter custodienda praecepit. Sed quia suis in temporibus in multis locis Italiae officia clericalia belli famisque incursio consumpserat, ita ut usquequaque ministrorum servitium deficeret, sic paternorum canonum decreta libravit, ut clericum quemlibet a primo usque ad ultimum gradum infra anni spatium promovendum concederet (dist. 77, c Si quis) . Laicum vero infra annum et sex menses, si nihil eorum, quae canonum censura prohibet, eis occurreret. Et his institutis, quae temporum necessitas fieri postulabat, paternorum canonum veterem formam esse instituit, quia non adversus majorum [Col. 1210D] scita nova lege proponitur, quod de acccidentis defectus remedio providetur.
Item, prohibuit ut in baptizandis consignandisque fidelibus nulla pretia exigantur (1, q. 1, c. Baptizandis) , et, si qui hoc perpetrasse fuerint deprehensi, proprii honoris periculum sunt subituri. Item jussit, ut presbyteri modum debitum servent (dist. 95, c. Presbyteros) , videlicet, non chrisma conficiant, non consignent, nec praesente quolibet episcopo, nisi jubeantur ab ipso, vel orare vel sedere praesumant nec acolythum nec subdiaconum faciant. Diaconos etiam (dist. 93, c. Diaconos) suam mensuram servare praecepit, scilicet, ut absque episcopo vel presbytero [Col. 1211A] baptizare non audeant, nisi his longe constitutis necessitas extrema compellat: quod et laicis Christianis facere plerumque conceditur. Item, prohibuit ne ipsi in presbyterio sedeant, aut sacri corporis praerogationem sub conspectu episcopi vel presbyteri jus habeant exercendi, licet his absentibus. Item, dicit observantiam, quam sedes apostolica pio devotque proposito tenere studet (de Cons. dist. 1, c. Basilicas) , eam quemquam pontificum vel sequentium ordinum, refutare indignum est.
Item, jubet ordinationes presbyterorum et diaconorum non fieri nisi certis diebus (dist. 75, c. fin.) , id est, quarti et septimi et decimi mensis jejunio, et etiam in Quadragesimae initio, et mediana quadragesimali die Sabbati circa vesperam celebrandas [Col. 1211B] esse sancivit. Virgines autem (20, q. 1, c. Devotis) nisi in Epiphania, aut Albis Paschalibus, aut apostolorum natalitiis velare prohibuit, nisi ipsae languore correptae implorent, ne de hoc saeculo sine hoc munere exeant. Prohibuit etiam quod nec divina auctoritas delegit, nec forma canonum praestituit, et ita eis ecclesiastica sunt inferenda praesidia, ut nihil committatur illicitum. Item, jubet (dist. 54, c. Generalis) , ne quis episcopus, presbyter, aut diaconus, aut aliqui eorum, qui monasteriis praeesse noscuntur, servum aut originarium nolentibus dominis retineat, ecclesiasticae servituti, vel religiosis congregationibus applicet, nisi dominorum voluntate sub testimonio scripturae prius absolvantur; alioquin proprii honoris periculum se subituros esse non ambigant.
[Col. 1211C] Item, de Clericis (14, q. 4, c. Clerici) , qui negotiationibus imminent, dicit: Proinde hujusmodi aut ab indignis posthac quaestibus noverint abstinendum, et ab omnibus cujuslibet negotiationis ingeniis, cupiditateque cessandum, aut in quocunque gradu positi sint, mox a clericalibus officiis abstinere cogantur. Item, dicit illis (dist. 35, c. Usque adeo) qui daemoniis aliisque passionibus irretiti sunt, mysteria sacra tractare non liceat. Illos autem, qui se sacris virginibus temere sociant, et post dicatum Deo propositum, incesta sacrilegaque miscent foedera, protinus a sacra communione jubet detrudi, et nisi per publicam probatamque poenitentiam omnino non recipi; sed his de saeculo transeuntibus, si tamen poenituerint, Viaticum dandum esse concessit. Secundas [Col. 1211D] nuptias laicis quidem non negat: ad clericale venire collegium eosdem penitus vetat. Item, dicit: Quisquis propriam Ecclesiam deserens, ad aliam, nullis existentibus causis, putaverit transeundum, temereque fuerit susceptus et promotus; vel ipse, vel susceptor ejus, reverendorum canonum atque praeceptorum constituta non effugiet, quae de hujusmodi praesumptoribus praefixere servanda. Item, inferius dicit: Quos constiterit indignos meritis sacram mercatos esse pretio dignitatem, convictos oportet arceri, non sine periculo facinus tale perpetrantes, quia dantem simul et accipientem damnatio Simonis, quam sacra lectio testatur, involvit (Act. VIII)
Item, arguit eos qui novas basilicas sub defunctorum [Col. 1212A] nomine absque praecepto sedis apostolicae praesumebant sacrare (de Cons. d. 1, c. De locorum) . Quod ideo facit, quia multi eo in tempore etiam in nomine infidelium defunctorum constructiones aedificabant, et sacris processionibus audacter instituebant. Item, valde arguit, et duriter increpat, et sub honoris proprii dispendio jacere affirmat sacerdotes illos qui feminas sacris altaribus ministrare, et cuncta, quae non nisi virorum famulatui sunt deputata, sexum, cui non competit, exhibere faciunt et permittunt. Item, jubet, tam de redditu quam de oblatione fidelium quatuor fieri portiones (12, q. 2, c. Quatuor) ; quarum una sit pontificis, altera clericorum, tertia pauperum, quarta fabricis est applicanda, et hanc huic operi veraciter praerogatam locorum [Col. 1212B] doceat instauratio sanctorum manifesta: quia nefas est, si sacris aedibus destitutis, in lucrum suum praesul impendia his designata convertat. Ipsam nihilominus ascriptam pauperibus portionem, quamvis divinis rationibus se dispensasse monstraturus esse videatur; tamen oportet etiam praesenti testificatione praedicari, et bonae famae praeconiis non taceri. Et, ne illa quae praemiserat negligantur, subinfert: Nec clericorum quisquam (2, q. 2, c. Quapropter) se hujus offensae futurum confidat immunem, si in hisque salubriter sequenda deprompsimus, sive episcopum, sive presbyterum, sive diaconum viderit excedentem, si non protinus ad aures nostras deferre curaverit, probationibus duntaxat competenter adhibitis, ut transgressoris ultio fiat, et caeteris interdictio [Col. 1212C] delinquendi.
Item in epistola Siculis episcopis destinata (epist. 2) dicit: Praesulum nostrorum emanavit auctoritas (16, q. 3, c. Praesulum) , ut facultates ecclesiae episcopi ad regendam habeant potestatem; ita tamen ut viduarum, pupillorum atque pauperum, necnon et clericorum stipendia distribuere debeant. Item inferius: Si facultates Ecclesiae (13, q. 2, c. Facultates) , necnon et dioeceses, quae ab aliquibus possidentur episcopis, jure sibi vindicent, quod tricennalis lex conclusit: quia ita imperatorum emanat auctoritas, ut ultra triginta annos nulli liceat pro eo appellare, quod legum tempus exclusit.
Idem papa breviter adnotavit, quid de Scripturis divinis catholica Ecclesia suscipiat, et quid vitare [Col. 1212D] debeat. Et de Veteri Testamento dicit: Genesis librum unum, Exodi librum unum, Levitici librum unum, Numeri librum unum, Deuteronomii librum unum, Jesu Nave librum unum, Judicum librum unum, Ruth librum unum, Regum libros quatuor, Paralipomenon libros duos, Psalmorum librum unum, Salomonis libros tres, Proverbiorum lib. I. Ecclesiastis librum 1, Cantica canticorum librum 1, Sapientiae librum 1, Ecclesiastici librum 1, Isaiae librum 1, Jeremiae lib. 1, Ezechielis librum 1, Danielis librum 1, Osee librum 1, Amos lib. 1, Michaeae librum 1, Joelis librum 1, Abdiae librum 1, Jonae librum 1, Nahum librum 1, Habacuc librum 1, Sophoniae librum 1, Aggaei librum 1, Zachariae librum 1, [Col. 1213A] Malachiae librum 1; historiarum vero veterum, Job librum 1, Tobiae librum 1, Esdrae libros duos, Esther librum 1, Judith librum 1, Machabaeorum libros duos. De Scripturis autem Novi Testamenti recipit Evangeliorum libros 4 Matthaei, Marci, Lucae, et Joannis; item Actus apostolorum librum unum: Epistolas vero Pauli quatuordecim, Apocalypsis Joannis librum unum; item canonicas Epistolas septem, Petri apostoli duas, Jacobi unam, Joannis tres, Judae Zelotis apostoli unam.
Item sancta Romana Ecclesia non prohibet suscipi sanctam synodum Nicaenam, in qua Arius damnatus est: sanctam synodum Constantinopolitanam, in qua Macedonius item damnatus est: et Ephesinam, in qua Nestorius damnatus est: et Calcedonensem, [Col. 1213B] in qua Nestoriana et Eutychiana haeresis simul cum Dioscoro ejusque complicibus damnatae sunt, et si qua sunt a sanctis Patribus concilia hactenus instituta, post istorum quatuor auctoritatem custodit et recipit. Haec etiam opuscula sanctorum Patrum in Ecclesia recipiuntur: Opuscula Caecilii, Cypriani martyris et episcopi, Gregorii Nazianzeni, Basilii Cappadoceni episcopi, Athanasii Alexandrini, Joannis Constantinopolitani, Theophili Alexandrini, Cyrilli Alexandrini, Hilarii Pictaviensis, Ambrosii Mediolanensis, Augustini Hipponensis, Hieronymi presbyteri, Prosperi, Leonis papae epistola ad Flavianum episcopum destinata [Col. 1213] De hanc B. Leonis epistola vide Covarruviam lib. IV Variar., c. 16, n. 6. , contra cujus textum quispiam si usque ad unum iota disputavit, et non eam venerabiliter suscepit, anathema sit. Item, opuscula [Col. 1213C] et tractatus omnium Patrum orthodoxorum, qui in nullo a sancta Romana Ecclesia deviaverint, legenda decrevit.
Item, decretales epistolas, quas Romani pontifices scripserunt; item, sanctorum martyrum gesta. Sed quaedam eorum ideo a Romana respuuntur Ecclesia, quia eorum qui scripsere nomina penitus ignorantur. Item Vitas Patrum Pauli et Antonii, et omnium eremitarum; quas tamen vir beatissimus descripsit Hieronymus. Item, Actus Silvestri papae, licet scriptoris nomen ignoretur. Item, scripturam de Inventione sanctae crucis, et aliam scripturam de Inventione capitis Joannis Baptistae recipiendas esse, et cum cautela legendas. Item, de Rufino et Origene ita sentimus, sicut Hieronymus [Col. 1213D] de ipsis sensit et notavit. Chronicum Eusebii Caesariensis, et ejusdem Ecclesiasticae Historiae libros propter singularem notitiam non usquequaque Ecclesia abjicit. Item Orosii historiam laudat, et opus Sedulii et Juvenci.
Ista autem, quae sequuntur, apocrypha esse dicit, et penitus-respuenda: In primis Ariminensem synodum; item, Itinerarium Petri apostoli, quod dicitur Clementis; Actus Andreae apostoli, Thomae apostoli, Petri apostoli, Philippi apostoli, Evangelium Thadaei apostoli, et Jacobi Minoris, et Barnabae et Thomae et Bartholomaei, et Andreae; et Evangelia, quae falsavit Lucianus, et quae falsavit Ysithius; [Col. 1214A] librum de Infantia Salvatoris, et de Nativitate ejus, et de Maria vel obstetrice; et librum, qui dicitur Pastoris; et illos libros, quos fecit Leutius; et illum librum, qui dicitur Fundamentum; et qui appellatur Thesaurus; et librum de Filiabus Adae; et Actus Theclae et Pauli apostoli; et librum qui dicitur Nepotis, et librum Proverbiorum, Sixti nomine praenotatum; et Revelationem, quae dicitur Pauli apostoli; et illam, quae dicitur Thomae; et illam, quae dicitur Stephani: item, librum qui dicitur Transitus, id est assumptio S. Mariae; et librum de Poenitentia Adae: et de Ogia gigante; et librum, qui dicitur Testamentum Job; et librum, qui dicitur Poenitentia Jamne et Mambre; et qui dicitur Judae apostoli; et qui dicitur canones apostolorum; et qui [Col. 1214B] dicitur Sortes apostolorum: et qui dicitur Physiologus, ab haereticis conscriptus, et B. Ambrosii nomine signatus; et Historiam Eusebii Pamphili: et Opuscula Tertulliani, et Lactantii, et Africani, et Posthumiani, et Galli, et Montani, et Priscillae, et Maximillae, et Fausti Manichaei, et Commodiani, et alterius Clementis Alexandrini, et Tharsi Cypriani, et Arnobii, et Thonii, et Cassiani presbyteri Galliarum, et Victorini Pictaviensis episcopi, et Fausti Regiensis Galliarum, et Frumentini caeci; Contende [ f. Comment. de] Christo; et epistolam Jesu ad Abagarum, et Abagari ad Jesum: et passionem Quirici, Julittae, et Georgii: et scripturam quae appellatur Salomonis contradictio; phylacteria omnia, quae non angelorum, sed daemonum nominibus conscripta [Col. 1214C] sunt.
Haec, et his similia, quae docuere Simon Magus, Nicolaus, Cerinthus, Marcion, Basilides, Ebion, Paulus etiam Samosatenus, Photinus et Bonosus, et qui simili errore defecerunt: Montanus quoque cum suis obscenissimis sequacibus; Apollinaris, Valentinus, sive Manichaeus, Faustus, Sabellius, Arius, Macedonius, Eunomius, Novatus, Sabatius, Callistus, Donatus, Eustachius, Jubianus, Pelagius, Julianus Edanensis, Coelestinus, Maximianus, Priscillianus, Nestorius Constantinopolitanus, Dioscorus, Eutyches, Petrus, et alius Petrus; e quibus unus Alexandriam, alius Antiochiam maculavit: Acatius Constantinopolitanus cum consortibus suis: necnon et omnes haereses, quas ipsi eorumque discipuli, [Col. 1214D] sive schismatici, docuerunt, vel conscripserunt, quorum nomina minime retinentur, non solum repudiata, verum etiam ab omni catholica Romana Ecclesia eliminata, atque cum suis auctoribus, auctorumque sequacibus, sub anathematis insolubili vinculo confitetur praedictus papa Gelasius esse damnata.
Gelasius praedictus papa ( in tomo de anathematis Vinculo ) multa rationabiliter ponit contra eos qui dicunt hominem anathematis vinculo innodatum jam solvi posse, quia insolubile et perpetuum est vinculum anathematis, ita inter caetera dicens: Qui in errore sunt, sententia erroris obstricti sunt: et [Col. 1215A] quan diu in eo manent, nullatenus absoluti sunt; sicut nec ipse error, in quo sunt, absolvetur. Error enim ipse nunquam veniam promeretur, sed qui eo veraciter caruerit, atque ab ejus participatione discedit. Quandiu ergo error in eis est, damnationem suam tenet, et nunquam absolvitur, quia error semper poenam meretur. Participes vero ejus, aut semper sunt ejus poenae participes, si in eodem perstare non desinant; aut si ab eodem recesserunt, quantum alieni ab errore facti sunt, et ab ejus participatione discreti, tantum et a poena ejus erunt consequenter alieni. Erranti enim haec eadem poena praefigitur, quandiu manet errans, eadem poena constringitur, quia errans non potest esse sine poena. Erranti [poena errati] enim haec eadem poena perpetua est, et nunquam solvenda, quandiu [Col. 1215B] errans esse perstiterit; quia si errans esse destiterit, poena, quae erranti est praefixa, perpetua non erranti, id est, alteri effecto, quam cui praefixa est, non solum potest esse perpetua, sed jam nec esse poena: non est enim ipse, cui praefixa est; erranti enim praefixa est, non, non erranti. Quae enim erranti praefixa est perpetua est, et perpetuo constringit errantem; non errantem, non potest jam tenere. Item inferius: Quod in Acatii sententia rationabiliter intuendum est; in qua si dictum est, Nunquam es resolvendus; non est tamen adjectum: Etiamsi resipueris, etiamsi ab hoc errore discesseris, etiamsi praevaricator esse destiteris. Quapropter in aperto est ita dictum: Nunquam solvendus; sed talis scilicet, qualis et ligatus est, non autem talis effectus, sicut ligatus [qui sicut ligandus] [Col. 1215C] non erat, sic absolutus esse docebatur: sicut carebat obligatione [cum obligationis causa] si causa caruisset, sic utique absolutus existeret, quatenus et ipse non necessitate dictae sententiae videretur quodammodo non posse jam solvi, non [nam] talis effectus, et obligatione carens fieret absolutus, et circa tales praefixa sententia nullo modo insolubilis redderetur. Sed quia nec ipse quaesivit, nec quaerens abjectus ipse in se insolubilem fecit esse scientiam, qui talis permanere delegit, qualis veraciter non possit absolvi, et voluit talis effici, circa qualem effectum non habet licentiam permanendi. Item inferius in eodem dicit: Inferior quippe sedes potiorem absolvere non potest. Sola ergo potior inferiorem convenienter absolvit.
Item in commonitorio Fausti magistri legationis [Col. 1215D] officio fungentis ita dicit: Veniam sibi dari proponunt. Legatur (22, q. 2, c. Legatur) , ex quo est religio Christiana, vel certe detur exemplum in Ecclesia Dei a quibuslibet pontificibus, ab ipsis apostolis, ab ipso denique Salvatore, veniam, nisi corrigentibus, non fuisse concessam: auditum autem ab isto zelo [sub isto coelo] nec legitur omnino, nec dicitur, quod eorum voce depromitur, Date nobis veniam, ita ut nos [dum tamen nos] in errore duremus. Item inferius: Mortuos suscitasse legimus Christum (Matth. IX; Marc. V; Joan. XI) , in errore mortuos absolvisse non legimus. Et qui hoc certe faciendi solus habuit potestatem, beato Petro principaliter mandat apostolo: Quaecunque ligaveris super terram, ligata erunt et [Col. 1216A] in coelo: et quae solveris super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVI) . Super terram, inquit: nam in hac legatione defunctum nunquam dixit absolvi. Quod ergo nunquam factum est, vel mente concipere formidamus, scientes, in divino judicio non posse penitus excusari. Item inferius: Nullum fas est nobis cum hominibus alienae communionis inire certamen, divina Scriptura monente: Haereticum hominem post primam et secundam correptionem devita (Tit. III) sciens, quia hujusmodi delinquit homo, et proprio judicio condemnatur. Item, inferius: Remitti culpa de praeterito potest, correctione sine dubio subsequente: nam si deinceps fingitur [sinitur] mansura perversitas, non est benignitas remittentis, sed consentientis [assensio] annuntiatio.
[Col. 1216B] Item, praedictus papa in epistola, quam destinavit Anastasio imperatori, dicit (dist. 95, c. 2) : Duo sunt quippe, imperator Auguste, quibus principaliter hic mundus regitur: Auctoritas sacra pontificum, et regalis potestas; in quibus tanto gravius est pondus sacerdotum, quanto etiam pro ipsis regibus hominum in divino examine sunt reddituri rationem. Impeti possunt humanis praescriptionibus, quae divino sunt judicio constituta; vinci autem quorumlibet potestate nox possunt. Item scriptum legisti: «Meliora sunt amici vulnera, quam inimici oscula (Prov. XXVII) .»
Anastasius, natione Romanus, ex patre Petro, sedit annum unum, menses undecim, dies viginti [Col. 1216C] duos. Fuit autem temporibus Theodorici regis. Hic ordinavit episcopos sedecim, presbyteros duodecim. Obiit autem XIV Kalend. Decembris. Hic in epistola, quam Anastasio imperatori direxit, inter caetera probat, eos, quos Acacius baptizavit, vel ordinavit etiam post damnationem suam, nullam portionem laesionis attingere, dicens: Nam, secundum Ecclesiae catholicae consuetudinem (dist. 19, c. Secundum) , serenitatis tuae pectus agnoscat, quod nullum de his, vel quos baptizavit Acacius, vel quos sacerdotes vel levitas secundum canones ordinavit, ulla ex nomine Acacii portio laesionis attingat, quo forsitan per iniquum tradita sacramenti gratia minus firma videatur. Nam et baptismum, quod procul sit ab Ecclesia, sive ab adultero, sive a fure sit datum, ad percipientem [Col. 1216D] munus pervenit illibatum: quia vox illa qua declaratur ac dicitur: Hic est qui baptizat in Spiritu sancto et igni (Matth. III) , omnem maculam humanae pollutionis excludit. Item ad idem probandum subjungit: Nam et Judas, cum fuerit sacrilegus et fur, quidquid egit inter apostolos, pro dignitate commissa beneficia per indignum data nulla ex hoc detrimenta senserunt. Item ad idem inferius: Quidquid ad hominum provectum quilibet in Ecclesia minister pro officio suo videtur operari, hoc totum continet implendo [contineri implente] divinitatis effectu, ita et ille [ita ille], per quem Christus loquitur, Paulus affirmat: «Ego plantavi, sed Dominus incrementum dedit (I Cor. III) .» Et hic, cujus nomen dicimus esse reticendum, [Col. 1217A] male bona ministrando, sibi tantum nocuit. Nam inviolabile sacramentum, quod per illum datum est, aliis perfectionem suae virtutis obtinuit. Quod si est [Quod cum ita sit] aliquorum intantum se extendens curiosa suspicio, ut imaginentur prolata [prolato] a papa Felice judicio, postea inefficaciter in sacramentis, quae Acacius usurpavit, egisse ac perinde eos metuere, qui vel in consecrationibus, vel in baptismate mysteria tradita susceperunt, ne irrita divina beneficia videantur, meminerint in hac quoque parte similiter tractatum praevalere superiorem, quia non sine usurpato hoc nomine sacerdotum adjudicatus hoc egit, in quo virtutem suam obtinentibus mysteriis, in hoc quoque aliis rea sibi persona non nocuit. Nam et ad illum pertinuit, quod tuba Davidica canitur ita: [Col. 1217B] Verumtamen Deus conquassabit capita inimicorum (Psal. LXXXVII) , etc. Nam semper superbia sibi, non aliis ruinam facit. Unde, cum sibi sacerdotis nomen usurpaverit condemnatus, in ipsius verticem superbiae tumor inflictus est; quia non populus, qui in mysteriis [ministeriis] donum ipsius sciebat [sitiebat], exclusus est, sed anima sola, quae peccaverat, judicio justo proprie erit obnoxia: quod ubique numerosa Scripturarum testatur auctoritas [instructio ].
A praedicti vero papae communione, sicut in gestis Romanorum pontificum legitur, multi ex clero Romanorum urbis se suspenderunt; ideo, quia sine consilio eorum Photino Thessalonicensi diacono communicavit, qui erat communionis Acacii: et quia occulte Acacium voluit revocare, sed divino [Col. 1217C] nutu percussus, ad effectum hoc perducere non potuit.
Symmachus, natione Sardus, ex patre Fortunato, sedit annos quindecim, menses septem, dies viginti septem. Hic ordinavit episcopos centum et octodecim, presbyteros nonaginta, diaconos sedecim. Fuit autem temporibus Theodorici regis, et Anastasii Augusti. Hic et Laurentius uno die in contentione ordinati sunt: Symmachus in Lateranis, Laurentius in ecclesia B. Mariae. Et quia hujus dissensionis seditio apud ipsas partes terminari non potuerat, uterque Ravennam ad regium judicium missi sunt; sed Symmachus Theodorici regis judicio in sedem [Col. 1217D] reductus est et firmatus eo quod major et dignior pars cleri et plebis suae electioni consenserat: Laurentius autem a Symmacho postea misericordiae intuitu Nuceriae episcopus constituitur. Sed transacto anno a die ordinationis suae quarto, quidam zelo invidiae ducti, adulterii crimine et aliis multis apud regem eum diffamaverunt: ad quod confirmandum falsos testes subornaverunt, et Laurentium revocaverunt, et chrisma eum consecrare effecerunt. Et clerus et populus iterum divisus, alii Symmacho, alii adhaerebant Laurentio; et quasi ad praedictae dissensionis impetum comprimendum, quibusdam Romanis id efficientibus, Petrus Altinae urbis [Col. 1218A] episcopus a rege Romam, ut sedis apostolicae visitator, mittitur. Inter haec caedes et homicidia undique committebantur. Nam ex communicantibus Symmacho, quicunque clerici et laici, virgines etiam, publice aut occulte in manus persequentium incidebant, occidebantur, aut plagis aut verberibus affligebantur. Solus autem Faustus exconsul ex parte Symmachi et Ecclesiae repugnabat. Hac periculi necessitate Symmachus compulsus, regis consensu synodum congregavit ( synod. Rom. ), cui centum et quindecim episcopi interfuerunt. Qui rege consentiente, et ecclesiastica regula exigente, quia nihil de objectis Symmacho comprobari ab accusantibus eum potuit, ipsum immunem ab objectis et liberum esse unanimiter judicarunt, et Laurentium Nucerinum, [Col. 1218B] et Petrum Altinatem, velut eos, qui papa vivente sedem romanam invaserant, pariter condemnaverunt. Hic confessor Christi ad ipsum IV Kalend. Augusti migravit.
Hic papa frequentes ambitus, atque Ecclesiae nuditatem, vel populi collisionem, quae molesta et iniqua incompetenter episcopatum desiderantium persaepe generavit aviditas, ut exstinguatur futuris praesumptio tam perniciosa temporibus, in synodo constituit [Col. 1217] Synod. II. Rom.—Vide tom. II Concil. pag. 329. , ut si quis presbyter (dist. 79, c. Si quis.) , aut diaconus, aut clericus papae incolumi, et eo inconsulto, aut subscriptionem pro Romano pontificatu commodare, aut sacramentum praeripere tentaverit, aut aliquid certo suffragio polliceri, vel de hac causa privatis conventiculis factis deliberare [Col. 1218C] atque decernere, loci sui dignitate vel communione privetur. Si vero, quod absit, transitus papae inopinatus evenerit (dist. 79, c. Si transitus) , ut de successoris sui electione non possit ante decernere, si quidem in unum se totius ecclesiastici ordinis electio inclinaverit, consecretur electus episcopus; si enim, ut fieri assolet, studia coeperint esse diversa eorum, de quibus certamen emerserit, vincat sententia plurimorum; sic tamen, ut sacerdotio careat, qui captus promissione, non recto judicio de electione decreverit.
Item praedictus papa in epistola, quam Caesario episcopo scripsit, de multis ejusdem consultationi respondit, ita dicens: 1. Possessiones ergo (16, q, 1, c. Possesiones) , quas unusquisque ecclesiae proprio [Col. 1218D] dedit aut reliquit arbitrio, alienare quibuslibet titulis atque distractionibus, vel quocunque argumento non patimur, nisi forsan aut clericis honorum meritis aut monasteriis, religionis intuitu, aut certe peregrinis, si necessitas largiri suaserit: sic tamen, ut haec ipsa non perpetue, sed temporaliter perfruantur. 2. Item, in eadem commonet, ut illi, qui rerum ecclesiasticarum promissione praemissa ad sacerdotium nituntur accedere, desideriorum talium priventur effectu. 3. Item, raptores viduarum vel virginum (36, q. 2, c. Raptores) ob immanitatem tanti facinoris detestatur illos vehementius persequendo, qui sacras virgines volentes vel invitas suo matrimonio sociare tentaverint, [Col. 1219A] quos a communione jubet suspendi. 4. Item, viduas (27, q. 1, c. Neque) , quae in religioso proposito diurna observatione permanserint, transire ad nuptias prohibet. Similiter et virgines, quas annis plurimis in monasteriis egisse aetatem contigerit. 5. Item ne ullus per ambitum ad episcopatus honorem permittatur accedere (1, q. 1, c. Nullus) , et potentes personas minime suffragatrices adhibeat, nec ad decretum sibi faciendum clericos vel cives subscribere, adhibito cujuslibet generis timore, compellat, vel praemiis quibuslibet hortetur (1, q. 6, c. Si quis) . Decretum sine testatoris [visitatoris] praesentia nemo conficiat, cujus testimonium clerus et civium potest unanimitas declarare.
Item, idem in alia synodo (Romana V) de oblationibus [Col. 1219B] fidelium, et de multis praecepta decretalia composuit, ita dicens: Omnibus summopere convenit observare, ut oblationes fidelium a nemine praesumantur, et absque consensu et voluntate episcopi, in cujus dignoscuntur esse parochia, possideri vel haberi tententur, quoniam multi memores sui pro remissione peccatorum suorum, et pro aeternae vitae mercatione, de facultate sua tam rerum mobilium quam immobilium quaedam per scripturas ecclesiis tradiderunt, et Deo creatori suo perpetualiter habenda dederunt. Quae et caetera a diversis minus Deum timentibus eatenus mortifera calliditate tenentur, ut aliorum oblatio illis pertineat ad ruinam, nec intueri corde possunt diem judicii, dum nimiae cupiditatis delectantur ardore: unde tale judicium super eos fiat, ut aut [Col. 1219C] manifeste haeretici, quia Ecclesiam Dei scindunt, et anathematizati, atque ab Ecclesia Dei extorres habeantur; aut per satisfactionem Ecclesiae ad poenitentiam, et demum, juxta regulas ecclesiasticas ad reconciliationem, et, si digni inventi fuerint, ad commutionem recipiantur, Item: Qui res Ecclesiae delegatas et Domino oblatas absque proprii episcopi jussu possidens, praesumpserit deinceps tenere quocunque in loco, et veritate comperta dissimulaverit, aut renuerit reformare, a liminibus ejusdem [limiu. ecclesiae ab episcopo ejusd.] loci prius arceatur. Debet esse tamen provisio, ut vindictam admonitio manifesta praecedat, et res usurpatas injuste qui abstulit, aut injuste ablatas retinet, aequitate patrocinante legibus restituat. Quod si neglexerit, et necessitas compulerit, demum praedonem [Col. 1219D] sacerdotalis districtio maturata percellat. Item, inferius: Valde iniquum et ingens sacrilegium est, ut quaecunque vel pro remedio peccatorum, vel salute aut requie animarum suarum unusquisque venerabili ecclesiae contulerit, aut certe reliquerit, ab his, quibus haec maxime servari convenit, id est, Christianis, et Deum timentibus hominibus, et super omnia a principibus, et primis regionum, in aliud transferri vel converti. Propterea, qui haec non praeviderit, et aliter quam scriptum est, praedia ecclesiis tradita petierit, vel acceperit, vel possederit, vel injuste defenderit, aut retinuerit, nisi se cito correxerit, quo iratus Deus animas perculit, anathemate feriatur, sitque accipienti, et danti, vel [et] possidenti anathema. [Col. 1220A] Item, inferius: Generaliter vero (16, q. 1, c. Generaliter) , quicunque res ecclesiae confiscare, aut competere, aut pervadere periculosa aut sua infestatione praesumpserit, nisi se citissime per ecclesiae, de qua agitur, satisfactionem correxerit, perpetuo anathemate feriatur. Similiter et hi, qui res ecclesiae jussu vel largitione principum, vel quorumdam potentum, aut quadam invasione, aut tyrannica potestate retinuerint, et filiis vel haeredibus suis haereditarias reliquerint, nisi cito res Dei, a pontifice admoniti, agnita veritate reddiderint, perpetuo anathemate feriantur. Ferro enim abscindenda sunt vulnera, quae fomenta non sentiunt (16, q. 1, c. Ferro) . Item, inferius: Omne quod irreprehensibile est., catholica defendit Ecclesia. Non licet ergo imperatori (dist. 10, c. Non licet) , vel cuiquam pietatem custodienti, aliquid contra mandata divina praesumere, nec quidquam, quod evangelicis propheticisque et apostolicis regulis obviat, agere. Injustum enim judicium (11, q. 3, c. Injustum) , et diffinitio injusta regio metu vel jussu a judicibus ordinata, non valet, nec quidquam quod contra evangelicam, vel propheticam, aut apostolicam doctrinam constitutionemve eorum, sive sanctorum Patrum, actum fuerit, stabit; et quod ab infidelibus aut haereticis factum fuerit, omnino cassabitur.
Hormisda, natione Campanus, ex patre Justo, sedit annos novem, dies quatuordecim. Fuit autem [Col. 1220C] temporibus regis Theodorici et Anastasii Augusti, a consulatu Senatoris, usque ad consulatum Symmachi et Boetii. Hic ordinavit episcopos quinquaginta quinque, presbyteros viginti et unum. Obiit autem catholicae fidei defensor VIII Idus Augusti. Hic consensu et consilio regis Theodorici, legatos suos direxit in Graeciam, dans illis mandatum ut Graecos, propter Petrum Alexandrinum et Achatium Constantinopolitanum, quibus participaverunt, anathematis vinculo obligatos sub satisfactione absolverent. Sed nihil egerunt, quia Anastasius Augustus libello rectae fidei consentire noluit, eo quod et ipse Eutychianus erat. Itaque Romanos legatos ad fidei suae errorem inclinare desiderans, muneribus oblatis eos corrumpere nitebatur. Illi autem, contemptis muneribus, [Col. 1220D] de haereticorum participatione Romanae sedi satisfactionem debere fieri insistebant. Unde imperator furore accensus, eosdem per posterulam ejectos, et periculosae navi impositos, remisit; praecipiens ut nullam civitatem ingrederentur, ne fidei epistolas saltem in transitu catholicis ostendere possent. Sed quia eas per omnes civitates expositas a complicibus suis postea comperit, commotus in ipsum Romanum pontificem fertur ei scripsisse, ita inter caetera dicens: Jubere nos volumus, non nobis juberi. Sed eodem tempore divinitus fulmine percussus interiit. Sumpsit autem post illum imperium Justinus orthodoxus; quo adjuvante, postmodum Graeci poenitentia de errore Acacii suscepta, ad sedis apostolica [Col. 1221A] communionem redierunt. Hic clerum constituit, et psalmis erudivit.
Hic in epistola, quam universis Hispaniae episcopis destinavit (epist. 4) , ut in episcopis ordinandis cura adhibenda sit perspicua, evidenter ostendit dicens: Irreprehensibiles esse convenit, quos praeesse necesse est corrigendis, nec quidquam illi deesse personae, penes quam est religiosae [religionis] summa et substantia disciplinae. Existimet unusquisque pretium Dominici gregis, ut sciat, quod meritum constituendi debeat esse pastoris. Item: Longa debet vitam suam probatione monstrare, cui gubernacula committuntur Ecclesiae. Item: Emendatiorem convenit esse populo, quem necesse est orare pro populo. Item prohibet ne beneficium per impositionem manus, quae Domini [Col. 1221B] esse [divina esse] creditur, pretio comparetur: quia ante oculos esse convenit, qua Simon Magus Spiritum sanctum volens redemptione mercari, apostoli fuerit detestatione percussus (Act. VIII) . Item de illo, qui non vendit, sed vendenti consentit, ita subjungit: Quid prodest illi suo errore non pollui, qui consensum praestat erranti? Procul dubio contra mandata committit, et qui habet peccatum proprium, et qui sequitur alienum. Incassum resistit avidus [animus] cupiditati, si non resistit et timori.
Item, in alia epistola, quam presbyteris et diaconibus et archimandritis Coelesyriae direxit, de clericis in adulterio deprehensis, ita dicit: Ecce manifestissime constat, quia secundum quod et tituli antiquorum Patrum a S. Joanne papa transmissi, et [Col. 1221C] trecentorum et octodecim episcoporum sententia, sed et canones Gallicani continere videntur, clerici in adulterio deprehensi, et aut ipsi confessi, aut ab aliis revicti, ad honorem redire non possunt, et si qui sunt, quibus suprascripta sanctorum Patrum severitas minime placet, sciant se eorum sententias reprehendere vel condemnare: cum hoc facere non sit in eis misericordia; sed est ista benignitas justitiae inimica, videlicet criminosos palpare, et vulnera eorum usque in diem judicii incurata servare. Si autem eos durissimam poenitentiam per plures annos agere videmus, ipsis et saluti eorum consulere, et canonum statuta debemus servare. Cum vero in aliquibus nec compunctio, nec humilitas, nec orandi nec plangendi instantia appareant, possumus agnoscere, si ad honorem [Col. 1221D] pristinum redierint, cum quanta negligentia et inimica animae securitate permaneant: credentes, quod sic eis non acta digne poenitentia dimisit Deus, quomodo sacerdotes indulsisse videntur. Vere dico, quia illi ipsi, quibuscum periculosa et falsa misericordia indulgere videmus, cum ante tribunal Christi pro tantis peccatis damnandi advenerint, contra nos ipsos causas dicturi sunt, dicentes, quod, dum aut asperitatem linguae eorum expavimus, aut falsa blandimenta et periculosas adulationes eorum libenter accipimus, nos eos, dum illis inutiliter indulgemus in peccatis permanere, aut ipsa peccata etiam augere permiserimus, non recordantes illud, quod in Veteri Testamento scriptum est: quia, uno peccante, contra [Col. 1222A] omnes ira Dei desaevit (Num. XVI, 22) . De talibus B. Cyprianus martyr ita dicit: Qui peccantem verbis adulantibus palpat, peccandi fomitem subministrat, nec reprimit ille delicta, sed fovet. Item, idem papa inferius: Ego me in hoc periculo mittere omnino non audeo, quia nec talia sunt merita mea, ut aliorum peccata in me excipere praesumam, nec tantam eloquentiam habeo, ut ante tribunal Christi contra tantos ac tales sacerdotes, qui canones statuerunt, causas dicere possim. Item, idem subjungit: Si clerici, qui ad uxores proprias redeunt, ab officio suspenduntur, et bigami non ordinantur, sed, si ordinati fuerint, dejiciuntur: quomodo ille, qui adulterium commiserit, iterum ad honorem redire poterit? Non tamen misericordiam, quae dicit: «Nolo mortem peccatoris [Col. 1222B] (Ezech. XXXIII, 11) ,» et alia hujusmodi, se negare dicit; sed definitissime credere, quod qui usque ad finem vitae suae poenitentiam egerit, non solum indulgentiam accipiet, sed ad vitam aeternam perveniet. De illis autem clericis, qui ad uxores redeunt, dicit sanctus Faustus in epistola sua: Perdidit gratiam consecrati, qui adhuc vult officium exercere mariti. Item praedictus papa iterum inferius dicit: Valde metuo et contremisco illam damnationem, quam Heli sacerdos propter stultam indulgentiam accipere meruit; qui pro eo, quod filios suos leviter castigavit, et eos nec caedere nec excommunicare voluerat, et ipsi filii uno die occisi sunt, et triginta millia de populo interfecta sunt, et Arca testamenti in captivitatem ducta est, et ipse retro cadens, fractis cervicibus mortuus [Col. 1222C] est, et nomen ipsius de libro vitae deletum est. Et econtra Phinees zelo Dei commotus, duos adulteros pariter interfecit, et totum populum Dei, Dei iracundia liberavit. Nec hoc ideo dicit, ut similes supradictis corporis mortem mereri debeant, sed caveant ne post corporis mortem ad supplicia perveniant.
Joannes, natione Tuscus, ex patre Constantino, sedit annos duos, menses octo, dies sedecim. Fuit autem temporibus Theodorici regis et Justini Augusti catholici. Ordinavit autem episcopos quindecim. Hic pro religione catholica, et pro Theodorici causa negotii Constantinopolim venit; ubi, Justino Augusto patrocinante, Arianorum ecclesias catholicas consecravit. [Col. 1222D] Hoc audiens Theodoricus, quoniam et ipse erat haereticus, furore accensus, omnem Italiam gladio et igne perdere aestuabat, propter Arianorum ecclesias, quarum in Italia multae erant; quas etiam catholicas usquequaque consecrari Joannes papa praeceperat; et duos viros exsules et catholicos, Symmachum et Boetium, ante reditum papae tenuit et interfecit. Ipsum autem pontificem reversum in custodia Ravennae detinuit, in qua duriter afflictus, tandem defunctus est XV Kalend. Januarii. Sed nonagesimo et octavo die post transitum praedicti papae, et ipse rex haereticus divinitatis fulmine percussus, ubito morte sua Italiam liberavit.
Hic Zachariae episcopo epistolam destinavit, in [Col. 1223A] qua eum, de quibusdam consultus, instruxit, inter caetera dicens: De occultis cordis alieni temere judicare iniquum est, et eum cujus opera non videntur nisi bona, peccatum est ex suspicione reprehendere. Et addit in eadem, quae saepenumero dicta sunt, videlicet, quod oves pastorem accusare, nisi pro fide non debeant: et ipse episcopus, nec vocari aut judicari potest, priusquam quae ablata sint, sibi legibus restituantur; et ideo hic praetermittenda existimamus.
Felix, natione Samnius, ex patre Castorio, sedit annos quatuor, menses duos, dies duodecim. Hic jussu Theodorici regis ordinatus est, et absque contentione. [Col. 1223B] Hic ordinavit episcopos undetriginta, presbyteros quinquaginta quinque, diaconos quatuor. Obiit autem Idibus Octobris, Athalarico regnante. Hic autem multis episcopis per diversas provincias constitutis rescripsit, respondens eisdem de ecclesiarum consecratione, et de missarum celebrationibus ita (de Cons. d. 1, c. Sicut non) : Non alibi, quam in sacratis Domino locis absque magna necessitate fieri debere liquet omnibus, quibus nota sunt Novi et Veteris Testamenti praecepta, et ponit illa, et illis positis, dicit: Si Judaei hoc faciebant, multo magis nos debemus templa aedificare, et ornare, et sacrare, et non aliis in locis, quam Deo ab episcopis sacratis missas celebrare, nec sacrificia Domino offerre, nisi hoc summa necessitas exigat. Et satius est missam [Col. 1223C] non cantare, aut non audire, quam in his locis fieri, in quibus fieri non oportet. Solemnitates vero (de Cons. d. 1, c. Solemnitates) dedicationum ecclesiarum, et sacerdotum per singulos annos celebrandas esse asseruit; in eadem dicens, ipsum Dominum exempla dedisse, qui ad festum dedicationis templi venit (Joan. X) ; et quod octo dierum sint encaenia celebranda, libri Regum dedicatione templi peracta ostendunt (III Reg. VIII) . De ecclesiarum vero consecratione ita praecepit: Quotiescunque dubitatur, et nec certa scriptura, nec certi testes existunt, a quibus consecratio sciatur, absque ulla dubitatione scitote eas esse sacrandas: nec talis trepidatio fiat de iteratione [faciat deteriorationem]; quoniam non monstratur esse iteratum, quod nescitur factum.
Bonifacius, natione Romanus, ex patre Dehabentino [Sigibuldo], sedit annos duos, dies duos et viginti. Fuit autem temporibus Athalarici regis haeretici, et Justini Augusti. Hic facta dissensione in clero et senatu, in contentione ordinatur cum Dioscoro: sed Dioscorus non multo post defunctus est. Unde Bonifacius jam pacifice sedem adeptus, quasi damnans Dioscorum, noluit clerum, qui Dioscoro faverat, nisi de vinculo anathematis, poenitentiae satisfactione praemissa, in communionem suscipere. Qui postea congregata synodo decretum fecit, ut sibi successorem deberet eligere, et scripto et juramento [Col. 1224A] ipsum decretum muniri jussit. Quod quia contra canones statutum fuerat, a congregatione iterum in synodo episcoporum ratione cassatum est; et chirographum, quod inde factum fuerat, igne consumptum est.
Hic Eulalio Alexandrinae Ecclesiae episcopo epistolam scripsit, in qua ei Carthaginiensem Ecclesiam ad Romanae Ecclesiae communionem reversam esse significat, quae a tempore Aurelii ab ipsa discesserat. Aurelius enim praefatae Ecclesiae olim episcopus cum collegis suis, instigante diabolo, superbire temporbus praedecessorum nostrorum, Bonifacii ac Coelestini, contra Romanam Ecclesiam coepit. Hic defunctus est XVI Kalend. Novembr.
Joannes, natione Romanus, ex patre Projecto, sedit annos duos, menses quatuor, dies sex. Fuit autem Athalarici regis et Justiniani Augusti temporibus. Ordinavit autem episcopos viginti et unum, presbyteros quindecim. Obiit autem VI Kalend. Junii. Hic Valerio episcopo epistolam misit, in qua ostendit, et ratione et auctoritate multorum probavit, Filium minorem quidem esse Patre in assumpti hominis forma, aequalem vero Patri esse in deitatis naturae substantia: et hoc fecit ideo, quia quidam erant apud eum qui negabant Filium Patri esse aequalem.
Agapetus, natione Romanus, ex patre Gordiano [Col. 1224C] presbytero, sedit menses undecim, dies novemdecim. Hic ordinavit episcopos undecim, diaconos quatuor. Hic libellum anathematis in Dioscorum, cui Bonifacius invidiae stimulo ductus presbyteros et etiam episcopos subscribi compulerat, incendio dedit. Justinianus autem Theodato regi fuerat indignatus, eo quod ipse reginam Amalasintam Theodorici regis filiam sibi commendatam occiderat. Unde rex praedictus, timens indignationem Augusti, praedictam papam Constantinopolim ad imperatorem direxit: qui a Justiniano Augusto honorifice susceptus, post longam altercationem Anthimum ejusdem civitatis episcopum, in Christo duas naturas negantem, convicit, et a communione Christianorum suspendit: et isto in exsilium deportato, alium episcopum nomine [Col. 1224D] Mennam, virum catholicum, in ejus loco consecravit. Post vero aegritudine captus, ibidem idem Constantinopoli X Kalend. Maii est defunctus. Idem papa, antequam veniret in Graeciam, Anthimo epistolam misit, in qua ipsum ab errore suo ad veritatem catholicae fidei redire hortando prudenter commonuit.
Silverius, natione Campanus, ex patre Ormisda Romae episcopo, sedit annum unum, menses quinque, dies quadraginta. Hic ordinavit episcopos octodecim, presbyteros quatuordecim. Hic sine deliberatione decreti a Theodato tyranno constitutus est [Col. 1225A] Qui corruptus pecunia, talem clero induxit timorem, ut qui ejus ordinationi non consensisset, sine dubio gladio puniretur. Itaque Silverio sub vi et metu jam ordinato, tandem subscripserunt in ejus confirmationem secundum morem presbyteri. Post menses autem duos, praedictus tyrannus nutu divino exstinguitur. Dolens autem eo in tempore Theodora Augusta Anthimum patriarcham a B. Agapeto fuisse depositum, et in ejus locum Mennam subrogatum, consilio cum Vigilio diacono inito, Silverium litteris obsecravit, ut vel ad se festinanter veniret, aut patriarcham Anthimum in locum revocaret pristinum. Qui dum lectis litteris, quamvis vitae finem per hujus causae occasionem timeret, tamen fiduciam habens in Domino, rescripsit Augustae nunquam se [Col. 1225B] revocaturum hominem haereticum in sua nequitia damnatum juste. Unde indignata Augusta Belisario patricio jussit ut Silverium occasione quacunque inventa deponeret, et Vigilium archidiaconum, qui Anthimum revocare promiserat, in ejus loco substitueret. Qui (hac tandem occasione inventa, ut Romanam urbem Gothis tradere vellet) eum ad se vocatum, et clero et populo ad primum et secundum velum retentis, stolam et albam fecit ei auferri, et veste monachica indui jussit. Et hoc negotio impietatis audito, hi, qui cum eo venerant, fugerunt: et Vigilius archidiaconus, quasi in sua fide eum suscipiens, in Pontum exsilio relegavit: ubi pane tribulationis et aqua angustiae sustentatus, tandem deficiens, in eodem loco XII Kalend. Julii confessor defunctus [Col. 1225C] est: ubi aegri multi sanantur.
Hic epistolam rescripsit amatori episcopo, in qua et hoc postulanti, qualiter circa se actum fuerat, breviter enarravit, et officium suum non ideo dimisisse, sed congregatis episcopis, quos potuit, illos, qui ipsum deposuerant, se anathematis vinculo obligasse significat, et caeteros, qui deinceps ullum episcoporum ita deciperent, anathema maranatha fieri dixit.
Item, Vigilio jam papae constituto epistolam in suam damnationem misit, ita inter caetera dicens (23, q. 4, c. Belisarius) : Habeto ergo cum his, qui tibi consentiunt, poenae damnationis sententiam, sublatumque tibi nomen et munus ministerii sacerdotalis agnosce, Spiritus sancti judicio et apostolica a nobis auctoritate damnatus. Sic enim decet (25, q. 2, c. Sic decet) fidem sanctorum Patrum in Ecclesia servari catholica, ut, quod habuit amittat, qui improbabili temeritate, quod non acceperat, assumpserit.
Vigilius, natione Romanus, ex patre Joanne, consule, sedit annos septemdecim, menses sex, dies viginti quinque. Hic ordinavit episcopos octoginta et unum, presbyteros quadraginta sex, diaconos sedecim. Eo autem tempore, quo Theodora Augusta Vigilium in sede apostolica, sicut ipsa jusserat, constitutum fuisse accepit; ei scripsit, rogans ut ipse ad se veniret, et, quod bona voluntate de Anthimo promiserat, adimpleret. Vigilius autem, quamvis prius insipienter [Col. 1226A] promiserat, respondit se nunquam ei consentire, ut hominem haereticum, et a sanctissimis Agapeto et Silverio damnatum revocaret. Eo tempore Romani dolentes quod Silverius consilio Vigilii depositus fuerat, videntes modo opportunitatem, duos interemisse eum apud Augustam accusaverunt. Quo audito, Augusta Romam Scribonem misit, qui Vigilium cepit, et in navi positum Constantinopolim duxit. Qui tamen ab imperatore, ut vicarius B. Petri, primo honorifice susceptus est, et biennio jam exacto Augustus et Augusta cautionem manus suae ei ostendentes, de Anthimo revocando, obsecrando et altercando institerunt. Vigilius autem constans ad omnia pati, nullatenus eorum petitioni acquievit, et tandem colaphizatus, quia non Justinianum et Theodoram [Col. 1226B] piissimos, sed Diocletianum et Lutheriam [Eleutheriam] se invenisse dixerat, respondit ad singula: Facite ut vultis; digna enim factis recipio. Et volens hujus aerumnae eventum quoquo modo vitare, in ecclesiam S. Euphemiae fugiens, altaris columnam amplexu astrinxit; sed ibi arreptus, extra ecclesiam ducitur, funeque collo ejus alligato, per civitatem usque ad vesperam circumquaque distrahitur, deinde in custodia reservatur; clerici vero, qui cum eo advenerant, dispersi in exsilia relegantur: sed postea Romano clero et senatu rogantibus, redditus et restitutus est Vigilius. Sed in ipso reditu, in Syracusa videlicet urbe, calculi dolore vitam finivit.
Hic Eucherio [Eutherio] episcopo rescriptum direxit, in quo eum instruxit, quid de his tenere debeat, [Col. 1226C] qui ita abstinentiam simulant, ut esu carnium quemlibet pollui credant; ita post multa praemissa subjungens: Quapropter nec abstinentiam Deo placitam reprobamus, nec eos, qui exsecrantur Domini creaturam, in nostra societate recipimus. Item, de his qui in fine psalmorum subducta una conjunctiva syllaba dicunt: Gloria Patri, Filio et Spiritui sancto: et ita dicendo, perfectae Trinitatis vocabulum minuere conantur, subjungit dicens: Quod si in errore permanserint, socii nobis esse non possunt. De his qui ab Arianis rebaptizati sunt, qualiter sint recipiendi, dicit: Quorum reconciliatio, non per illam impositionem manus, quae per sancti Spiritus invocationem fit, operatur; sed per illam, qua poenitentiae fructus acquiritur, et communionis [sanctae com.] restitutio [Col. 1226D] perficitur. Item: De fabrica cujuslibet ecclesiae, si dirupta fuerit, instauranda (de Cons. d. 1, c. De fabrica) ; et si in eo consecrationis solemnitas debeat iterari, in quo sanctuaria non fuerint, nihil judicavimus officere, si super eam minime aqua exorcizata jactetur, quia consecrationem cujuslibet ecclesiae, in qua Spiritui sancto ara non ponitur, celebrationem [celebritatem] tantum scimus esse missarum: et ideo, si qua sanctorum basilica a fundamentis etiam fuerit innovata, sine aliqua dubitatione, cum in ea missarum solemnitas fuerit celebrata, totius sanctificatio consecrationis implebitur. Si vero sanctuaria, quae habebat, ablata sint, rursus eorum repositione, et missarum solemnitate, reverentiam sanctificationis accipiet. [Col. 1227A] Item: Ordinem quoque precum in celebratione missarum nullo nos tempore nulla festivitate habere diversum, sed semper eodem. tenore oblata Deo munera consecrare. Item: Si quis non baptizaverit in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, projiciatur extra ecclesiam.
Pelagius, natione Romanus, ex patre Joanne Vicario, sedit annos undecim, menses decem, dies novemdecim. Hic, dum non essent episcopi qui eum deberent ordinare, ordinatus est a Joanne Perusino, et a Bono Furentino, episcopis, et ab Andrea Ostiensi presbytero. Ab hujus autem communione multi ex utroque ordine religiosi viri se [Col. 1227B] subtraxerunt: imponentes ei quod in morte Vigilii tantis poenis afflicti se immiscuit. Unde Pelagius accepto libro Evangeliorum, et assumpta cruce, clero et populo in ecclesia B. Petri congregatis, juramento de praedicto crimine satisfecit, et omnium Romanorum assertione firmavit, ut nullus clericus pretio quolibet aut promissione ad sacros ordines proveheretur.
Hic Virgilio [Vigilio] episcopo direxit epistolam, in qua eum pleniter docet, et prudenter instruit, qualiter respondere et convincere debeat haereticos illos qui garriunt Patrem et Filium unum Deum esse non posse. Hic ordinavit episcopos quadraginta novem, presbyteros viginti sex, diaconos novem. [Col. 1227C] Obiit autem VI Nonas Martias.
Joannes, natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit annos duodecim, menses undecim, dies viginti sex. Hic amavit et restituit coemeteria sanctorum Martyrum, et constituit oblationes et luminaria ibidem per singulas Dominicas de Lateranis ministrari. Hujus temporibus Narses a Romanis apud Justinianum et Sophiam Augustam accusatus, Longobardos ad occupandam et possidendam Italiam vocavit: qui non multo tempore post Romae defunctus est. Hic universis Germaniae et Galliae episcopis epistolam decretalem transmisit, in qua, evidentissima ratione et firmissima multorum auctoritate, comprobat [Col. 1227D] chorepiscopos episcopos non esse, nec aliquid de privilegio pontificali debere agere; et ad hoc probandum introducit Linum et Cletum, quamvis adjutores Petri fuissent, nullam tamen potestatem pontificalem habuisse, sed exteriora tantum ministrasse Et quia sententiam et verba ipsa notavimus, cum de Clementis ordine et actione in principio hujus opusculi scripsimus ad caetera quae instant transire non incongruum esse existimamus. Hic ordinavit episcopos undesexaginta, presbyteros duodetriginta, diaconos duodecim. Obiit autem II Idus Julii.
Benedictus, natione Romanus, ex patre Bonifacio, sedit annos quatuor, mensem unum, dies viginti octo. Scripsit autem iste David episcopo, et illos qui dicebant neminem in veritate posse probare Trinitatem unitatem fieri, cum neque tres unum, neque unum in tribus possit a quoquam approbari, jussit ut ad rectam fidem converti faceret, aut ab Ecclesia repelleret. Et multis modis probavit, et auctoritate multorum firmavit, unitatem substantiae esse in personarum trinitate, et personarum trinitatem esse in substantiae unitate. Hujus temporibus valida fame afflictus est populus Romanus. Hic ordinavit episcopos unum et viginti, presbyteros [Col. 1228B] quindecim, diaconos quatuor. Obiit autem II Kalend. Augusti
Pelagius, natione Romanus, ex patre Vinigildo, sedit annos decem, menses duos, dies decem. Hic ordinatus est absque principis jussione, eo quod Longobardi obsiderent civitatem Romanam. Eo tempore tantae pluviae fuerunt, ut omnes dicerent, quod aquae diluvii superinundarent, et talis clades fuit, qualem a saeculis nullus fuisse meminit. Hic Orientalibus episcopis universis, quos Joannes Constantinopolitanus episcopus praesumptive ad synodum convocaverat, scribit (epist. 1) et mandat eis, si nolint cum praedicto Joanne damnari consentiendo [Col. 1228C] ei, a superba praesumptione recedant, et poenitentiam agere studeant, quia necesse est ea cassari quae contra ordinem et auctoritatem facta esse noscuntur. Scribebat enim se esse episcopum universalem, et ex hac sua praesumptione convocabat synodum generalem, cum generalem synodum convocandi auctoritas apostolicae sedi beati Petri privilegio singulari sit tradita. Item, eosdem dubitantes, quae dicenda esset certa provincia, informat et instruit, dicens: Scitote (6, q. 3, c. Scitote) certam provinciam esse, quae habet decem vel undecim civitates et unum regem, et totidem minores civitates [potestates] sub se, et unum episcopum, aliosque suffraganeos [suffragatores] decem vel undecim episcopos judices; ad quorum judicium omnes causae episcoporum [Col. 1228D] et reliquorum sacerdotum ac civitatum referantur, ut ab his omnibus juste consona voce discernantur.
Item, Benigno archiepiscopo de episcoporum transmutatione consulenti transmisit epistolam (epist. 2), in qua eum, qualiter regulariter transmutari, vel non possint, plenissime instruit. Et haec jam supra notavimus. Item, in eadem praedictum archiepiscopum ad justitiam sectandam hortando dicit: Dona iniquorum non probat Altissimus [Col. 1227D] Immediate ad gloriam. , nec respicit in oblationibus iniquorum [Col. 1227D] Approbando ad gloriam. , nec in multitudine sacrificiorum eorum peccatis propitiabitur [Col. 1228D] Ut ex merito condigno. (Eccli. XXXIV, 23) . Item: Qui offert sacrificium de substantia pauperum, quasi in conspectu patris victimat filium (Ibid., 24) . Item: Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit mortuum; quid proficit lavatio ejus? sic et homo qui jejunat in peccatis suis, iterum eadem faciens, quid proficit humiliando se? orationem ejus quis exaudiet? (Ibid., 30, 31.) In omni dato hilarem fac vultum tuum, et in exsultatione sanctifica decimas tuas (Eccli. XXXV, 11) .
Item universis episcopis, et specialiter Campaniae et Italiae episcopis scripsit (epist. 3) , et ad monitionem episcoporum, quae saepenumero a praedecessoribus suis posita et superius annotata sunt, videlicet, de accusatoribus et caeteris pleniter posuit, et inter caetera de monachis dicit: Nullusque monachus (2, q. 7, c. Nullus) talia usquequaque arripiat, nec saecularia aut ecclesiastica negotia perturbare praesumat, quid vox eorum in talibus est mortua.
Item episcopis regionum Germaniae et Galliae instrui rogantibus praefationum ordinem quem Ecclesia Romana servaret, rescripsit (epist. 4) , ita dicens: Sacrum ordinem Romanum (de Cons. dist. 1, c. Invenimus) , sacraque constituta nostrorum antecessorum solerter relegentes, invenimus, has novem praefationes in sacro catalogo solummodo recipiendas, quas longa retro vetustas in Romana Ecclesia hactenus servavit: unam, in Albis Paschalibus, aliam de Ascensione Domini, tertiam de Pentecoste, quartam de Nativitate Domini, quintam de Apparitione Domini, sextam de Apostolis, septimam de sancta Trinitate, octavam de [Col. 1229C] Cruce, nonam de Jejunio Quadragesimae [has tenendas vobis mandamus]. Si quis his supradictis dempserit vel addiderit, anathema sit. Hic ordinavit episcopos duodequinquaginta, presbyteros viginti et octo, diaconos octo. Obiit autem VII Idus Februarii.
Gregorius, natione Romanus, ex patre Gordiano, sedit annos tredecim, menses sex, dies decem. Hic fecit homilias quadraginta, et exposuit Job et Ezechielem: composuit dialogum et pastoralem curam. Scripsit etiam numerosa decretalia: quae quia plurima sunt, separatim, et suo in loco, Deo dante, et vita comite, breviter excipiemus. Nunc autem, quia praesentis negotii serie ad praedicti papae ordinem et [Col. 1229D] actionem adnotanda pervenimus, pauca saltem ponenda esse existimamus. Hic in synodo constituit (Syn. Rom., cap. 2) , ne laici pueri ad secreta cubiculi Romani pontificis servitia exhibeant, sed clerici vel monachi: ut is qui est in loco regiminis habeat testes, et tales viri ejus in secreto conversationem videant, qui ex visione sedula exemplum profectus sumant. Constituit etiam (c. 4) ut feretrum, quo Romani pontificis corpus ad sepeliendum ducitur, nullo tegminis velamine veletur. Quod ideo fecit, quia corpora pontificum, cum humi mandanda deferebantur, dalmaticis tegebantur, et eas pro sanctitatis reverentia scindentes, partiebantur. Constituit [Col. 1230A] etiam (c. 5) , et sub vinculo anathematis prohibuit, ne aliquid de ordinationibus, aut ex datione pallii, aut ex traditione chartarum accipiatur: sed si is, qui ordinatus est, post acceptas chartas seu pallium aliquid offerre voluerit, gratiae tantummodo causa id accipiendum esse non negat; quia ejus oblatio nullam culpae maculam ingerit, quae ex accipientis ambitu non procedit.
Hic Augustino Anglorum episcopo de multis consulenti [Col. 1229D] Concil., tom. II, pag. 764. ad singula juxta barbariem gentis et novitatem eorum conversionis rescripsit, dicens: Oportuerat quidem, quandiu se agnoscunt affinitate propinquos. ad copulam matrimonii non accedere: sed in tam barbara gente magis placet respectus temperantiae, quam districtio censurae: concedendum est, ut post [Col. 1230B] quartam generationem jungantur. Ad hoc autem quod quaesivit, si mulier infirmitate detenta non valuerit viro debitum solvere, quid faciat jugalis? Respondit, bonum quidem esse, si sic permaneret, ut abstinentiae vacaret: sed quia hoc magnorum est; ille qui se non poterit continere, nubat magis, non tamen subsidii opem subtrahat ab illa, quam infirmitas praepedit, et non detestabilis culpa excludit. De Presbytero vero a populo accusato dicit: Si certi non fuerint testes qui crimini, illato approbent veritatem, jusjurandum erit in medio; et illum testem proferat de innocentiae suae puritate, cui nuda et aperta sunt omnia, sicque maneat in proprio gradu. Item praecepit ne eis quos pater vel mater juxta septa monasterii in infantiae annis sub regulari tradiderunt [Col. 1230C] disciplina, egredi liceat, postquam pubertatis anni inoleverint. Illos, qui absque interrogatione subdola ab adulteratis presbyteris baptizati sunt, prohibet rebaptizari. Leprosis autem Christianis corpus et sanguinem Domini concedit dari: cum sanis autem celebrare convivia interdicit. Item, valde fatuum esse judicat, si morbus aut mortalitas quibuslibet in locis irrepserit, illos, quos nondum tetigit, a loco civitatis periculum fugere, quia nemo aufugere Dei manus poterit. De his vero presbyteris qui multis vitiis irretiti, quorum vita in se ipsis sacerdotium maculat, praecepit ut eos apostolica auctoritate redarguendo admoneat, et ad munditiam ecclesiasticam perducat: et si obedierint, salvabunt animas suas, et ipse mercedem habebit: Verumtamen collocutionem [Col. 1230D] et mensam communem cum eis agere non recuses. Plerumque contingit, ut, quos correctio disciplinae tardos fecit, ad percipiendam veritatis normam, convivarum sedula pastio, et admonitio blanda ad viam perducat justitiae. Idipsum autem et in ipsis proceribus, qui tibi adjutorium praestant, observare debebis.
Hic auxit in canone: Diesque nostros in pace dispone, etc. Hujus tempore ad Dominum conversi sunt Angli. Hic jussit ut supra corpus B. Petri missa celebraretur, et in ecclesia B. Pauli eadem fecit. Hic ordinavit episcopos sexaginta duos, presbyteros undequadraginta, diaconos octo. Migravit autem ad Christum IV Idus Martii,
Sabinianus, natione Tuscus, de civitate Blera, de patre Bono, sedit annum unum, menses quinque, dies octo. Hic addidit luminaria in ecclesia B. Petri. Hic ordinavit episcopos viginti sex. Obiit autem VIII Kalend. Martii.
Bonifacius, natione Romanus, ex patre Joanne, sedit menses octo, dies viginti duos. Hic obtinuit apud Phocatem principem ut Ecclesia Romana, sicut omnium Ecclesiarum caput est, ita etiam Constantinopolitanae, quae se omnium Ecclesiarum primam esse jactabat. Hic constituit ut nullus vivente [Col. 1231B] episcopo de ejus successore agat, sed tertio die depositionis ejus, adunato clero et populo, fiat electio. Hic ordinavit episcopos viginti duos.
Bonifacius, natione Marsus, de civitate Valeria, ex patre Joanne medico, sedit annos sex, menses octo, dies duodecim. Hujus temporibus fames valida, et inundationes aquarum gravissimae fuerunt. Hic templum Pantheon quod vocabatur, a Phoca principe petiit, quod et consecravit in honorem S. Mariae virginis et omnium martyrum. Hic ordinavit episcopos triginta sex, diaconos octo. Defunctus est autem X Kalend. Junii.
Deusdedit, natione Romanus, ex patre Stephano subdiacono, sedit annos tres, dies triginta. Hic clerum multum dilexit, et sacerdotes, et caeteros clericos ad pristina loca revocavit. Hujus temporibus mense Augusto fuit terraemotus magnus, quem secuta est clades, et gravis percussio scabierum, ita ut nullus mortuum suum posset agnoscere. Gordianus episcopus Hispaniensis Ecclesiae litteris ad praedictum papam directis, de viris et mulieribus qui nescientes pro magno populorum incursu paschali Sabbato filios a fonte baptismi susceperant, ipsum consuluit, si jam ad proprium suum usum redire debeant? Qui in ecclesia Isauriae et Hierosolymae, et in multis aliis ecclesiis talia olim evenisse dicit, et [Col. 1231D] antecessores suos, Julium, et Innocentium, et Coelestinum cum plurimorum episcoporum conventu talia prohibentes praescripsisse asserit, ut nullo modo jam se in conjugium reciperent mulieres et viri, qui per quamcunque rationem susciperent natos, sed separarent se, ne, suadente diabolo, tale vitium peccati inolescat per mundum, et universorum error accrescat. Addidit ad hoc, dicens: Scitis quia, quomodo sunt septem dona Spiritus sancti, ita sunt septem dona baptismatis, a primo pabulo salis sacrati, et ingressu sanctae Ecclesiae usque ad confirmationem sancti Spiritus per chrisma. Ab hoc ergo Spiritus [primo Spiritus] sancti dono usque ad [Col. 1232A] septimum nullus Christianus suam commatrem in conjugium recipere debet: et qui praesumpserit, anathematis vinculo religetur in perpetuum, nisi poenitentiam egerit digne. Mulieres vero, cum separatae fuerint hac pro illicitatione [illicita re] a propriis viris, totam praecipimus recipere dotem, quam in die nuptiali receperunt, et post expletum annum recipiant alium virum, si voluerint. Similiter et vir uxorem.
Bonifacius, natione Campanus, de civitate Neapoli, sedit annos quinque, menses decem. Hic constituit ut testamentum secundum principis jussionem valeat. Constituit etiam ut nullus violenter de ecclesia auferatur: nec aliquis, nisi presbyter, sanctorum [Col. 1232B] martyrum reliquias de ecclesia levare praesumat. Fuit vir mitissimus, et amavit clerum. Hic ordinavit episcopos undetriginta, presbyteros viginti sex, diaconos quatuor. Qui defunctus est VIII Kalend. Novembr.
Honorius, natione Campanus, ex patre Petronio consule, sedit annos duodecim, menses undecim, dies octodecim. Hic clerum erudivit. Hic de ordinationibus episcoporum minime differendis ita dicit: [Col. 1231D] Gratianus, dist. 100, c. Quoniam, haec tribuit Pelagio. Placuit, ut quisque metropolitanus, si ultra tres menses consecrationis suae, ad fidem suam exponendam, palliumque suscipiendum, ad apostolicam sedem non miserit, commissa sibi careat dignitate; sit licentia [Col. 1232C] metropolitanis aliis, post secundam et tertiam commonitionem, viduatis ecclesiis cum consilio Romani pontificis ordinando episcopum subvenire. Si vero consecrandi episcopi negligentia provenerit, ut ultra tres menses ecclesia viduata consistat, communione privetur, quousque aut loco cedat, aut consecrandum praebere non differat. Quod si ultra quinque menses per suam negligentiam retinuerit viduatam ecclesiam, neque ibi, neque alibi consecrationis donum percipiat, imo metropolitani sui judicio cedat.
Item: Quicunque sane metropolitanorum per plateas vel in litaniis uti pallio praesumpserit, et non tantum in praecipuis festivitatibus, et apostolica sede indictis temporibus ad missarum solummodo solemnia, permissa, qua abutitur, careat dignitate: quoniam [Col. 1232D] jure privilegium meretur amittere, qui audacter usurpat illicita.
Item: Episcopos vero qui percutere, detruncare, vel contra canonicam auctoritatem infamare, aut propriis rebus absque legali judicio exspoliari praesumpserit, sive eos a commissis ecclesiis insequendo expellere, communione privetur. Si vero bis vel ter conventus, ei in quem deliquisse dignoscitur, emendando non satisfecerit, anathematis vinculis innodetur.
Item: Si quis domum Dei violaverit, et aliqua sine licentia illius, cui commissa dignoscuntur, inde abstulerit, vel ecclesiasticis personis injuriam fecerit, donec conventus et admonitus legitime satisfaciat, [Col. 1233A] sciat se a communione privatum. Si vero post secundam et tertiam conventionem coram episcopo satisfacere detrectaverit, sacrilegii periculo ab omnibus obnoxius teneatur. Quicunque sanctimonialem, sive quamcunque feminam, in matrimonium vel concubinatum rapuerit, donec eam coram episcopo civitatis parentibus vel civibus restituat, cum omnibus fautoribus suis excommunicatum se esse cognoscat: si vero post secundam et tertiam conventionem, quam rapuit sub satisfactione congrua non reddiderit, tanquam anathematizatus, ab omni Christianorum consortio repellatur. Raptas enim, nec immerito, dicimus, quae sine consensu parentum, vel civitatis episcopi, aut ipsae ultro diffugiunt, aut nolentes ab aliis abducuntur. Si quis homicidium membrorum truncatione, domorum [Col. 1233B] incendia fecerit, aut fieri jusserit, aut facienti consenserit; quousque de his legaliter, vel amicabiliter coram episcopo civitatis aliisque civibus non emendaverit, ab ecclesia privatum se esse cognoscat. Si ergo post secundam et tertiam conventionem cuncta, in quibus arguitur, non emendaverit, tanquam ethnicus et publicanus ab omni Christianorum collegio separetur. Porro de his qui depraedationes fecerint, aut facere jusserint, vel facienti consenserint, instituimus, ut, si ab episcopo civitatis admoniti minime resipuerint, quadraginta dies pane et aqua contenti, reliquis cibis a potibus sint omnino privati. Quod si hanc excommunicationem suspicati fuerint violasse, satisfaciant episcopo, quod illam non violaverint: sicque demum, si convicti fuerint hanc violasse, non solum, quod [Col. 1233C] unicuique arguuntur fecisse emendent; sed etiam bis aut ter commoniti, si se non correxerint, ab omni communione privati sint. Si vero post secundam et tertiam commonitionem cuncta, in quibus arguuntur, perfecte non emendaverint, anathematis sententia se noverint obligatos.
Item: Hi sane, qui ante audientiam communicare tentaverint, donec per poenitentiam reatum suum defleant, ad communionem nullo modo reducantur, excepto mortis urgente periculo. Qui vero excommunicato scienter communicaverit, et amodo saltem in domo simul oraverit, atque latebras defensionis, ne cominus ad satisfactionem perducatur, praebuerit, donec ab excommunicatore poenitentiam suscipiat, corporis et sanguinis Domini communione se privatum [Col. 1233D] esse cognoscat. Quicunque ergo intra anni spatium humiliter sive publice causam suam coram suis excommunicatoribus non peregerint, ipsi sibi audientiae aditum clausisse videantur. Quod si obstinato animo sine communione defuncti fuerint, nos illorum causam juxta B. Leonis praedecessoris nostri sententiam divino judicio reservantes, quibus vivis non communicavimus, mortuis communicare non possumus.
Item: Curae sit omnibus episcopis excommunicatorum nomina omnino tam vicinis episcopis quam suis parochianis pariter indicare, eaque in celebri loco posita pro foribus ecclesiae cunctis convenientibus inculcare, quatenus in utraque diligentia et excommunicatis ubique ecclesiasticis aditus excludatur, et excusationis [Col. 1234A] causa omnibus auferatur. Si quis sane venerabilium episcoporum vel sacerdotum in hac re districtissime non vigilaverit, et in aliquo cohibuerit, quo minus ecclesiasticae severitatis invectio circa personas delinquentium conservetur, donec coram provinciali synodo satisfiat, a communione sciat se esse suspensum. Si vero post tertiam conventionem in sua negligentia manserit, canonico judicio subjacebit. Illos autem, qui pro diversis suis excessibus se conveniendos legaliter timent, aliumque ad senioratum confugiunt, et ibi pejora prioribus operantur; jubet ut a nemine suscipiantur, donec sub prioris domini districtione satisfaciant cunctis quibus deliquerant. Si vero prius suscepti fuerint, cum suo susceptore communione priventur. De illis autem qui prolationem sententiae subterfugere [Col. 1234B] cupientes, a matricularibus ecclesiae vel baptismalibus se subducunt, statuit, ut hi qui intra regionem positi, a publicis ecclesiarum se conventibus ultra tres dies Dominicos voluntarie prolationem sententiae subterfugiendo abstinent, donec sub satisfactione se emendandos astruant, communione priventur.
Item: Administratores plane saecularium dignitatum, quos ad ecclesiarum tuitionem, pupillorum et viduarum protectionem, rapaciumque refrenationem constitutos esse cognovimus, quoties ab episcopis et ecclesiasticis viris conventi fuerint, eorum querimonias fideliter audiant, et secundum quod necessitas expetierit, absque negligentia examinent, et diligenti studio emendent. Quod si Dei timorem prae oculis non [Col. 1234C] habentes negligere post secundam et tertiam commonitionem inventi fuerint, omni se noverint communione usque ad condignam satisfactionem privatos. Item: Qui presbyterum ordinare necessarium ducit, deputet eum ecclesiae, in qua Domino serviens jugiter perseveret. Hic ordinavit episcopos septuaginta et unum, presbyteros tredecim, diaconos undecim. Obiit IV Idus Octobr.
Severinus, natione Romanus, ex patre Abieno, sedit menses duos, dies quatuor. Hic ordinavit episcopos quatuor. Obiit autem IV Idus Octobris.
Joannes, natione Dalmaticus, ex patre Venantio scholastico, sedit annum unum, menses novem, dies octodecim. Hic per Dalmatiam et Istriam multum pecuniae misit ad redemptionem captivorum. Hic ordinavit episcopos quatuor. Defunctus est autem IV Idus Octobris.
Theodorus, natione Graecus, ex patre Theodoro episcopo, de civitate Hierusalem, sedit annos sex, menses quinque, dies quatuordecim. Hic ordinavit episcopos quinquaginta sex, presbyteros viginti et [Col. 1235A] unum, diaconos quatuor. Qui defunctus est pridie dus Maii.
Martinus, de civitate Tudertina provinciae Tusciae, sedit annos sex, mensem unum, dies viginti sex. Hic centum et quinque episcopos in urbe Roma congregavit, cum quibus condemnavit Theodorum quemdam episcopum Pharanitarum, et Cyrum Alexandrinum, et Sergium Constantinopolitanum, et ejus successores Pyrrhum et Paulum, qui novitates contra immaculatam fidem praesumpserunt innectere. Et daemum praedictus papa, quia haeretiticis consentire noluit, ductus est in exsilium, ubi et vitam in Christo finivit IV Idus Novembris. Ordinavit [Col. 1235B] autem episcopos triginta quatuor, presbyteros undecim, diaconos quinque.
Eugenius, natione Romanus, ex patre Rufiniano, sedit annos duos, menses novem, dies viginti tres. Hic ordinavit episcopos viginti et unum; defunctus est autem IV Nonas Junii.
Vitalianus, natione Signiensis, Campaniae provinciae, de patre Anastasio, sedit annos quatuordecim, menses sex. Hic regulam ecclesiasticam atque vigorem, ut mos erat, omnino conservavit. Hic ordinavit episcopos nonaginta septem, presbyteros viginti [Col. 1235C] duos, diaconum unum. Hujus temporibus Constantinus Augustus Romam venit, ibique omnia, quae ad civitatis ornatum suspensa erant, deponi fecit, et ecclesiam S. Mariae ad Martyres, quae de tegulis aereis erat tecta, discooperuit, et in regiam urbem ipsas tegulas cum aliis diversis, quae deponi fecerat, emisit. Scripsit autem epistolam Paulo Cretensi archiepiscopo, in qua eum arguit, quia Joannem episcopum Lampeon urbis in custodiam duci fecit. Insuper contra canonum jussa, contra legum instituta, existens in custodia, cogebatur ut daret fidejussores. Unde omnia, quae ipse archiepiscopus de jam praedicto episcopo in synodo egit, inania esse decrevit, et ecclesiam suam ei judicio synodi, datis litteris, reddi praecepit. Defunctus est [Col. 1235D] autem VIII Idus Februarii.
Adeodatus, natione Romanus, ex monachis, de patre Joviniano, sedit annos quatuor, menses duos, dies quinque. Hic ordinavit episcopos septem, presbyteros quatuordecim, diaconos duos. Qui defunctus est VIII Idus Junii. Post ejus vero transitum, et pluviae et tonitrua tanta fuerunt, quanta prius fuisse nemo eo in tempore vivens audierat. Unde homines et pecudes ex nimio ictu fulguris interierunt.
Donus, natione Romanus, ex patre Mauritio, sedit [Col. 1236A] annum unum, menses quinque, dies decem. Hic ordinavit episcopos sex, diaconos quinque. Post electionem hujus, Augusto mense apparuit stella praefulgida valde in Oriente. Oriebatur autem assidue in galli cantu apparens usque mane, sed emenso trium mensium spatio, suae pulchritudinis radios nunquam parens abscondit, quam in eadem plaga Orientis innumerae multitudinis hominum mors secuta est. Hujus tempore Ecclesia Ravennae, quae prius acephalicum caput contra Romanam Ecclesiam erexerat, denuo fracta cervice superbiae, apostolicae sedi humiliata subjacuit. Obiit autem iste III Idus Aprilis.
[Col. 1236B] Agatho, natione Siculus, sedit annos duos, menses quinque, dies quatuor. Hic ordinavit episcopos octodecim, presbyteros decem, diaconos quatuor. Legati Constantinopolim directi e latere hujus papae, Macarium Antiochenum patriarcham in synodo deposuerunt, quia duas naturas et voluntates in Christo esse negavit. Praedictus papa hoc obtinuit apud imperatores, Constantinum videlicet, et Heraclium, et Tiberium, ut juxta postulationem suam remitteretur quantitas illa, quae solita erat dari pro ordinatione Romani pontificis facienda: sic tamen, ut, si contigerit post ejus transitum vel electionem ordinationem fieri, non debeat ordinari qui electus fuerit, nisi prius decretum generale deferatur in regiam urbem secundum antiquam consuetudinem, [Col. 1236C] et cum eorum, id est imperatorum, scientia et jussione ordinatio debeat provenire. Hic defunctus est IV Idus Januarii.
Leo, natione Siculus, ex patre Paulo, sedit menses decem, dies septemdecim. Hic fuit eloquentissimus, Graeca et Latina lingua eruditus. Hic fecit constitutum, ut, qui ordinatus fuerit archiepiscopus, nulla consuetudine pro usu pallii, aut diversis officiis ecclesiae, persolvere debeat. Hic ordinavit episcopos unum et viginti, presbyteros quatuordecim, diaconos tres. Defunctus est autem IV Kalend. Julii.
[Col. 1236D] Benedictus, natione Romanus, ex patre Joanne, sedit menses decem, dies duodecim. Hic suscepit praeceptum Constantini Augusti datum clero et populo, et exercitui Romano, per quod concessam est, ut, cum quis fuerit electus ad regendam Romanam sedem, continuo absque tarditate consecretur pontifex. Obiit vero VIII Maii.
Joannes, natione Syrus, ex provincia Antiochia, de patre Cyriaco, sedit annum unum, dies novem. Fuit autem vir valde strenuus, atque scientia praditus, et omnino moderatus. Hic consecratus est a tribus episcopis, Ostiense, Portuense et Veliternense, [Col. 1237A] sicut et praecessor ejus Leo fuerat. Defunctus est vero IV Nonas Augusti.
Conon, oriundus patre Traceseo, educatus apud Siciliam, sedit menses undecim. In hujus electione non minima est contentio habita, eo quod clerus archidiaconum, exercitus autem Theodorum presbyterum nitebatur eligere. Sed hac contentione aliquandiu habita, tandem clerus et populus unanimiter hunc denominantes elegerunt. Post aliquot vero dies exercitus videns cleri et populi concordiam, et ipse in praedicti electionis decreto subscripsit. Hic ordinavit episcopos sedecim. Defunctus est autem X Kalend. Octobris.
Sergius, natione Syrus, Antiochiae regionis, ortus ex patre Tiberio, sedit annos tredecim, menses septem, dies viginti tres. Ante hujus electionem populus Romanus, ut fieri assolet, divisus est: nam pars una Theodorum archipresbyterum, alia vero elegit Paschalem archidiaconum. Cum autem isti duo electi contenderent, nec alter eorum alteri cedere vellet, maxima pars cleri, necnon primates judicum, et exercitus Romanae militiae diu pertractantes, qualiter duorum altercantium contentio sopiretur, consilio inito, demum praenominatum Sergium unanimiter elegerunt, et altercantium tumultuatione repressa, in sede eum concorditer statuerunt. [Col. 1237C] Hic in sacrario B. Petri apostoli capsam argenteam in angulo obscuro jacentem, et ex nigredine nimiae annositatis, nec si esset argentea jam apparentem, Deo ei revelante, reperit. Itaque oratione facta, sigillo fracto, et capsa aperta, invenit in ea crucem diversis ac pretiosis lapidibus perornatam. In qua etiam aperta invenit mirae magnitudinis et ineffabilem portionem salutaris ligni vivificae Crucis repositam: quae ex die illo pro salute humani generis ab omni populo Christiano die Exaltationis S. Crucis in ecclesia Salvatoris adoratur. Hic statuit, ut in fractione corporis et sanguinis Domini a clero et populo Agnus Dei cantetur. Hic ordinavit episcopos viginti septem, presbyteros duodeviginti, [Col. 1237D] diaconos quatuor. Defunctus est autem Idibus Septembris.
Joannes, natione Graecus, sedit annos tres, menses duos, dies duodecim. Hic captivos, quos in Campania Gisolphus dux gentis Longobardorum ceperat, donariis suis redemit. Hic ordinavit episcopos quindecim, presbyteros novem, diaconos duos.
Joannes, natione Graecus, de patre Platone, sedit annos duos, menses sex, dies septemdecim. Hic ordinavit episcopos undeviginti. Sepultus est autem XV Kalend. Novembr.
Sisinnius, natione Syrus, ex patre Joanne, sedit dies viginti. Hic ordinavit episcopum unum. Defunctus est autem repentina morte.
Constantinus, natione Syrus, ex patre Joanne, sedit annos septem, dies quindecim. Hic ordinavit Felicem archiepiscopum Ravennatem, qui juxta antecessorum suorum consuetudinem scribere noluit, fastu arrogantiae tentus. Qui postea elatione superbiae suae a Justiniano Augusto capi jubetur, oculis privatur, et in exsilium in Ponticam mittitur. Sed, mortuo imperatore, ad sedem propriam revertitur, [Col. 1238B] et sic humiliatus, ab apostolica sede veniam petiit, et absolutionem promeruit. Praedicti papae temporibus venit Romam Benedictus Mediolanensis archiepiscopus, et certavit pro ecclesia Ticinensi; sed convictus est, eo quod a praefatis temporibus Ticinensis ecclesiae antistitis consecratio ad sedis apostolicae Pontificem pertinebat. Ordinavit autem episcopos sexaginta quatuor, presbyteros decem, diaconos duos. Obiit autem VI Idus Aprilis.
Gregorius, natione Romanus, ex patre Marcello, sedit annos sedecim, menses novem, dies undecim. Hic in Germania per Bonifacium episcopum verbum salutis praedicavit, et gentem illam sedentem in [Col. 1238C] tenebris doctrina lucis convertit ad Christum. Hujus temporibus Saraceni Franciam occupare conati sunt; sed judicio Dei una die trecenta et sexaginta quinque millia a Francis ceciderunt, ut epistola a Francorum duce pontifici missa continebat. Hic constituit, ut Quadragesimali tempore, quinta videlicet feria jejunium, atque missarum celebratio fieret, quod prius non fiebat. Hujus temporibus Leo imperator ad pejora progressus, compulit omnes Constantinopoli habitantes, ut sanctorum imagines deponerent, et igni consumerent. Cujus errori, quia Germanus non consensit patriarcha, a sede est pulsus, et in ejus loco Anastasius presbyter est ordinatus. Hic in synodo communi omnium praesidentium judicio confirmando dixit (C. Romanum, tom. III Concil. cap. 1-12) : Si quis presbyteram, aut diaconissam, aut monacham, aut nurum, aut consobrinam, aut de propria cognatione, aut quam cognatus habuit, duxerit uxorem, anathema sit. Item: Si quis viduam furatus fuerit in uxorem et virginem, nisi eam desponsaverit, anathema sit. Item: Si quis ariolos, aruspices, vel incantatores observaverit, aut phylacteriis usus fuerit, anathema sit. Hic ordinavit episcopos centum quinquaginta, presbyteros viginti quinque, diaconos quatuor. Qui defunctus est III Idus Februar.
Gregorius, natione Syrus, ex patre Joanne, sedi [Col. 1239A] annos decem, menses octo, dies viginti. Hic fuit vir valde mitis, et in divinis litteris bene instructus, et Graeca Latinaque lingua pleniter eruditus. Hic in synodo residens, omnes illos anathematis vinculo innodavit, qui antiquae ecclesiasticae consuetudini adversantes, sanctorum imagines venerari contemnerent. Hic ordinavit episcopos octoginta, presbyteros viginti quatuor, diaconos tres.
Zacharias, natione Graecus, ex patre Polychronio, sedit annos decem, menses tres, dies quatuordecim. Hujus temporibus Karlomannus, filius Karlomanni [Caroli Martelli] Francorum regis, praesentis vitae gloriam et potestatem relinquens, clericatus jugum [Col. 1239B] Romae ab ipso papa suscepit. Deinde ad montem Cassinum pervenit, ibique facta juxta morem professione, professionis habitum devote suscepit. Ejusdem papae temporibus Ratechisus rex Longobardorum regalem dignitatem relinquens, a praedicto papa detonsus, monachico habitu cum uxore et filiis induitur. Hic ordinavit episcopos triginta quinque, presbyteros viginti tres, diaconos sex. Hic in synodo constituit ut episcopi cum mulieribus omnino non habitent, et presbyteri vel diaconi subintroductas mulieres nullo modo secum audeant habere, nisi matrem, et illas quae suspiciones effugiunt; alioquin gradus sui priventur honore. Item statuit ut episcopi, presbyteri, diaconi saecularibus indumentis minime utantur, nisi, ut condecet, tunica [Col. 1239C] sacerdotali: sed neque dum ambulaverint in civitate, aut in via, aut in plateis, sine indumento praesumant ambulare, nisi in itinere longo ambulaverint: quia sacerdos incedens sine operimento sibi congruo, sacerdotium suum deturpat. Quod si praesumpserit, communione privetur, donec, quae statuta sunt, adimplere maturet. Item, ut presbyteri et diaconi non utantur monacha, vel etiam spirituali commatre. Nam qui hujusmodi opus perpetraverit, sciat se anathematis vinculo obligatum, et Dei judicio condemnatum, atque a sacro corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi alienum, statuente apostolica censura. Et quicunque sacerdotum talibus communicare praesumpserit, eorum consortio condemnatus, sacerdotii sui [Col. 1239D] honore privetur. Si autem hi, qui convicti sunt, admoniti declinaverint, et ab adulterio fuerint divisi, poenitentiae submittantur, ut sacerdos loci providerit. Item de presbyteris, diaconis, seu clericis, qui inter se causam habuerint, nullo modo praesumat publicis auctoritatibus interpellationem facere, nisi suo episcopo: et si forsan episcopus causam habuerit, ad vicinum episcopum confugium faciant, juxta canonum statuta. Et si minime convenerit, ut decidatur inter eos contentio, ad apostolicam veniant sedem. Si quis vero praeter statuta praesumpserit agere, gradus sui honore privetur, et ab ecclesia pellatur, usque dum causa susceperit finem. Item, ut episcopus, aut presbyter, dum ingressus fuerit [Col. 1240A] ad missarum solemnia celebranda, nullo modo audeat data oratione recedere, ut ab alio episcopo aut presbytero missarum solemnia suppleantur, sed qui initium posuit, suppleat usque in finem. Si quis aliter agere praesumpserit, a Dominico corpore et sanguine sit suspensus. Praedictus papa universis episcopis, cunctis etiam ducibus, comitibus, omnibusque Deum timentibus per Gallias et Francorum provincias constitutis epistolam destinavit, in qua omnes commonuit, ut falsos et schismaticos, homicidas et fornicarios sacerdotes ab ipsis expellerent.
Stephanus, natione Romanus, ex patre Constantino, sedit annos quinque, dies viginti tres. Post [Col. 1240B] obitum Zachariae papae Stephanus quidam presbyter a cuncto populo electus est, et in patriarchium inthronizatus. Qui post biduum subito alienatus obmutuit, et die sequenti defunctus est. Post haec vero omnes unanimiter hunc eligentes, in patriarchium juxta morem introduxerunt: erat enim amator ecclesiarum, traditionem ecclesiasticam firma stabilitate conservans. Hujus temporibus Aistulphus Longobardorum rex, occupatis bonis Ecclesiae, multa Romanis intulit mala, sed plurima minatus est. Unde praedictus papa coactus Pippinum regem Franciae postulatum auxilium adiit, contra quem venit Karlomannus frater regis, quamvis monachus; malignis tamen Aistulphi suasionibus deceptus, ut ejus petitionem in irritum duceret. Sed, Deo id [Col. 1240C] agente, propositi inefficax exstitit, et ibi idem in Francia in monasterio a fratre statutus, vitam finivit: pontifex vero apud regem voluntatem suae petitionis obtinuit. Hic ordinavit episcopos quindecim, presbyteros duos, diaconos duos. Defunctus est autem VI Kalend. Maii.
Praedictus pontifex in quadam epistola de infirmitatis suae liberatione ita inter caetera dicit: Cum jam medici desperarent, fui sicut in oratione in ecclesia B. martyris Dionisii subtus campanas, et vidi ante altare domnum Petrum et domnum Paulum, et nota mente illos recognovi, et tertium B. Dionysium ad dexteram B. Petri subtilem et longiorem. Dixitque domnus Petrus: Hic frater noster postulat sanitatem. Et dixit B. Paulus: Modo sanabitur. [Col. 1240D] Et appropinquans misit manum suam ad pectus domni Dionysii amicabiliter, respexitque ad domnum Petrum. Et dixit domnus Petrus ad Dionysium hilariter: Tua gratia est sanitas ejus. Et Dionysius veniens ad me ait: Pax tecum, frater, non morieris, donec ad sedem tuam prospere revertaris. Surge, et hoc altare in honore Dei, et veneratione apostolorum Petri et Pauli dedica: moxque sanus factus, implevi quae jussa sunt.
Paulus, natione Romanus, ex patre Constantino, sedit annos decem, mensem unum. In hujus autem electione populus Romanus divisus est. Nam alii [Col. 1241A] Theophylactum archidiaconum, alii hunc volebant habere pontificem: sed pars illa, quae major ac validior fuit, tandem hunc elegit; et ita caeteris dispersis, iste sedem obtinuit. Hic consecravit episcopos viginti, presbyteros duodecim, diaconos duos.
Stephanus, natione Siculus, ex patre Olivio, sedit annos tres, menses quinque, dies viginti septem. Dum Paulus papa ex hac vita migrasset, continuo Constantinus quidam laicus a germanis fratribus, et illis quos fratres quoquo modo attrahere potuerunt, latrocinio in patriarchium est introductus; ibique repente una die fit clericus, alia vero die subdiaconus et diaconus, a Georgio Praenestino [Col. 1241B] episcopo consecratus est: et proximo Dominico die cum multitudine armatorum ad ecclesiam B. Petri properans, a praedicto Georgio et aliis duobus episcopis, Albanense videlicet et Portuense, in pontificem ordinatus est, et unius anni et mensis spatio Romanam Ecclesiam hac invasione detinuit: et infra hoc spatium episcopos octo, presbyteros totidem, et diaconos quatuor ordinavit. Sed praedictus Praenestinus episcopus non multo post divina ultione correptus est: nam dextera manus ejus aruit, et contracta est, adeo ut ad os eam erigere non posset; et taliter languens vitam finivit. Constantinus vero decurso anni et mensis spatio, a Romanis et Longobardis repente supervenientibus, interfecto uno ex fratribus suis, capitur. Deinde [Col. 1241C] praedicto papae Stephano jam electo praesentatur, ibique assistentium judicio deponitur. Postmodum praedictus electus in pontificem ordinatur. Inter haec Theodorus episcopus, Constantini vicedominus, a turba raptus, oculis privatur, lingua truncatur, et Passivus ejusdem Constantini germanus excaecatur, et ipse Constantinus demum capitur, lumine privatur, misere in platea jacere relinquitur. Deinde pro impiae invasionis praesumptione synodo in urbe Romana congregata, primo omne scriptum de ejus actionibus gestum igni mandatur. Deinde statuitur ut omnia quae idem Constantinus in ecclesiasticis sacramentis, aut divino cultu egerat, iterarentur, praeter sacrum baptisma, aut sanctum chrisma. De contumacibus et inobedientibus, et contentioni et [Col. 1241D] scandalo insistentibus praecepit, si post primam et secundam admonitionem se minime correxerint, ut quasi zizaniorum seminatores ab Ecclesiae gremio abjiciantur. Hic constituit septem cardinales episcopos, qui alternatim in ecclesia B. Petri apostoli hebdomadas celebrarent, et hymnum angelicum in missarum solemniis decantarent. Hic ordinavit episcopos decem, presbyteros quinque, diaconos quatuor.
Adrianus, natione Romanus, ex patre Theodoro, de regione via Lata, sedit annos viginti tres, menses decem, dies septem. Hic vir valde nobilis, [Col. 1242A] et fortissimus orthodoxae fidei, et patriae suae, et plebis sibi commissae defensor, ad sedandas calumnias, et devastationes, quas Desiderius Longobardorum rex in bonis S. Petri exercuit, Carolum Magnum Francorum regem Romam vocavit. Qui cum quinto anno regni sui illuc venisset, inter caetera, quae ab ipso ibi magnifice gesta sunt, etiam partem aliquam Saxoniae in provincia Westphalia, quam ad fidem Christianitatis convertit, ut ipse jam praedictus papa praecepit, et docuit, secunda feria Paschae in basilica S. Petri apostoli, inter caetera, quae ad manum papae offerebat, Deo in sacrificium obtulit, et in loco Osbrugge vocato episcopatum constituere, et decimis noviter ad fidem conversorum, si sanus et incolumis [Col. 1242B] remeasset, papa ita dictante, et privilegiis suis confirmante, dotare devovit. Ordinavit autem episcopos centum et octoginta sex, presbyteros viginti quatuor, diaconos sex. Qui defunctus est Kalendis Januarii. Hic episcopis Hispaniarum epistolam destinavit, in qua multis rationibus, multisque multorum auctoritatibus, Christum verum, et non putavium, proprium, et non adoptivum Patris Filium esse comprobavit.
Leo, natione Romanus, ex patre Azuppio, sedit annos viginti, menses quinque, dies sedecim. Hic in natali S. Stephani protomartyris electus est, et insequenti die ordinatus est. Hic cum ex more [Col. 1242C] paratus in litania, quae major dicitur, incederet, ab iniquis Romanorum captus, oculis est privatus, et lingua truncatus, in arctaque custodia reclusus. Sed, Deo cooperante, et B. Petro suffragante, et visum recepit, et lingua ei ad loquendum restituta est, et ex ipsa custodia liberatus Dei auxilio, ad Carolum regem et Romanorum patricium profectus est: a quo et devotissime susceptus est. Quod nefandissimi Romanorum audientes, falsa crimina ei imponere studuerunt, ut regi et omnibus eum ita odiosum efficerent. Sed praedictus pontifex ad sedem suam reversus, paulo post praenominato rege praesente, cunctisque etiam clero et populo praesentibus, non coactus, sed spontaneus de impositis criminibus jurejurando se expurgavit. Post [Col. 1242D] haec die Natalis Salvatoris nostri ab omnibus praedictus rex, Romanorum imperator Augustus est constitutus, et a papa nominato pontifice coronatus, et ita ejus tempore primum Romanorum imperium pervenit ad Francos. Hic constituit, ut tres dies ante Dominicam Ascensionem litaniae celebrarentur. Hic ordinavit episcopus centum et triginta sex, presbyteros triginta, diaconos undecim. Sepultus est autem II Idus Junii.
Stephanus, natione Romanus, ex patre Marino, sedit menses septem. Hic ordinavit episcopos quinque, presbyteros novem, diaconos quatuor.
Paschalis, natione Romanus, ex patre Bonoso, sedit annos septem, menses quinque, dies tredecim. Ordinavit autem episcopos, presbyteros et diaconos per diversa loca. Hic de his, qui ob causam frigidae naturae se dicunt non posse ad invicem opera carnis dantes commisceri, requisitus, respondit dicens: Si non possunt, habeant uxorem quasi sororem. Quod si retinaculum jugale volunt recidere, maneant innupti. Nam si huic non potuit naturaliter concordare, quomodo alteri conveniet? Igitur, si vir aliam vult recipere uxorem, manifesta ratio patet, quia, suadente diabolo, fomite odii exosam habuit eam, et idcirco illam dimittere mendacii falsitate molitur. Quod si [Col. 1243B] mulier causatur, et dicit: Volo mater esse, et filios procreare; eligantur ex utraque parte tres propinqui parentes, qui jurejurando dicant tactis sacrosanctis Evangeliis, quod nunquam hi permistione carnis conjuncti una caro effecti fuissent; tunc videtur mulier secundas posse contrahere nuptias. Humanum dico, propter infirmitatem carnis eorum. Vir autem, qui frigidae naturae est, maneat innuptus. Quod si ille aliam copulam, cui conveniat, requirit, tunc hi, qui juraverunt, sunt perjuri, et rei crimine tenentur. Ex hoc nimirum eorum fraus detegitur, si uterque alias nuptias expetunt.
Hic Mediolanensi Ecclesiae de Simoniaca haeresi scripsit epistolam, quae ita incipit: Fraternae mortis crimen incurrit, si quis, cum potest, fratrem a morte [Col. 1243C] minime defendit. Nos vero, qui excellentiae vestrae summum discrimen audivimus, summi reatus poenam incurrimus, si taceamus, Domino per prophetam intentante: quia profecto sanguinem fundit, qui impiorum iniquitatem tacendo dissimulat. Audivimus enim, quod valde miramur, quod sacri ordines apud vos pecuniis distrahuntur, cum quicunque tale aliquid tentaverint, omnino haeretici comprobentur, Spiritu sancto per Gregorium sic intonante: Quia quisquis per pecuniam ordinatur, ad hoc ut fiat haereticus promovetur: et quisquis contra Simoniacam haeresim neophytorum pro officii sui loco, non exarserit, cum eo non dubitet se habere portionem, qui primus commisit hoc piaculare flagitium. Et quod aeterna morte hoc flagitium sit dignum, Augustinus et Fulgentius [Col. 1243D] ostendunt, ita dicentes: Firmissime tene, et nullatenus dubita, omnem haereticum et schismaticum, quamvis multas eleemosynas faciat, vel etiam sanguinem suum fundat, cum diabolo et angelis ejus aeterni ignis incendiis mancipandum, nisi ante finem hujus vitae catholicae incorporatus et redintegratus fuerit Ecclesiae. Et turpe nimis est, ut plenissimo jam vigore confirmata Ecclesia tam ferali inimico succumbat, de quo in primordio suae infantiae tanta virtute triumphavit. Si quis autem objecevit, non consecrationes, sed res ipsas quae ex consecratione proveniunt, vendi; videtur quidem aliquid dicere, nihil autem penitus sapere. Nam cum corporalis ecclesiae, aut episcopus, aut abbas, aut aliquis alius sine rebus corporalibus et [Col. 1244A] exterioribus in nullo proficiat, sicut nec anima sine corpore temporaliter vivit; quisquis eorum alterum vendit, sine quo alterum haberi non provenit, neutrum venditum dereliquit. Quam tamen objectionem sacer penitus canon exterminat, cum procuratorem vel defensorem ecclesiae, vel regulae subjectum adeo per pecunias ordinari prohibeat, ut interventores quoque tanti sceleris anathematis mucrone succidat. Item in eadem paulo inferius: Quod tales episcopos, vel abbates, vel reliquos clericos non devitamus, si eorum missas audimus, vel cum eis oramus, excommunicationem cum eis subimus: quos quidem sacerdotes esse saltem credere, omnino errare est.
[Col. 1244B] Eugenius, natione Romanus, sedit annos quatuor, menses septem, dies viginti tres. Hujus diebus Romani judices, qui in Francia tenebantur captivi, reversi sunt.
Valentinus, natione Romanus, ex patre Leontio, sedit mensem unum, dies decem.
Gregorius, natione Romanus, ex patre Joanne, sedit annos sedecim. Hic ordinavit episcopos, presbyteros, diaconos per diversa loca, numero centum et octoginta quinque. Hic civitatem Ostiae, quae vetustate diruta fuerat, a fundamento renovavit, ne [Col. 1244C] Agareni in eo tempore circumvagantes, Christianis ibidem morantibus nocere possent, et ipsam urbem Gregoriopolim nominari jussit.
Sergius, natione Romanus, ex patre Sergio regionis quartae, sedit annos tres. Hic absque jussione Lotharii imperatoris est ordinatus. Unde, cum ejus consecrationis rumor ad praedicti aures imperatoris pervenit; indignatus de hac praesumptione, filium suum Ludovicum et Drogonem Metensem episcopum cum magno exercitu Romam direxit. Qui post multa damna Romanis illata, ipsos Romanos imperatori fidelitatem jurare fecerunt, et praedictum Sergium post multas contentiones in sede demum [Col. 1244D] confirmaverunt: qui praedictum filium imperatoris in regem Longobardorum unxit. Hujus pontificis fuit frater, Benedictus nomine, brutus et valde stolidus: qui propter pontificis imbecillitatem, ecclesiasticam et publicam curam usurpavit; ad hoc etiam maximis muneribus primatum et dominium Romae ab imperatore sibi acquisivit; demum vero Albanensem episcopatum usurpare non metuit, et omnia intra et extra Romam sua avaritia et vanitate vastavit. Vigebat etiam istius pontificis et fratris ejus tempore Simoniaca haeresis in tantum, ut etiam venderentur episcopatus: et qui plus dabat, episcopatum accipiebat. Nec erat aliquis episcoporum, aut quisquam virorum ecclesiasticorum, qui zelo Dei ductus, cum [Col. 1245A] imperatore aut rege ageret ut hoc nefas prohiberetur. Et quia nemo erat Christianorum, per quem hoc malum corrigeretur, misit divina potentia flagellum paganorum ad ulciscenda peccata Christianorum. Nam supervenientes Saraceni innumeros hominum interfecerunt, castella et urbes multas captas accepta praeda igni dederunt: demum regem expugnantes fugaverunt, et, multis captis et interfectis, maxima hominum et omnium rerum praeda onusti reversi sunt. Hic ordinavit episcopos viginti quinque, presbyteros octo, diaconos tres.
Leo, natione Romanus, sedit annos octo, menses sex, dies tres. Hunc Romani omnes unanimiter elegerunt: [Col. 1245B] et dum in ejus electione nimis gauderent, coeperunt iterum non mediocriter contristari, eo quod sine imperiali auctoritate futurum non audebant consecrare pontificem; et periculum Romanae urbis maxime metuebant, ne iterum, ut olim, ab aliis hostibus fieret obsessa. Hoc timore futuri casus perterriti, eum continuo pontificem non exspectata principis sententia, consecraverunt. Hic secundum antiquam consuetudinem canonica auctoritate constituit, ut, dum sacra missarum solemnia in ecclesia celebrantur, nullus ex laicis in presbyterio stare, vel sedere, aut ingredi praesumat, nisi illi qui ad hanc ministrationem sacri officii constituti videntur. Hujus temporibus Romae in quibusdam cavernis basiliscus ortus est, qui flatu suo ac visione [Col. 1245C] omnes accedentes necabat, et morti mandabat: quem praedictus pontifex ad ipsum foramen veniens, sua oratione fugavit, et nullum postea ex ipso signum laesionis apparuit. Hic octavam Assumptionis sanctae Dei genitricis Mariae devotissime primum celebravit, et semper celebrandam esse firma institutione mandavit.
Hic consilio et auxilio Lotharii imperatoris, urbem, quam circa ecclesiam B. Petri incoeperat, pleniter consummavit, et cum litania eam circumdans, et aqua exorcizata aspergens, sanctificavit, et suo postmodum nomine Leonianam eam vocavit. Hic videns multa suo in tempore contra Deum et salutem animarum impudenter fieri, consilio imperatorum Lotharii et Lodewici Romae synodum habuit [Col. 1245D] cum sexaginta septem episcopis: cum quibus quadraginta duo capitula Christianorum saluti necessaria edidit, et firmiter firmanda esse praecepit.
In primo enim capitulo instituit, ut episcopus juxta Pauli discretionem et admonitionem irreprehensibilis, et boni operis desiderabilis (I Tim. III) consecretur.
Secundo, quisque sacerdos caveat ne praemiis consecrationem adipiscatur, ne exemplo Simonis in laqueum incidat diaboli (Act. VIII) .
Tertio, ut bono opere episcopus existat, et bene speculetur qualiter populum verbo praedicationis instruere debeat.
Quarto, ut, si episcopus inveniatur inductus, a [Col. 1246A] metropolitano admoneatur, et presbyteri, et diaconi, et subdiaconi a suo episcopo, ut doceri possint, admoneantur: et interim tales presbyteri et clerici celebrare divina mysteria et officia suspendantur, ut docti valeant ad debitum ministerium pervenire.
Quinto confirmavit, quae Coelestinus et Magnus Leo de episcopis instituerant, videlicet, ut non conveniat episcopum consecrari, nisi a clericis et populo fuerit postulatus: quia nulla ratio sinit ut aliter consecrati inter episcopos habeantur. Et cum in eadem ecclesia dignus non invenitur, tunc primum altera ecclesia eligatur; et quamvis necessitas eveniat, tamen invidiose nullo modo consecretur.
Sexto praecepit, ne, juxta Sardicensem synodum, [Col. 1246B] ultra trium hebdomadarum spatium episcopi a propriis ecclesiis morentur, nisi forte per jussionem metropolitani vel principis ex necessitate contingat: quia absentia episcopi plerumque fit calamitas plebis.
Septimo necessario servari praecepit, ut juxta ecclesiam claustra constituantur, in quibus clerici disciplinis ecclesiasticis imbuantur, et omnibus unum sit refectorium ac dormitorium, sive caeterae officinae ad usus clericorum necessariae. Ministri vero post episcopum tales eligantur, quorum vita et doctrina illos potius exornent quam dehonestent.
Octavo, ut episcopi diligenter curam habeant in baptismalibus plebibus, et, cum necessitas in eis presbyteros ordinandi occurrerit, ut reverentius observentur, [Col. 1246C] non sine consensu ibidem habitantium fieri convenit.
Nono, ut in congregandis clericis non plures admittantur, quam facultas rerum eis canonice attributa sufficere possit.
Decimo, ut sacerdotes constitui non oporteat, nisi ecclesiis, aut speciali monasterio deputentur, ne necessitas in saecularibus domibus illis habitandi occurrat; alioquin a propriis episcopis, aut in episcopio, aut in monasteriis causa habitandi et conversandi pro exercendo officio constituantur, ubi mulieres nullam habeant copiam conversandi.
Undecimo, ut sacerdotes divina eloquia sedulo perscrutentur, et populum admoneant, et ludos aliquos ante se fieri non delectentur. Transgressores [Col. 1246D] quippe admonitione episcopi ulterius agere desinant; sin autem, canonice judicentur.
Duodecimo, ut sacerdotes, 2qui ad debita et opportuna officia in ecclesiis indifferenter adesse debent, fenore aliquo, aut venatione, vel aliqua aucupatione, rusticorum ministerio omnino non occupentur, nec sine ornatu sacerdotali extra domos suas appareant, et ea solum, quae Patrum constituta videntur, observent; contrarii denique inventi, aut deinceps desinant, aut canonicae disciplinae subjaceant.
Tertiodecimo, ut sacerdotes in saecularibus negotiis pro testimonio, aut conficiendis instrumentis non rogentur, quia eos in talibus rebus esse non convenit. Si enim eventu causae aliquid viderint aut [Col. 1247A] audierint, ubi nullae saecularium idoneae personae inveniantur, ne veritas occultetur, et malus ut bonus existimetur, in providentia sit episcopi, ut coram se et competentibus judicibus hanc aliter veritatem honorifice attollant.
Quartodecimo, ut sacerdos, aut quis alius in ecclesiastico ordine provectus, si in eo scelere inveniatur quo abjiciendus sit, depositus providentia episcopi bene proviso loco constituatur, ubi peccata lugeat, et ulterius non committat.
Quintodecimo, ut, si episcopus (dist. 81, c. Si quispiam) , presbyter, diaconus, vel subdiaconus de quacunque femina crimine fornicationis suspicatus, post primam et secundam et tertiam admonitionem metropolitani, vel alterius episcopi, aut ejus cui [Col. 1247B] subjacere videtur, inveniatur fabulari cum ea, aliquove modo conversari, canonice judicetur: quia cui propriam habere uxorem non permittitur, ab omni femina debet se abstinere.
Sextodecimo, ut nulli episcoporum liceat res immobiles de subjectis plebibus aliisque piis tollere locis, ne in tali facto pauperes inveniantur; contra agens canonica auctoritate coarctandus existat.
Septimodecimo, ut presbyteri omnium ad se currentium in quibuscunque sacris locis oblationes ad missarum solemnia recipiant: quia cum Dei et hominum mediatores existant, in exercendis votis, et relaxandis peccatis, largissimam debent orationem peragere.
Octavodecimo, ut episcopus sibi subjecto sacerdoti, [Col. 1247C] vel alii clerico, nisi ab alio postulatus, dimissorias non faciat: et ne falsae ut verae credantur, et verae ut falsae suspicentur, universalis pontificis, vel imperiali, vel metropolitani bulla eas roborari oportet.
Nonodecimo, ut episcopi, universique sacerdotes, quia ad solam Dei laudem, bonorumque operum actionem coustituuntur, debeant tam pro ecclesiasticis, quam pro propriis suis actionibus, excepto publico crimine, habere advocatum non malae famae suspectum, sed bonae opinionis, et laudabilis artis inventum, ne, dum humana lucra intendunt, aeterna praemia perdant.
Vigesimo, ut, si quispiam sacerdotum inventus fuerit, qui advocatum in judicio proferre non valeat, [Col. 1247D] coram plebe propria suus episcopus ipsum sacerdotem discutiat, si bonae an malae conversationis existat, aut cujus rei causa debite advocatum habere non possit: male vero inventus, pro qualitate culpae secundum canonem normam emendari curetur.
Vigesimoprimo, ut monasterium, vel oratorium, canonice constructum a dominio constructoris, eo invito, non auferatur; liceatque illi idem presbytero, cui voluerit, pro sacro officio illius dioeceseos, et bonae auctoritatis, dimissorie cum consensu episcopi, ne malus existat; commendare, ita ut ad placitam et justam reverentiam illius episcopi obedienter sacerdos recurrat, alioquin canonicis ultionibus subjaceat.
[Col. 1248A] Vigesimosecundo sancivit, ut, si quispiam comprobatus invasor, dicat pro parte ecclesiae se egisse de privata sibi re pertinente, ab ipso suoque haerede persolvatur invasio. Sacerdos denique in tali culpa pauper inventus, a proprio canonice judicetur episcopo, episcopus a metropolitano ut non ecclesia sibi commissa damnum sustineat de invasione.
Vigesimotertio, de monasteriis monachorum. sive sanctimonalium, et de omnibus aliis pro diversis necessitatibus ad eleemosynam constitutis praecepit, ut per episcoporum sollicitudinem, in quorum dioecesi haec existunt, ordinentur ad easdem utilitates, quibus constituta sunt.
Vigesimoquarto, disposuit de ecclesiis, quae in diversis regionibus sacerdotibus et solitudine destitutae, [Col. 1248B] nullo debito officio resonant, ut episcopus, si proprio juri ecclesiae sunt subjectae, ibidem sine intermissione presbyterum constituat; ut, si in saecularium hominum sunt jure constitutae, ab episcopo admoneantur, et si, admoniti, presbyteros infra trium mensium spatium ibidem neglexerunt constituere absque neglectu principis, urgeat episcopus, ut ejus sententia emendetur.
Vigesimoquinto, ut ecclesiae quaelibet destructae proprio stipendio restaurentur; non sufficiente vero necessario, a populo plebis auxilientur.
Vigesimosexto, ut nulli episcoporum liceat a subjecto sacerdote, vel alio quolibet clerico ex piis locis donationes ultra statuta Patrum exigere, aut superimposita [superposita] in angariis inferre.
[Col. 1248C] Vigesimoseptimo, ut abbates tales constituantur, qui sui vocabuli ministerium Deo possint indubitanter supplere: ita docti, ut quaecunque fratrum negligentia acciderint, omnino cognoscere possint, et emendare.
Vigesimooctavo, ut episcopus in sua dioecesi diligenter perscrutetur illos, qui solo habitu monachi existunt, et ad proprium monasterium redire eos cogat, aut prospectu congruo in aliud mittat, ut regularem vitam servent.
Vigesimonono, ut feminae quae habitum religiosum, aut velamen obtentu religionis susceperunt, deinceps viro sociari non permittantur; praevaricatae autem, ad poenitentiam coerceantur.
Trigesimo, ut die Dominico nullus audeat mercationes, [Col. 1248D] nisi in cibariis rebus, aut quaelibet rustica opera facere; alioquin, ut transgressor, ad poenitentiam redigatur.
Trigesimoprimo, ut Dominico die personam suspectam et reatu infamem, aut optima satisfactione solvant, aut in custodiis constituant, ut licitis diebus judicetur; nam legibus infirmatur judicium Dominico die depromptum.
Trigesimosecundo, ut nulli laicorum liceat in eo loco, ubi presbyteri et caeteri clerici existunt, quod presbyterium nuncupatur, quando missa celebratur consistere: quia, sicuti in ecclesia singula loca videntur exposita, ita virorum pars et mulierum partibus suis debet esse contenta.
[Col. 1249A] Trigesimotertio statuit, ut, sicut hi, qui monasteria elegerunt, a monasteriis egredi non permittuntur: ita hi, qui inviti sine justae offensionis crimine monasteriis sunt intromissi, nisi volentes non teneantur; quia quod non petunt, non observant.
Trigesimoquarto, ut magistri et doctores in singulis locis, in quibus necessitas occurrit, constituantur, qui liberales artes assidue doceant: et si tales non inveniuntur, tamen divinae Scripturae magistri et institutores ecclesiastici officii nullatenus desint.
Trigesimoquinto, ut sacerdotes admoneant viros ac mulieres, qui festis diebus ad ecclesiam concurrunt, ne ballando, et turpia verba decantande choros teneant ac ducant, similitudinem paganorum peragendo: [Col. 1249B] quia tales, si cum minoribus peccatis ad ecclesiam veniunt, cum majoribus revertuntur. Si vero non cessant admoniti, a communione modis omnibus suspendantur.
Trigesimosexto, ut nulli liceat, excepta causa fornicationis, uxorem relinquere, et aliam sibi copulare: alioquin convenit transgressorem sociari priori conjugio. Si autem vir et uxor solummodo pro religiosa vita divortire inter se consenserint, nullatenus sine conscientia episcopi fiat, ut ab eo singulariter proviso constituantur loco: nam uxore nolente, aut altero eorum, etiam pro tali re matrimonium non solvatur.
Trigesimoseptimo, ut nulli liceat uno tempore habere uxorem et concubinam; quia cum domi non [Col. 1249C] sit lucrum, animae fit detrimentum: alioquin ecclesiastica communione videatur indignus: et si perseveraverit, ab ecclesia penitus amputetur.
Trigesimooctavo, ut de propria cognatione, vel quam cognatus habuit, nullus audeat in conjugium copulare: si quis vero fecerit et perseveraverit, sciat se vinculis anathematis innodatum.
Trigesimonono, ut nullus absolute presbyter ordinetur, et ut juxta facultatem rerum ecclesiae, et oblationes, vel reditum clerici ordinentur.
Quadragesimo, ut presbyteri urbani et suburbani, et rurales omnes, indifferenter ad concilium episcopi veniant, aut canonum correptionibus subjaceant.
Quadragesimoprimo, ut laicus, qui presbyterum sine consensu episcopi proprii sua potestate ecclesiae [Col. 1249D] cuicunque instituerit, a fidelium communione separetur. Presbyteri, si tertio ab episcopo, vel legato ejus, de alterius ecclesia recedere admoniti, obedire noluerint, proprii officii gradum amittant.
Ultimo vero capitulo immutabiliter praecepit, ne ullus abbas, aut quilibet alius praesumat presbyteros in ecclesiis statuere, nisi qui et sacerdotis gradus licite dare possunt, et canonice de neglectis presbyteros increpare: sed ab his venerabiliter sacerdotes ad divini ministerium officii expetantur episcopis, quibus singulariter et dioeceses pertinent, et qui canonice debent ipsis ecclesiis providere, et provisas ordinare.
Praedictus pontifex in praedicta synodo Anastasium [Col. 1250A] presbyterum in aliena dioecesi morantem, et saepenumero vocatum, demumque excommunicatum, et tamen ad propriam parochiam redire nolentem, deposuit, et penitus sacerdotali honore privavit. Item in eadem synodo monuit, et apostolica auctoritate praecepit, ut unusquisque episcopus per dioeceses et parochias suas, per se et per sacerdotes suos subjectum sibi populum moneat, ut primitias et decimas incunctanter persolvant: has autem dare nolentes, quousque suppleant, a cibo et potu suspendant. Quod si nec pro hac suspensione supplere curaverint, sancta communione priventur. Item, in eadem irrefragabiliter affirmando instituit, ut nullus episcoporum vel sacerdotum rem sui tituli usurpare aut alienare praesumat: qui autem hoc fecerit, [Col. 1250B] canonicam sine dubio subeat ultionem. Hic ordinavit episcopos quadraginta tres, presbyteros vero undeviginti, diaconos septem. Obdormivit autem in Domino XVI Kalend. Augusti.
Benedictus, natione Romanus, ex patre Petro, sedit annos duos, menses sex, dies decem. Fuit autem temporibus Loduwici filii Lotharii, filii Loduwici imperatoris. Postquam clerus et populus hunc et renitentem elegerunt, et juxta morem in patriarchium deduxerunt, decretum componentes, et manibus propriis roborantes, ut prisca consuetudo poscebat, invictissimis Lothario ac Loduwico Augustis destinaverunt. Sed legati, qui decretum deferebant, in [Col. 1250C] itinere, corrupti in Anastasium presbyterum a Leone depositum, voluntate illum praeficiendi, declinaverunt, et hoc apud principes praedictos versutia calliditatis effecerunt, quatenus eorum voluntati consentientes Romam legatos, qui Anastasium inthronizarent, dirigerent. Qui cum illuc venerunt, praedictum depositum violenter in patriarchium introduxerunt, et Benedictum ejectum, et pontificali veste denudatum, in arcta custodia servari jusserunt. Sed demum ex communi voto et sententia, triduano jejunio cum oratione et vigiliis celebrato ab omnibus, et etiam ab his qui prius excommunicato presbytero faverant, unanimiter nutu divino in Benedictum convenerunt; et in praesentia et consensu imperialium legatorum, est in pontificem consecratus.
[Col. 1250D] Hic Ratoldo episcopo de parricida ita scripsit: Volumus, ut per duodecim annos sub onere poenitentiae constituatur, ita ut omnibus diebus jejunium celebret usque ad vesperum, et absque carne vinoque ac pisce cibum sumat, exceptis diebus festis ac Dominicis, et a Pascha usque Pentecosten: per quinquennii vero tempus in ecclesiam intrare non praesumat, neque communicet; ante fores ecclesiae tantum perseveret, dum sacra celebrantur officia. Cum autem quinque annorum fuerint adimpleta curricula, ingrediatur ecclesiam, et inter audientes stet cum omni timore atque obedientia. Dum vero ad annum pervenerit decimum, sanctae communionis consors existat, et inter fidelium consortium maneat. Si vero ante constitutum tempus finis vitae [Col. 1251A] illius advenerit, viaticum ei non negetur, juxta traditiones canonum.
Nicolaus, natione Romanus, ex patre Theodoro regionario, sedit annos novem, menses septem, dies novemdecim. Hic a Romano clero et populo unanimiter electus, praesente et jubente Caesare Loduwico, est consecratus. Hic Joannem episcopum Ravennatem multa contra canonica instituta praesumentem communione privavit, qui ter ad synodum litteris vocatus, venire contempsit: sed postea misericordia motus, eidem humiliter veniam postulanti communionem reddidit: cui inter caetera in mandatis dedit, ut episcopos per Aemiliam non consecraret, nisi post [Col. 1251B] electionem ducis, et clerici, et populi, per epistolam apostolicae sedis praesules eos consecrandi licentiam acciperet. Idem pontifex quemdam diaconum apostolicam sedem appellantem, ab episcopo suo invidiose depositum, officio suo restitui jussit: et quia sine certo numero episcoporum, imo sine criminis approbatione, et sine oris professione ipse diaconus fuerat judicatus, omnem illam judicii sententiam cassavit, et ad rectitudinis tramitem apostolica pietate causam reduxit.
Hujus pontificis temporibus Lotharius rex uxorem legitimam, nomine Thietbergam, dimisit, et Waldradam concubinam in matrimonium assumpsit. Hujus autem sceleris auctores et defensores erant Theotgaudus Treverensis, primas Belgicae provinciae, [Col. 1251C] et Guntarius Coloniensis archiepiscopus. Unde praedicti episcopi Romam vocati fiducialiter venerunt, et summo pontifici libellum incesti matrimonii defensionem continentem obtulerunt, dicentes se nihil plus minusve egisse, quam in praedicto libello continebatur. Sed multa in eo continebantur, quibus merito in praedictos archiepiscopos postea depositionis sententia proferebatur, sicut summus pontifex dicit in epistola quam Rhemensi archiepiscopo et caeteris episcopis in regno Caroli regis degentibus destinavit; et in alia, quam scripsit omnibus episcopis qui erant in regno Loduwici. Inquit enim, eos depositos fuisse: primum, quia jussionibus quas de Ingeltrude, et Thietberga, sive Waldrada, fecerat, inobedientes fuerunt. Secundo, quia Ingeltrudam anathematis vinculo [Col. 1251D] innodatam recipere et absolvere praesumpserunt cum hi, qui ab uno abjiciuntur, ab aliis non sint recipiendi. Tertio, quia scripta apostolica subtrahendo et addendo transmutantes, falsitatis rei manifestissime claruerunt. Quarto, quia adulteris consenserunt, et tantum flagitium defendere tentaverunt, juxta illud: Et cum adulteris portionem tuam ponebas (Psal. XLIX) . Quinto, quia de negotio, unde ad Romanam sedem fuerat appellatum, praeter auctoritatem apostolicam judicare ac definire temere praesumpserunt: quod nullatenus licet. Sexto, quia hoc in absentia peregerunt, contra illud: Ne maledicas surdo (Levit. XIX) . Surdus namque quodammodo est, qui in absentia positus, quae sibi objiciuntur, non [Col. 1252A] audit; sicut Thietberga fuit, cui rex securitatem idoneam veniendi tribuere noluit. Septimo, quia profanis gestis subscripserunt, et alios subscribere compulerunt, et tot animarum rei constituti sunt, quot, utpote praeminentes, in hoc verbo vel facto praevaricationis praecipitium submiserunt.
Idem summus pontifex in alia epistola, quam Viennensis Ecclesiae archiepiscopo scripsit, de pontificibus, qui aliqua aegritudine occupantur, decreto statuit non esse abjiciendos, nec alios in eorum loco consecrandos, nisi ex hac luce fuerint subtracti: sed de ministerio eorum, quae sunt licita, sacerdotes expleant; in his vero, quae eis non licent, vicinorum episcoporum auxilia subrogentur. Item in eadem praecepit, ne episcopi, qui Dominici gregis [Col. 1252B] curam susceperunt, a ministratione eorum discedant. Item, nec clerici, qui in adolescentia a daemonibus cognoscuntur oppressi, ad superiorem gradum ascendere permittantur. Item (dist. 50, c. Hi qui) , si arbor cadens forte occidit hominem, innoxii sint qui eam inciderint, si nec voluntate nec desiderio eorum homicidium perpetratum est. Si vero aliqua culpa vel neglectu eorum morientis hominis periculum cognoscitur evenisse, abjiciendi sunt gradu, et nullatenus in sacro ordine suscipiendi. Item concessit, ut viri, qui pro illicitis poenitentiam agere videntur, si se continere non possunt, post peractam poenitentiam propter periculum fornicationis uxores accipiant.
Idem pontifex in epistola, quam Carolo Moguntinensi [Col. 1252C] episcopo destinavit, vetuit, ne episcopus plebem sibi commissam juramentis constringeret. Item, ut nulli Christiano liceat de propria consanguinitate sive cognatione uxorem accipere, usque dum generatio cognoscitur, aut memoria retinetur. Item, ut sacerdotes (dist. 50, c. Sacerdotes, et c. Studeat) , si in fornicationis laqueum ceciderint, et criminis actus manifestus sive ostensus fuerit, sacerdotii honorem habere canonice non possint: si vero in crimine fornicationis fuerint accusati, et crimen illud non fuerit comprobatum, aut ipsi non manifestaverint; licentiam habeant, si se voluerint, juramento purificare. Similiter et diaconi, si fuerint accusati, peragant. Item feminae sub velamine consecratae, si fuerint fornicatae; velum tamen non deponant, [Col. 1252D] sed jugo poenitentiae submissae, ad gratiam remissionis studeant pervenire. Item patricidas et fatricidas primo anno extra ecclesiam stare praecepit, secundo in ecclesiam introduci; non tamen communicare: tertio anno corporis et sanguinis Domini communionem eis tribui jussit: carnem cum vino vitent, exceptis diebus festis usque ad nonam jejunent, vinum et pulmentum sumere non praesumant nisi tres dies per hebdomadam: arma non gerant, nisi contra paganos: et nullo vehiculo deducantur, sed pedites, quo debent, proficiscantur. Hujus poenitentiae tempus in arbitrio sit episcopi juxta conversationem illorum, abbreviare. Si uxorem habent, non separentur; sed si vero non habent, et se continere [Col. 1253A] non valent, legitime accipiant. Si quis cum duabus sororibus, aut cum his, quas sacra Scriptura prohibet, fuerit fornicatus, si dignam egerit poenitentiam, liceat ei uxorem accipere. Similiter et mulieri tali scelere lapsae facere licet. Item, quaerentibus, utrum marito uxorem adulteram juxta mundanam legem interficere liceat, respondit, dicens: Sancta Dei Ecclesia mundanis nunquam constringitur legibus, quae gladium non habet nisi spiritualem, qui non occidit, sed vivificat. Mandavit etiam, ut homicidas post unius anni spatium liceat ecclesiam introire. Item, ut vidua velata, et in eodem habitu permanere professa non praesumat.
In alia epistola, quam Luitberto archiepiscopo idem pontifex direxit, praecepit, illum, qui paganum, [Col. 1253B] non in bello, sed odii meditatione, vel propter avaritiam occiderit, ut homicidam debere poenitere. Item juxta morem Romanae Ecclesiae a Quinquagesima usque in Pascha etiam laicis a carne abstinendum esse praecepit. Item de eo, in cujus lancea alter se interemit, ita praecepit: Si ejus voluntate, qui lanceam tenuit, gestum est, homicidii reus habetur; si autem eo ignorante patratum est, innoxius esse videtur. Item illum, qui causa probandae chordae sagittam emittens filium proprium nolens interemit, jussit poenitere, ut de homicidio non sponte peracto. De eo, qui insaniens aliquem occiderit, dicit: Si ad sanam mentem perveniret, levius poenitere debet, quam si quis sanae mentis hoc faceret.
Idem pontifex Constantiensi episcopo Salomoni [Col. 1253C] (30, q. 1, c. Salomoni) epistolam scripsit, in qua prohibet, ne unus homo accipiat duas commatres spirituales, unam post aliam: quia cum vir et uxor una caro per connubium efficiantur, restat nimirum compatrem constitui illi mulieri, cujus in matrimonio assumpta uxor commater esse videbatur: et idcirco dicit, virum non posse illi mulieri jungi in copula, quae commater erat ejus, cum qua una caro fuerat effectus. Item praecipit, ne mulier, quae viri filium ex alia femina genitum de sacro fonte levavit, propter hoc a viro separetur, quia secundum sacros canones, nisi ex amborum consensu et religionis obtentu non debet conjugem dimittere conjux: habet tamen grave peccatum mulier, quae odio habens maritum, quasi causa pietatis operatur impietatem. [Col. 1253D] Item de presbytero (15, q. 5, c. Presbyter) vel diacono, quem asserebat Salomon episcopus crimina nolle publice confiteri, sed velle se cum sacramento defendere, et tamen dicebat notum esse episcopo scelus ipsius fore patratum; respondet, non esse episcopo scelus legitime manifestum, si presbyter vel diaconus non fuerit per approbationem testium forte convictus, aut ipse sua fuerit sponte scelus ipsum confessus. Idcirco, priusquam alterum horum eveniat non debere suo privari officio: quia sola spontanea confessio, vel canonicus numerus, et qualitas testium, decernentibus episcopis, et accusatore, quod objecerit, comprobante, clericum proprio gradu privat. [Col. 1254A] Item dicit, monachum, qui semel sé Deo vovit, et regulam sanctorum Patrum suscepit, non jam a proposito posse reverti.
Praedictus pontifex Photium Constantinopolitanum deposuit, quia ex laico consecratus ab excommunicato episcopo, et adhuc Ignatio patriarcha superstite, subito episcopus est consecratus; et quia ante audientiam excommunicatis communicare praesumpserat.
Idem pontifex Rothardum episcopum Suessionensem, ab Hincmaro Rhemensi archiepiscopo depositum, sedi suae restituit; quia Romanae sedis appellatio apud praedictum archiepiscopum tempus dilationis impetrare non valuit. Hic ordinavit episcopos sexaginta quinque, presbyteros septem, diaconos quatuor. [Col. 1254B] Idibus autem Novemb. migravit ad Dominum.
Adrianus, natione Romanus, ex patre Thalaro, sedit in episcopatu annos quatuor, menses undecim, dies decem. Hic ab omnibus Romanis unanimiter electus est. Quorum unanimitatem et desiderium audiens Lodewicus imperator, cognoscens etiam, qualiter in eo decretum suis subscriptionibus roborassent, valde gavisus, mox imperialem scripsit epistolam, per quam electam fieri praesulem collaudavit. Hujus temporibus Lodewicus dedit Ecclesiae Corbeiensi et Herifordensi quasdam decimales ecclesias cum ipsis decimis in parochia Osbrugensi [Osnabrugensi], [Col. 1254C] consentiente episcopo et omni clero. Carolus Romanorum imperator et patricius dedit honorificatae Ecclesiae, et honorificandae a Deo Hersveldensi, quasdam decimas in Frisonevelt et Hassega Halberstadensi adjacentes dioecesi, quas Stephanus papa in basilica B. Petri die sancto Paschae sua auctoritate et imperatoris subscriptione, et Hisdegino [Col. 1253] Hildegrino de quo Alb. Krantzius lib. I. Metropolis, c. 2. Halberstadensi episcopo praesente, confirmavit. Carolus quippe omnes decimas in Saxonia constituerat ad regale servitium, et eas rex dare potuit, quo voluit.
Hic apostolica auctoritate firmavit, si deinceps quispiam episcopum occidere tentaverit, vel flagellare, aut saltem percutere, ut a Deo et sanctis ejus omnibus sit anathema. Illos autem, qui illicitas et [Col. 1254D] incestuosas copulas contrahunt, si secundo vel tertio admoniti eas non dissolvunt, et dignam poenitentiam non egerint, a liminibus ecclesiae cum suis sequacibus eliminandos esse decrevit. Item raptores virginum, qui eas legitimo nuptiali jure, vel secundum ritum, vel legem, vel pacem, acquisivisse noscuntur, eadem sententia feriri jussit: quos tandem, nisi a prava intentione recesserint, anathemati submittendos esse modis omnibus judicavit. Item homicidas, et hominum truncatores, si non secundum legem emendaverint, et poenitentiam non egerint, similiter invasores et incendia facientes, atque raptores, pari sententia feriendos esse dixit. Item statuit, ne ulli [Col. 1255A] liceat clericum attitulare in ecclesia praeter episcopum, ad cujus ordinationem et potestatem dioecesis omnium jure Ecclesiarum, secundum antiquam constitutionem, pro sua cuique pertinente parochia.
Joannes sedit annos decem, dies duos. Hic decreto suo statuit, ut nulli ducum liceat quemlibet episcopum in praesentiam Romani praesulis introducere, vel census ab eo ad sumptus publicos, seu dona quaelibet exigere; sed nec coram laicis episcopum concessit: clericos et sanctimoniales, pupillos et viduas sub tutela episcoporum esse decrevit, et eos ad saecularia judicia trahi modis omnibus interdixit. Quemlibet autem ducem vel alium contra haec agentem, [Col. 1255B] excommunicandum esse decrevit; perseverantem vero anathematis vinculo innodandum.
Idem inter caetera de decimis sacerdotibus dandis ita praecepit: Quas, scilicet decimas, unumquemque fidelem illi sacerdoti dare censuimus [Col. 1255D] Locus mendosus. in cujus parochia dum procul dubio constat sub episcopi proprii ditione, quia ad hoc recipiendum ab episcopo suo est constitutus, manere; et ideo nullum alterius dioeceseos sacerdotem aut levitam alteri jure ea novum [fors. canonum ] debita hujusmodi audire impudenter, vel temere quaerere, aut accipere damnationem [ for. tantum, donationem] vel donationem. Cum vero qui aliter dare vel accipere praesumpserit, ecclesiastica communione tandiu judicamus manere, privatum, donec secundum hoc nostrae apostolicae auctoritatis capitulum [Col. 1255C] studuerit agere.
Hujus temporibus Lodewicus imperator ab Adalgiso Beneventano duce constrictus timore vitae, jurejurando firmavit, nunquam se Beneventi fines ultra intraturum, neque ex periculo injuriae tunc sibi illatae vindictam aliquando exacturum. Ab hoc autem juramento postmodum praedictus papa eum Romae absolvit auctoritate Dei et S. Petri, affirmans nihil sibi obesse, quod ob mortis periculum evadendum coactus fecerat, nec sacramentum esse dicendum, quod contra salutem reipublicae, quamvis cum multis exsecrationibus, fuerit prolatum.
[Col. 1255D] Marinus sedit annum unum, menses quinque.
Adrianus sedit annum unum, menses quatuor.
Stephanus sedit annos sex. Hic Herimanum [Col. 1255D] Hermannum. Vide Arantzium lib. II Metrop., c. 19 et 24. Alb. Stadens. in Chron. ad ann. 896; Trith. in Chron. Hirsaug. Coloniensem archiepiscopum, et Adalgarium Hamburgensem archiepiscopum de Bremensi ecclesia contendentes Wormatiam ad synodum venire jussit; [Col. 1256A] ubi Fulconi Rhemensi episcopo vice sua commissa causam eorum examinari mandavit.
Formosus Portuensis episcopus, sedit annos quinque, menses sex [Col. 1256D] Verba reliqua sunt Luitprandi lib. I Rerum per Europ., gest. c. 8. . Qui Formosus religiosissimus a Romanis vehementer afflictabatur; cujus et hortatu rex Arnulphus Romam advenerat. In cujus ingressu, ulciscendo papae injuriam, multos Romanorum principes obviam sibi properantes decollari praecepit. Causa autem simultatis inter Formosum papam et Romanos haec fuit: Formosi decessore defuncto, Sergius quidam Romanae Ecclesiae diaconus fuit, quem Romanorum pars quaedam papam sibi elegerat: quaedam vero pars non infima natu Formosum [nominatum Form.] Portuensis [Col. 1256B] civitatis episcopum, pro vera religione, divinarumque doctrinarum scientia papam sibi fieri anhelabat. Nam dum in eo esset, ut Sergius apostolorum vicarius ordinari debuisset, ea quae Formosi favebat partibus pars, non mediocri cum tumultu et injuria Sergium ab altari expulit, et Formosum papam constituit. Descenditque Sergius in Tusciam, quatenus Adelberti potentissimi marchionis auxilio juvaretur: quod et factum est. Nam Formoso defuncto, atque Arnulpho in propria exstincto [reverso], is qui post necem Formosi papa constitutus est [Col. 1256D] Mortem Onuph. in Adnot. ad Platinam putat esse fabulam. , expellitur, Sergiusque papa per Adelbertum constituitur. Quo constituto, ut impius, doctrinarumque divinarum inscius, Formosum extra sepulcrum extrahi, atque in sede [Col. 1256C] pontificatus sacerdotalibus vestimentis indutam collocari praecepit, cui et ait: Cum Portuensis esses episcopus, cur ambitionis spiritu Romanam universalem sedem usurpasti? His expletis, sacratis exutum vestimentis, digitisque tribus abscissis, in Tiberim jactari praecepit, cunctosque quos ipse ordinaverat, gradu proprio depositos iterum ordinavit. Quod quam male egerit, pater sanctissime, animadvertere poteris; quoniam et hi, qui a Juda Domini nostri Jesu Christi proditore ante proditionem salutem, seu benedictionem apostolicam, perceperunt; ea post proditionem, propriique corporis suspensionem minime sunt privati, nisi quos improba forte defoedarant flagitia. Benedictio siquidem quae ministris Christi impenditur, non per eum, [Col. 1256D] qui videtur, sacerdotem infunditur: neque enim qui rigat est aliquid, neque qui plantat, sed qui incrementum dat, Deus (I Cor. III) . Quantae autem auctoritatis, quantaeque religionis papa Formosus fuerit, hinc colligere possumus; quoniam dum a piscatoribus postmodum esset inventus, atque ad B. Petri apostolorum principis ecclesiam deportatus, sanctorum quaedam imagines hunc in loculo positum venerabiliter salutarunt. Hoc namque a religiosissimis Romanae urbis viris persaepe audivi.
Epistola ad Leonem III
[Col. 1257A] Sanctissimo ac reverentissimo domino in Christo Patri LEONI summo pontifici et universali papae sedis sanctae apostolicae urbis Romae congregatio montis Oliveti.
Domine Pater, te dignatus est Dominus exaltare super omnes sacerdotes, et exaltata est sedes tua sancta super omnes sedes Christianorum, cui suo ore dignatus est Christus dicere: Tu es Petrus (Matth. XVI, 18) , etc. Benignissime Pater, nos, qui sumus hic in sancta civitate Jerusalem peregrini, ullum hominem super terra non amamus plusquam vos, et in quantum valemus in istis sanctis locis pro vobis die noctuque Domino fundimus preces prostrati omnes servi tui super terram cum lacrymis. Itaque notam tibi facimus tribulationem nostram, quam [Col. 1257B] hic patimur. Joannes, qui fuit de monasterio S. Salae, quem Theodulus iguminus servus vester scit, ipse levatus est super nos dicendo quod Franci qui sunt in monte Oliveti haeretici sunt, et dixit nobis quia omnes Franci haeretici estis, et reprobat fidem nostram dicendo quia non est major haeresis. Et nos ei dicimus: Frater, sile. Quod si nos dicis haereticos, de sede sancta apostolica dicis haeresim. Et usque in tantum nos conturbavit ut in die natalis Domini in sanctam Bethlehem in sancto praesepio, ubi noster Dominus redemptor humani generis pro mundi salute nasci dignatus est, submitteret laicos homines qui nos foras projicere vellent, dicendo quod haeretici estis, et libri quos habetis haeretici sunt. Sed per vestram sanctam orationem et fidem confortavit [Col. 1257C] nos Dominus. Non enim potuerunt nos foras ejicere. Diximus omnes: Hic volumus mori. Nam foras nos non ejicietis. Unde et fecimus vocem nostram omnes nos servi vestri pariter dicendo ad sacerdotes qui sunt in sancta civitate: Videte, patres et fratres, de isto homine qui contra nos tanta et talia loquitur et contra fidem sanctam Romanam, quia talia verba nunquam audivimus de gente nostra. Et post haec die sancto Dominico congregati sunt sacerdotes cum clero et populo contra sanctum sepulcrum Domini et inter sanctum Calvariae locum, et interrogaverunt nos de fide nostra ipsi sacerdotes qualiter crederemus symbolum. Nos autem dicendo quod sic credimus sicut sancta Ecclesia Romana, diximus et dicimus [Col. 1258A] in nostra lingua quae vos non dicitis in Graeca, et in Gloria Patri non dicitis sicut erat in principio, et in Gloria in excelsis non dicitis. Tu solus altissimus, et Pater noster alio modo dicitis, et in symbolo nos dicimus plus quam vos, qui ex Patre Filioque procedit, unde dicit iste Joannes inimicus animae suae propter hunc sermonem eo quod haeretici simus. Quos Hierosolymitas rogavimus dicentes: Nolite [audire] odire hunc hominem, nec dicatis de nobis haereses. Quod si nos dicitis haereticos, de throno beati Petri dicitis haeresim. Et si hoc dicitis peccatum inducitis super vos. Et sacerdotes scripserunt nobis cartam de fide nostra quam licet crederemus, dicendo nobis: Creditisne sicut sancta resurrectio Domini? Nos autem diximus quod sic credimus quomodo [Col. 1258B] sancta resurrectio Domini et sedes sancta apostolica Romana. Post haec ipse archidiaconus in sancto Constantino una nobiscum ascendit in pergo et legit ipsam cartam in populo. Et nos servi vestri anathematizavimus omnem haeresim et omnes qui de sancta sede apostolica Romana dixerint haeresim. Et nunc, domine Pater benignissime, cogitare digneris de nobis servis tuis, qui etsi de longinquo simus, oves tuae sumus, et tibi commissus est omnis mundus, sicut vestra sanctitas scit, sicut ait Dominus Petro: Si diligis me, Petre, pasce oves meas (Joan. XXI, 16) . Benignissime pater, dum essem ego Leo servus vester ad sancta vestigia vestra et ad pia vestigia domni Caroli piissimi imperatoris filiique vestri, audivimus in capella ejus dici in symbolo [Col. 1258C] fidei qui ex Patre Filioque procedit, et in homilia sancti Gregorii, quam nobis filius vester domnus Carolus imperator dedit, in parabola octavarum Paschae, ubi dixit: Sed ejus missio ipsa processio est, qui de Patre procedit et Filio. Et in regula sancti Benedicti, quam nobis dedit filius vester domnus Carolus, quae habet fidem scriptam de sancta et inseparabili Trinitate, dicit: Credo Spiritum sanctum Deum verum ex Patre procedentem et Filio. Et in dialogo quem nobis vestra sanctitas dare dignata est similiter dicit. Et in fide sancti Athanasii eodem modo dicit. Itaque per ipsum Joannem facta est nobis grandis confusio in sancta civitate, quoniam dicit quod Spiritus sanctus non procedit de Patre et [Col. 1259A] Filio, et de hoc misit grandem errorem per omnia monasteria, et requirebat fidem nostram et libros nostros, et de domino Gregorio dicit quod non sint recipiendi ejus libri. Unde iterum atque iterum, sancte Pater, in terram prostrati cum lacrymis postulamus et rogamus te per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, qui Trinitas inseparabilis unus dicitur, ut digneris inquirere tam in Graeco quam in Latino de sanctis Patribus qui Symbolum composuerunt istum sermonem ubi dicitur ex Patre Filioque procedit. Et in Graeco non dicunt sicut nos, sed dicunt qui ex Patre procedit, et vident istum sermonem gravem quem nos dicimus in Latino. Et mandare digneris domno Carolo imperatori filio vestro quod nos istum sermonem in ejus capella audivimus, qui ex Patre [Col. 1259B] Filioque procedit. Et nos hic servos vestros certos facere digneris, quia nulla species hujus sacramenti tam nobis amabilis videatur quam sanctus vester vultus et sancta oratio et deprecatio seu memoria vestra. Unde et poscimus, benignissime Pater, vestram sanctissimam pietatem ut hos servos vestros Joannem presbyterum, quando Deo gubernante ad sacrosanctam vestram gravitatem pervenerint, benigne suscipere dignemini et nobis servis vestris certum mandatum dirigere. Commendamus nos Dominicus, Theodorus, Arimundus, Gregorius, Joannes, Leo, et omnis congregatio de monte sancto Oliveti humilis servi vestri vestris sacris ac Deo dignis orationibus. Deus et Dominus noster te, sanctissime Pater, cum omnibus tuis ad exaltationem sanctae [Col. 1259C] suae Ecclesiae et ad salutem animae tuae et ad gaudium nostrum regere, protegere, et pia miseratione in omnibus et per omnia custodire dignetur, qui dicitur benedictus in saecula.
Domino piissimo et serenissimo victori ac triumphatori filio amatori Dei et Domini nostri Jesu Christi CAROLO Augusto LEO episcopus servus servorum Dei. Omnia quae de singulis partibus nobis accidunt necesse est ut vestrae intimemus imperiali potestati. Praesenti siquidem anno direxerunt nobis epistolam monachi qui in sancto monte Oliveti morantur fidei contentionem continentem quam inter se habebant. Nos vero Symbolum orthodoxae fidei illis misimus, quatenus omnes secundum hanc nostram [Col. 1259D] sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam rectam et inviolatam teneant fidem. Quam vero epistolam vestrae imperiali potentiae misimus relegendam. Interea revertentes praesentes fideles servientes vestri, Agamus videlicet et Roculphus, a Hierosolymis detulerunt nobis epistolam Thomae Hierolosymorum patriarchae. Quam relegentes reperimus ut per nostram precatoriam epistolam vestrae pietati eos commendaremus. Qua de re precamur vestram imperialem potentiam ut, sicut soliti estis, super omnes fideles vestros impertire suffragium, ita cum eis misericordiam facere jubeatis. Ipsam vero epistolam quam nobis praedicti fideles vestri detulerunt vestrae serenitati misimus. His praelibatis, omnipotens [Col. 1260A] Deus sua vos protectione custodiat, atque a perfidis omnibus regnum vestrum sui extensione brachii defendat, vosque post longa annorum curricula ad gaudia aeterna perducat. Piissimum domini Caroli imperium gratia superna custodiat, eique omnium gentium colla substernat.
LEO episcopus servus servorum Dei omnibus orientalibus Ecclesiis. Hoc symbolum orthodoxae fidei vobis mittimus ut tam vos quam omnis mundus secundum Romanam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam rectam et inviolatam teneatis fidem. Credimus sanctam Trinitatem, id est, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum omnipotentem, unius substantiae, unius essentiae, unius [Col. 1260B] potestatis, Creatorem omnium creaturarum, a quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Patrem a se ipso, non ab alio, Filium a Patre genitum, Deum verum de Deo vero, lumen verum de lumine vero, non tamen duo lumina, sed unum lumen. Spiritum sanctum a Patre et a Filio aequaliter procedentem, consubstantialem coaeternum Patri et Filio. Pater plenus Deus in se. Filius plenus Deus a Patre genitus, Spiritus sanctus plenus Deus a Patre et Filio procedens. Non tamen tres deos dicimus, sed unum Deum omnipotentem, aeternum, invisibilem, incommutabilem, qui totus est ubique praesens, non per partes divisus, sed totus in omnibus, non localiter, sed personaliter, qui sine commutatione sui mutabilia creavit et creata gubernat, semper [Col. 1260C] manens id quod est, cui nihil accidens esse poterit, quia simplici divinitatis naturae nihil addi vel minui potest, quia semper quod est, cui semper primum est, cui sempiternum est, cui idem est esse, vivere, et intelligere. Et haec tria unus Deus. Haec tria idem Deus et Dominus, vera et sempiterna Trinitas in personis, vera et sempiterna unitas in substantia, quia una est substantia Pater et Filius et Spiritus sanctus. Haec vero sancta Trinitas nihil est in tribus personis simul nominatis quam in una qualibet persona semel dicta, quoniam unaquaeque persona plena est substantia in se, non tamen tres substantiae, sed unus Deus, una substantia, una essentia, una aeternitas, una magnitudo, una bonitas, Pater et Filius et Spiritus sanctus. Nec aliud est Pater in natura [Col. 1260D] quam Filius vel Spiritus sanctus, nec aliud Filius et Spiritus sanctus quam Pater in natura, quibus est una natura. Sed alius est Pater in persona, alius Filius in persona, alius Spiritus sanctus in persona. In Patre aeternitas, in Filio aequalitas, in Spiritu sancto aeternitatis aequalitatisque connexio. Unum omnes in substantia et essentia, omnipotentia, et divinitate. Sicut enim eadem sancta Trinitas inseparabilis est in substantia, ita inseparabilis est in operibus, quamvis opera Dei quibusdam personis specialiter conveniant, sicut Patri vox illa quae de coelo sonuit super Christum baptizatum, et ad Filii personam humanitatis tantummodo pertinet susceptio, et Spiritus sancti personae proprie congruit illa [Col. 1261A] columba in cujus specie idem Spiritus sanctus descendit super eumdem Filium secundum hominem baptizatum. Tamen absque omni dubitatione illam vocem et illam columbam in Christi humanitatem tota sancta Trinitas operata est, cujus opera inseparabilia sunt. Credimus eumdem Filium Dei Verbum aeternaliter natum de Patre, consubstantialem Patri per omnia, temporaliter natum de Spiritu sancto et Maria virgine, duas habentem nativitates, unam ex Patre aeternam, alteram ex matre temporalem, qui etiam Filius Dei suae carnis conceptione conceptus est et suae carnis nativitate natus. Deum verum confitemur conceptum et Deum verum natum, eumdem verum Deum verum hominem unum Christum Filium Dei unigenitum, per primum et [Col. 1261B] perfectum in duabus naturis in unius personae singularitate impassibilem et passibilem, mortalem [Col. 1262A] atque immortalem, crucifixum in infirmitate nostra, eumdemque semper viventem in virtute sua, qui mortuus est carnis suae morte et sepultus, atque ab inferis, damnato et spoliato principe totius iniquitatis, rediens tertia die resurrexit, atque cum triumpho gloriae videntibus discipulis coelum ascendit, sedens in dextera Patris, id est, majestate divinitatis, inde jam venturus judicare vivos et mortuos, quem impii judicantem videbunt in ea forma qua crucifixus est, non in ea humilitate qua injuste judicatus est, sed in ea claritate qua juste judicaturus est mundum; cujus majestatis visio aeterna est omnium sanctorum beatitudo. Qui secundum hanc fidem rectam non crediderit, hunc damnat sancta, catholica et apostolica Ecclesia, quae fundata [Col. 1262B] est ab ipso Jesu Christo Domino nostro, cui est gloria in saecula. Amen.
Homilia de decimis et de jejunio
[Col. 1261C] Totos nomines debetis amare et benefacere, dilectissimi fratres. Sed plus illis debetis facere bene qui plus Deo serviunt et cum bona fide vivunt. Primitias de fructibus vestris et de laboribus debetis offerre ad altare, id est, spicas novas et uvas et fava. Alias primitias ad domum presbyteri de omni fructu debetis portare, et presbyter eas benedicat. Et sic cum benedictione Domini manducate. Et precamini Dominum ut cum sua gratia et misericordia concedat vobis in pace colligere alios fructus et in suo sancto servitio usitare et quod illi placet inde facere. Et decimas vestras non debetis retinere nec tarde donare nec peimi causa. Nec debetis exspectare ut presbyteri et clerici alii decimas vobis requirant; sed cum bona voluntate vos ipsi sine admonitione debetis donare [Col. 1261D] et ad domum presbyteri ducere. Alias elimosinas debetis dispensare per hospites et pauperes. Sed decimas non licet vobis donare alteri quam sacerdoti. Et ille dispensat eas cum timore et reverentia Dei ad tecta Ecclesiae et in luminaria et in susceptione hospitum et pauperum et in suos usus et suam necessitatem. Jejunia debetis custodire Quatuor Tempora in anno, id est, mense Martio in prima septimana, quando intrat Martius, debetis jejunare die Mercoris et die Veneris et die Sabbati. In mense Junio in secunda septimana postquam Junius intrat, debetis jejunare die Mercoris et Veneris et die Sabbati. In mense Septembr. in tertia septimana postquam September intrat, jejunate die Mercoris et Veneris et Sabbati. In mense December in quarta septimana [Col. 1262C] jejunate die Mercoris et Veneris et Sabbati. Et in illis diebus debetis venire ad Ecclesiam audire unusquisque missam et Deo offerre sacrificia et luminaria et incensum et elimosinas donare. Nullus Christianus debet laxare ista jejunia, si talis infans non est qui non possit jejunare, aut talis senex vel infirmus. Et qui ista jejunia laxat aut negligit, peccatum grande inde habet. Ista jejunia debetis custodire et observare, id est, die Mercoris ante initium Quadragesimae, et die Jovis, Veneris et Sabbato. Et totum Quadragesimum debetis jejunare, nisi in die Dominico non debetis jejunare. Qui in die Dominico sine aliqua necessitate jejunat, peccatum inde habet. In vigilia Natalis Domini jejunate, et in vigilia Paschae et Pentecosten. In vigilia sancti Petri et sancti Andreae [Col. 1262D] et sancti Johannis Baptistae jejunate, et precamini ut ipsi orent pro vobis ad Dominum. Et illo tres dies ante Ascensionem Domini jejunate. Et cruces et reliquias sequimini, non in joco, nec caballicando; sed cum humilitate et contritione cordis celebrate ipsas Rogationes, et a carne omnes abstinete, et missas audite. Qui vel alio tempore vel aliis diebus jejunat, mercedem inde habet. Tamen ista jejunia quae diximus nullus dimittere debet, sed cum bona voluntate debet ea custodire et orare pro se et pro suis amicis, ut per haec jejunia et per alia bona et per elimosinas pium Dominum propitium et placatum habere possimus, ipso praestante qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen
Narratio de monacho Cenomanensi
[Col. 1263A] Sicut cotidie sancta Ecclesia ad sortem electorum atque beatitudinem perpetuae vitae capessendam diversis evocationibus, non solum despectus seculi, sed etiam eos, quod majus est, quos mundialis actio perfloridos facit, adtrahere decertat, ut illos hic et diversitas bonorum actuum multiplicet et illic dissimilitas retributionis variae ornet, ita e contrario antiquis hostis pios indesinenter subripere non cessat, ut quos consortes non potest habere in gloria, saltim socios secum cognoscat in poena. Nam cum in tribus ordinibus, id est, laicorum, canonicorum, monachorumque, non desint qui a primaevo tempore nobiliora acta perscrutari atque aggredi tentarint dato divinitus intelligibili animo, eos maxime insidiari nititur quos in juvenili aetate creverit [Col. 1263B] se ultro Dominicis praeceptis mancipasse, ut tanto profundius ad ima gaudens projiciat quanto a suis cruentis faucibus semel evasisse dolebat: quorum deviatio a proposito sancto quam damnabilis esse censeatur evangelica et apostolica documenta edocent, suisque medicaminibus ut denuo reformentur, qualiter serpentinis venenis sauciantur, corroborant. Cum enim unicuique modus correctionis secundum gravitatem contagii conveniat, idque a doctoribus Ecclesiae sanciri permissum sit data auctoritate altitonantis judicis, ut aliter obtecta detegantur, aliter aperta deleantur, in his etiam qui post devotionem nobiliorem ad secularem iterum habitum dilabuntur atque apostatae efficiuntur major sollicitudo et cura adhibenda esse decernitur. Quae [Col. 1263C] praevaricatio pessima in utroque sexu modernis temporibus supra modum invenitur, plurimosque vacillantes suis volubilitatibus implicare et deperire a recto tramite obfuscatis luminibus inlisit. Sed quia hoc devitabile genus in promptu stare videtur, ac propter hoc in coetu bonorum malorumque catholicorum pars sit in redargutione, pars in defensione mali, ita ut eos quos in tali facinore depressos, dum non possunt innocuos facere in toto, suis mendosis sermocinationibus aut per abnegationem aut dissimulationem actus vel per aliquam occasionem innocentes conantur ostendere, sitque jam gravior casus multorum quam unius, restat de hac ipsa controversia quae modo nostris in partibus excrevit aliquid ad medium deducere; quatinus cognita veritate [Col. 1263D] judicium observetur veracium, et falsitas confusa evanescat
Quidam namque sacerdos nomine Urso valde nobilis fuit Cenomannis civitate, qui unum ex suis nepotibus superstitem esse volebat. Cumque super hac [Col. 1264A] re consultum ipsius urbis episcopi, videlicet venerabilis Rotberti, peteret, non solum suae petitioni assensum praebuit, verum etiam omnimodo id agendum exhortare curavit, reputans in puero et Ecclesiae utilitatem pro genere spectabili profuturam et immortalitatem animae dulcius vivendo atque Ecclesiae instituta militando recepturam. Praedictus itaque sacerdos hoc negotium adimplere festinans, adhibito secum fratre suo nomine Wanilone, obtulit supradictum nepotem, cognomine Rigrannum, domno episcopo Ecclesiaeque ejus, ut ab eo et ipsius congregatione honorem clericatus suscipere mereretur. Quod cum factum diebus sanctum Paschae fuisset nobiliter, denuo domnus episcopus praefato avunculo, qui eum in spiritalis filii vicem susceperat, commendavit ut [Col. 1264B] tutor custosque corporis et animae ejus fieret ac nutrimenta praeberet, quatinus post edocationem aptum divinis et humanis servitiis ei reddere posset. Qui imperium sui senioris libenter obtemperans, recepit puerum. Cumque apud se non esse copiam litterarum cognosceret, misit eum in quoddam monasterium ipsius episcopi, ubi ordo monasticus vigebat, ut illic instrueretur sacris litteris et erudiretur. Ergo susceptus puer in monasterio, traditusque magistro, cum perplures dies scholasticis disciplinis operam dedisset, quodam tempore coepit fatigari languore gravi corporis. Itaque dum saepissime talibus impulsionibus cruciaretur, dirusque dolor intestinarum ac viscerum inremediabiliter eum vexaret, nulla arte medicinali medelam praebente, obtupescere coepit [Col. 1264C] magister quae et cur agitatio tantae infirmitatis adolescentem infligeret; sciscitansque ab eo quam ob causam tot et talia invisa pateretur. Qui cum diutine interrogaretur et nullum certum responsum dedisset, quadam die acriores sustinens cruciatus, ut pene exanimis jaceret, vix languido hanelitu flante, tandem confessus est se a patre Deo devotum fuisse in annis prioribus in monasterio quod vocatur Cormaricus, propterea quod Dominus se ipsum jam emortuum pro eventu nimiae infirmitatis patri post votum reddidisset, ac ideo sperare se pati tam gravia. Quo audito, magister tacitus intra se requirebat ei recepto robore, cum tempus inquisitionis adesset, si fuissent insania quae ab eo audierat hora infirmitatis. Ille autem [Col. 1264D] adfirmabat vera esse, docebatque ordinem rei. Dicebat etiam velle se esse monachum, ut ipsius et patris anima a periculo voti liberaretur. Siquidem pater ejus supra memoratus, videlicet Rohtbertus jam humanis rebus excesserat. Deciderat [Col. 1265A] enim in capturam Norcomannorum, et sic eorum poenis attritus interierat. Itaque paulatim adolescens informabatur ut collum sub levi jugo Christi submitteret atque propositum patris expleret. Sed magister id fieri posse negabat, dicens: Quia nequaquam huc venisti ut monachus efficereris, nec ideo tonsuram accepisti, sed nec parentes tui his sermonibus adquiescent. Perseverante autem illo in adfirmatione et defensione rei quae petebatur non fiendae, contigit ut avunculus ejus, qui eum paterno affectu susceperat, videlicet Urso, declinaret in monasterium causa visitationis. Quod cum edilia praepararentur et invicem confabularentur, inter caetera orsus est adolescens avunculo ostendere voluntatem propositi, laboremque [Col. 1265B] quem patiebatur, ac votum patris. His auditis, sacerdos non minime anxius graviter ferebat, non [tamen] minime contradicere audebat quod exhortari nolebat. Consensit tamen nolens diu petenti ut faceret quod poscebat. Statimque mutato habitu induit cucullam; ac cadens ad pedes avunculi, osculatus est illos. Sic ab illo die et magister qui denegabat, et illi qui deridebant vocem loquentis, in exhortationem et consolationem versi sunt. Interea illis diebus episcopus a civitate longius recesserat, exercens opus praedicationis et confirmationis per provinciam locis necessariis. Cum autem reverteretur et esset non longe ab urbe, vocavit magistrum supra memorati adolescentis, qui et abbas monasterii erat, ut sciret quae agerentur circa monachos et monasterium. [Col. 1265C] Postquam vero cuncta cognovit, novissime de discipulo interrogavit. Quibus interrogationibus responsum dedit abbas, atque omnia quae facta fuerant enuntiavit. Quo audito, domnus episcopus admiratus, concitus in eundo usque ad civitatem pervenit, scire volens quam speciem haberet res audita, sed incredibilis; jussitque abbatem et novitium vocare et quosdam ex fratribus. Cumque coram eo assisterent, stante circum circa omni caterva clericorum laicorumque (erat enim hora ad celebrandum missarum solemnia, quia festivitas Purificationis sanctae Mariae instabat), ait stupefactus ad jamdictum novitium: Nuper te, frater Rigranne, canonicum dimisi, et modo cucullatum video. Dic ergo nobis cur hoc fecisti, vel quis coegit, aut consilium dedit. At [Col. 1265D] ille respondit: Nullius consilio vel suggestione, sed sola voluntate et sponsione proprii animi, a me hoc actum est. Retulit itaque audientibus omnibus cuncta superius dicta. Addebat etiam somnium mirabile se vidisse, cujus interpretatio talis erat, ut seculum dimitteret, et vitam monasticam teneret. Adhuc autem non credente episcopo, nec caeteris adtendentibus, adjuravit eum ex suo ministerio terribiliter ut profiteretur si vera essent. Ipse vero confirmabat cum jurejurando nihil mendose locutum se esse. Quamobrem venerabilis episcopus moestus et omnis congregatio ejus dolebant quasi ablatum solatium adjutoriumque Ecclesiae suae traditum, sciscitantes etiam inter se admirando quae tanta prudentia in adolescente [Col. 1266A] posset apparere, praesertim cum in periculosiori aetate jam pervenerat. Erat enim, ut aestimabatur, decem et octo annorum. Iterum autem venerabilis episcopus perquisivit si cunctis diebus destinasset perseverare in ordine monastico. Illo vero adfirmante et contestante coram omnibus, dedit ei benedictionem domnus episcopus, concessitque locum et ordinem monasticum quem petebat. His ita transactis, cum audisset praefatus avunculus, videlicet Urso, rem actam ab episcopo (non enim fuerat tunc praesens, quia infirmatus quodam loco jacebat), graviter accepit cum caeteris parentibus quod nepos eorum perditus esset seculo et adquisitus Deo. Misit ad arcersiendum eum. Cumque ante eum adstitisset, cum omni ira et mentis insania ita ad eum locutus [Col. 1266B] est: Quid fecisti, miser? Quare monachus esse voluisti? Cur elegisti unum parvum panem pro numero centenario et parum vinum pro calicibus epotandis usque ad satietatem? Quamobrem vita porcorum in leguminibus et horto ut sufficiens tibi esses voluisti? Ubi erunt deliciae carnium quas dimisisti, suavitas potionum, delectatio canum accipitrumque, tactus voluptuosus mulierum? Cum ergo animum adolescentis contra haec fortiter resistere vidisset et responsa non juvenilis sed robore senilis cerneret. addebat multo sceleratiora, ita ut etiam lenones immitteret qui eum provocarent; necnon etiam concitavit caeteros avunculos, scilicet Lethardum, Wanilonem, et multos alios parentes, qui et dicebant ei: Cur nos degenerare voluisti? Opus progeniei [Col. 1266C] nostrae cum pauperibus et mendicis non fuit. Nobis floruit mundus, copia auri et argenti lapidumque apud nos fuit. Nobis arma fulgida resplenduerunt, equi auratis oris et torto collo arriserunt. Et tu omnia ista sprevisti? Haec dicebant scelestes, qui eum ad meliora excitare debuerant, qui magis pompatice viventes demergi letheas in undas volunt quam cum liberatis fonte salutari ablui et piissimo liberatori effectu decantari post veniarum laborem, dicendo: Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium (Psal. LXV, 12) : Sed animus juvenis invictus permansit, cupiens observare quod coeperat, ita ut per quinque annos eum revocare non possent, ordines suos et affectus regulares in monasterio cum caeteris custodiens. Porro inter haec cum [Col. 1266D] omnem bacchationem super jamdictum magistrum exagitarent, culpando illum, et requirendo discipulum, festinus magister reddere commendatum non neglexit. Qui recipientes nepotem, retinuerunt apud se semper figuram monachi habentem. Post retentionem vero octo dierum et amplius, rursus valde obsecrantes remiserunt eum in monasterium, deprecante discipulo, et illis consentientibus. Cum autem tempus accipiendi primos gradus ecclesiasticos pertransiret, audita circumventione avunculorum venerabilis episcopus misit ad praedictum sacerdotem, ut quod prius concesserat, sicut diximus, et postea a consensu longius se retraxerat, jam tunc assentaretur, ut gradus ecclesiasticos sub ipso habitu monachus [Col. 1267A] susciperet. Ergo diu dissimulante illo, novissime mandavit domno episcopo ut faceret quod ratio et auctoritas commendabat. Quod et factum est; accepitque benedictiones quinque graduum, degens et perseverans vountarie in sanctam conversationem. Igitur expletis postea annis duobus, supervenit repentina dies adimprovisus finis vitae Ursonis. Cumque ad exitum urgueretur, vocavit praedictum monachum nepotem suum. Ipso vero adsistente coram eo, ammonere curavit de gloria mundi quam relinquebat, non dimittens intentionem quam semper habuerat ut ad canonicam vitam reverteretur, dato consilio, et rebus maxime omnibus quae habere potuerat, ut ejus mentem ad cupidiciam et inanem gloriam excitaret. Atque ita obiit. Implevitque [Col. 1267B] mortuus quod explere nequiverat vivus. Ex illa ergo die a pristina voluntate subdiaconus coepit esse alienus, junctus conversatione et animo a vunculis suis, Lethardo scilicet et Amarrico, quorum consilio et ingenio totus fertur in praeceps; fiuntque ipsi sacerdotes [Col. 1268A] contra legem, arripiendo ministerium episcopi. Nam incluserunt eum in quodam coenaculo, ubi sine judicio venerabilis episcopi et sacerdotum exuendo illum vestem monasticam, induerunt albis. Atque ita ad secularem conversationem reversus est. Omnemque delictum super magistrum et domnum episcopum congesserunt pro benefactis. Ipsos enim vana versutio contenebratis oculis graviter ad ruinam laquei subduxit. Qui per septem annos hanc violentiam timuerunt facere, ut multo damnabilior fieret longius ventilata et patrata, etiamsi malum esset. Quia quanto plus aliquod bonum perduraverit, tanto, si ceciderit, profundius ruit. Similiter et malum quanto amplius succreverit, tanto graviori poenae subjacebit. Quos talia sectantes, neglecto [Col. 1268B] fructu poenitentiae, inanes socius [socios] habere cupiunt atque avernus suscipere desiderat
Hujus rei testis est omnis ordo ipsius Ecclesiae, qui unusquisque secundum suum ministerium probare potest ita factum esse.
Epistola ad Carolum Juniorem
[Col. 1267C] Divinae largitatis munere, sapientia, potentiaque praefulgido, domino regi CAROLO glorioso, sancta Ravennas Ecclesia, inclytos cum felice successu semper manere triumphos.
Quanquam enim vestrae celsitudinis gloriae, pro sapientiae altitudine, et honore imperii, quod inter mortales principalis habetur, vivendi et docendi ecclesiasticae regulae pene omnia nota videantur, nihilque sit quod de sacris lectionibus minus intellectum vestrae regali prudentiae arbitretur: tamen quoniam quondam difficultatem et scrupulum super quorumdam habitu, qui ex diversis morum et regulae disciplinis ad sacram proveniunt dignitatem, in vestra sacra mente fore audivimus, collectis super hoc quibusdam Patrum antiquorum exemplis, quod [Col. 1267D] de hoc priores sensisse contigerit, et quid data auctoritate mandaverint, servato in talibus nostrae tenore Ecclesiae, dignum duximus et morem nostrae Ecclesiae demonstrare, et vestram in talibus ferventem diligentiam serenare.
Pontificum enim Romanorum auctoritas, quibus in B. Petro cura et sollicitudo pascendi gregem Ecclesiae a Domino Jesu Christo est tradita, ex clara fidei puritate docet, quibus rebus et regulis Christianorum vita in sua cujusque professione debeat contineri, qualisque servetur in urbis Romae ecclesiis disciplina, quorum beatus Coelestinus de hac re disputans, inter caetera infert: «Dicimus enim Domini sacerdotes superstitioso potius cultui inservire, quam mentis vel fidei puritati, et non mirum, ait, si contra [Col. 1268C] ecclesiasticum morem faciunt, qui in ecclesia non creverunt: sed alio venientes itinere, secum haec in ecclesiam, quae in alia conversatione habuerant, intulerunt. Amicti enim pallio, sicut Graeci monachi, et lumbos praecincti credunt se sanctae Scripturae fidem non per spiritum, sed per litteram complecturos. Nam si ad hoc ista praecepta sunt, ut taliter servarentur: cur non fiunt pariter quae sequuntur, ut lucernae ardentes una cum baculo teneantur? Habent enim suum ista mysterium, et intelligentibus ita clara sunt, ut ea magis, quam decet, significatione serventur. Nam in lumborum significatione castitas, in baculo regimen pastorale, in lucernis ardentibus fulgor operis boni demonstratur.»
[Col. 1268D] Habent tamen hi istum forsitan cultum, morem potius quam rationem sequentes, qui remotioribus habitant locis, et procul a caeteris degunt. Unde hic habitus in Ecclesiis Gallicanis, ut tot annorum, tantorumque pontificum in alterum habitum consuetudo vertatur? Discernendi a plebe vel caeteris sumus, doctrina, non veste; conversatione, non habitu; mentis puritate, non cultu. Docendi enim sunt populi potius quam ludendi; nec imponendum est eorum oculis, sed mentibus praecepta sunt infundenda. Leo enim sanctae Romanae sedis episcopus dicit: «Propositum monachi proprio arbitrio vel voluntate susceptum, deseri non posse absque peccato. Quia quod quis vovit Deo, debet reddere. Unde eum, qui relicta singularitatis professione ad [Col. 1269A] militiam, vel ad nuptias devolutus est publicae poenitentiae satisfactione purgandum.» Relictam singularitatis professionem, non scapulare, quod pro opere fertur, exemplo supra dicto accipimus. Neque si ad sacerdotii dignitatem ascenderis, sed si ad militiam vel ad nuptias devolutus est, publicae poenitentiae satisfactione purgandus habetur. In quibus licet innocens possit esse militia, et honestum conjugium, electionem meliorem, quae in sacerdotali officio esse non potest, deseruisse, transgressio est. In quo capitulo propositum monachi, devotionem sanctae conversationis, non vestium cultum intelligentes, qui multiplex et varius pro locorum et regnorum diversitate, in Graecorum et Latinorum monachis invenitur; in his qui ad regimen ecclesiasticum [Col. 1269B] canonico ordine, episcopali dignitate sacrantur, si in sacerdotali habitu et consuetudine ministrent ecclesiis, in quibus provecti sunt, nihil obviare paternis antiquorum regulis pro nostrae capacitatis intelligentia omnino confidimus, sed potius ecclesiasticis et apostolicis regulis innitentes, concordiam quam in habitu sacerdotum Romana conservat Ecclesia sequendam omnimodis judicamus: melius multo magis arbitrantes, ut uniformis sacerdotalis vestis aequalitate, commune ministrandi ecclesiae ministerium sortiantur, quam amicto sub honore pontificatus pallio singulari, ab utriusque ordine, singularitatis siquidem, et episcopalis, professione, vita, et moribus discrepetur. Nec enim dicimus, ut generaliter omnibus ecclesiis hac lege habitus constringendi [Col. 1269C] auctoritatem donemus.
Scimus enim, quod unusquisque in suo sensu abundet: sed nos nostrarumque ecclesiarum pontifices, quos ex diversis morum et regulae disciplinis ad sacram pervenisse dignitatem gaudemus, si in habitu sacerdotali ecclesiis ministraverint, nullum habendum praejudicium, neque pro habitus qualitate feriendos censura canonica formidamus, ex antiquorum Patrum institutis omnimodo arbitramur.
Verum insuper consuetudinem ac morem nostrae ecclesiae concorditer retinendum, quem caeteris stola vestibus superjecta pro dignitate sacerdotii, qua in populo principantur, conservandum, ejus pontificis, quam sub veste poenitentiae et laboris in suo ordine statuerunt tenentes, pro vestium qualitate et habitu, [Col. 1269D] nullum hujus ordinis, si vita ejus in cujuscunque proposito nullo gravi facinore probatur infecta, id est, si non sit secundae uxoris copulae alligatus, si poenitentia publica non famosus, si nulla parte corporis immunitus, si servili aut originariae conditioni [Col. 1270A] nequaquam obnoxius, si curiae probatur nexibus absolutus, paternorum decretorum regulis aut institutis obnoxium, sed potius morem qui in ea ecclesia ex antiquo est, inviolabiliter omnimodo observandum. Neque enim ad conservandam totius singularitatis professionem, quam sacerdotale officium in forma vitae ecclesiasticae minime patitur; observandum in singulis; quae hujus sectae regularis auctoritas praecipit operanda, in esu, in silentio, in horis custodiendis, et in omnibus regularibus actibus exhibendis, solum scapulare pallium, neglectis caeteris, sufficiens omnium auctorum judicio retinemus: sed potius sub habitu singulari a vita penitus discordantes, in communis vitae participatione reprehendendos acrius aestimamus. Nec hoc quidem dicimus, ut in [Col. 1270B] omnibus hujus religionis, cum ad sanctam pervenerint dignitatem, relicto more ecclesiae vel religionis, in qua provecti sunt, mutandam vestem singularitatis generaliter censeamus: sed potius in utroque habitu sacerdotum, morem ecclesiarum et ordinem in quibus provecti sunt, nullis Patrum praejudiciis obnoxium, irreprehensibiliter arbitramur sequendum.
Hujus enim nostrae consuetudinis causam, o bone rex, pro nostrae reprehensionis necessitate, vestrae serenitati reddentes, placitam Deo solicitudinem vestram, quam pro statu sanctae Dei Ecclesiae in omnibus suis utilitatibus vos ferventissimo mentis studio habere multorum relatione comperimus, serenare data auctoritate humiliter exoptamus: pariterque [Col. 1270C] etiam immensas gratiarum actiones principali magnitudini vestrae referimus, quae nos in nostris filiis, vestris siquidem fidelibus oratoribus, monere et corrigere suis sacris apicibus est dignata, et insuper quantum pro sancta religione ferveant in suae devotionis admonitione nobis, ne reprehensibiles videamur, ostensa. Unde ne statutorum canonum in hac nostra consuetudine semper transgressores apud vos videamur, quibus regulis ad hujuscemodi tenorem et ordinem nostrae ecclesiae conservandum innitimur, in his nostris satisfactionis literulis vestrae principali magnitudini relegendis ostendendum curavimus lubentissime, si quid melius aut piorum regulis canonica scriptione congruentius tenendum de hac re vestra reperit devota regalisque prudentia, [Col. 1270D] vestris in omnibus monitis annuentes. Conservet Deus omnem vestram salubrem dominationem, ad gubernandam et tuendam Ecclesiam suam sanctam: Amen
Fragmentum ex Historia de conversione Boiorum et Carentanorum
[Col. 1269D] Igitur Carolus imperator, anno Nativitatis Domini 716, Ericum comitem destinavit, et cum eo immensam [Col. 1270D] multitudinem, Hunnos exterminare. Qui minime resistentes, reddiderunt se per praefatum comitem [Col. 1271A] Carolo imperatori. Eodem ergo anno misit Carolus Pippinum filium suum in Hunniam cum exercitu multo. Qui perveniens usque ad celebrem eorum locum, qui dicitur Rinch, ibi iterum omnes eorum principes se dediderunt Pippino. Qui inde revertens, partem Pannoniae circa locum Pelessae inferioris, ultra fluvium qui dicitur Rapa, et sic usque ad Dranum [ al., Dravum] fluvium, et eo usque ubi Dranus fluit in Danubium, prout potestatem habuit, praenominavit eum doctrina et ecclesiastico officio procurare populum qui remansit de Hunnis et Slavis in illis partibus Arnoni Juvavensium episcopo, usque ad praesentiam genitoris sui Caroli imperatoris. Postmodum ergo, anno 803, Carolus imperator Boiariam intravit, et in mense Octobri Salzpurgensem, [Col. 1271B] et praefatam concessionem filii sui cernens, potestative multis astantibus fidelibus suis confirmavit, et inconvulsam fieri concessit.
Iterum contigit, anno Nativitatis Domini 798, Arnonem jam episcopum, a Leone papa accepto pallio, remeando de Roma venisse ultra Padum, eique obviasse missum Caroli cum epistola sua, mandans illi ipsi itinere in partes Slavorum ire, et exquirere voluntatem populi illius, et praedicare ibi verbum Dei. Sed quia hoc facere nequibat, antequam responsum referret suae legationis, festine perrexit ad imperatorem, et retulit ei quidquid per eum dominus Leo papa mandavit. Post expletam legationem imperator praecepit Arnoni archiepiscopo pergere in partes Slavorum, et praevidere omnem illam regionem, ecclesiasticum [Col. 1271C] officium more episcopali colere, populosque in fide et Christianitate praedicando confortare. Sicut ille praecepit, fecit: illuc veniendo consecravit ecclesias, ordinavit presbyteros, populumque praedicando docuit, et inde rediens nuntiavit imperatori quod magna utilitas ibi potuisset effici, si quis inde habuisset certamen. Tunc jussu imperatoris ordinatus est Theodoricus episcopus ab Arnone episcopo Juvavensium. Quem ipse Arnon et Geroldus comes perducentes in Slavoniam, dederunt in manus principum; commendantes illi episcopo regionem Carentanorum, et confines eorum occidentali parte Drani fluminis, usque dum Dranus fluit in [Col. 1272A] amnem Danubii, ut potestative populum regeret sua praedicatione, et evangelica doctrina doceret servire Deo.
Postquam ergo Carolus imperator, Hunnis ejectis, episcopatus dignitatem Juvavensis Ecclesiae rectori commendavit, Arnoni videlicet archiepiscopo et suis successoribus tenendi perpetualiter atque regendi perdonavit, coeperunt populi sive Slavi seu Boiarii inhabitare terram, unde illi expulsi sunt Hunni, et multiplicari. Tunc primus ab imperatore constitutus est confinii comes Gonterannus, secundus Werenharius, tertius Albricus, quartus Gotefridus, quintus Geroldus. Interim vero dum praedicti comites orientalem procurabant plagam, aliqui duces habitavere in illis partibus ad jam dictam sedem [Col. 1272B] pertinentibus. Qui comitibus praefatis subditi fuere ad servitium imperatoris. Quorum nomina sunt, Prinnihlawga, Ceincias, Hroymar, Etgar. Post illos vero duces Boiarii coeperunt praedictam terram dato regum habere in comitatum, Hebriwinus, Albgarius et Palio. His ita peractis, Ratbodus suscepit defensionem termini, in cujus spatio temporis quidam Prinnina, exsulatus a Moymaro duce Moravorum supra Danubium, venit ad Ratbodum. Qui statim praesentavit illum domino regi nostro Ludovico, et suo jussu fide instructus baptizatus est in ecclesia sancti Martini, loco Treisma vocato, ante videlicet pertinenti ad sedem Juvavensium. Qui postea Ratbodo commissus, aliquod cum illo fuit tempus. Et non multo post de Vulgariis [Bulgaris] Hecilo Ratimari [Col. 1272C] ducis adiit regionem. Illoque tempore Ludovicus rex Boiariorum misit Ratbodum cum exercitu multo ad exterminandum Ratimarum ducem. Qui diffisus se defendi posse, in fugam conversus est cum suis, qui caedem evaserunt, et praedictus Prinninas substitit cum suis, pertransivit fluvium Savum, ibique susceptus a Salachone comite pacificatus est cum Ratbodo. Aliqua vero occasione iterum percepta, rogantibus praedictis regis fidelibus, praestitit rex Prinninae aliquam inferioris Pannoniae in beneficium partem circa fluvium qui dicitur Sava.
Excerptum de conversione Carentanorum
[Col. 1271D] Carentanis primo praedicavit Modestus episcopus missus et consecratus a beato Virgilio sub Pippino Francorum rege. Post hunc missus et consecratus est Theodoricus episcopus in praesentia Caroli imperatoris ab Arnone archiepiscopo. Post hunc Otto episcopus consecratus ab Adelrammo archiepiscopo. [Col. 1272D] Post hunc Hosbaldus episcopus sub Liuprammo et Adelwino archiepiscopis. Huic Osbaldo scripsit Nicolaus papa duos canones qui in corpore decretorum inveniuntur. Post hunc interjecto aliquo tempore supervenit quidam Sclavus ab Hystrie et Dalmatic partibus nomine Methodius qui adinvenit Selavicas [Col. 1273A] litteras et Sclavice celebravit divinum officium et vilescere fecit Latinum; tandem fugatus a Carentanis partibus intravit Moraviam, ibique quiescit.
Tempore Dagoberti regis Francorum praeerant Carentanis dux Samo, post quem Boruth, post quem Carastus et post hunc Cheitmarus et post hunc Waltunc. Item sub Carolo et ejus successoribus Priwizlauga, Cemicas, Ztoimar, Etgar.
[Col. 1274A] In orientali etiam parte Bavariae expulsis Hunnis hi comites ab imperatore Carolo et ejus successoribus sunt constituti: Goterammus, secundus Werenharius, tertius Albricus, quartus Gotfridus, quintus Geroldus, et post hos duces Helmwinus, Albgarius, Pabo et duces Carentanorum suprascripti sub iste comitibus et ducibus erant
De computo
[Col. 1273B] Compotus, sive computus, apud rudium saeculorum scriptores nihil aliud erat quam notitia cursus lunae, ac Kalendarum, sive scientia certificandi tempus secundum solis et lunae progressum, ut Durandus ait, lib. VIII, cap. 1, Rational. Nempe nomen ductum a computando, quod necessarium sit computare solis lunaeque cursum, annos, menses, ac dies, ut discantur cycli decemnovennales, epactae, bissextus, saltus lunae, Kalendae, Idus, ac praecipue Paschatis tempus, atque alia id genus, quae omnia nunc Kalendarii appellatione communius significantur. Computi vero scientia olim cum presbyteris tum clericis magna sollicitudine commendata; legibusque etiam cautum, ne quis ab ea addiscenda eximeretur, ut Ducangius in Glossario Latino ex multis documentis ostendit. Et in id quidem argumentum nonnullos veterum libros editos habemus; alios bibliothecae clariores adhuc servant manuscriptos. In computi vero explicatione praesertim Beda excelluit, cujus non unum hac de re opusculum inter ejus Opera occurrit. Librum [Col. 1273C] de Computo Rabani Mauri edidit Baluzius tom. I Miscellan., pag. 1. In bibliotheca quoque Cottoniana Gildae monachi exstare librum ms. de Computo, capitulis 99 constantem, ex Usserio didicimus, ut Maximum monachum, Isaacum Argyrum, Durandum, aut alios etiam longe antiquiores, tum apud Graecos, tum apud Latinos, praeteream, qui de cyclis paschalibus aut de computo egere in variis epistolis atque tractatibus.
Proxime autem praeteritis saeculis, quibus litterae tam prospero successu excoli sunt coeptae, ut potius veteres nobis quam nos veteribus hic invidere jam debeamus, Kalendarii scientia anxie admodum eruditeque pertractata celeberrimos dedit scriptores, quos nulla non miretur aetas. Et adhuc aevo nostro habemus Cassinum, Blanchinium, Bonjourium, Manfredum, Quartinonum, aliosque praestantes viros, in quorum scriptis renovata, atque agitata est controversia de correctione Gregoriana. Non ingratum [Col. 1273D] vero eruditis hisce aliisque Kalendarii cultoribus facturum me puto, si et hunc librum evulgem, cum [Col. 1274B] antiquorum eruditio, quanquam sterilis interdum, atque interdum etiam fabulis ac erroribus intermista, non parum inservire possit ac soleat ad juvandam perficiendamque recentiorum eruditionem in hocce potissimum argumento.
En ergo librum de Computo, quem uti nondum editum descripsi ex codice 70, lit. S. Ambrosianae bibliothecae. Codicis characteres perantiqui sunt, at non ausim affirmare ad ipsam aetatem referendos qua vixit libri auctor. Innumera illic, ad fastidium usque, et in grammaticam, et in orthographiam peccata, quorum nonnulla, quia nimis in oculos incurrentia, sustuli; reliqua vero dimisi, condonanda illorum temporum, sive etiam librariorum aut imbecillitati, aut usui. Quo tempore auctor vixerit, non facile deprehendas; nam huc ille congessit aliorum scriptorum lucubrationes, quae ad varia tempora spectant. Attamen anno Christi 810, aut summum paucis post annis, auctor floruisse videtur, quod conjicere possumus e cap. 153 et ex aliis locis. [Col. 1274C] Non dubito autem quin praeter multa quae in libris Bedae, Rabani aliorumque repetita occurrunt, alia quoque hic habeantur quae frustra alibi quaeras, quamvis a falsis ac fabulosis non semper sejuncta. Epistolas Proterii, Dionysii aliorumque omisi, quippe a Bucherio, et partim etiam a celebri Petavio publici juris jam factas. Retinui tamen prologum libri, nempe epistolam sancti Cyrilli Alexandrini, quanquam a Petavio editam in appendice ad libros de Doctr. temporum, ut collatione utrorumque exemplarium, mendis scatentium, conentur eruditi veram Cyrilli mentem expiscari. Cum prologo sive epistola laudata conjungitur in Ambrosiano codice fragmentum aliud cum hoc titulo: Item ratio solis, vel lunae cursus, atque bissexti, quod apud Petavium non legitur, et certe Cyrillo sive Graeco homini tribuendum nequaquam videtur, quamvis continuato stylo omnia nectantur in eodem codice Ambrosiano. Sed ultra detinere lectorem non [Col. 1274D] placet.
[Col. 1275A] Sanctum Paschae mysterium, ejusque sacra solemnitas, sicut est a Salvatore nostro apostolis tradita, observatur, inlibata mansisset, si eam quorumdam perversitas inter cetera fidei sacramenta minime temerasset. Illi etiam qui eorum pravitati respondere conati sunt, et 84 annorum circulum instituerunt, perfectae rationis circulorum tenuissent, si in supputatione mensium vel annorum humanam seu divinam traditionem sequi potuissent. Unde tantis sunt ignorantiae tenebris involuti, ut in utrumque paschalis ignorantiae periculum deciderint. Ita etiam luna 14, quam vulgus 16 putat, cum adhuc orbis sui circulus nonae non implevisset, ad vesperam Sabbati, et ante mensem novorum, Pascha celebrando, contra praeceptum Domini frequenter docentur errasse, quod alii pervidentes, ac reprehendentes, et quasi emendare cupientes, quia non divina revelatione inluminati, sed humana scientiae praesumptione elati sunt, pejus aliis addiderunt, ut sicut illis sex quatuor decennitates, ita et isti per [Col. 1275B] septem sedecennitates, et quasdam dimensionum pergulas duplicatos, vel multiplicatos numeros ac monogrammos adnotantes, diversos et inextricabiles circulos describere niterentur. Per quorum difficultates angustas, et infinitas controversias, quibus se invicem impugnantes ita sunt offensi nonnulli, ut relictis observationibus omnibus octavo tantummodo Kalendarum Aprilium die quotacunque luna vel feria incidisset, jam non Pascha Domini (quod enim est in die solemnitatis Resurrectionis, et in luna plenitudinis luminis, ac societas sempiterni Solis) sed in natale mundi tantummodo irrationabiliter celebrassent. Superfluo autem quis extendit humanum ingenium, et linguam habuit expolitam, nisi ab eo qui stultam facit sapientiam hujus mundi, ad veram sapientiam sensus ejus dirigatur. Cum his igitur atque hujusmodi dissensionibus per universum orbem Paschalis regula turbaretur sanctorum totius orbis synodi consultatione decretum est, ut quoniam apud [Col. 1275C] Alexandriam talis esset reperta Ecclesia, quae in hujus scientia clareret, quoto Kalendarum vel Iduum quota luna Pascha debeat celebrari, per singulos annos Romanae Ecclesiae literis intimasset, unde apostolica auctoritate universalis Ecclesia per totum orbem definitam Paschae diem sine ulla disceptatione cognosceret. Quod cum per multa saecula partim custodissent, nullamque inde scripturam quispiam crederet, ubi nulla quaestio solveretur, et nonnunquam occurreret, ut in Sabbato luna a 20, quam illi a 23, XII Kal. Maiarum usque in VIII easdem Kal., quasi in secundo mense Pascha celebrare metuerent, essetque magna confusio in omni Ecclesia, praetorio, vel palatio, Theodosius religiosissimus, qui non solum in humanis, verum etiam in divinis legibus placere Deo semper studuit, sanctum Theophilum totius Alexandriae episcopum urbis suis literis conrogavit, ut de sacramento Paschae evidentissima ratione dissereret, sibique dirigere dignaretur. Cujus sanctissimis praeceptis obtemperans 428 [Col. 1275D] annorum cyclum paschale instituit, ejusque clementiae ab anno 1 consulatus ejus usque ad 100 calculans, quoto Kalendarum talium, Iduum, et quota luna Pascha debeat celebrari, subjectis suis literis destinavit, manifestamque veritatem sub libello fideliter breviterque perstrinxit, in quo, revelante sibi Domino, perfectae rationis ordinem pandit, omnesque [Col. 1276A] errores, ac superfluas quaestiones luce clarius expugnavit, atque dissolvit.
Quoniam jam illi diversi circuli per totum orbem disseminati, et jam nostrorum animos inconcusse possederunt, iste quinus est edictus, vix ad paucos potuit pervenire; cujus cum nimiam profunditatem paene omnes sensus excedere pervidissem, revelationem Domini postulavi. Et hoc, quod de ipso fonte haurire promerui, in ipso libello praesumens, quia nec illos, apud quos ipsum circulum vidi, intellexisse cognovi. Et ne forte 428 annorum infinita congeries aut fastidium cognoscendi, aut pigritiam describendi quibusdam afferat, in 95 annos eumdem circulum breviavi, quos per illos annos volvere sine ulla differentia cognovi. Unum tantum assem in quibusdam annis, propter rationem bissexti, qui occurrere non potuit usque ad illum summum circuli ultimum annum, qui redit ad caput, adjiciendum, vel potius dimittendum admonui.
A XII autem Kalendarum Aprilium, usque in VIII [Col. 1276B] Kalend. Maiar. per dies 35, qui faciunt septimanas quinque, sanctum Pascha celebrari confirmans, de ipsa septimana habere manifestum est, reliquos ejus quinque dies adjecit, ut propter Dominicam diem a luna 14 usque ad 21, sicut praeceptum est, distendisset. Quae quidem luna efficitur 14 a XII Kal. Mai. protenditur, in primi mensis terminos pernoscitur, et impletur, et secundum supputationem Hebraeorum, quibus Pascha rationem Christi perceptum est. Post annum embolismum occurrerit, qui 13 menses lunares idem 384 dies habere sancto Moysi divinitus revelatus, unde constat hos dies quinque mensis novorum additos, non secundi mensis esse, sed primi, quia etiam secundi essent propter Domini resurrectionem erga Ecclesiae plenitudinem non immerito viderentur adjecti illi etiam, qui longius habitabant, vel immundi in anima fuerint, in secundo mense jussi sunt Pascha celebrare, quod in typum intelligitur sanctae Ecclesiae, quae [Col. 1276C] cum omnibus daemonibus fornicata immunda videbatur in anima; salubri vero confusione mundata, et secundum nativitatem quasi ad secundum mensem transire videbatur percipitur. Ante mensem autem novorum mensis est ultimus veterum, in quo Pascha fieri penitus abnegatur. Sed ut breviter dicam quae sint in eorum disputatione diversa: luna, quam illi 3 vel 16, vel 23, improprie noncupant, hanc sanctus Theophilus 1, 14, vel 21, coelo demonstrante, confirmat. Pascha autem quod ultra XII Kal. Maii celebrare formidant, sanctus Theophilus usque in VIII differre non dubitat. In ordine annorum illorum quidam in anno 14, quidam in 16, unam diem lunarem de incrementis lunaribus addiderunt. Hanc sanctus Theophilus in anno 19 adjecit. Unde illorum supputatio, quia inconveniens ac diversa est, perperat. Hujus autem, quia veritate subnixa est, superat, et in perpetuum perseverat. Ita enim luna 14 vult videre in coelo Theophilus in pleno orbis circulo eodem momento oriatur, quo occidit sol, [Col. 1276D] eademque nocte transacta luna occidente sol oriatur. Unde evidenter apparet quia luna, quam illi 23 vigilare in Sabbato Paschae formidant, ipse 21 adsignans sine ulla trepidatione sanctum Pascha censeat celebrari, et quam illi praeterito Sabbato 15 metientes anticipant, ipse 16 ostendens, non eos juste celebrare contendens ad 21 differre non dubitat [Col. 1277A] Viginti autem et novem semis dies lunam habere manifestum est, qui duplicati efficiunt 59, quibus una dies praeter illos duos semisses adjicitur, ut 60 videantur implere, et efficitur lunaris legitimus saltus, ut si verbotenus fuerit luna 5 alia die, non dicatur 6, sed 7. Lunae vero 30 medietatem habere minuentis, et medietatem crescentis exinde, quae dicitur 30, quae et 1, calculorum nullus ignorat. Talis ergo debet videri 29, qualis pro pridie prima. Luna vero 30 videri omnino non potest, quia ad ultimum finem medio ipso tricesimo die consumitur, solique conjungitur, eodemque momento renascitur, paulatimque ab eo recedens, et per reliquam ipsius diei tricesimam partem usque ad aliam diem, quae prima dicitur, crescens, post solis occubitum sic videtur, quemadmodum, ut dixi ante, pridie 29 diluculo tenebatur. Qualis ergo est caecitas mentis, vel dementiae, ut cum videri non posse 30 videatur adhuc deficiens, et dicatur 1 nonnumquam etiam et 2, [Col. 1277B] ac si per omnem ordinem mentiuntur? Sicut enim pro 30, 2, et pro 1, 3 vocant, sic pro 14, 16, et pro 21, dicere compelluntur 23, sicut illius parvitatem, qui dictus est bissexti dies, invenisse, ut per hanc fallaciam diabolus inter ipsa fidei sacramenta aucupetur animas Christianas. Hoc itidem in summo et insuperabili ponit exemplo, quod Salvator noster luna 14, fer. 5, Pascha cum suis discipulis celebrasset, et ut super hac fieri semper imperavit. Quod hodieque, sicut traditum celebratur sanctumque chrisma conficitur, et caena Dominica anniversaria solemnitate completur. Quod et Pascha perfectum ac maximum sacramentum, sicut sanctus Apostolus narrat sibi traditum, et ita tradidisse Corinthiis gloriatur. 14 traditur, 15 passus, et 17 resurrexit, ea videlicet luna, quae nullis interjectis tenebris etiam secundum supputationem vulgi solis lumine diluculo sociatur. Hoc enim verae salutis inditium, ut post tergum relinquentes tenebras totius malitiae, aeterno illo sole solis lumine perfruantur. [Col. 1277C] Hunc ergo biduum lunae superfluum si dimiseris, illosque quinque dies mensis novorum juxta rationem additos intellexeris, sed et illum diem de incrementis lunaribus in nono decimo anno, quod 14 vel 16 adjeceris, omnem vim, et rationem veritatis [Col. 1278A] hujus ministerii recognosces. Lunam autem quae ab his dicitur 3, hodieque a Judaeis et Graecis dicitur 1, et merito videtur ad vesperam, quia jam et semisse habere de 30, et quae aeque 1. Item ratio solis, vel lunae cursus, atque bissexti. Annus habet dies 365 menses 12, tempora 4: ver, aestas, autumnum, et hiems, et per quatuor tempora duo sunt aequinoctia, et duo solstitia. IX Kal. Apr. unum aequinoctium, et VIII Kal. Jul. in natale sancti Joannis fit unum solstitium, et VIII Kal. Januar. in natali Domini nostri Jesu Christi fit aliud solstitium. Nam et sol in anno lucet dies 365, quadrans vero lucet dies 354: reliqui sunt dies 11, quos supra videtur sol lucere. Et hi sunt 11, quia annis singulis ad lunae cursum adduntur, et ut clarius manifestetur ratio: 12 sunt menses in anno, et 7 ex ipsis mensibus sunt, qui habent supra 30 singulos dies: id est, Januarius, Martius, Maius, Julius, Augustus, October, December, et ideo tolle Decembri, et Januario [Col. 1278B] singulos dies, et adde eos Februario, qui habet dies 28, et fiunt ei 30. Reliquos vero dies, qui in capite 5 mensibus super 30 numerum adjacent, tolle eos, et aequantur omnes menses, ut habeant dies 30. Et unus mensis lunaris 29, et semis, dies lucet, sicut jam in suprascripta epistola praelocuti sumus, quia diem 30 non complectitur. Ideoque 12 sunt lunares menses in anno. Per singulos vero lunares singulos semisses minus lucet. Et ideo de duodecim lunaribus tolle 12 semisses, et comple in unum, efficiunt dies 6, ad quos adde illos 5 dies de 5 mensibus, et efficiunt in unum dies 11, quos ad lunae cursum addere videntur, quia eos in annum lunae de sole minus lucet. Quadrans vero, qui super 365 dies bissexti facit post quadriennium crescere diem. Ipsum vero quadrans 3 habet uncias, quae in anno uno crescunt. Item in alio anno 3, in tertio 4, in quarto nihilominus 3, et fiunt in unum horae 12, faciuntque diem 1, qui vocatur bissextus; et sicut ceteri dies, qui ducunt annum, computantur, et [Col. 1278C] dimittuntur, ita et bissextus cum venerit post annos 4, dies qui venerit in ordine ducere annum illum, utpote 3 feria dimittenda est, et 4 feria computanda, sicque traditur per majorum traditionem bissextus.
Explicit prologus sancti Cyrilli Alexandrini episcopi.
- [Col. 1277C] 1 De compoto Graecorum, vel Latinorum.
- 2 Item alia.
- 3 De die anni inveniendo.
- 4 De anno communi et embolismali.
- 5 De epistolis Graecorum.
- 6 De argumentis paschalibus.
- 7 Item quod verius est.
- 8 De die mensis Paschae.
- [Col. 1277D] 9 Item apud Graecos.
- 10 Item apud Latinos.
- 11 De nativitate lunae.
- 12 Item alia.
- 13 De communi anno et embolimaeo.
- 14 Item de anno communi, et embolimaeo.
- 15 De quatuor differentiis lunae.
- 16 De celebrando sancto Paschate.
- 17 De embolismo majore.
- 18 De augmento lunae.
- 19 De Kal. mensium.
- 20 Item de Kal. mensium.
- 21 De feriis monstrandis in Kal. 12 mensium.
- 22 De epactis in Kal. 12 mensium.
- 23 De feriis in quoque mense.
- 24 De feria, aliter de lunae paschalis termino.
- 25 De concurrentibus, id est epactis solis.
- 26 De epactis XI Kal. Apr.
- 27 De temporibus mensium.
- [Col. 1278C] 28 Item de temporibus mensium.
- 29 De solstitio et aequinoctio.
- 30 Item de solstitio et aequinoctio.
- 31 Item de solstitio.
- 32 Item de temporibus mensium.
- 33 De momentis.
- 34 Item de momentis.
- 35 Item de momentis ad bissextum.
- [Col. 1278D] 36 Item ad bissextum inveniendum per 12 signa.
- 37 Item ad 5 dies intercalares per 12 signa.
- 38 De punctis.
- 39 De diebus anni et horis.
- 40 De ratione bissexti.
- 41 Item de bissexto.
- 42 Item de bissextis
- 43 Item de bissextis.
- 44 Item de bissexto et quadrante.
- 45 Item de solstitio et aequinoctio.
- 46 De saltu lunae.
- 47 De lunae cursu.
- 48 De interrogatione 19 annorum cycli
- 49 De mensibus.
- 50 De luna Paschae.
- 51 Argumenta ad initium Quadragesimae inveniendum.
- 52 Item de Quadragesima invenienda.
- 53 Item ad Pentecostem inveniendam.
- [Col. 1279A] 54 De supputationibus.
- 55 De termino paschali.
- 56 De hebdomade.
- 57 Item de hebdomade.
- 58 Item de mensibus.
- 59 Item de mense.
- 60 Item de mensibus.
- 61 Item de mense et lunae longitudine.
- 62 De mensibus et interrogatione lunae.
- 63 Item de mensibus, et quot horas habent in die et nocte.
- 64 Item de mensibus.
- 65 De puncto lunae,
- 66 De numero apud Hebraeos.
- 67 De annis naturalibus.
- 68 De incendio lunae.
- 69 De die solis orientis.
- 70 De die
- 71 De nocte.
- 72 De 14 luna paschali.
- [Col. 1279B] 73 Item de 14 luna quota feria sit.
- 74 Item de termino paschali.
- 75 De die septimanae quotus sit.
- 76 De luna in Kal. Jan.
- 77 De annis a principio mundi.
- 78 Item de annis a principio mundi.
- 79 De annis ab origine mundi.
- 80 Item de annis ab origine mundi.
- 81 De mundi principio.
- 82 Item de mundi principio.
- 83 De annis ab Incarnatione.
- 84 De luna primi mensis.
- 85 De bissexto per cyclum solarem.
- 86 Argumenta de concurrentibus monstrandis
- 87 De anno bissextili ab origine mundi.
- 88 De concurrentibus monstrandis.
- 89 De divisionibus temporum.
- 90 De atomis in primo momento.
- 91 De horis in anno quot sint.
- [Col. 1279C] 92 Item de horis et momentis in anno.
- 93 De punctis in anno.
- 94 De minutis in anno.
- 95 De momentis in anno.
- 96 Item de momentis.
- 97 De quadrante.
- 98 De septimanis in anno.
- 99 De concurrentibus solis per totum annum.
- 100 De partibus lunaribus in XI Kal. Apr.
- 101 De concurrentibus monstrandis.
- 102 Item de concurrentibus.
- 103 De feria in Kal. Jan.
- 104 De cyclo solari et lunari.
- [Col. 1280A] 105 De principiis 4 temporum.
- 106 De cyclis solis et lunae.
- 107 Ad epactas solis in 12 mensibus.
- 108 De 11 signis coeli, siderali circulo.
- 109 De causis quibus nomina accipiunt.
- 110 De cursu solis et lunae.
- 111 De cursu solis per 12 signa.
- 112 De septem sideribus errantibus.
- 113 De velocitate cursus lunae.
- 114 De ascensu solis et descensu
- 115 De eclipsibus solis et lunae.
- 116 De variis nominibus solis.
- 117 Argumenta de initio Quadragesimae.
- 118 De cyclo magno 19 lunarum.
- 119 De numero cyclorum.
- 120 Item de cyclo 19 lunarum.
- 121 Praefatio sancti Felicis abbatis.
- 122 Incipit prologus sancti Cyrilli.
- 123 De concordia mensium
- 124 De cyclo libri Romanorum.
- [Col. 1280B] 125 De aetate lunae.
- 126 Item de lunae cursu.
- 127 Epistola de ratione lunae 1 anni.
- 128 Item de 2 anno embolimaeo.
- 129 De 3 anno embolimaeo
- 130 Item de 1 anno embolimaeo. End.
- 131 Item de 2 anno embolimaeo.
- 132 Item de 3 anno embolimaeo.
- 133 Item de 4 anno embolimaeo.
- 134 De cursu lunae per 12 signa.
- 135 De cursu solis per 12 signa.
- 136 De luna per 12 signa.
- 137 De saltu lunae per 19 annos.
- 138 De flexibus digitorum.
- 139 De ratione paschali.
- 140 Epistola Cyrilli episcopi.
- 141 Epistola Paschasini episcopi.
- 142 De nominibus stellarum.
- 143 Epistola Dionysii Exigui.
- [Col. 1280C] 144 Epistola sancti Cyrilli.
- 145 Epistola sancti Proterii.
- 146 Epistola Moriani episcopi.
- 147 Praefatio Patronio episcopo.
- 148 De mundi principio.
- 149 Epistola papae Leonis.
- 150 De Pascha autem.
- 151 De nomine mensium.
- 152 De regularibus annis Domini et indictione.
- 153 De argumentis ad Incarnationem Christi.
- 154 De cyclo decemnovali.
- 155 De partibus.
- 156 Item de cyclo decemnovalis Paschali.
Expliciunt capitula libri de Computo.
[Col. 1279D] Si vis scire omni die datarum quota feria evenerit, computa quot dies de illo mense habes, et subtrahe diem Kalendarum. Memor esto, lector, quotam feriam habueris in Kalendis, adde illam feriam ad illos dies superius memoratos, et partire per 7 partem, et quidquid remanserit, tota feria erit. Si nihil remanserit, 7 feria erit.
Si vis scire omni die datarum, quota luna fuerit, computa quot dies de illo mense habeas. Subtrahe diem Kalend. Memor esto, lector, quotam lunam habueris in Kal., adde illam lunam ad illos dies superius memoratos, et partire per 30 partem, et quidquid remanserit, tota luna erit, et si nil remanserit, 30 erit luna. Similiter qui 29 lunam habuerit, partire per 29 partem. Quidquid remanserit, tota luna erit. Si nihil remanserit, 29 luna erit.
Ad feriam inveniendam Febr. in Kal. XXXII usque in finem.
Si vis scire hoc vel illo die quota sit feria, computa dies a Kal. Jan. usque in diem de quo inquiris, et cum noveris, adde feriam quae fuit die Kal. Jan., et si bissextilis annus est, etiam bissexti diem. Partire omnia per 7, et quot remanent dies, adde septimanae, ubicumque quaeris, ostendit 350 50 septem vicies multiplicati faciunt 350 usque in finem.
De quota luna in Kal. Jan.
Si vis scire hoc, vel illud, quota sit luna, computa diem a Kal. Jan. usque in diem de quo inquiris, et cum scieris, adde aetatem lunae quae fuit in Kal. Jan. Partire omnia per 58. Et si amplius 30 remanserint, tolle 30 et quod superest [Col. 1281A] ipsa est luna diei quem quaeris. Adde in fine 6, usque finem hoc quaere A, B, C, D.
De luna in Kal. Jan.
Si hoc scire desideras, sume cyclum anni praesentis. Multiplica per 11, adde epactam regularem. Partire per 30. Quod remanet, ipsa est aetas lunae in Kal. Jan. Sed tantum memor esto ut 17, 18, 19 cyclo non 1 adjicias, sed 2 adjicias regulares. Si hoc scire cupis, quota luna ipsius, quemque velis, duces cyclum; adde 1. Duc eumdem sexies, sive * triginta positus; sive 1 superfuit * mus totam lunam esse reperies. Postea sedecim duobus adjicies.
330. 50.
50.
280
40.
210
30.
70.
10.
63.
9.
56.
8.
48.
7.
42.
6.
35.
5.
28.
4.
21.
3.
14.
2.
7.
1.
354.
6.
295.
5.
226.
4.
277.
3.
118.
2.
58.
1.
Incipit computatio Graecorum vel Latinorum qualiter calculare debemus omnibus annis.
[Col. 1281C] I. Januarius, Augustus, et December IV Non. habent, XIX post Id., et dies 31. Martius, Maius, Julius, et October VI Non. habent, XVII post Id., et dies 31. Aprilis, Junius, September, et November IV Non. habent, XVIII post Id., et dies 30. Mensis Februarius IV Non. habet, XVI post Idus, et dies 28. Omnes menses VIII Idus habent.
Item alia.
II. In Januario, Augusto, et Decembri Kal. et VI Id., et XVIII Kal., et XI Kal., et IV Kal., unus dies est. In Martio, Maio, Julio, et Octobri Kal., et VIII id., et Idus, et XI Kal., et IV Kal., unus dies est. In Aprili, Junio, Septembri, et Novembri Kal., et VI Id., et XVII Kal., et X Kal., et III Kal., unus dies est. In Februario vero Kalendae, et VI [Col. 1281D] Id., et XV Kal., et VIII Kal., unus dies est. Ille mensis qui habet IV Non., facit in Nonis dies 5, et in Idibus dies 13, et ille mensis qui habet VI Nonas, facit in Nonis dies 7 et in Idibus dies 15.
Hic invenies dies anni.
III. Februarius in Kal. XXXII, in Nonis XXXVI. in Idibus XLIV.
Martius in Kal. LX, in Non. LXVI, in Id. LXXIV.
Aprilis in Kal. XCI, in Non. XCV, in Id. CIII.
Maius in Kal. CXXI, in Non. CXXVII, in Id. CXXXV.
Junius in Kal. CLII, in Non. CLVI, in Id. CLIV.
Julius in Kal. CLXXXII, in Non. CLXXXVIII, in Id. CXCVI.
Augustus Kal. CCXIII, in Non. CCXVII, in Id. CCXXV.
[Col. 1282A] September in Kal. CCXLIV, in Non. CCXLVIII, in Id. CCLVI.
October in Kal. CCLXXIV, in Non. CCLXXX, in Id. CCLXXXVIII.
November in Kal. CCCV, in Non. CCCIX, in Id. CCCXVII.
December in Kal. CCCXXXV, in Non. CCCXXXIX, in Id. CCCXLVII.
Januarius in Kal. CCCLXVI, in Non. V, in Id. XIII.
Concurrentes ad feriam muta in Kal. Martias. Epactam muta in Kal. Septembr.
Ad. Kal. inveniendas
Kal. Mart. feria illa. Kal. April. IV Non. Mart. Kal. Maii. Prid. Non. Mart. Kal. Jun. VI Non. Mar. Kal. Jul. IV Non. Mart. Kal. Aug. Non. Mart. Kal. Septemb. V Non. Mart. Kal. Octobr. III Non. Martias. [Col. 1282B] Kal. Novembr. Kal. Mart. Kal. Decembr. V Non. Mart. Kal. Januar. prid. Non. Mart. Kal. Februar. VI Non. Martias
Si vis scire Kal. mensium quo die intrant, hoc calculo cognoscetur volentibus annis.
Incipit regula ad Kal. mensium inveniendas.
Mart. V. Apr. I. Maius. III. Jun. VI. Jul. I. Augustus IV. September. VII. October. II. Novemb. V. Decemb. VII. Jan. III. Febr. VI.
Regulam habes. His semper adde ad epactas solis cujuslibet anni, et deinceps partire per 7 partem, sicque calculationis feriam sine errore reperies.
Incipit epacta solis
B. I. II. III. IV. B. VI. VII. I. II. B. IV. V. VI. VII. B. II. III. IIII. V. B. VII. I. II. III. B. V. VI. VII. I. B. III. [Col. 1282C] IV. V. VI
Incipit regula ad lectiones lunae.
Septemb. V. Octob. V. Novemb. VII. Decemb. VII. Januar. IX. Febr. X. Mart. IX. Apr. X. Mai. XI. Jun. XII. Jun. XII. Jul. XIII. Aug. XIV.
Regulam habes. His semper adde ad epactam lunarem cujuslibet anni, et deinceps partire per partem, sicque calculationem lunae sine errore reperies.
Incipit epact. Idem ad lectiones lunares.
Nul ae. XI. XXII. III. XIV. XXV. VI. XVII. Ogd. XXVIII. IX. XX. I. XII. XXIII. IV. XV. XXVI. VII. XVIII. End.
Incipit epacta secundum Latinos.
IX. XX. I. XII. XXIII. IV. XV. XXVI. Ogd. VII. XVIII. XXVIII. X. XXI. II. XIII. XXIV. V. XVI. XXVII. End.
Incipit terminus quadragesimalis.
[Col. 1282D] Luna II. VIII. Kal. Mart. III. Id. Febr. VI. Non. Mart. XI. Kal. Mart. VI. Id. Febr. III. Kal. Mart. XIV. Kal. Mart. Non. Mart. IV. Ogd. VI. Kal. Mart. Id. Febr. IV. Non. Mart. IX. Kal. Mart. IV. Id. Febr. Kal. Mart. V. XII. Kal. Mart. VII. Id. Febr. II. IV. Kal. Mart. XX. Kal. Mart. II. Non. Mart. End.
Incipit terminus paschalis.
Luna XIV. Non. Apr. V. VIII. Kal. Apr. Id. Apr. II. IV. Non. Apr. XI. Kal. Apr. IV. Id. Apr. III. Kal. Apr. XII. Kal. Mai. Ogdo. VII. Id. Apr. VI. Kal. Apr. XVII. Kal. Mai. Prid. Id. Apr. VIII. Kal. Apr. Prid. Id. Apr. Kal. Apr. X. Kal. Apr. V. Id. Apr. IV. Kal. Apr. XX. Kal. Mai. End.
Incipit iterum de termino paschali.
Non. Apr. norunt quin. V. VIII. Kal. inde promunt I. Id. Apr. etiam sexies VI. Nonae quaternae namque dipondio II. Item undenae ambiunt quin. V. IV. Id. capiunt ternos III. Ternae Kal. titulant senae VI. Quatuordenae cubant in quad. IV. Ogd. Septenae Id. VII. eligent VII. Feriae Kal. sortiuntur ternos III. Denae septenae dant ass. I. Pridie Non. porro quaternis IV. Novenae Kal. notantur namque septenis. VII. Pridie Id. panditur quin. V. Kal. Apr. unus exprimitur I. Duodenae namque docte quaternis IV. Septenae quinae sperant duo II. Quartanae Kal. Quinae conjiciunt V. Quindenae constant tribus adeptae III. End.
Incipit terminus ad Rog.
Luna XX. VI. Id. Mai. V. III. Kal. Mai. I. XV. Kal. Jun. VI. Non. Mai. II. VI. Kal. Mai. V. Id. Mai. III. IV. Non Mai. VI. X. Kal. Jun. IV. Ogd. IV. Id. Mai VII. Kal. Mai. III. XIII. Kal. Mai. I. VII. Id. Mai. IV. IV. Kal. Mai. VII. XVI. Kal. Jun. V. Prid. Non. Mai. I. VII. Kal. Mai. IV. Prid. Id. Mai. II. V. Non. Mai. V. XI. Kal. Jun. III. End.
Incipit terminus Pentecostis.
Luna IV. IX. Kal. Jun. V. III. Id. Mai. I. Kal. Jun. VI. XII. Kal. Jun. II. VI. Id. Mai. V. IV. Kal. Jun. III. XV. Kal. Jun. VI. VIII. Id. Jun. IV. Ogd. VII. Kal. Jun. VII. Id. Mai. III. III. Non. Jun. I. X. Kal. Jun. IV. [Col. 1283C] IV. Id. Mai. VII. Prid. Kal. Jun. V. XIII. Kal. Jun. I. VII. Id. Mai. IV. V. Kal. Jun. II. XVI. Kal. Jun. V. X * Jun. III. End.
De annis communibus et embolimaeis.
Com. com. emb. com. com. emb. com. emb., ogd. Com. com. emb. com. com. emb. com. com. emb. com. emb., end.
Tu istos regulares, qui ante istos 4 terminos positi sunt, adde concurrentibus cujuslibet anni, et deinceps partire per septimam partem. Si 7 remanent, 7 feria erunt illi termini. Si super 7 sunt 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 totae feriae erunt illi termini.
De annis communibus et embolimaeis.
IV. Primus annus communis XV Kal. Mai. incipit. Secundus Non. Apr. Tertius embol. incipit VIII Kal. [Col. 1283D] Apr. Annus solaris habet dies 365. Annus communis habet dies 354. Annus embolimaeus habet dies 384 Communis dicitur, quia similis est numero dierum. Embolimaeus vero Graec., quod in Latinum vertitur augmentum, sive majorem annum.
De epistolis Graecorum.
V. Legimus in epistolis Graecorum, quod post passionem apostolorum sanctus Pachomius abbas in Aegypto cum monachis suis in oratione a Domino rogaverit, ut ostenderet eis quomodo Pascha deberent celebrare. Et misit Dominus angelum suum, et scripsit ad praefatum sanctum Pachomium cyclum decemnovalem hoc modo. Non. Apr., et reliqua usque in finem.
Ratio qualiter secundum Latinos vel Graecos argumenta paschalia recto tramite invenire debeas.
VI. Latini namque a III Non. Mart. usque in IV Non. Apr., diebus scilicet 29, observandum maxime censuerunt, ut quocumque eorum die luna nata fuerit, efficiat primi mensis initium, cujus luna 14, si Feria 6 provenerit, subsequenti Dominica, id est luna 16, festivitatem paschalem sine ambiguitate celebrabis 14. Porro luna mensis ejusdem a XV Kal. Apr., usque in XVI Kal. Mai. ad fer. esse servandas.
Item quod verius est.
VII. Sancta synodus 318 pontificum, qui apud Nicaeam civitatem Bythiniae convenerunt, inlustrante Spiritu sancto, firmiter sanxerunt, ut ab VIII Id. [Col. 1284B] Mart. usque in diem Non. Apr., quod sunt dies 29, qualiscumque luna nata fuerit, perhibet facere initium primi mensis.
Item de die mensis et lunae paschalis ultimae qualiter celebretur.
VIII. Statutum invenimus in concilio Romanorum, ut nec ante XI Kal. Apr., nec post VII Kal. Mai. Pascha non debeat fieri.
Item apud Graecos.
IX. Sanctae memoriae contra Theophilus Alexandrinus episcopus, datis epistolis ad Theodosium imperatorem, in quibus adnuntians ab VIII Id. Mart. usque in diem Non. Apr., diebus scilicet 29, qualiscumque luna nata fuerit, in quolibet medio spatio perhibet facere initium primi mensis. Luna vero [Col. 1284C] 14 a XV Kal. Apr., usque in XV Kal. Mai. solerter inquiri, etiam si die Sabbatorum inciderit, consequenti die Dominico, id est luna 15, Pascha celebrare conscripsit. Si die Dominico luna 14, ejusdem mensis, id est primi mensis evenerit, ipsa hebdomada transmissa, ad alteram diem Dominicam Pascha celebrari sine dubio conscripsit.
Item apud Latinos
X. Esset aliud exemplum de initio primi mensis, ut quota luna fuerit in Kal. Jan. tot dies de mense Martio in fine computabis, et invenies procul dubio lunam, et initium primi mensis potest tantum tres aetates lunae, hoc est, 25, 28, 26.
Item de nativitate lunae.
XI. Quaerenda est nativitas lunae 14 ab VIII Id. Mart. [Col. 1284D] usque in Non. Apr., quae primi mensis novorum ostendit initium. A XII vero Kal. Apr. usque in XIV Kal. Mai, in quacumque die 14 luna occurrerit, ipsa te ad celebrationem sancti Paschae perducit
Si vero 14 luna ante XII Kal. occurrerit, idem aut XIII Kal. Apr., aut XIV Kal. Apr., aut XV Kal. Apr., scito quoniam paschalis luna non est, sed eamdem lunam cum ad 30 perduxeris, lunaque alia die nata fuerit, in ipsa autem sanctum Pascha celebrabis. Similiter cautus esto, ut XIV Kal. Mai. luna 14 non transcendat, ut ad XIII Kal. Mai. aut at XII Kal. Mai. Nam incipies in magnum deduci errorem.
Item alia.
XII. Christianorum vero Pascha ab XI Kal. Apr. [Col. 1285A] usque in VII Kal. Maias, quocumque die Dominico regulae videlicet luna occurrerit, sanctum Pascha modis omnibus celebraris. Quod si ante XI Kal. Apr. etiamsi luna occurerit, vel post VII Kal. Maii Pascha nullatenus celebratur.
De communi anno et embolimaeo.
XIII. Communium et embolimaeorum ratio ista est, ut per ogdoadem et endecadem concurrere debeant. Sunt autem ogdoades 8, endecades 11: com. com. emb. com. com. emb. com. emb. Endecades 11: com. com. emb. com. emb. com. com. com. emb. com. emb. Et inveniendi sunt verbi gratia 14 luna paschalis festivitatis in anno praeterito. Prid. Id. Apr. fuit ipsa luna 14. Anno praesente in eo datarum si super extenderit diebus 19, erit annus embolimaeus, [Col. 1285B] si retro inventa fuerit diebus 11, erit annus communis.
Item de annis communibus et embolimaeis.
XIV. Si vis scire quando in anno communi, vel quando in embolimaeo debeat Pascha Dominicum celebrari, accipe rationem. Namque decemnovalis circulus, qui enneacaedecaetiris Graeco vocabulo nuncupatur, per ogdoadem et endecadem semper in se revolvitur, id est per 8 et 11 annos, qui simul juncti 19 faciunt. Ogdoas ergo incipit anno decemnovali 1, et clauditur ejusdem 8; cujus 1 et 2 annus communes sunt, 3 embolismalis, 4 et 5 communis, 6 embolismalis, 7 communis, 8 embolismalis est. Sicque ogdoas communibus 5 et embolismalibus 3 expletur. Endecas autem, quae incipit anno decemnovali [Col. 1285C] 9, et terminatur 19, taliter graditur, ut 1 et 2 annum communem habeat, 3 embolismalem, 4 et 5 com., 6 emb., 7 et 8 com., et 9 emb., 10 com., 11 emb. habeat. Sicque endecas communibus annis ideo dicitur, quia de minoris * annor, que duodenis mensibus secundum lunae cursum et diebus 354 explent, invicem juncti in paschali felicitate socientur, quibus ad rationem solis 11 dies desunt, quos Aegyptii epactas, id est adjectiones vocant, quas supra scriptis diebus adjicientes numerum vocant solaris anni, id est 365 adimplent, quod etiam in embolismorum ratione dirigens perscrutatur, potens invenire, quorum vis talis est, ut pro sui longitudine communium annorum detrimenta compensent. Embolismalis etenim Graece, Latine superaugmentum [Col. 1285D] dicitur, quia id est annus 13 lunaribus mensibus, et diebus 384 impletur, solarem annum diebus 19 transcendens. Nam communium et embolismorum talis comprobatio est. Si enim a 15 luna praeterit festi usque 14 anni ejusdem sequentes dies 354 fuerunt, communis annus erit. Si autem fuerint dies 384, embolismalis erit. Quod ut aptius fiat, a primo anno decemnovennali usque ad ultimum ejusdem subjecta poteris formula edoceri, cujus ordo talis est.
Anno decemnovennali 1, luna 17 a 15 luna praeteriti festi paschalis usque ad 14 ejusdem sequentes; id est a 16 Kal. Mai. usque in Non. Apr. quia communis annus est, fiunt dies 354.
Anno decemnovennali 2, luna 18 a 15 luna praeteriti [Col. 1286A] festi usque ad 14 sequentes, id est a prid. Non. Apr. usque in VIII Kal. Apr., quia communis annus est, fiunt dies 354.
Anno decemnovennali 3, luna 19 a 15 luna praeteriti festi usque ad 14 sequentes, id est a VII Kal. Apr. usque in Idus Apr., quia embolismalis annus est, fiunt dies 384.
Anno decemnovennali 4, luna 1 a 15 luna praeteriti festi usque ad 14 sequentes, id est a prid. Id. Apr. usque in IV Non. Apr. quia communis annus est, fiunt dies 354.
Anno decemnovennali 5, luna 2 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a III Non. Apr. usque in XI Kal. Apr., quia communis annus est, fiunt dies 354.
[Col. 1286B] Anno decemnovennali 6, luna 3 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a X Kal. Apr. usque in III Id. Apr., quia embolismalis annus est, fiunt dies 384.
Anno decemnovennali 7, luna 4 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a V Id. Apr. usque in III Kal. Apr., quia annus communis est, fiunt dies 354.
Anno decemnovennali 8, luna 5 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a prid. Kal. Apr usque in XIV Kal. Mai., quia embolismalis annus est, dies 384.
Ogdoas.
Anno decemnovennali 9, luna 6 a 15, luna praeteriti [Col. 1286C] festi usque in 14 sequentes, id est a XV Kal. Mai. usque in VII Id. Apr., quia communis annus est, dies 354.
Anno decemnovennali 10, luna 7 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a VIII Id. Apr. usque in VI Kal. Apr., quia communis annus est, dies 354.
Anno decemnovennali 11, luna 8 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a V Kal. Apr. usque in XVII Kal. Mai., quia embolismalis annus est, dies 384.
Anno decemnovennali 12, luna 9 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a XVIII Kal. Mai. usque in prid. Non. Apr., quia communis annus est, dies 354.
[Col. 1286D] Anno decemnovennali 13, luna 10 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a III Non. Apr. usque in IX Kal. Apr., quia communis annus est, dies 354.
Anno decemnovennali 14, luna 11 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est ab VIII Kal. Apr. usque in prid. Id. Apr., quia embolismalis annus est, dies 384.
Anno decemnovennali 15, luna 12 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est ab Id. Apr. usque in Kal. Apr., quia annus communis est, dies 354.
Anno decemnovennali 16, luna 13 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a Prid. Kal. [Col. 1287A] Apr. usque in XII Kal. Apr., quia communis annus est, dies 354.
Anno decemnovennali 17, luna 14 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est ab XI Kal. Apr. usque in V Id. Apr. quia annus embolismalis est, dies 384.
Anno decemnovennali 18, luna 15 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a VI Id. Apr. usque in IV Kal. Apr. quia annus communis est, dies 354.
Anno decemnovennali 19, luna 16 a 15 luna praeteriti festi usque in 14 sequentes, id est a III Kal. Apr. usque in XV Kal. Mai., quia annus embolismalis est, dies 384.
Sic facies semper in omnibus annis, excepto [Col. 1287B] in primo anno, in quo 24 ultimi usque in 14 primi numerabis a Pasch. solemnitatis, utrum in anno communi, an embolismali debeat celebrari, rite, et absque ullo errore reperies.
De quatuor differentiis lunae.
XV. Quatuor differentiae lunarum. Victorinus, 30; Onatilius et Laterculus alius 30; alius 29; apud Hebraeos 29 et semis. Apud Aegyptios 29. Aegyptii faciunt in omni anno 12 menses. In unoquoque mense 30 dies, in uno mense 5 ad. Communis annus habet dies 354. Adde 11: fiunt dies 365. Adde supra 19, et fit embol. Hic annus habet dies 384.
De celebratione sancti Paschatis.
XVI. Quo die debemus Pascha celebrare, idem 30, vel 31, et hoc, ut dixi, in 19 anno cycli fit propter [Col. 1287C] concordiam epactarum. Isti autem 30 dies sunt, idque 354 dies anni communis supra crescunt usque in 384 dies anni embolismalis, quia communi anno, aut 354, dies Pascha non licet celebrare. Supra vero hos dies licet. In embolismali autem anno ante 384, vel 5, non debet Pascha celebrari. Supra vero licet. Iste ergo numerus dierum in communibus annis, et embolismalibus in celebratione Paschae observandum est.
De embolismo majori.
XVII. Incipit de embolismo majori. Majorum embolismorum ratio probatur existere, quod communium annorum videtur damna supplere, quatenus et solare tempus lunaris exsequitur excursio. Embolismus [Col. 1287D] quare fit, et quomodo fit, et quid esset, si non fuisset, quomodo id fit. Commune et commune, et fiunt duo anni solares, et resident 22 dies de duobus annis solis. Fit tertio anno, et supersunt 23 dies solis. Fit embolismus tertio anno lunae, et deponit 30 dies, et supersunt 3, et fiunt similiter com. com. duo anni, singulares 3 tertio anno lunae, id embolismus deponit 30 dies. Supersunt 3, id 6 dies de 6 anno communi. Id 11 dies supersunt anni solis, quia si com. aliter ann. id supersunt a sole 22, inter 2 annum, et 6 superiores, ideo necesse est ut in altero anno fiat embolismus, et non solum embolismus implet dies 19, sed supersunt duo dies lunae.
De augmento lunae.
XVIII. Incipit augmentum lunae. Augmentum lunae quare fit, et quomodo fit, et quid esset si non fuisset. Quare idem, quia est in natura lunae tarditas, quod superius ascensio ejus in natura, quam putaretur, addit tarditas ejus, donec non interest, quod addit in capite 19 in noctem, quam adderet id per quam venerint 19 per 15, quando putaretur ascensio lunae esse in plenitudine, licet prius deprehenderetur.
De Kalendis mensium.
XIX. Kalendae Graecus sermo est, sed ad colendum dicitur, in Latinum vocationem dicuntur. Apud Graecos de calo Kalendae, apud Latinos de voco vocationes derivantur. Nonae Graecus sermo est, unde veniunt [Col. 1288B] Nonae. Nonae a nundinis derivantur apud Graecos. Apud Latinos mercatum, vel mercimonia dicuntur. Idus Graecus sermo est. In Latinum dicitur cor mensium, vel medietas mensium.
Item de Kalendis mensium.
XX. Quid sunt dictae Kalendae? Kalendae, Nonae, Idus Graecus sermo est. Propter festos dies Romani instituerunt, vel propter officia magistrorum; in his enim diebus congregabantur in urbibus. Quidam autem Kalendas a colendo appellari existimarunt, vel a calo, id est voco, nam astrologus vocabat populum, ut viderent accensum lunae, id est initium primae lunae, vel stellarum cursum, quae ante, aut retro currunt; apud veteres enim omnium mensuum principia colebantur. Nonae pro quo dicuntur? Nonae [Col. 1288C] a nondinis vocatae. Nondinae enim sunt publicae conventiones, id est a negotiatione, sive a mercimonia nondinae solemnitas dicitur. Quare antiqui IV Non., vel VI Non. ideo diviserunt? IV Non., vel VI Non. non ideo diviserunt, ut non scirent latrones mercatum illorum, quando esse deberet, qui abscondebant se per diversa latibula in secretis locis juxta viam, et venientes ad mercatum occidebant, et spoliabant. Qua causa dictae sunt Idus cor mensium, vel medietas mensium? Idus autem plerique Latinorum ab edendo dictas putant, quod hi dies apud veteres epularum essent, vel species mensis sequentis, vel propter medium mensis, quia iduvare Graece medium dicitur.
De feria monstranda in Kal. 12 mensium.
[Col. 1288D] XXI. Si vis nosse feriam, hoc est diem 7 in Kal. 12 mensium, scito quot regulares habet unusquisque mensis, a Martio incipiens, quia in illo die factus est mundus, et ille mensis fuit principium anni apud antiquos Romanos tempore Romuli, et in illo mense discurrunt epactae solis, id est concurrentes 7 dies, et IX Kal. Apr. in cyclo 28 annorum. Martius ergo habet regulares 5, Aprilis 1, Mad. 3, Jun. 6, Jul. 1, Aug. 4, Septemb. 7, Octob. 2, Novemb. 5, Decemb. 7, Jan. 3, Feb. 6. Hos ergo regulares adde concurrentibus praesentis cujuslibet anni per 28 annos, tunc enim cyclus solis in se revertitur totus. Qua summa in septem divisa, quotus numerus remansit, tota erit feria in Kal. 12 mensium. Si autem totum numerum [Col. 1289A] per 7 diviseris, Sabbato erunt Kalendae illius mensis, de cujus feria quaeritur. Si vero ille numerus regularum et concurrentium simul ad 7 non perveserit, quotus numerus fuerit, tota erit feria praesens in Kal. uniuscujusque mensis per totum annum.
De epactis in Kal. 12 mensium.
XXII. Si vis scire epactas in Kal. 12 mensium, scies quot regulares habet unusquisque mensis incipiens a Septembri, quia ille est principium anni, et principium mensium apud Aegyptios, et in principio Septembris mutant Aegyptii epactas, et illas epactas primas, quas Aegyptii habent in principio cycli in Kal. 12 mensium nos regulares habemus, V. g., a Sept. 5, Octob. 5. Insunt ergo regularibus additis epactis, quaecumque fuerint in XI Kal. Apr., [Col. 1289B] quolibet anno invenies epactas in Kal. 12 mensium.
Ad feriam in unoquoque mense.
XXIII. Si vis sapere quota feria est in unoquoque die datarum per totum annum, sume dies a principio mensis, qui tibi praesens fuerit, usque ad terminum paschalem, qui est anno praesenti XV Kal. Mai. Dies mensis sunt 17; adde dies septimanae, qui praecesserint Kal. illius mensis, id est 6; mitte simul cum 17, fiunt 23. Hos divide per septimam partem, dimitte 21, fit ter septies, remanent 2. Secunda feria est terminus paschalis anni praesentis, sicque per omnes menses, qualis sit feria in unaquaque die ostenditur, colligens omnes dies a Kal. illius mensis usque ad praesentem diem quem volueris. Adde dies septimanae, qui praecesserint Kalendas illius mensis, quicumque [Col. 1289C] fuerunt. Si autem prima feria fuerint Kal., id est die Dominico, nihil addes, nisi dies mensis. Divide per 7, quotus numerus remanserit, tota erit feria praesens. Si autem totum numerum per 7 partitus fueris, Sabbatum erit illa feria, quae quaeritur.
Item de feria, seu ad terminum paschalem.
XXIV. Si vis nosse, quota feria sit, qualicumque die computare volueris, tene regulares mensis praesentis, adde concurrentes cujus volueris anni, comprehende in unum. Si usque septem pervenerint, septima feria est. Si autem minus a septem, talis erit feria. Si autem super septem creverint, subtrahe 7, et quidquid superfuerit, tota feria erit. Hoc quidem de Kal. dictum est. Similiter et si luna scire vis quota sit, die quocumque volueris, scito quota in [Col. 1289D] Kal. ipsius mensis per epactas et regulares inventa fuerit, et tene supradictum numerum. Adde etiam dies mensis praeteritos, sicut supra ad feriam diximus, et unum semper subtrahe. Comprehende in unum. Si usque 30 pervenerint, trigesima luna est. Si autem minus a 30, ita et luna. Quod si super 30 fuerint, subtrahe 30, et quotquot remanserint, tota est luna. Hoc autem memento, ut diem praesentem semper subtrahas, et si tricesima lunatio est, 30 subtrahe. Si autem 29, tunc 29 subtrahe. Quia ab initio Janu. usque ad Kal. Decembris una lunatio 30, alia 29. Quando vero bissextus est, vacat dies cum luna. V. g. si hodie computatur sexta, eti ncrastino sexta. [Col. 1289] Deest cap. 25, de concurrentibus; exstat tamen in summario capitulorum.
De epactis in XI Kal. Apr.
XXVI. Si vis nosse epactas in XI Kal. Apr., scito quota luna fuerit in XI Kal. Apr., talem epactam habebis omni tempore. Quia Graeci vero epactas XI Kal. Apr. ponunt, pro eo quod luna primatum noctis, jubente Domino, tenet; dicit enim Scriptura: Et fecit Deus duo magna luminaria, et posuit ea in firmamento coeli. Luminare majus, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeesset nocti; et ideo tres dies quos atros appellat antiquitas, qui antequam luminaria crearentur a Domino facta in Genesi describuntur suis partibus, sibique vindicant. Ad quem, ut dictum est, finem faciunt anni initium que praevaluit.
De tempore mensium.
XXVII. Tempora mensium quot sunt? Quatuor: [Col. 1290B] ver, aestas, autumnus et hyems. Ver quippe exoritur VIII Kal. Mart., permanens diebus 91, et constat et humore et igne. Aestas incipit VIII Kal. Jun. permanens diebus 91, et constat ex igne et siccitate. Autumnus sumit principium X Kal. Septemb., permanens diebus 92, et constat ex siccitate et humore. Hyems inchoatur VIII Kal. Decembr., permanens diebus 91, et constat ex frigore et humore, et inde fiunt anni vertentes diebus 365.
Item de tempore mensium.
XXVIII. Tempora mensium quatuor sunt: ver, aestas, autumnus et hyems. Dicta sunt tempora a communione temperamentorum, quod invicem se humore, siccitate, calore et frigore temperent. Haec et curricula dicuntur, quia non stant, sed currunt. [Col. 1290C] Constat autem post factum mundum ex qualitatibus cursu solis tempora in ternos menses fuisse divisa, quorum temporum talem veteres discretionem faciunt, ut primus mensis ver novum dicatur, secundus adultum, tertius praeceps. Sic aestas in suis tribus mensibus nova, adulta, et praeceps; sic et autumnus novus, adultus, et praeceps, sive extremus. Unde et est illud: Extremae sub casum hyemis. Ver autem dictum, quod viret, tunc enim post hyemem vestitur tellus herbis, et in florem cuncta rumpuntur. Aestas dicitur ab aestu, id est a calore, et aestas quasi usta, id est exusta et arida. Nam calor aridus est. Autumnus a tempestate vocatus, quando folia arborum cadunt, et omnia maturescunt. Hyemem ratio hyemis feri * id est dici nuncupavit, quia tunc [Col. 1290D] breviori sol volvitur circulo. Unde et hoc tempus bruma dicitur quasi braxim, id est brevis, vel a cibo, quod major sit tunc vescendi adpetitus, edacitas enim Graece bruma appellatur, unde et inbrumati dicuntur, quibus fastidium est ciborum. Hybernus autem inter hyemem et vernum est, quasi hybernus plerumque a parte totum hyemem significat. Haec tempora singulis etiam coeli partibus adscribuntur. Ver quippe orienti datur, quia tunc ex terris omnia oriuntur. Aestas vero meridiano, eo quod pars ejus calore flagrantior sit. Hyems septentrioni, eo quod frigoribus et perpetuo gelu torpet. Autumnus occiduo, propter quod graves morbos habet, [Col. 1291A] unde et tunc omnia arborum folia defluunt. Ut autem autumnus abundat morbis, facit autem finem frigoris, et caloris, et pugnantia intra se contrariorum.
De solstitiis et aequinoctiis.
XXIX. Solstitia duo sunt. Primum hyemale VIII Kal. Jan., quod sol stat, et crescunt dies, et est ipsa die in Bethleem Nativitatis Domini nostri Jesu Christi secundum carnem. Alterum aestivale VIII Kal. Jul., quod sol stat, et crescunt noctes, et est ipsa die in provincia Palaestinae civitate natale sancti Johannis Baptistae, et in Epheso sancti Johannis evangelistae. Hisce contraria duo aequinoctia sunt, unum vernale secundum Latinos VIII Kal. Apr., et secundum Graecos XI Kal. Apr., ex quo dies crescunt, et ipsa die in Hierosolyma Dominus noster [Col. 1291B] Jesus Christus crucifixus fuit, et est Conceptio sanctae Dei genitricis Mariae, quando salutata est ab angelo. Alterum autumnale VIII Kal. Octobr., ex quo dies minuuntur, et fuit in Macheronte Castello Conceptio sancti Johannis Baptistae.
Item de solstitiis et aequinoctiis.
XXX. Solstitium dictum quasi solis statio, quod tunc sole stante cresunt dies, vel noctes. Duo sunt autem solstitia, unum hyemale VIII Kal. Jan., quo tempore sol altiores incipit circulos petere. Ascendit unoquoque die duo momenta et medium, et sextam partem momenti, alterum aestivale VIII Kal. Jul., de quo tempore remeare sol ad inferiores incipit circulos; descendit unoquoque die duo momenta, et medium, et sextam partem momenti, unde hyemali solstitio [Col. 1291C] dies minimus, sicut aestivo maximus invenitur. Item duo sunt aequinoctia, unum vernale, et alterum autumnale, quae Graeci εὑκομενίας vocant Aequinoctium appellatum quod tunc dies et nox horarum spatia aequalia constituunt. Sunt autem aequinoctia die XI Kal. Apr., alterum autumnale VIII Kal. Octobr., quia annus olim in duas partes tantum dividebatur, hoc est in hyemalem et aestivum. Solstitium in duo hemispheria id est dici *.
De solstitiis.
XXXI. Si sapere vis duo solstitia per XII signa quomodo crescit dies, et nox per momenta et horas, solstitia duo sunt, hyemale VIII Kal. Jan., alterum aestivale VIII Kal. Jul., quod ascendit sol et descendit. Si hoc scire vis, ita investigandum est ab XII [Col. 1291D] Kal. Januar. usque in XI Kal. Jul. dies incipit crescere in unaquaque die duo momenta, et medium, et sextam partem momenti, id est duas tertias momenti. Primo signo id est a XII Kal. Jan. usque in XIV Kal. Febr. fiunt momenta 80, et ipsa momenta faciunt horas duas, et sunt dies 30. Secundo signo, id est a XIII Kal. Febr. usque in XII Kal. Mart. fiunt momenta 80, et ipsa momenta faciunt horas duas, diebus 30. Tertio signo, id est ab XI Kal. Mart. usque in XI Kal. Apr. fiunt momenta 80, ipsaque momenta faciunt horas duas, diebus 31. In his tribus signis in unoquoque signo tricenis diebus, et uno die addito, hoc est 91 tot dies sunt, momenta 210, et ipsa momenta faciunt horas 6 a XII Kal. Jan. [Col. 1292A] usque in XI Kal Apr., et tunc aequinoctium vernale diebus, et noctibus, et momentis, et horis aequalibus consistit. Quarto signo, id est a X Kal. Apr. usque in XI Kal. Mai. fiunt momenta 80 et ipsa momenta faciunt horas duas, diebus 30. Quinto signo, id est a X Kal. Mai. usque in XI Kal. Jun. fiunt momenta 80, ipsaque momenta faciunt horas duas, diebus 31. Sexto signo, id est a X Kal. Jun. usque in XI Kal. Jul. fiunt momenta 80, horae duae, diebus 30. Et ita tribus signis, hoc est ab aequinoctio vernali usque ad solstitium aestivum, id est ab XI Kal. Apr. usque in XI Kal. Jul. 91 tot dies sunt, momenta 240, et ipsa momenta faciunt horas 6, in 6 signis fit summa ad crescendum momentorum 380, horarum 12.
Incipit in nocte solstitium aestivum, quod nox [Col. 1292B] crescit, et dies minuitur. Crescunt autem in unaquaque nocte duo momenta, et medium, et sextam partem momenti, id est duas tertias momenti. Septimo signo, id est a X Kal. Jul. usque in XI Kal. Aug. fiunt momenta 80, horae duae, diebus 31. Octavo signo, id est a X Kal. Aug. usque in XII Kal. Septembr. fiunt momenta 80, horae duae, dies 30. Nono signo, id est ab XI Kal. Septemb. usque in XII Kal. Octobr. fiunt momenta 80, horae duae, dies 30. Et ita in tribus signis a solstitio aestivo usque ad aequinoctium autumnale in unoquoque signo dies 30, et uno addito die fiunt 91 dies. Sunt autem momenta 240, horae 6, a X Kal. Jul. usque in XII Kal. Octobr., et tunc aequinoctium autumnale diebus, et noctibus, et momentis, et horis aequalibus consistit. Decimo signo, id est [Col. 1292C] ab XI Kal. Octobr. usque in XII Kal. Novemb., fiunt momenta 80, horae duae, diebus 30. Undecimo signo, id est ab XI Kal. Novemb. usque in XII Kal. Decemb., fiunt momenta 80, horae duae, diebus 30. Duodecimo signo, id est ab XI Kal. Decembr. usque in XI Kal. Jan., fiunt momenta 80, horae duae, diebus 30. In his tribus signis in unoquoque signo tricenis diebus, et uno die addito, fiunt 91 dies, momenta 240, horae 6, ab XI Kal. Jul. usque in XI Kal. Jan. In noctibus ad crescendum fiunt momenta 480, horae 12. In toto anno dies 365, momenta 960, horae 24.
Item de temporibus mensium.
XXXII. Sanctus Augustinus episcopus adloquitur de annis. A V Id. Febr. usque in V Id. Maii tempus vernum est, dies sunt 91. A V Id. Mai. usque in V [Col. 1292D] Id. Aug. tempus aestatis est, diesque sunt 91. A V Id. Aug. usque in V Id. Novemb. tempus autumni est, diesque sunt 92. A V Id. Novemb. usque in V Id. Febr. tempus hyemis est, diesque sunt 91. Decemb. Jan. Febr. hyems est, Mart. Apr. Mai. tempus vernum est. Jun. Jul. Aug. aestas est. Septemb. Octob. Novemb. tempus autumni est.
De momento.
XXXIII. Momentum Graecum est. Anatholius Graecus episcopus dixit: Per 15 dies sole ascendente per singula momenta, id est per 4 in una die ab XI Kal. Jan. usque in XI Kal. Apr. hora diminuitur, et dimidio. Punctum vero 1 facit X momenta. Puncta 2 faciunt XX momenta. Puncta 3 faciunt XXX momento [Col. 1293A] Puncta 4 faciunt 40 momenta. Ista 40 momenta faciunt 1 horam. Horae 6 faciunt 1 quadrantem. Quadrantes 4 per 4 annos faciunt diem et noctem.
Item de momentis.
XXXIV. Momentum a velocitate dictum est, quasi motus mentis. Nihil enim aliud velocius habemus motione mentis, ex quibus duobus nominibus momentum nomen accepit. Minutum vero dictum est, quasi aliquid minutum, etenim minuo verbum activum tertiae conjugationis correptae invenitur, et exinde participia minutus, minuta, minutum derivantur, quod ut nomen aliquod accipitur ad parvitatem pertinens, ut per ejus etymologiam dignoscitur. Punctus autem a punctione etymologiam nominis accepit, quia fit pungor, et inde punctus, puncta, punctum. [Col. 1293B] Hoc autem nomen a Graecis definitur. Est igitur punctum intervalli principium, et natura insecabile, quod Graeci atomum vocant, id est ita diminutum atque parvissimum, ut ei par inveniri non possit, unum non de numero * puncto dicitur. Interrogandus est denique quot momenta, vel quot minuta, aut quot puncta in unaquaque hora inveniantur. Momenta vero 40 et 10 minuta, 4 quoque puncta in unaquaque hora fiunt, quia in 4 momentis, in 1 minuto 2 quoque minuta et dimidium in puncto implicantur. In 24 horis diei, noctisque 960 momenta, minuta autem 240, puncta vero 96, computari dicuntur. In hebdomada vero momenta 6,720, minuta 1,680, puncta 671, esse creduntur. Sume adspirationem, ut alii quasi de * milite dicta, eo quod sunt diei noctisque [Col. 1293C] limites. Lunae * a meridie usque ad meridiem dies dictus sit, qui dies jucundus sit, sive dividendo lucem, et tenebras dies solis ab ortu solis usque ad ortum diei. Numerus a numerando nomen accepit, aut de Numeria dea. Est collectio unorum, ut Augustinus ait, qui eum 2 sint singuli, et plus 4 sunt, quibus constat definitio numeri, et quo haeret numerus 90 mil. murias * initium anni lunaris ab initio primi mensis apud Hebraeos, et ita secundum regulam Ecclesiae. Graeci autem enumerant annum a 15 usque in 14 praeter decemnovennalem cycli annum, qui incipit a 14 propter commutationem lunae.
Item de momentis ad bissextum.
XXXV. Momentum Graecum est, Latinum dicitur minimum, atque angustissimum tempus a motu siderum [Col. 1293D] dictum; est enim extremitas horae in brevibus intervallis, cum aliquid sibi cedit, atque succedit. Anatholius Alexandrinus Lauditiae civitatis Graecus episcopus dixit: Per medium signum, id est per 15 partes, et fiunt 15 dies sole ascendente per momenta, idque in unoquoque die a XII Kal. Jan. usque in XI Kal. Apr. ascendit unoquoque die duas partes momenti. In primo signo momenta 20 fit media hora dies 30. In secundo signo momenta 20. In tertio signo momenta 20. In his tribus signis a XII Kal. Januar. usque in XI Kal. Apr. fiunt momenta 60. Ipsa momenta faciunt horam 1, et mediam, dies 90. A XII Kal. Jan. usque in XI Kal. Apr. hora diminuitur, et dimidia de tenebris crescit in lumine. [Col. 1294A] Item tria signa a X Kal. Apr. usque in XI Kal. Jul. fiunt momenta 60, hora 1, et media, dies 91. Iterum tria signa a X Kal. Jul. usque in XII. Kal. Octob. fiunt momenta 60, hora 1 et media, dies 91. Itemque tria signa ab XI Kal. Octob. usque in XI Kal. Jan. fiunt momenta 60, hora 1, et media, dies 92; et fiunt in anno 12 signa, dies 355, momenta 240; et ipsa momenta faciunt horas 6, et ipsae horae faciunt 1 quadrantem, quadrantes 4 per 4 annos faciunt diem et noctem, quia 6 horae quadragies ductae faciunt horas 24, et ipsae horae faciunt diem et noctem, qui additur VI Kal. Mart.
Ad bissextum inveniendum per 12 signa.
XXXVI. Si vis cognoscere quomodo bissextus crescit singulis annis, et mensibus, et diebus, solis cursu per [Col. 1294B] 12 signa, in unoquoque signo media hora ex duobus punctis, et ipsa media hora facit 20 momenta. Da unicuique diei ex 30 diebus duas partes momenti. Secundo die momentum 1 et tertiam partem momenti. Tertio die mom. 2. Quarto 2 et secund. part. momenti. Quinto momenta 3 et tert. par. mom. Sexto mom. 4. Septimo mom. 4 et duas partes mom. Octavo mom. 5 et tert. partem momen. Nono momenta 6. Decimo mom. 6 et duas partes mom. Undecimo mom. 7 et tert. part. mom. Duodecimo die mom. 8. Decimotertio mom. 8 et secund. part. mom. Decimo quarto mom. 9 et tertiam partem mom. Decimo quinto mom. 10. Decimo sexto mom. 10 et duas partes mom. Decimoseptimo mom. 11 et tertiam partem. mom. Decimo octavo mom. 12. [Col. 1294C] Decimonono mom. 12 et secund. partem mom. Vigesimo mom. 13 et tert. partem mom. Vigesimo primo mom. 14. Vigesimo secundo mom. 14 et secund. partem mom. Vigesimo secundo mom. 15 et tert. partem. mom. Vigesimo quarto mom. 16. Vigesimo quinto mom. 16 et secund. partem mom. Vigesimo sexto mom. 17 et tert. partem mom. Vigesimo septimo mom. 18. Vigesimo octavo momen. 18 et secund. partem mom. Vigesimo nono mom. 19 et tert. partem mom. Trigesimo die mom. 20.
Haec in unoquoque signo fit summa momentorum 20 et ipsa momenta faciunt mediam horam, et dies 30. Secundo signo mom. 20 ex dimidia hora, ibi 30 dies. Tertio signo mom. 20 ex dimidia hora, ibi 30 dies, et sic de singulis. Haec 12 signa faciunt 860 [Col. 1294D] momenta. Ipsa momenta 240 faciunt horas 6, et ipsae horae faciunt 1 quadrantem in 1 anno, et quadragies ductae per 4 annos faciunt horas 24, quod est 1 dies naturalis, quem Latini bissextum vocant.
Ad quinque dies intercalares inveniendos per 12 signa.
XXXVII. Si nosse vis quomodo adcrescunt 5 dies intercalares singulis mensibus et diebus in 1 anno solis cursu per 12 signa, in unoquoque signo 10 horae crescunt. Multiplico 10 per decies, fiunt 100, quia 1 hora 10 minuta facit. Multiplica 10 per decies, fiunt 100 minuta. Da unicuique diei ex 30 diebus 3 minuta, et tertiam partem minuti, quia omni die ex 30 diebus adcrescunt 3 minuta, et tertia [Col. 1295A] pars minuti. Primo anno p. * bissextus initium prima hora noctis in primo signo intret in Arietem in unoquoque die ex 30 diebus crescunt 3 minuta, et tertia pars minuti. Secundo die 6 momenta, et secunda pars minuti. Tertio 10 minuta. Quarto 13 minuta, et tertia pars minuti. Quinto 16 min. et secunda pars min. Sexto 20 min. Septimo 23 min., et tertia pars min. Octavo 26, et duas partes minuti. Nono 30 min. Decimo 33 min., et tertia pars min. Undecimo 36 min., et secund. part. min. Duodecimo 40 min. Decimotertio 43 min., et tert. part. min. Decimoquarto 46 min., et secund. part. min. Decimoquinto 50 min. Decimosexto 53 min., et tert. part. min. Decimoseptimo 56 min., et secund. part. min. Decimo octavo 60 min. Undevigesimo 63 min., [Col. 1295B] et tert. part. min. Vigesimo 66 min., et duas partes min. Vigesimo primo 70 min. Vigesimo secundo 73 min., et secund. part. min. Vigesimo tertio 76 min., et secund. part. min. Vigesimo quarto 80 min. Vigesimo quinto 83 min. et tert. part. min. Vigesimo sexto 86 min., et secund. part. min. Vigesimo septimo 90 min. Vigesimo octavo 93 min., et tert. part. min. Undetrigesimo 96 min. et duas partes min. Trigesime die 100 minuta.
Haecque unum signum integrum, et fit summa 190 minutorum. Ipsa minuta faciunt horas 10 et 30 dies. Similis numerus in 12 signis; in unoquoque signo 100 minuta, ipsaque minuta faciunt horas 10 et 30 dies. Haec 12 signa faciunt dies 360, horas 120. Ipsae horae faciunt minuta 1200. Partire 120 horas per 24, [Col. 1295C] et fiunt quinquies 24, quod sunt 5 dies qui dicuntur intercalares, et erunt totius anni dies 365.
De punctis.
XXXVIII. Unus punctus quarta pars horae est. Puncti 4 faciunt 1 horam. Punctus 1 facit 10 mom. Puncti 4 mom. 40, et ista 40 mom. faciunt 1 horam. Et 6 horae in 1 anno faciunt 1 quadrantem, et 4 quadrantes in 4 annis faciunt diem et noctem, et ipsi 4 quadrantes id est 6 quater ducti faciunt horas 24, id est 1 dies ex 24 horis, qui dicitur bissextus, quia bis legitur VI Kal. Mart.
Punctus 1 facit 2 minuta, et medium. Puncti 2 minuta 5. Puncti 4 minuta 10. Ipsa minuta faciunt horam. Puncti 40 faciunt horas 10, et faciunt ipsae horae 100 minuta. Ipsa minuta quater ducta faciunt [Col. 1295D] 1,500 minuta, quia 1 minutum quater ductum facit 4 minuta. In 12 mensibus ter. quater ducta faciunt minuta 1,200. Ipsa minuta quater ducta faciunt momenta 4,800 ex 360 diebus in 1 anno.
De diebus anni.
XXXIX. Annus 1 habet dies 365, et inter dies et noctes 8,760. Fac ex ipsis 7 partes millenas, remanent 1,760. Ex ipsis fac 7 partes ducentenas, remanent 360. Fac ex ipsis septies quinquagenes, supersunt 10. Ex his fac septies 1, supersunt 3 horae, quae faciunt in 4 annis diem 1, qui additur VI Kal. Mart.
De ratione bissexsti.
XL. Annus habet menses 12, hebdomadas 52, et [Col. 1296A] diem 1; et quando bissextus evenerit, dies 2, et habet ipse annus horas 1[8]770, et habet punctos 1,035, et insuper horas 40. Ipsas horas divide in 7 partes, septima pars ex ipsis horis sunt horae 1,260, et de ipsis remanent horae 3 extra portionem horarum, et ipsae 3 horae faciunt bissextum.
Item de bissexto.
XLI. In mensibus 12 adcrescunt puncti 12 in anno 1, qui faciunt horas 3. In alio anno horas 3. In tertio horas 3. In quarto anno horas 3, et ipsae horae faciunt horas 12. Et VI Kal. Mart. faciunt diem 1, et ipsam diem mensis Februarius, quando bissextus evenerit, accipit.
Item de bissexto.
XLII. Bissextum non ob illum diem fieri, ut quidam [Col. 1296B] putant, cum Josue solem orabat stare, credendum est, quia ille dies fuit, et praeteriit. Sed ob hoc dicitur bissextus, quod in unoquoque mense punctus 1 adcrescat. Punctus vero 1 quarta pars horae est. Puncti vero 4 horam 1 faciunt. Puncti vero 12 horas 3 explent. Ergo in 4 annis 4 ternae horae, quod sunt 12, diem faciunt 1 qui additur Februario, cumque VI Kal. Mart. habuerit, et ut in crastino sic habeat. V. g. si hodie VI Kal. Mart. additur ille dies, qui quarto anno expletus est, ut et in crastino sic habeat VI Kal. Mart. Et ideo bissextus dicitur, quia bis legitur VI Kal. Mart.
Item de bissexto.
XLIII. In 6 diebus fecit mundum Deus, in septimo requievit. Ergo ut plenius intelligatur compotus, [Col. 1296C] vide quot horas habeat 1 annus, et divide illas in 7 partes, quotquot remanent exinde. Primum computa dies 300 quomodo horas decies centeni sunt 1000. Bis trecenteni 600 fiunt. In 300 dies 1,600 fiunt. Iterum facies 10 sexagen 120. Fiunt horae 720. Iterum facies quinquies 10, fit 50, et bis 5 fit 10. Ecce habebis 65 dies. Fiunt simul inter dies et noctes horae in toto anno 8,760. Divide illas in 7 partes. Primum facies septies mille, remanent 1,760. Iterum facies septem 200. Fiunt 1,400. Iterum facies septies quinquagent. Fiunt 350, remanent 10. Iterum facies septuag. 7 remanent 3. Istae 3 horae faciunt 1 diem in 4 annis. Anni ogdoas habet horas 70,080. Anni endecas habet horas 95,360. Fiunt insimul ogdoa set endecas 165,900 [Col. 1296D] [165,440].
Item de bissexto.
XLIV. Quare fit bissextus, et quomodo fit, et quid esset, si non fuisset? Quare, id est quia non implent 365 dies solarem annum, nisi fuisset quadrans. Fit quadrans per totum annum, et mensem. et diem. Primo anno incipit quadrans a solis ortu usque in medium noctis. Incipit quadrans anno secundo a dimidio noctis usque ad solis ortum. Quadrans tertio anno usque ad sextam horam. Quadrans quarto anno a sexta hora usque ad solis occasum. Turbaretur ordo temporum, si non fuisset quadrans. Quadrans namque dicitur quarta pars dici naturalis, vel cujuslibet rei; et ideo quarta pars [Col. 1297A] diei, quia 24 horis cum sua nocte completur, ideo horas 6 quadrantem vocare solemus. Quare bissextus VI Kal. Mart. intercaletur? Respondetur, ob hoc bissexti diem in mense Februar. placuit intercalari Romanis, quia hic brevior ceteris extremus anni mensis erat. Verum ideo nondum explete * eo quemadmodum Aegyptii, et Graeci decurso totius anni circulo facere volebant, et omnino decisa lege sua veter initium Martii mensis a Febr. fine sejungere, ideo non a VI Kal. Mart. die quem terminum colentes Terminalia sacraque 23 mensis ejusdem die semel instituerant, et alium diem mutare prorsus non audebant. Sed hi sunt * rite celebrantes unum quadrantem interponebant diem.
Item de solstitio et aequinoctio.
XLV. Solstitia duo sunt. Primum hyemale VIII Kal. Jan., quo sol stat, et crescunt dies, et est ipsa dies Nativit. Domini nostri Jesu Christi secundum carnem. Alterum aestivale VIII Kal. Jul. quo sol stat, et crescunt noctes, et est in provincia Palaestinae natale sancti Joannis Baptistae. His contraria duo aequinoctia sunt. Unum vernale secundum Latinos VIII Kal. Apr., secundum Graecos ab XI Kal. Apr., quia sancta synodus non permittit ut illi tres dies, id est quinta feria, in qua Dominus a Judaeis comprehensus est, et sexta, in qua crucifixus est, et septima feria, quando jacuit in sepulcro, foras terminum excludantur. Et tunc incipiunt crescere dies. In ipsa Dominus noster Jesus Christus crucifixus, [Col. 1297C] et est Conceptio sanctae Dei genetricis Mariae, quando salutata est ab angelo. Alterum autem autumnale VIII Kal. Octob. ex quo dies minuuntur, et fit in Macherunte castello conceptio sancti Joannis Baptistae et martyris. In istis enim quatuor temporibus, id est vere, aestate, autumno, et hyeme universus annorum ordo currit, per quos certissime Conceptionis, et Nativitatis Domini et Salvatoris nostri, nec non sancti praecursoris Joannis plenissime dignoscuntur.
De saltu lunae.
XLVI. Saltum lunae anno 1 decemnovennali ponunt pro eo quod ideo ultimus annus decemnovennalis epacta lunaris decemnovennalis tunc retinens anno 1 decemnovennali non 11 dies, ut in caeteris [Col. 1297D] annis solet fieri, sed 12 dies accommodat. Et quia 30 dierum fine volvuntur, nullae epactae in principio ipsius ponuntur; secundo autem anno epactas suscipit. Unde autem sumant exordium, dicendum est. Fac de anno solari, qui habet dies 365, annum communem, qui habet dies 354, hoc modo: prius subtrahe 300, remanent 65. Iterum tolle 50, remanent 15, itemque subtrahe 4, remanent 11. Inde sumunt exordium, et inde multiplicant ceterae epactae. Saltus autem lunae ideo in 19 annis protenditur, quia sicut solis cursui adcrescit dies, quae fit per puncta, et momenta, et quadrantes, quae in 4 annis facit bissextum, ita per lunae cursum 19 annis decrescit nox, quae facit lunae saltum; luna enim [Col. 1298A] tardiorem habet cursum, quam sol, quia sol propter velocitatem sui cursus ab ea prolongat spatium.
De lunae cursu.
XLVII. Omnes igitur lunares cursus secundum Hebraeorum Aegyptiorumque supputationem potest facere juxta naturalem cursum per singulos menses dies 29, et semissem, et dimidium horae, et 10 paene momenta. Omnis namque dies et lunae computatione, non eodem numero cum mane incipit, ad vesperam finit, quae dies quae * mane in luna minus ad * sexta, et dimidium horae horam 14 adnumeratur. Idem vesperam * 14 invenitur. In quo manifeste dicere videtur in 29 diebus, et semisse, id est 6 horis, et dimidio horae, id est 20 momentis, lunarem cursum finiri, additis tamen, ut supra dictum est, [Col. 1298B] 10 paene momentis, et tunc ad alteram lunam incipit prima. Kalendae a colendo dictae vel a calo, id est voco. Astrologus vocabat populum, ut viderent ascensionem lunae, id est initium primae lunae vel stellarum cursum, quae ante vel quae retro currerent. Nonae, id est nundinae, negotium, mercatum. Inter IV Non. vel VI Non. ideo diviserunt, ut non scirent latrones mercatum illorum, quando esse deberet, quia reponebant se in silvis, et in secretis locis juxta viam, et venientes ad mercatum occidebant vel praedabant. Idus, id est ab edendo dictae vel species mensis sequentis. Per ann. 8 in Nicaena synodo computaverunt 14 lun. et iterum per annum 18 computaverunt sine quadrante, et non revertebantur in se nisi in annum * addidissent, nec concordabat solis cursus [Col. 1298C] cum lunae cursum, et ideo in ogdoadem et endecadem diviserunt circulum decemnovennalem. Indictio dicta juxta censum Romanorum, et non juxta 5 dies intercalares Aegyptiorum. Indictiones VIII Kal. Apr. incipiunt in capite annorum * 5. Romam reveniebant semper cum sensu, capite autem 15 revertebantur in primum ordinem. Si autem de auro esset forma Caesaris, aurum dabant, si argentum, argentum, si aes, aes erat.
De interrogatione 19 annorum cycli.
XLVIII. Prima igitur ratione debeas interrogare de 19 annorum cyclo; secundo quomodo luna per Kal. mensium; tertio qualiter luna in suo mense habeat numerum; quarto quali die et luna sit [Col. 1298D] paschalis solemnitas; quinto quomodo Pascha memoriter computandum; sexto de lunae ascensione et solis descensione; septimo responsum his qui discordant in Paschae compoto. Licet omnis homo quoad compunctionem cordis salutemque animae pertinet, haec debet meditari. Qui compotum scire vult, debet instare qualiter sancti viri in paschali Dominica Resurrectionis festivo ordine celebranda inquirentes pervenerint. Non est igitur hoc otiosum scire vel quemadmodum illi cyclum scripserunt, et ad ipsam intelligentiam pervenerunt.
De mensibus.
XLIX. Quibus modis dicuntur menses 4 quomodo sub idolis, sub rebus, sub regibus, sub numeris? Januarius quibus modis dicitur? Duobus, sub idolo et [Col. 1299A] sub re. Sub idolo dicitur eo quod a Jano pagano accepit nomen, et bifrons fuit. Et sub re dicitur, quia sicut homo ingreditur per istium in domo, ita anni ingrediuntur per ostium Januarium. Febr. quibus modis dicitur? Duobus sub idolo et sub re. Sub idolo erat generatio, quae appellabatur Luperci vel Lurconis, quia omnes immunditiae, quae per totum annum fiebant, vel lavabant eorum corpora, nisi tantum in istum Februarium, et sic febrizabant in aqua frigida. Et sub re dicitur, eo quod omnes creaturae Dei omnes conjunguntur in eo. Martius sub idolo accepit nomen, et a Marso pagano, ita et dies Martis. Aprilis sub re dicitur, et ab aperiendo dicitur eo quod aperit mundum, et floret in eo. Maius a Maia matre Mercurii accepit nomen vel a [Col. 1299B] majorum sapientia Romanorum. Junius a juniorum sapientia Romanorum. Julius Caesar et Augustus ad dignitatem acceperunt nomina. Sept., Oct., Nov. et Decemb. a numero acceperunt nomina. Sept. quia septimus a mense Martio; Octob. quia octavus; Nov. quia nonus; et Decemb. eo quod decimus, et imber pluviae est.
De luna paschali.
L. Luna in Pascha non potest fieri minor quam 15, major quam 21. In Quadragesima vero minor non potest fieri quam 3, nec major quam 9, nisi bissextus evenerit. In Rogationibus minor non potest fieri quam 22, nec major quam 28. In Pentecoste minor non potest fieri quam 5, nec major quam 11. Si fuerit in Pascha luna 15, in Quadragesima erit 3, [Col. 1299C] in Rogationibus 22, in Pentecoste 5. Et quantos dies creverit in Pascha, tantos crescit in Quadrag. similiter in Rogation. seu in Pentecoste.
Argumentum ad initium Quadragesimae inveniendum.
LI. Quantos dies Pascha fuerit ante prid. Kal. Mart., in Febr. habebis Quadragesimam, et quantos dies post prid. Id. Apr. habueris Pascha, tantos dies post Kal. Mart. habebis Quadragesimam. Et si prid. Id Apr. habueris Pascha, Kal. Mart. habebis Quadragesimam.
Item ad Rogationes inveniendas.
LII. Quantos dies ante Kal. Apr. habueris Pascha, tantos dies ante Non. Mai. habebis Rogationes. Et quantos dies prid. Kal. Apr. habueris Pascha, tantos dies prid. Non. Mai. habebis Rogationes, et si [Col. 1299D] evenerit ut Kal. Apr. habueris Pascha, Non. Mai. habebis Rogationes.
Item ad Pentecostem inveniendam.
LIII. Quantos dies ante Kal. Apr. habueris Pascha, tantos dies ante XIII Kal. Jun. habebis Pentecostem, et quantos dies prid. Kal. Apr. habueris Pascha, tantos dies post XIII Kal. Jun. habebis Pentecostem. Et si evenerit ut Kal. Apr. habueris Pascha, XIII Kal. Jun. habebis Pentecostem.
De subpotationibus.
LIV. Subpotatio Eusebii, Hieronymi ab Adam, usque ad diluvium anni 2,252. A diluvio usque ad Abraham anni 942. Ab Abraham usque ad Moysen anni 505. A Moyse usque ad Salomonem, et primam [Col. 1300A] aedificationem templi, anni 488. In * secundum minorem quae tertius Regnorum liber continet jam juxta judicium anni 650. A Salomone usque ad instaurationem templi quae sub Dario rege facta, colliguntur anni 512. Porro a Dario usque ad praedicationem Domini nostri Jesu Christi, et usque ad 15 annum Tiberii primus * explentur anni 548. Itaque fiunt simul ab Adam usque ad praedicationem Christi et 15 Tiberii anni 5,228 [5,897]. Aetas proprie duobus modis dicitur; aut enim homines sic infantia, juventus, senectus. Aut mundi ab Adam usque ad Noe. Secunda a Noe usque ad Abraham. Tertia ab Abraham usque ad David. Quarta a David usque ad transmigrationem Judaeae in Babyloniam. Quinta deinde usque ad adventum Salvatoris. Sexta quae [Col. 1300B] nunc agitur usque quo mundus iste finiatur.
Si vis scire annos ab initio mundi multiplica quindecies, 400, et 15, et 10, et 15, 9. Adde indictionem ejusdem anni, et partire per 15 partem.
De termino paschali.
LV. Si vis invenire subito quotus terminus paschalis sit, si in mense Martio evenerit terminus, tene de Martio regulares 36. Subtrahe epactam lunarem ipsius anni, et quotquot dies post subtractam epactam de ipso numero remanserunt, collige numero in articulis, et in quo datarum evenerit, talem habebis terminum. Si autem in mense Aprili terminus incurrerit, tene de Aprili regulares 35, et de ipsis regularibus 35. Eodem modo calculabis quo superius diximus. Quod si mense Martio post deductam epactam [Col. 1300C] 30 tantum remanserint, 30 die Kal. Mart., id est III Kal. Apr. habebis terminum. Incipiente autem anno primo decemnovennali in mense Apr. epactam minime habes, quod recedas de ipsis regularibus 35. De Aprili recede 30, remanent 5. Quinto die de mense Apr., id est Non. Apr. habebis terminum, et sic omnibus annis.
De hebdomada.
LVI. Hebdomada apud Graecos et Romanos 7 dierum cursu peragitur. Apud Hebraeos autem 7 anni sunt. Declarat hoc Daniel de hebdomadibus. Hebdomada autem feriis constat. Feria quoque a fando dicta, quasi fari, eo quod in creatione mundi per singulos dies dixit Deus: Fiat. Item quia dies Sabbati ab initio feriatus habetur, inde dies solis prima [Col. 1300D] feria nuncupatur, quia primus est a feria. Item luna perinde secunda feria, quia secundus est a feria, id est a Sabbato, quod est feriatum. Sic et ceteri dies alii ex numero sumpserunt vocabula. Apud Romanos autem hi dies a planetis, id est erraticis stellis nomina acceperunt. Primus enim dies a sole vocatus, qui princeps est omnium siderum, sicut et idem dies caput est cunctorum dierum. Secundus a luna, quae soli splendore proxima est, et magnitudine, atque ex eo nutrit lumen. Tertius a stella Martis, quae Vesper vocatur. Quartus a stella Mercurii, quam quidam candidum circulum dicunt. Quintus a stella Jovis. quam Feton dicunt. Sextus ab stella Veneris, quam Luciferum asserunt, quae inter sidera plus luci, habet. [Col. 1301A] Septimus a stella Saturni, quae * sexto coelo collocata 30 * annis fertur explere cursum suum. Proinde autem gentiles ex his septem stellis nomina diebus dederunt, eo quod per eosdem aliquid sibi effici existimarent dicentes: habere ex sole spiritum, ex luna corpus, ex Mercurio linguam, et sapientiam, ex Venere voluptatem, ex Marte fervorem, ex Jove temperantiam, ex Saturno tarditatem. Talis quippe extitit gentilium stultitia, qui sibi finxerunt tam ridiculosa figmenta.
Item de hebdomada.
LVII. Hebdomada dicta est a Graeca appellatione, quasi Hebdom a numero 7 dierum dicta. Hebdomada enim apud Graecos 7 adest * dies veteres dicebant. Inde dicitur hebdomada, et reliquae hebdomadae. [Col. 1301B] Apud Graecos et Latinos septem dierum cursu peragitur, apud Hebraeos 7 annis dicebant. Hoc Daniel de septuaginta hebdomadibus, id est ab exitu sermonis, et exultationis captivitatis de Babylonia sub Esdra, et Nimian, et Zorobabel septuaginta hebdomadae, id est septem vicibus septuaginta anni sunt, quae efficiunt 490, quod spatium fuit a reditu captivitatis Babyloniae usque ad Nativitatem Christi. Et idcirco septem diebus hebdomada completur, quoniam scilicet universitatem creaturarum 6 diebus Deus operatus est, in septimo requievit. Prima die condidit lucem, secunda firmamentum, tertia mare et terras, quarta sidera, id est solem et lunam, quinta volucres et reptilia, sexta hominem ad imaginem et similitudinem suam, septima die requievit [Col. 1301C] ab omnibus operibus suis. Nomina dierum hebdomadae secundum Hebraeos duobus modis dicuntur, id est ordinem, et requiem, hoc modo. Prima Sabbati, secunda, tertia, quarta, quinta, sexta Sabbati, Sabbatum. Secundum Graecos dictione, et ordine nuncupantur hoc modo: Prima feria, secunda, tertia, quarta, quinta, sexta, septima feria. Secundum Latinos a diis gentilium et reliquiae nominantur. Habuerunt enim duos deos coelestes, et quinque terrenos. Martem patrem Romuli, Mercurium eloquentiae et ingenii dominum, Jovem virtutis, et humor * ejus idolum, Venerem libidinis, concupiscentiae et omnis turpitudinis inventricem; Saturnum patrem Jovis, frugum, et ventorum moderatorem. His delusa erroribus vetusta gentilitas, quae [Col. 1301D] propter frequentiam usitandi nomina deorum diebus saeculi imposuerunt. Sed propter eorum confusionem haec ipsa nomina Christiani non mutaverunt, ut cum singulis diebus nominantur, singulis horis despiciantur tam ipsi, quam et cultores eorum.
Item de mensibus.
LVIII. Mensis a mensura quadam nomen accepit, quoniam omnis mensis secundum lunae cursum 29 diebus et semisse mensuratur. Menses primitus in lunari cursu reperti sunt, et ab Hebraeis haec observatio primitus abstracta est, apud illos enim primum Kalendae et neomeniae dictae sunt. Menes enim apud Hebraeos luna, vel neomenia dicitur. Inde neomenias novae lunae observatione celebrant. Deinde apud Latinos [Col. 1302A] menses solares reperti sunt. Arcades enim annum suum 3 mensibus numerabant, id est in nomine 121 diebus computabant. Archanenses vero 6, id est singulos menses 62 diebus computabant. Graeci reliqui 354 annum proprium computabant. Incipiebat a Martio, computabatur mensibus 11. Romani vero auctore Romulo annum suum 10 mensibus computabant. Incipiebant a Martio mense, perficiebatur a Decembrio mense diebus 301. Symphronius autem adjunxit unum mensem, qui dicebatur Februarius, qui et modo Februarus dicitur, et computabant annum 322 diebus. Aurelius Clepa addit mensem 30 dierum, quem Graeci Afronitem vocant, quem nos Aprilium dicimus, et computabatur annus hoc modo 364 diebus. Numa [Col. 1302B] Pompilius addidit unum diem in honorem paris numeri, et annum 12 mensibus, et quatuor temporibus per incisionem duorum solstitiorum, et duorum aequinoctiorum in numerando distinxit. Nomina mensium secundum Aegyptios ita dicuntur: Dius, Apollonius, et Dyneus, Filisteus, Distreus, Artemisius, Pharemeneus, Laus, Scurpeus, Iperventius.
Item de mensibus.
LIX. Mensis est luminis lunaris circuitus, ac redintegratio, sive nova ad novam, in cujus figura plerumque hujus vitae cursus intelligitur, quae suis incrementis quasi mensis peragitur, eodem * nationibus suis certissimis terminatur. Mensem autem antiqui definierunt: quamdiu zodiacum circulum [Col. 1302C] perducit. Antiqui autem gentiles mensibus nomina quaedam ex diis suis, quaedam ex causis suis, quaedam vero ex numero imposuerunt, incipientes a Martio, quia ex ipso anni orientis ordinem servaverunt. Hunc enim Martium propter honorem Romuli sic appellaverunt, quia Martis filium eum crediderunt. Aprilem vero nullo deorum suorum nomine, sed de re propria, quasi Aprilem nominaverunt, eo quod tunc primum germina aperiantur in florem. Inde mensem Maium pro Maia Mercurii matre, quam deam aestimaverunt, vel propter majores. Deinde Junium a Junone, quam sororem, vel conjugem Jovis fuisse testantur. Alii autem sicut majoribus, ita pro junioribus Junium vocari dixerunt. Item Julium a Julio Caesare, Augustum vero ab Augusto [Col. 1302D] caesare Octaviano vocari dixerunt. Nam prius Julius Quinctilis, et Augustus Sextilis vocabantur, sed eorum nomine a Caesaribus Julio et Augusto sunt commutata. Jam September, quod septimus sit a Martio, qui est principium veris, similiter quoque October, November, et December ex numero imbrium atque aeris acceperunt vocabulum. Porro Januarium ex nomine Jani vocaverunt, sed specialiter Januarius appellatur, eo quod janua sit anni, atque principium. Februarium autem a Febribus Lupercorum sacris appellarunt. Apud antiquos itaque Latinos 10 mensibus cursus anni computabatur, sed Januarium Romani, Februarium vero Numa Pompilius addidit, atque in 12 menses distinxit. [Col. 1303A] Plerique autem asserunt Cyminum Sabinorum regem prius annum in mensibus divisisse, Id., Kal. et intercalares dies instituisse; in codicibus autem sanctarum Scripturarum 12 menses fuisse in anno etiam ante diluvium ostenduntur: sic enim ibi legitur: Aqua autem minuebatur usque ad undecimum mensem. Undecimo autem mense prima die mensis apparuerunt cacumina montium, sic enim tunc menses denumerabantur, non sicut nunc, hos enim Kal. et Idus, illos vero luna finita concludebat. Kalendae a colendo dictae; apud antiquos enim semper mensium principia celebrabantur. Idus quoque dictae a diebus, et Nonae a nundinis. Menses autem apud Latinos ex Kal. sumunt principium. Apud Hebraeos ex lunae nascentis recursu. Apud Aegyptios autem principia mensium esse ante Kal. 3 aut 2 dies [Col. 1303B] pronunciantur. Annum autem quasi quidam anum dici putant, id est cyclum, unde anuli dicti sunt diminutive. Principium anni alii ab Roma putant, ut populi Romani, alii ab aequinoctio vernali, ut Hebraei, alii a solstitio, ut Graeci, alii ab autumno, ut Aegyptii. Aera a die Kal. Januar. adcrescit. Bissextus autem a VI Non. Mart. usque ad diem Kal. Jun. lunae cursu proponitur. Annus Aegyptiorum sine bissextis habet initium VII Kal. Septemb., cum bissextus autem annus evenerit, ut * Kal., ut supra Scripturarum. Solstitium autem dicitur quasi solis statio. Aequinoctium vero, quod tunc dies et nox in aequitatem horarum duodenarum revertantur, coaequatis spatiis suis. Solstitium aestivum ideo lampas dicitur, eo [Col. 1303C] quod ex eo infundat diem lampas solis, claritatem majorem accipiat, caloremque novum advenientis aestatis.
Item de mensibus.
LX. Sini ut hii * menses Aegyptiaci, Orientales, Mauri, et Graeci, Macedones, Alexandrini, Asiani, Persae, Medi, Chaldaei non numerant dies. Mensium per Kal., et Non., et Idus, sed his Romani praejudicant. Sed Graeci, et hi supradicti omnes 12 menses habent, et sub mense eorum dies 30 semper praeter Aegyptios concordant omnes. In eodem mense bis, et in sole * lunae exceptis Aegyptiis, qui 13 menses faciunt, decimo tertio mense de 5 diebus remanentibus completo Agusto * ann. 3 sine bissexto, et 3 anno cum intret bissextus, sex dies adhuc de Agusto remanent [Col. 1303D] propter bissextum, et fit iste mensis decimus tertius 6 dierum, quos dies vocant Aegyptii epagomenas, id est Latine concurrentes.
Item de mensibus et lunae longitudine.
LXI. Menses quoque lunae secundum Latinos longitudine dispares: 6 longi, et 6 breves per omnem * communium lunae longe in anno embolismali simul cum luna embolismus, et dies bissextus, in eumdem annum conveniunt. Ut si luna 30 in Kal. Jan., et luna ipsius Jan. 30, et luna Februar. pro bissexto 30 computabitur. Et luna Mart. semper 30 secundum Latinos. Sed quod dicimus lunares menses longitudine dispares secundum numerum, non secundum naturam omnes lunae mensis aequales sunt. Unde [Col. 1304A] apud Hebraeos omnes menses 29, et semissem semper habent aetates; v. g., si accendatur luna media die, et ejusdem dies quatuor hebdomadibus in medio expletis, altera media die 29 luna * esse deinde semis usque in medium noctis: una enim vice apud Hebraeos media die, altera mensis vice media nocte accenditur luna. Sed parum Romani ab Hebraeis discrepant, non enim multum distat, si in altera luna diem integrum adjicias, an duos menses dividens aequas partes utriusque distribuas. Cum autem media die luna accenditur, locus accensionis medium Austri adfirmatur. Cum vero media nocte illuminatur, in medio Septemtrionis, sed ignito coeli loco inluminari traditur. In duobus horis apud Hebraeos luna accenditur, id est in media hora post 6, et in medio [Col. 1304B] noctis apud Romanos quibus videatur altera luna 30, altera 29 post 7 accenditur. Quia facilius est apud eos ad tenendam rationem unum imponere diem, qui efficit 30. Ideo Aquilonares hanc regulam non observant, quia consequens est apud eos ut mensis 31 die, luna 30, mensis 30 die, luna 29 habet. Sed si hoc dixerimus propter praeparationem bissexti vel solis accensio variatur, ut in toto coeli orbe circulo, quo luna currit, nullum locum arbitremur ejus accensione vacare luna longa 30, luna brevis 29, luna Jan. 30, luna Febr. 29, sic et omnes menses. Sed lunas mensis adsignare magis traditione magistrorum, et maxime Latinorum, quam literis divulgatum est. Aegyptios autem lunae narrat litera singulas lunas singulis mensibus distribuere. Necesse est vero [Col. 1304C] lectorem scire quamlibet lunam cuilibet mensi adscribat, utrumque in eo accenditur, an illo in quo ea extinguitur. Nam si semper Kalendis mensium lunae deficere essent solitae, et semper in Kal. mensium primae lunae compotibus praebere, et alterius mensis luna in alterum non vagaretur, profecto quaestio solubilis foret, et ea luna quae in eodem mense extinguitur et accenditur, ejusdem mensis esse definirent. Sed quod esse in Kal. mensium, et reliquis in exordio mensis diebus lunae deficiunt, et lunae accenduntur immobili ratione defigitur, ut luna quaelibet, in quo mense defecerit, et non inlustraverit, de eodem mense nisi unum diem tantum mense ipsius erit luna, excepta luna embolimaea, quae 13 sine mense vel luna mensibus non deputatur, dum fit [Col. 1304D] mensis, in quo duos * extinctionis fiunt, et mensis sine extinctione invenitur.
De mense et interrogatione lunae.
LXII. Dic de unoquoque mense luna quot dies habet, et qualiter menses solares numerantur. Diximus namque unoquoque mense lunam habere dies 29. et dimidium, et ob hoc in una lunatione 29. Sequente autem die jam prima numeratur; altera vero lunatione cum illa alia medietate quae relicta fuerat numeratur luna 30, etiam sequenti die 1, sic per totum annum uno mense luna 29, alio mense 30, sicque fit ut 6 menses luna numeretur usque 29. Sex autem alii menses usque luna 30, et in capite anni solaris inde fertur habere luna minus dies 11, id est sed [Col. 1305A] superius memoratos, et 5 qui ad mensem solarem adduntur supra 30 dies. Et cum ergo lunae 13 mense, id est dies 11 ad annos solares implendos fuerint adjuncti, restant de eodem mense lunae dies 19. Et hinc embolismorum ratio probatur existere, quod communium annorum videtur damna supplere, usque expleto decemnovennali cursu conveniunt in unum. Hoc quoque non est admittendum, quod in illo solari, in quo luna incipit accendi, si habet dies 31, tunc dicitur luna 30; in illo vero qui habet minus quam 31, tunc dicitur 29, et inde 1, nisi quando in Kal. Aug. fuerit 29, quod ceteris rationibus intermisso die noscitur addere, vel minuere. Ipsum quoque numerum clare noscitur, quibus mensibus 31 dies habere dicitur. Scilicet Jan., et Mart., Mai., Jul., Octob., ceteri vero IV Non. et cuncti VIII Id.
Item de mensibus quot horas habeant in die et nocte.
LXIII. Aprilis et Sept. habent horas in nocte 12, in die 12. Maius et Augustus horas in nocte 11, in die 13. Junius et Julius horas in nocte 9, in die 15. October et Martius horas in nocte 13, in die 11. November et Febr. horas in nocte 14, in die 10. Decemb. et Jan. horas in nocte 15, et in die 9.
Item de mensibus.
LXIV. Januar. IV Non. XIX, dies 31, luna 30. Febr. IV Non. XVI, dies 28, luna 29. Mart. VI Non. XVII, dies 31, luna 30. April. IV Non. XVIII, dies 30, luna 29. Maius VI Non. XVII, dies 31, luna 30. Junius IV Non. XVIII, dies 30, luna 29. Julius VI Non. XVII, dies 31, luna 30. Augustus IV Non. XIX, dies 31, [Col. 1305C] luna 29. September IV Non. XIX, dies 30, luna 30. October VI Non. XVII, dies 31, luna 29. November IV Non. XVIII, dies 30, luna 30. December IV Non. XIX, dies [31], luna 29.
De punctis lunae.
LXV. Luna prima, 4 punctis lucet, id est 40 momentis. Luna 2, 1 hora et 3 punct. Luna 3, 2 horis et 2 punct. Luna 4, 3 horis et 1 punct. Luna 5, 4 horis lucet. Luna 6, 4 horis et 4 punct. Luna 7, 5 hor. et 3 punct. Luna 8, 6 hor. et 2 punct. Luna 9, 7 hor. et 1 punct. Luna 10, 8 hor. lucet. Luna 11, 8 hor. et 4 punct. Luna 12, 9 hor. et 3 punct. Luna 13, 10 hor. et 2 punct. Luna 14, 11 hor. et 1 punct. Luna 15, 60 puncta, id est 12 horas. Luna 16, 11 hor. et 1 punct. Luna 17, 10 hor. et 2 punct. [Col. 1305D] Luna 18, 9 hor. et 2 punct. Luna 19, 8 hor. et 4 punct. Luna 20, 8 hor. lucet. Luna 21, 7 hor. et 1 punct. Luna 22, 6 hor. et 2 punct. Luna 23, 5 hor. et 3 punct. Luna 24, 4 hor. et 4 punct. Luna 25, 4 hor. lucet. Luna 26, 3 hor. et 1 punct. Luna 27, 2 hor. et 2 punct. Luna 28, 1 hor. et 3 punct. Luna 29, 4 punct. habet Luna 30, 2 punctis crescit, et 2 decrescit.
Dic mihi quot horas lucet luna, vel quot punctos habet luna, quibus partibus hoc reperiri possit. Quare per 4 partem multiplicas ipsam lunam, quia quarta die factus est sol et luna. Quare per quintam dividis, et quinque puncti unam horam explicant.
De numeris.
LXVI. Numerus apud Hebraeos, Chaldaeos et Syros mina dicitur, cum Graecis arithmus nuncupabatur, apud Aegyptios laterculus, penes Macedones calculus, cum Latinis compotus, ema cum Hebraeis, apud Graecos emera, penes Latinos dies. Libia in Hebraeo, nicta in Graeco, nox apud Latinos. Primus apud gentiles dies nominatur a sole, secundus a luna, tertius a Marte, quartus a Mercurio, quintus a Jove, sextus a Venere, septimus a Saturno.
De annis naturalibus, et magnis seu solstitiatibus.
LXVII. Annus naturalis est, ut cum se soli luna subponit, ut inter orbem solis et oculos nostros media facta tenebras totius orbis efficiat, quod dicitur eclipsis.
[Col. 1306B] Annus magnus dicitur, quando omnia sidera certis temporibus, numerisque completis ad suum locum, vel ordinem revertuntur, quem annum antiqui finire, vel adimplere dixerunt.
Annus solstitialis est cum sol expleto per omnia signa circuitu in id, unde principium cursus sui sumpsit, recurrit. Ipse est solaris annus, vel civilis, qui diebus 365 peragitur.
De incendio lunae.
LXVIII. Incenduntur lunae 225 certis computatis minutis, id est 10 paene minuta in unaquaque hora per singula continent momenta 10. Ita dies et nox raro diminuitur, donec in fine anni 14 id efficiunt. Sic mutatio lunae intelligitur per 19 annos.
De die solis orientis.
LXIX. Dies est solis orientis praesentia, quousque ad occasum perveniat. Dies autem geminatur appellari solet proprie a solis ortu usque quo veniat ad occasum, spatie, * die duo sunt inter diurnum et nocturnum, et est dies horarum 12. Partes abusivae diei 3 sunt, mane, meridies, et suprema. Initia diei alii a solis ortu putant, ab occasu, alii a media nocte. Nam Chaldaei a solis ortu diei initium faciunt, totum id spatium hi diem appellantes. Aegyptii autem ex initio noctis sequentis diei originem trahunt. Romani autem a medio noctis initium oriri diei volunt, et in medio noctis finiri. Fasti dies sunt, quibus fatur, id est dicitur, ut nefasti quibus non dicitur. Feriati dies, in quibus res divina fit, et [Col. 1306D] abstinere homines a litibus oportet. Profesti dies festis contrarii, id est sine religione. Atri dies sunt, qui et communes vocantur. Siderales, in quibus sidera moventur, et homines a navigationibus excluduntur, isti continuo 30. Praeliares, quibus fas est hostem bello lacessere. Intercalares dies sunt 5, qui juxta Aegyptios supersunt 12 mensibus, et incipiunt IX Kal. Sept. et V Kal. memoratarum finiuntur. Dies epactarum sunt 11, qui per singulos annos ad cursum lunarem adcrescunt. Nam in anno 12 lunae 354 dies habent, remanent ad cursum anni solaris dies 11, quos epactas Aegyptii vocavere, pro eo quod ad inveniendam lunam per totum annum adjiciantur. Solstitiales dies sunt, in quibus sol stat, [Col. 1307A] crescente spatio dierum vel noctium. Aequinoctiales dies sunt, in quibus dies et nox in aequalibus horarum spatiis concordant, seu evolvuntur. Nox est solis absentia, quamdiu ab occasu rursus ad ortum recurrat. Noctem autem umbram fieri terrae tanquam datum ad requiem corporis credimus, non ad alicujus operis officium; nox autem a nocendo dicta, eo quod oculis noceat.
De die.
LXX. Dies est prima creaturarum, ostensio rerum, comes solis. Item dies solis praesentia, quousque ad ortum perveniat. Isidorus dicit: «Dies gemine appellari solet, proprie ab ortu solis, donec rursus oriatur, abusive vero ab ortu solis, usque quo ad occasum perveniat, quae ideo dies dicta est a dividendo [Col. 1307B] lucem a tenebris.» Item Phragonus dicit: «Sol super terram dies est, sol sub terra nox est. Initia dierum 4 sunt secundum Hebraeos; ab ortu solis dies. In principio operum Domini,» et reliqua. Secundum Chaldaeos a medio die. Secundum Graecos et Aegyptios ab ortu stellarum. Secundum Romanos a media nocte. Ab ortu solis Hebraei computant propter physicam scientiam rerum, quia natura creaturarum a lumine initium sumpsit. Prima enim die condidit lucem testimonio Moysis: Fiat lux, et facta est lux. Chaldaei ideo a media die incipiunt, quia cursum lunae observant, quae assidue circa mediam diem accenditur, et extinguitur. Aegyptii vero quia astrologi sunt, et circulum siderum observant, a vespere et ortu stellarum incipiunt, quarum cursus [Col. 1307C] et tempora observant. Romani a media nocte incipiunt, sequentes illud quod scriptum est: Media nocte factus est mundus, et media nocte iterum destruetur. Et in Evangelio: Media nocte clamor factus est, et reliqua. Et iterum: Sicut fur in nocte, ita veniet. Partes diei tres sunt, mane, meridies, suprema. Mane dictum est a manibus infernorum diis, qui res ad gaudendas fruges distillant, quorum * conversata luna ad terram est. Vel mane a Manibus diis, quos antiqua gentilitas oriente colebat. Vel mane a Mano dictum est, quod veteres Latini bonum dicebant, ut Isidorus meminit: «Mane a Mano,» et reliqua. Meridies, quasi medies, hoc est medius dies; tunc enim purior micat lux, quando sol medio coelo rutilat, et totum orbem pari claritate inlustrat. [Col. 1307D] Vel meridies, quasi meridios, quia tunc purior micat aether; merum enim purum dicitur. Suprema dicta est pars diei novissima, quia superest ultima. Tunc dies ad vesperum supprimitur, quando nubilosae noctis caligine obumbratur. Mane ab ortu solis usque ad horam quartam dicitur, quod ut quadrans artificialis. Meridies 5, 6, 7, 8, horam tenet. Suprema 9, 10, 11, 12 horam obtinere videtur.
De nocte.
LXXI. Nox est obscuritas mundi, latibulum, requies vivorum. Nox dicta est a nocendo, eo quod obtutibus nocet humanis, vel quia fures et bestiae in ea noceant. Vel quia negotiis et laboribus humanis nocere, vel impedire videtur. Vel quia ab etymologia [Col. 1308A] Graeca nomen accepit; nictus enim Graeci, noctem Latini dixerunt, ut in Psalmis legitur: In merasce nictus, id est, die ac nocte. Partes noctis sex sunt: vesper, crepusculum, conticinium, intempestivum, gallicinium, matutinum. Vesperum dictum est a stella occidentali, quae Vesper vocatur, et ipsa stella ab Hesperia regione nomen adsumpsit, mutata v pro h, vesper dicitur. Hesperia autem dicta est pridiem Spania ab Hespero * regionis filio, qui hanc regionem bellicis virtutibus subjugavit. Et hanc stellam nautae, ne nocturna in navigatione oberrarent, navigantes a Gallograecia observabant. Hanc stellam alii ferunt uno anno solem praecedere, cum Lucifero lumen matutinum aequalibus radiis praeclarare, et duobus annis post in occasu solis remanere. [Col. 1308B] Mutato nomine vesper nominatur, cum Lucifero vero Lucifer dicitur. Crepusculum dictum est nocturni temporis spatium a crepero, id est commixtione tenebrarum, et luminis, quia Graeci diafodi nominant, id est dubitantia inter excessum diei et introitum noctis aut exitum noctis et introitum diei; et ob hoc dubium, quia si quis expergefactus fuerit a somni gravitudine in hoc tempore incertum se putat esse, utrum transacto noctis spatio ad diei claritatem pervenerit, aut exacto die ad initium noctis perducit. Conticinium, hoc est silentium; conticescere enim silere est, quia in ipso tempore omnes tacent, et silent, et primi somni gratia adgravantur. Intempestivum, medium, et inactuosum spatium noctis, tempus, quando nihil agi potest, et omnia [Col. 1308C] sopore quieta sunt. Gallicinium dictum est a clangore volucrum nuncupatum quasi gallicanium, propter gallos, videlicet lucis praenuncios; et hoc tempus antelucinium dicitur, quia galli antelucani nuncupantur, eo quod naturaliter praeconio, et plausu alarum lucis adventum praenuntiant. Matutinum dictum est noctis tempus a maturitate lucis accedente die, recedente aurora. Aurora dicta est, quasi Eurora ab Euro vento dicta, quia in ipsa hora Euri spiramen ad excitandas fruges ab Austro emittitur. Inter vesperum, et vesperam, et vesperem, hoc interest, quia vesperum diei, vespera inclinatio solis ad occasum, vesper uniuscujusque rei consummatio vespere nuncupatur. Haec sunt 6 spatia noctis, et binas horas obtinent.
De 14 luna paschali.
LXXII. Si vis scire quibus annis 19 circuli Martio mense 14 luna paschalis incurrat, hoc est anno 2, 5, 7, 10, 13, 16 et 18. Hos suprascriptos 7 in Martio mense reperies; residuos vero 12 secundum regulam subter adnexam Aprili mense indubitanter calculabis.
Item de 14 luna paschali quota feria sit.
LXXIII. Incipit calculatio quomodo reperiri possit, quota feria singulis annis 14 luna paschalis, id est decemnovennalis primi circuli. Anno primo, quia non habet epactas lunares pro eo quod cum 19 inferioris anni 18 et suas 11 epactas * additur etiam Aegyptiis die uno fiant 30, id est luna mensis unius [Col. 1309A] integra, et nihil remanet de epactis. Et quia Apr. mens. incidit in eo anno luna paschalis 14, tene regulares semper in eo mense 35, subtrahe 30, id est ipsam lunam integram, et remanent 5. Die 5 a Kal. Apr., hoc est Non. Apr. occurrit luna 14 paschalis. Tene suprascriptos, adde concurrentes ejusdem anni 5: fient 10, adde et regulares in eodem semper mense Aprilis 7: fiunt 17. Hos partire per 7, id est bis septies, fit 14. Remanent 3. Feria 3 incurrit luna paschalis 14 et Dominicus festi paschalis dies luna 19.
Item praefati circuli anno 2, a quo sumunt exordium epacta 11, et incidit in eodem anno luna paschalis 14 in mense Martio. Tene 36 regulares semper in eo mense, subtrahe epactas 11, remanent 25. [Col. 1309B] Die 25 mensis Martii a Kal. quod est VIII Kal. Apr. occurrit luna paschalis 14. Tene suprascriptos 25, adde concurrentes ejusdem anni 5: fiunt 30, adde semper in fine hujus mensis Martii regulares 4: fiunt 34. Hos partire per 7, id est septies 4, fiunt 28, remanent 6; si nihil remanserit Sabbatum est, 7 feria erit 14 luna paschalis, et Dominicus festi paschalis dies luna 15.
Iterum mense Aprili saepe dicti circuli anno 3 tene semper in primis regulares 35, subtrahe epactas ejusdem anni 22, remanet 13. Die 13 mensis, id est Id. Apr. occurrit luna paschalis 14. Tene hos 13, adde concurrentes ejusdem anni 6, fiunt 19. Adde in Apr. mense semper inferius regulares 7, fiunt 26. Hos partire per 7 septies 5, fiunt 21, remanent 5. [Col. 1309C] Feria 6 erit 14 paschalis, et Dominicus dies festi paschalis luna 15. Ita annis singulis a primo anno usque ad 95 annum calculabis. Si quando mense Martio 14 luna paschalis incurrit, 36 regulares in primis teneas. Ex quibus epactas cujus volueris anni deducas, et concurrentes adjicias, et in finem semper 4 regulares augmenta.
April. vero mens. 35 in capite tene, ex quibus deduc supra scriptas epactas, et adjectis ejusdem anni concurrentibus suis, et regularibus in finem 7 augmenta. Latinius namque ac brevius omnia argumenta paschalia calculabis. Hoc tamen propterea lectori sit cognitum, quo ies in utroque mense suprascripto in prima regula contingit, ut deductis epactis amplius quam 30 remaneant, demittenda esse 30. Quod [Col. 1309D] si 1, aut 3, aut amplius superfuerint, tot dies ipsius mensis a Kal. sit luna paschalis 14. Quando hoc deductis epactis infra 30, ut puta 20, seu amplius, minusque remanserit, idem tot dies mensis a Kal. occurrit luna paschalis 14. Si enim deductis epactis 30 tantum remanserint, quod semel in 19 annis accidere manifestum est, 30 die a Kal. erit luna paschalis 14.
Item de luna termino paschali.
LXXIV. Si vis cognoscere quota luna festi paschalis occurrat, si in Martio mense Pascha celebratur, compota menses a Septembri, fiunt 6. His semper adjice regulares 2, fiunt 8; adde et epactas, id est adjectiones lunares cujus volueris anni, ut puta [Col. 1310A] indictiones 3 epactas 12, qui fiunt 20, et diem mensis quo Pascha celebratur, id est de Martio mense dies 31, fiunt simul dies 51. De his deduc 30, remanent 21 Luna 21 in die Resurrectionis Domini. Si vero mense Apr. Pascha celebratur, computa menses a Septembri usque ad Martium, fiunt 7. His semper adjice regulares 2, fiunt 9. Adde et epactas lunae cujus volueris anni, ut puta indictione 4 epactas 23, qui fiunt 31, et diem mensis Apr. quo Pascha celebratur adde, id est de Aprili dies 13, qui simul fiunt 45, de his deduc 30, remanent 15, Luna 15 est in die Resurrectionis.
De die septimanae quotus sit.
LXXV. Si vis sapere quotus dies septimanae sit, sume dies a Januario mense usque ad mensem, [Col. 1310B] quem volueris, ut puta usque ad 31 diem mensis Martii, fiunt dies 90. His semper adjice 1, fiunt 91, et semper adde concurrentes cujus volueris anni, ut puta anni praesentis indictione 3, eo currentem 1, fiunt simul 92. Hos partire per 7, id est septies 10, fiunt 70. Iterum septies 3 fiunt 21, remanet 1. Sic quamlibet diem a Kal. Jan. usque ad diem 31 mensis Decembris, quota feria fuerit invenies computando, ut et regularem 1, et concurrentes ejusdem anni, quae a Januario mense semper incipiunt, pariter adsumes.
Si requirere volueris quotus dies septimanae sit hodie, quocumque die computare volueris, fac omnes menses esse dierum 29, et quicquid ex eis remanserit 29 praetende in manu tua propter compotandum, [Col. 1310C] et quanti dies venerint de mense tunc tibi praesenti quando hoc computare volueris, adde et accessores solis anni cujus volueris, et indictionem anni, quem quaeris, et divide in septimas, et dimitte ex eis quanti fuerint, et quicquid tibi remanserit, ipse dies est septimanae, ut puta indictione 1 anno quo fecimus Pascha VII Id. Apr., habet sol adjectiones 4, adde 1 indictionis. His adde 1 Kal. Jan. 3, et tolle de 9, 2 et de 10, 3, 8, ergo et 6 quid sunt nisi 14. Si non remanserit tibi aliquid Sabbatum 6 feria erit Kal. Jan. isto anno. Si remanserit 1 Dominica, si 2, secunda feria. Ita in reliquis feriis observandum est.
Si nosse vis Kal. Jan. per singulos annos quota feria intrent, sume annos ab Incarn. Domini nostri [Col. 1310D] Jesu Christi 808, hos partire per 7 partem, et 4 partem, quam partitus es, adjice super 909, fiunt simul 1011. Hos partire per 7, remanent 3. Feria 3 erit Kal. Jan.; si 4, feria 4, si nihil Sabbatum; si 1, Dominica.
Si vis scire Kal. mensium qua die intrent, hoc argumento cognoscitur volventibus annis, hoc modo. Octob. 1 literam habet. Novemb. 4. Decemb. 6. Jan. 2. Feb. 5. Mart. 5. Apr. 1. Maii 3. Jun. 6. Jul. 1. Aug. 4. Septemb. 7. His semper adde epactam solis cujuslibet anni, et deinceps partire per 7, septies 1, aut septies 2, sicque calculationis seriem sine ullo errore reperies, excepto in bissextili anno. In his 5 mensibus vacat, hoc est Octob., Novemb., [Col. 1311A] Decemb., Jac., Febr., deinde in supradicto numero decidit.
Si vis agnoscere quota feria sit septimanae cujuslibet mensis, computa hoc modo. Octob. 3, Novemb. 2, Decemb. 3, ut qui 31, diem habent, 3 adsumas de eo mense, et qui 30, de eo mense semper adsumas 2, et diem mensis quo requiris; deinde partire per 7, et quicquid remanserit in manu tua, adjectis accessoribus solis, quae eo anno eveniunt, ipsa est feria cujuslibet anni. Febr. autem mense praetermittas, quia imperfectum numerum habet, nisi tantum dies ipsius mensis, quando intrat, usquequo exeat.
De luna in Kal. Jan. et XI Kal. Apr.
LXXVI. Si vis agnoscere, quota luna sit in XI [Col. 1311B] Kal. Apr., sume annos Domini qui fuerint eodem anno, quosque computare volueris, deinde partire per 19 partem, et quicquid remanserit ex eis in manu tua, rursum ipsas multiplica per 11, ac deinde partire per 30 partem, et quicquid remanserit de eodem compoto, tota luna erit in XI Kal. Apr. eo anno. Si requirere volueris a Septembri in Decembrem, in his 4 mensibus 3 regulares adjicies. In bissexto autem solummodo anno 2 regulares semper in mense numerabis, et pro 30 die 32 annis singulis, et mens. adsumes in fine.
Si vis sapere quota luna fuerit mense, quo volueris, ut puta anno quo facimus Pascha III Id Apr. fuit, v. g., 9 mense post illud Pascha, computa lunam ejus tali modo. Tolle de Septemb. 1, id est [Col. 1311C] pro eo uno pones de Octob. 1. Mitte 2 regulares, fiunt simul 4, pone et dies mensis, qui transierunt de eo, quem computas, ut puta modo hodie quando hoc compotavi 23, vel qualiter evenerit, mitte et adjectiones lunae 22, adde 7, fiunt simul dies 52. Tolle de his 30, remanent 22. Hodie quando hoc compotavi, 22 luna est mensis Novembris. Tali ordine lunae aetatem omni die mensium invenire facile poteris, si sic semper compotaveris.
Si vis nosse quota luna sit Kal. Jan., scito quotus cyclus lunaris sit. V. g., cyclus 15. Tene tibi 1, id est ipsas Kal. Jan., adjice quinquies decies quinquies, fiunt 75, quos adjicies super 1, et fiunt simul 76. Item decies sexies quindecies faciunt 90 quos adjicies super 76, et fit summa numerorum [Col. 1311D] 166, in quibus partitis per 30 remanent 16. Luna 16 erit Kal. Jan., et puncti 16. Isto modo per decem-novennalem cyclum lunares computabiles semper, et Kal. Jan. quota sit luna sine errore reperies. Dum autem veneris ad cyclum lunarem 17, et dixeris quinquies decies septies super Kal. Jan., qui faciunt 85 si partiris sexagesimam, et adjicies super 85 ipsum 1, fiunt 86. Deinde decies sexies decies septies fiunt 102, quos adjicies super 87, et fiunt 189. Ibi tricesim. remanent 9. Luna 9 est Kal. Jan., et puncti 27. Sic et 18 et 19 cyclo facies. A primo vero cyclo lunari usque 16 non partire 60 partem, ne in errorem incidas.
Item aliud compendiosum nuper inventum. Scito [Col. 1312A] quotus lunaris cyclus sit. V. g. praesenti anno 3. Multiplica hoc per 11: undecies 3 fit 33. Divide per 30, remanent 3. Adde et primum diem Kal. Jan. fiunt 4. Luna 4 erit in Kal. Jan. praesente anno, sicque per 19 annos cycli lunaris facile poteris invenire, ut scias quotus cyclus lunae sit absque eo dividente per 19, atque eis iterum multiplicatis per 11. Iterum partiris per 30, et ex eis quicquid remanserit addito etiam uno Kal. Jan. tota luna erit in Kal. Jan. Hoc autem firmissime memento, ut quotiens ad 9 cyclum lunarem perveneris, deinde sumas et aliud 1 usque ad primum cyclum, et absque titubatione reperies quota luna sit Kal. Jan.
De qua re juxta Aegyptiorum argumenta veracia talis supputationis probantur adhibuisse compendium. [Col. 1312B] Ponunt in primis epactas, id est, adjectiones lunares, quae per hanc indictionem 4 23 sunt. In his adjiciunt 4, id est medietatem numeri 8 mensium, a Septembri scil. usque ad Apr., fiunt 27. Super hos addunt et quota die mensis Pascha contingat, id est a Kal. Mai. dies 19, et quia 5 dies Aegyptii praeire noscuntur, fiunt simul 24, et ita 51 omnis summa colligitur. Ex his subtrahunt 30, remanent 21. Ipse est numerus lunae paschalis. Haec autem verae rationes expliciunt. Deo gratias. Amen.
De annis a principio mundi.
LXXVII. A principio mundi usque ad diluvium anni 2,245. Item a diluvio usque ad nativitatem Abrahae anni 942. Natum autem 43 Abraham regnante [Col. 1312C] jam Nino eadem monumenta testantur, a cujus tempore etiam gestarum rerum publici scriptores apud barbaros esse coeperunt, anni 3,688, 5 feria IX Kal. Apr. luna 13 incipiente jam vespera doceantur impleti, cujus sequenti die scilicet anno 3,690 procedente, mense primo, VIII Kal. Apr., luna 14, noctis initio, Hebraeos claruit agni sacrificium peregisse. Passum autem Dominum nostrum Jesum Christum peractis * 2,228 annis ab ortu mundi, quod gestum est inchoante anno 2,229 non potest dubitari, 6 feria id est VIII Kal. Apr. crucifixus est et sepultus. Tertia autem die, hoc est VI Kal. Apr. Dominica resurrexit a mortuis. Per 430 annos cum consulibus, ac deinceps sine consulibus per annos 102 futuros, ut 532 annorum omnis summa constat.
Item de annis a principio mundi.
LXXVIII. A principio mundi usque ad diluvium anni 2,245. A diluvio autem usque ad Abraham anni 942. Ab Abraham vero usque ad egressionem filiorum Israhel ex Aegypto usque ad aedificationem templi Salomonis anni 481. Ab aedificatione ergo templi usque ad dissolutionem ejus et transmigrationem in Babyloniam, anni 390. A transmigratione igitur Babyloniae usque ad Passionem Domini anni 659. A passione usque ad transitum sancti Martini anni 412. A transitu sancti Martini usque ad transitum Chlodovaei regis anni 141. A transitu Chlodovaei usque ad transitum Theodoberti anni 30. A transitu Theodoberti usque ad transitum Sigiberto [Col. 1313A] anni 29. Ab initio mundi usque ad regnum Theodorici sunt anni 5,660.
De numero annorum ab origine mundi usque ad adventum Domini.
LXXIX. Anni ergo sunt ab origine mundi usque ad Nativitatem Christi, sicut in Orosio legitur, 5,199. Hinc ipse dixit ab orbe condito usque ad Urbem conditam anni sunt 4,484. Ab urbe autem condita usque ad Nativitatem Christi anni sunt 715. Colliguntur ergo anni ab origine mundi usque ad adventum Domini nostri Jesu Christi 5,199.
De annis ab origine mundi, vel Incarnatione.
LXXX. Ab Incarnatione autem Domini nostri Jesu Christi usque ad praesentem annum, sicut in omnibus cyclis, qui recte scripti sunt, et sicut per [Col. 1313B] argumenta ostenditur, anni sunt 784. Sed tamen secundum lunam coepit annus 99 a XVI Kal. Mai. Simul autem anni sunt ab origine mundi usque in praesentem annum 5,989. In chronicis legitur. Anni autem ab origine mundi usque ad praedicationem Domini nostri Jesu Christi quae facta est anno 15 Tiberii Caesaris, et usque ad baptismum Domini 5,228. Item Orosius dicit. Sunt autem ab Adam primo homine usque ad Ninum magnum, ut dicunt, primum regem Persarum, quando natus est Abraham anni 3,184, qui ab omnibus historiographis vel omissi, vel ignorati sunt. A Nino autem vel Abraham usque ad Caesarem Augustum, id est usque ad Nativitatem Christi, quae fuit anno imperii Caesaris 42, cum facta bella toto orbe cessarunt, colliguntur [Col. 1313C] anni 2,015. Fiunt simul 5,199. Item in chronicis legitur secundum Eusebium, et Hieronymum, et Prosperum ab Adam usque ad diluvium anni sunt 2,242. Ab Abraham usque ad Moysen, et egressum Israhel ex Aegypto computantur 505. A Moyse usque ad Salomonem, et primam aedificationem templi sunt anni 479. A Salomone usque ad instaurationem templi, quae sub Dario Persarum rege facta est colliguntur anni 512. Porro a Dario usque ad praedicationem Domini nostri Jesu Christi et usque ad 15 annum Tiberii Caesaris principis Romanorum explentur anni 547. Omnes autem anni usque ad praedicationem Domini nostri Jesu Christi 5,235. Isidorus autem dicit: Cessante regno ac sacerdotio Judaeorum Dominus noster Jesus Christus ex Virgine nascitur [Col. 1313D] anno 42 regni Caesaris Augusti, 15 annis de regno ejus adhuc restantibus. Regnavit autem annis 56. Post illum regnavit Tiberius Caesar 23 annis; 15 autem anno regni Tiberii Dominus crucifixus est, peractis annis a principio mundi 5,228. Hunc eumdem numerum Victorius confirmat dicens: Passum ergo Dominum nostrum Jesum Christum, et reliqua.
Incipit de mundi principio.
LXXXI. Quomodo factus est mundus, initio creaturarum Dei, etc. Reliqua omittuntur, quod eadem infra cap. 148 habeatur.
Item de mundi principio.
LXXXII. Interrogatio de mundi principio, quomodo factus sit initio creaturarum Dei? in quo die? [Col. 1314A] et in diebus septimanae? et in quo anno? et in quo tempore? Si in die anni? in nocte? et in qua hora? interrogamus. In aequinoctio autem et in die Dominico, et in communi anno secundo, et in ogdoade, et in prima hora creatus est, et in momento oculi omnia simul creata sunt a Deo. Latini namque aequinoctium VIII Kal. Apr. facere volunt, sed hoc sancta synodus minime permisit propter illos 3 dies, id est 5 feriam, quando Dominus noster Jesus Christus tentus est, et sextam feriam quando crucifixus est, et septimam feriam, quando in sepulcro quievit, quos foras limitum etiam tanto minime abjiciendos putavit, et ideo in ipso sancto concilio statutum est, ut aequinoctium ab XI Kal. Apr. computetur.
De annis ab incarnatione mundi.
[Col. 1314B] LXXXIII. Si vis scire quotus sit annus ab incarnatione mundi, compota 391 per 15, fiunt 5,865. His semper adde 33 regulares, fiunt 5,903. Isti sunt anni ab initio mundi, anni scilicet ab incarnatione Domini 703, memor esto in 15 indictione supradictam regulam observare.
Si vis scire quota sit indictio, sume annos a mundi initio, ut puta 5,903. His semper adde 7 regulares, fiunt 5,911. Partire per 15: quindecies 300, 4,500. Remanent 1,311. Quindecies 60, 900. Remanent 511. Quindecies 30, 450. Remanent 61. Quindecies 3 [4], 60. Remanet 1, prima indictio. Si nihil remanserit, 15 indictio est.
Si vis scire quotus sit annus solaris circuli, et quot vicibus in se revolutus sit: sume annos ab initio [Col. 1314C] mundi, ut 5,903. Partire hos per 28. Vicies octies 210, 5,980. Remanent 34. Annus 24 annus est solaris circuli.
Si vis scire concurrentes septimanae dies, tene suprascriptum numerum 24. Tolle semper 1, remanent 23. Adde 4 partem, fit 28, et partire per 7 partem, id est. quater 7, fit 28. Nihil remanet, Sabbatum est in IX Kal. Apr. Quicquid supra 7 remanserit, tota feria erit.
De prima Luna primi mensis monstranda.
LXXXIV. Si vis agnoscere, quomodo initium primi mensis, hoc est prima luna invenitur, scito eodem anno quolibet, et quot epactae sunt in Kal. Jun., et quota luna fuerit, tot dies in Martio mense a fine retro subtrahe, et ubi deveneris, ibi initium [Col. 1314D] primi mensis invenies, exceptis tribus embolismis, id est novissimo embolismo ogdoadis, et primo endecadis, et novissimo. In novissimo enim embolismo ogdoadis initium primi mensis in Non. Apr. invenitur. In primo autem embolismo endecadis in IV Non. Apr. invenitur prima luna primi mensis. In ultimo vero embolismo endecadis in III Non. Apr. initium primi mensis invenitur.
De bissexto monstrando per cyclum solarem.
LXXXV. Si vis scire de bissexto, tene annos solaris cycli quotcunque fuerint in praesenti quolibet anno. V. g. 14 anno cycli solaris; dimitte semper 1; remanent 13. Partire per 4 partes, dimitte 12. Quater quaternos, remanet 1; primus annus est [Col. 1315A] praeparationis bissexti. Si nihil remanserit, bissextus erit.
Item argumenta de concurrentibus monstrandis.
LXXXVI. Si vis scire adjectiones solis, id est concurrentes septimanae dies IX Kal. Apr., sume annos ab incarnatione Domini, quicumque fuerint, v. g. 810. Hos divide per quatuor partes, et annorum qui fuerint 4 partem semper adjice, bissextilem diem 4 semper anno invent. * hic addit. In 400 ergo annis bissextiles dies sunt 100. In 200, dies 50 bissextiles. Item in 160 annis, hoc est in duobus octogenis 40 dies, bissexti 28 annis 7 sunt. Simul autem in 810 annis bissextiles dies sunt 204. Quod adjicit Dionysius super annos Domini, peractis 5,228 annis ab ortu mundi eadem Chronicorum relatione monstratur. [Col. 1315B] Item in Chronicis legitur. Omnes anni ab origine mundi usque ad praedicationem Domini nostri Jesu Christi, quae facta est 15 anno Tiberii Caesaris, et usque ad baptismum Domini 5,228, usque ad annum autem praesentem 6,038.
Ad ann. praeparationem bissexti ab origine mundi.
LXXXVII. Si vis scire iterum bissextilis annus num sit, an etiam annus praeparationis bissexti: sume annos ab initio mundi usque ad praesentem annum, v. g., 5,989. Hos divide per 4. Dimitte per 4,000 quae 4 partes aequales sunt, et postea dimitte 1,600, quia 400 sunt 4 vicibus. Remanent 389. Dimitte 320. Quia 4 octogeni sunt; remanent 69. Dimitte 40, quia 4 deni sunt; remanent 39. Dimitte 28, quia 4 septem sunt; remanet 1. Primus annus [Col. 1315C] est praeparationis bissexti. Si autem 2 remanent, secundus annus praeparationis bissexti. Si 3, tertius. Si autem totum numerum annorum ab origine mundi per 4 partes aequales partitus fueris, bissextilis annus erit.
De concurrentibus monstrandis per annos ab origine mundi.
LXXXVIII. Si vis scire quot concurrentes sunt in unoquoque anno praesenti, sume annos ab initio mundi, v. g. 5,989. Hos divide per 4 partes; hoc est 1,497 quatuor vicibus; et 4 partem, quam partitus fueris, hoc est 1,497 mitte super 5,989. Fiunt simul 7,486. Hos divide per 7 partes, quia diem septimanae quaeris; dimitte 7,000, quia septem partes aequales sunt, hoc est 1,000 septem, remanent [Col. 1315D] 486. Dimitte 7 vicenos, remanent 56. Dimitte 63, quia 9 septem sunt, remanent 3. Concurrentes 3 sunt anno praesenti, sicque per alios annos hoc argumento concurrentes invenies, totum numerum annorum ab initio mundi usque in praesentem annum colliges, et 4 partem superaddendo per 7 divides. Quotus numerus remanserit, tot concurrentes erunt in praesente quolibet anno. Si autem totum numerum per 7 partitus fueris, 7 concurrentes erunt in illo anno, et IX Kal. Apr. Sabbato erunt in illo anno.
De divisionibus temporum.
LXXXIX. Divisiones temporum 16 sunt: id est atomus, momentum, minutum, punctum, hora, quadrans, [Col. 1316A] dies, hebdomada, mensis, tempus, annus, cyclus, vicissitudo triformis, saeculum, aetas, mundum. Atomus nomen Graecum est, quod interpretatur indivisibilis, nam atomon apud Graecos indivisum, vel indivisibile interpretatur. Omne enim quod in mundo est sive corporale, seu incorporale, quod dividi ac partiri non potest, atomus est. Sicut ait Isidorus: Atomos philosophi dicunt quasdam partes in mundo minutissimas, ut visui non pateant, nec sectionem recipiant. Huc illucque feruntur sicut minutissimi pulveres, qui effusi per tenebras solis radiis videntur. Atomorum genera quinque sunt, id est atomus in re, atomus in corpore, atomus in oratione, atomus in numero, atomus in tempore. In re sicuti praedicti pulveres. In corpore veluti cum [Col. 1316B] partiris quamlibet partem lapidis in 1,000 particulas, millesima pars quae partiri, vel dividi non potest, atomus in corpore dicitur, id est indivisibilis. Atomus in oratione, sicuti oratio in versus, in partes, in syllabas dividitur, ita syllaba in literas, litera autem dividi, vel solvi non potest, ideoque atomus a Latinis philosophis dicta est. Atomus in numero sicuti solvitur millias in 1,000, 1,000 in 100, 100 in 20, 20 in 10, 10 in 5, 5 in 2, 2 in 1, 1 vero quod dividi, aut solvi non potest, atomus in numero dicitur. Atomus in tempore, sicuti solvitur saeculum in aetates, aetas in annos, annus in menses, mensis in hebdomadas, hebdomada in dies, dies in quadrantes, quadrans in horas, hora in punctos, punctus in minuta, minutum in momenta, momentum in atomos [Col. 1316C] 16, pars 16, quae dividi non potest, atomus dicitur, id est indivisibilis. Sed de hoc philosophi mundum factum esse dicunt.
Item de atomis in primo momento.
XC. Si vis scire quot atomi sint in 1 momento, divide 1 momentum in 12 partes, et unamquamque partem in 47, quia 47 pars 12 partes momenti atomus est in tempore. 47 duodecies multiplicati fiunt 564: tot atomi sunt in uno momento. Momenta autem sunt in 1 die 480.
Si vis scire quot atomi sunt in 1 hora, duc 564 quadragies, fiunt 22,564 [22,560]. Item si scire volueris, quot atomi sunt in 1 die naturali, qui habet 24 horas, multiplica supradictum numerum atomorum unius horae, qui sunt 22,564. Hos ergo multiplica [Col. 1316D] vicies quater [per 24], fiunt simul 541,540 [541,536]. Tot atomi sunt in 1 die. Tu nobis, lector, ignoscas, quia haec calculandi et litteriolo * doxibus.
De horis in anno quot sunt.
XCI. Si vis scire quot horae sunt in anno, multiplica vicies quater 365. 320 [vicies] quater multiplicati, fiunt 7,200 [7,680]. Item 60 vicies quater ducti 1,440 fiunt. Simul autem et praedictus numerus 8,640 fiunt. Item 5 vicies quater, vel 24 quinquies ducti 120 sunt. Hos mitte supra numerum supradictum, fiunt simul 8,760. Tot horae sunt in anno. Propterea autem 365 vicies quater multiplicari diximus, quia 24 horae sunt in 1 die naturali, id est inter [Col. 1317A] diem et noctem. Per hunc ergo numerum horarum 1 diei naturalis, hoc est 24 omnes dies totius anni, qui sunt 365, multiplicati, vel 24 [quater] vicies trecenties sexagies quinquies 8,760 horas efficiunt. In bissextili autem anno 8,780 horae sunt.
Item de horis et momentis quot sunt in primo anno.
XCII. Primus annus in 7 dividitur partes, et 7 partes 52 dies et noctes, et 7, 52 dies et noctes 288 horae. Alii 12 dies et noctes similiter 288 horae. Junge 2. Summa facit 576 horas 52, 52, 52. Adde alios 20 dies et noctes, faciunt 1,152 supra 4, 52, 52, 52, dies et noctes 60, 56 faciunt. Et ita in ista prima parte 1,000 in CIL, 53 invenies, et in secunda similiter, et in tertia eodem numero, et in 360 quarta aequali, et quinta aequali simili, et in sexta non impari, [Col. 1317B] et in septima in quinque dies quoque numerabis eumdem numerum, et superfluus dies, et nox, et quadrans 27 horas habet, et totus numerus horarum, dierum et noctium anni septies supputatus 8,760 horae. Momentorum numerus, dierum ac noctium anni incipit. Hora 40 momenta habet. 4 horae 160. Junge. Summa facit 480 momenta. Nox similiter 12, et facit eumdem numerum 480. Junge diem et noctem, 960 25 dies et noctes 24,000 momentorum. Alii 25 dies et noctes 24,000 momentorum. Nullus ambigat. Summa 50 dierum et noctium 48,000. Duos dies et noctes, qui reliqui sunt, 2,000. Si adjiciantur duae horae, id est 80 momenta duobus ipsis diebus de 53 die, et de eodem supradicto die supersunt 380 momenta, et pars secunda, id est 52 [Col. 1317C] dies et noctes, 50,000, et adjiciuntur duae horae de eodem die supradicto, et supersunt die illo a 300 momenta. Et tertia pars similiter 50,000, et adjiciuntur duae horae de supradicto, et supersunt a 220 momenta. Et quarta simili modo 50,000 et duae horae adjiciuntur de eodem die, et supersunt a 140 momenta. Et quinta pars pari modo 50,000, et duae horae adjiciuntur de eodem die, et supersunt a 60 momenta. Et sexta pars aequaliter 50,000, et duae horae adjiciuntur de eodem die, et supersunt a 480. Et septima pars similiter 50,000 momenta, et duae horae adjiciuntur de eodem die singulis partibus, ut supra, et supersunt 400 momenta, et quadrans supputatur, id est 3 horae, et facit 120 momenta, et ut breviter [Col. 1317D] dicam, annus 365 dies et quadrans habet horas 8,753. Momenta habet 350,040.
De punctis in anno
XCIII. Si nosse desideras quot puncti sunt in anno, duc quater illum numerum horarum, quem diximus, hoc est 8,760. Si ergo 8,000 per 4 multiplicati fuerint, 32,000 sunt. 700 autem quater ducti 2,800 sunt. Simul autem 34,800 fiunt. Item 60 quater multiplicati, 240 sunt. Mitte simul ad supradictum numerum, fiunt 35,040. Tot puncti sunt in anno. Ideo autem diximus numerum horarum totius anni, hoc est 8,760 per 4 multiplicari, quia 4 puncti unam horam in sole perficiunt. In anno autem bissextili puncti sunt 35,136.
De minutis in anno.
XCIV. Si vis scire quot minuta sint in anno, multiplicabis numerum supradictum punctorum, id est 35,040, qui multiplicati bis, fiunt 70,080. Adde dimidiam partem punctorum supradictorum, hoc est 17,540, simul autem fiunt 87,620. Tot minuta sunt in anno. In bissextili autem anno minuta sunt 87,680. Id autem totum numerum punctorum bis multiplicari diximus, et dimidiam partem addi, quia 2 minuta, et dimidium 1 punctum faciunt
De momentis in anno.
XCV. Si vis scire quot momenta sunt in anno, multiplica quater supradictum numerum minutorum, hoc est 87,620; qui numerus quater ductus 352,480 facit Tot momenta sunt in anno. In bissextili autem anno [Col. 1318B] sunt mom. 352,540. Ideo autem numerum momentorum per 4 vices multiplicari diximus, quia 4 momenta munitum 1 efficiunt.
Item de momentis.
XCVI. Momentum minutum atque angustissimum tempus a motu siderum dictum: est enim extremitas horae in brevibus intervallis, cum sol aliquid sibi cedit, atque succedit. Item momentum quasi motum mentis est; scit enim mens nostra mutatam esse creaturam. Tunc enim mutatur mens in scientia mutatae creaturae. Momentorum genera 6 sunt. In sole, id est de eo quod sol * hora orbis sui superiore ostendit, quousque inferiora * horam ibidem posuerit. Id est dum se totum * momenta erit mora temporis, qui ibidem esse videtur, certus lectus solis est [Col. 1318C] in coelo. In mente momentum dicimus cum per aliquid offendiculum, seu quodlibet detrimentum mens humana mutatur. Nam postquam protoplastus noster patrato delicto vidit omnia elementa ex vi peccati mutasse virtutem, tunc repente propter detrimentum creaturae mens ejus de sublimi culmine beatitudinis et incorruptae laetitiae tramite in mortalem moestitiam mutata est. Et inde primum momentum dierum, et motus scilicet mentis. In tempore momentum dicitur, cum tempus a serenitate in nubilum, a tranquillitate in tempestatem mutatur. Momentum in coelo cum sphaera superior coeli ab occasu ad ortum convertitur, vel mutatur. Momentum dicitur in volucri, dum quilibet ales quantocumque tempore quietis pinnis volatum duxerit usquequo alas concitans [Col. 1318D] mutaverit tempus, quod in hac transigitur, aut gallus cum plausu alarum praesagio lucem indicat, usque dum in cantu vocis duxerit moram temporis in medio positam. Momentum in homine dicitur, cum quislibet obtutum immotis palpebris suspenderit; ac momentum in oculo dicitur, de quo philosophi dicunt, quia facta sunt omnia in momento, vel ictu oculi. In rota * commutatur de cantu; in cantu momentum dicitur, quod est unus passus. Est praeterea momentum magnum, quod est motus coeli ab occasu in meridiem. Momentum malus motus superioris sperae ab occasu in orientem, quod est spatium 12 horarum. Momentum maximum coeli per duas hemisperias motus naturalis ab oriente in orientem, [Col. 1319A] aut ab occasu in occasum, quod tenet spatium 24 horarum, et ab aliis amplum momentum nuncupatur. Sophonias propheta minutum ex minutis elementis dictum, cujus visus tactusque acuitur. Iterum: Minutum velut minus momentum, quia minus numerant id, quod majus implet. Punctum pungendo aciem oculorum dictum; tunc enim post hyemem, et brumalis frigoris caliginem adjunctis 10 momentis ab acie solis de luminis gratia oculos obtensos transactis frigoris nebulis acies solaris, quasi pungere, seu rutilare humanus visus videtur, et inde illud spatium temporis punctum nominatur. Aliter Isidorus dicit: Punctum opus illorum qui horologia faciunt, nam in fine 12 lunarum ponebant: de hac hora est finis temporis. Sic horae sunt fines maris, fluviorum, vestimentorumque, [Col. 1319B] sed hora finium per o, hora dierum per h scribendum. Item hora dicta est quasi hora, eo quod temperat articulos diei. Horam autem maris, et horas vestimentorum dicimus. Hoc nomen Graecum est, quod Latine dicitur species vel pulchritudo, filiae enim Jovis 10 horae apud Homerum dictae sunt, id est 10 pulchritudines.
De quadrante.
XCVII. Quadrans dicitur eo quod quarta parte unciae appendit. Apud enim geometras quarta pars uniuscujusque rei quadrans dicebatur. Quarta pars diei dicitur. Item in Scripturis divinis quarta pars actus humani quadrans dicitur; actus enim hominis quatuor modis probatur consistere, sive in bono, sive in malo. Idem opere, consensu et cogitatione. [Col. 1319C] Ut in Evangelio legitur: Non exiet inde, donec reddat novissimum quadrantem, id est ultimam culpae cogitationem. Et quadrans temporis dicitur quarta pars anni, sicut legitur de Antichristo tribus annis et duobus quadrantibus decepturum esse mundum, et inlusurum gentibus tribus annis et sex mensibus. Item Theophilus dicit: «Quadrans dictus est a quadrata figura, quae in sua soliditate consistit.» Sublata enim quarta parte cujuslibet rei, trina figura remanet. De qua apertius dicit: «Quadrans dicitur, eo quod quartam partem diei suspendit, quem Hebraei quadrantem, Graeci dodrantem, Latini quadrantem vocant.» Quadrans sine n scribi deberet, sicut gigas non gigans, ita quadras non quadrans; lex enim literaturae est * in gentem a nominativo [Col. 1319D] crescat amplius literis, vel syllabis. Hieronymus dicit: «Non ut imperiti gigans gigatis, sed ut gigaphi * gigantes, ita et quadras quadrantis.»
De septimanis in toto anni circulo.
XCVIII. Si vis scire quot septimanae sunt in anno, duc quater 12, fiunt 48. Tot septimanae sunt in 12 mensibus, id est 4 septimanae uniuscujusque mensis, illi autem residui dies, qui supersunt, id est a quatuor tricenis, et 22 a mensibus, qui 31 dies habent, simul fiunt 29, hoc est 4 septimanae, et 1 dies. Quandocumque autem bissextus fuerit, tunc annus habet 52 septimanas et dies 2.
De concurrentibus solis per totum annum
XCIX. Si vis scire a die datarum per totum annum, [Col. 1320A] num, v. g., IX Kal. Apr., ubi discurrunt concurrentes solis, quali feria erunt in centesimo anno, sic investigare debes. Qualiscumque feria fuerit in IX Kal. Apr. in praesenti anno, computa 6 dies septimanae sequentes illam feriam, et ille sextus dies qui tibi occurrerit, scias eumdem futurum esse in illo die datarum centesimo anno. v. g., isto anno praesenti IX Kal. Apr. tertia feria fuit. Sume 6 dies sequentes, id est quartam, quintam, sextam, septimam, primam, et secundam feriam, haecque ipsa secunda feria 6 dies occurrit post tertiam feriam; in illa secunda feria erunt IX Kal. Apr. centesimo anno, quia qualiscumque feria fuerit in qualibet die datarum in praesenti anno supra diximus IX Kal. Apr. 3 concurrentes, quia 3 feria fuit IX Kal. Apr. anno [Col. 1320B] praesenti; sic erit post 28 annos 3 feria erit VIII Kal. Apr., id est 3 concurrentes. Sed post 56 annos, 7 incipiente, 3 feria erunt IX Kal. Apr. Et ita post 84, quinto anno incipiente, 3 feria erit, et 3 concurrentes, id est 1 annus praeparationis bissexti. Remanent tibi 16 anni de 100 annis. Curre ergo per ordinem recurrentium, id est 4, 5, 6, cum bis. 1, 2, 3, 5, cum bis. 6, 7, 1, 2, cum bis. 4, 5, 6, 1. cum bis. 2 feria erit ille 100 annus. In illo erunt VIII Kal. Apr. id est 2 concurrentes 100 anno. Sic et alios dies quoslibet datarum per totum annum investigare debes, quali feria erunt usque ad 100 annum. Qualiscumque enim tibi feria presens erit in illa feria praecedenti hoc est heri v. g., ut in 6 die septimanae, quae sequitur, eadem feria erit. In eodem die datarum [Col. 1320C] erit in 100 anno, et in qualicumque ordine fuerit illa feria, in illo anno concurrentes, id est * sive cum bis. sive 1, aut 2, vel 3 annus post bissextum in illo ipso ordine erit illa feria, aut concurrentes in 100 anno.
De partibus lunaribus in XI Kal. Apr.
C. Si nosse desideras partes lunares a praesenti qualibet die usque ad 100 annum, ita observare debes. Qualiscumque epacta fuerit in praesenti quolibet die datarum per totum annum, v. g., XI Kal. Apr. 20 epacta fuerit anno praesenti. Collige 11 undecies epactas per 5 annos sequentes, quae sunt 55. Si autem saltus fuerit, erunt 56. Mitte simul et epactam praesentis anni, id est 20, fiunt 75. Dimitte 60, remanent 15. Epacta 15 erit in 5 anno post praesentem [Col. 1320D] annum. Haec etiam epacta erit et in anno 100. quia qualiscumque epacta fuerit in praesenti quolibet anno, v. g., sicut diximus, XI Kal. Apr. 20. eadem erit et in anno 20, id est 20 epacta, et ita in 38 anno 20 erit, et in 76 anno 20 erit, et in 95 anno 20 erit. Remanent tibi 5 anni de 100. Curre per ordinem epactarum 1, 12, 23, 4, 15, haecque in 100 anno 15 epacta erit, sicut etiam diximus. In 5 anno futuro 15 erit, hoc est quartum. Fiunt ergo simul 986. His ergo adde 3 regulares, quia in anno Incarnationis Christi VIII Kal. Apr. 4 feria fecerunt. 4 ergo additis ad supradictum numerum fiunt 990. Hos divide per 7, dimitte 700, centies septeni sunt. Remanent 290, dimitte 214, viceni sunt, hoc est bis [Col. 1321A] 7 viceni, qui habet 47. Remanent 10. Dimitte septenos, remanent 3. Concurrentes 3 sunt anno praesente IX Kal. Apr., 3 feria fuerunt. Hoc argumento etiam ostenditur quota feria sit in Kal. Jan. in unoquoque anno praesente, 1 tantum regulari dimisso, sicut bonus sanctus Primicerius ostendit.
De concurrentibus monstrandis.
CI. Si vis scire concurrentes septimanae dies in IX Kal. Apr. scies quotus annus sit cycli solaris, v. g. 14 adde semper 4 partem, hoc est modo 3, fiunt simul 17; divide per 7. Dimitte 14, quia bis 7 sunt, remanent 3. Concurrentes 3 fuerunt in IX Kal. Apr., id est 3 feria anno praesente. Sicque per alios annos facies, quicumque fuerint, divide per 4 partes, et 4 partem adjicies, v. g., quinto anno cycli post 4 addas [Col. 1321B] 1. Nono anno, post 8 addas 2 anno 13, post 12 addas 3; post 16 addas 4; post 20 addas 5; post 24 addas 6, post 27 addas 7. Et sic invenies concurrentes praesentis cujuslibet anni. Iste ergo cyclus solaris habet annos 28 in se, idest 4 septimanas, vel 7 quaternos, quia non potest consummari, priusquam bissextus, qui quarto anno redire solet, cunctos septimanae dies circumeat, et contingat, id est Dominicam 6 feriam, 4 feriam, 2 feriam, 7 feriam, 5 feriam, 3 feriam; hoc enim ordine circumeunt, et percurrunt omnes septimanae dies, namque unaquaeque anni dies suos concurrentes habet, qui concurrentes adfixi sunt in IX Kal. Apr., videlicet ut proprias festivitates Paschalis 14, luna quota sit feria pandunt, et diem epactarum, ac per hoc et Paschalis diei inventionum [Col. 1321C] planum faciunt iter. Dionysius de concurrentibus dicit: Concurrentium autem Hebdomadum ratio, quae de solis cursu supervenit septeno annorum circulo quater ducto jugi circuitu terminatur. In quo per annos singulos idest 3 unum addere, et concurrentes praeteriti anni curabis. In eo tantummodo anno, idest 4, in quo bissextus fuerit duos adjicias. Istas ergo epactas solis, idest concurrentes septimanarum dies IX Kal. Apr. auctores ponunt, quia secundum traditionem divinae auctoritatis, vel sancti Nicaeni concilii sidera coeli solem, et lunam in ea datarum die a Domino creata, et in coelo posita ad officium humani generis esse adscribunt.
Item de concurrentibus.
CII. Si vis scire subito quot concurrentes sint [Col. 1321D] eodem anno, ad feriam curre. Inveni Kal. Apr. quota feria sit, et ubi Kal. inveneris, statim retro inveni IX Kal. Apr. Et in quota Feria IX Kal. Apr. inveneris, v. g. in Feria 1, 2, 3, 4, 5, 6 vel 7, quia plus non crescunt, talem habebis concurrentem, quia Graeci epactam solis, id est concurrentes septimanae dies, qui de solis cursu perveniunt, IX Kal. Apr. ponunt. Quia secundum traditionem divinae auctoritatis, vel sancti Nicaeni concilii sidera coeli, id est solem et et lunam, et stellas in eo datarum a Domino creata, vel in coelo posita ad officium humani generis esse adscribunt.
Ad feriam monstrandam in Kal. Januar.
CIII. Si vis scire diem Kal Januar. per singulos annos, [Col. 1322A] quota sit feria, sume annos ab Incarnatione D. N. J. C. ut puta modo 810, subtrahe semper unum, remanent 809, hos partire per 4 partes, et quartam partem, quam partitus es, adjice, hoc est 202 fiunt simul 1011, hos partire per 7 partem, dimitte 700, fit septies centum, remanent 311, dimitte 280 septies 40 sunt, remanent 31, dimitte 28 quater septies sunt, remanent 3. Tertia feria fuerit Kal. Januar. anno praesente.
De cyclo solari et lunari per digitos demonstrando.
CIV. Quidam ad compendium calculandi utriusque ordinem circuli, solaris videlicet, et lunaris, transferunt in articulos. Nam quia manus humana articulos habet 19 adjunctis unguibus singulis artubus, [Col. 1322B] et unguibus singulos aptantes annos lunarem cursum per 19 annos. In laeva manu intrinsecus radice pollicis incipiunt, et in ungue minimi digiti, hoc est auricularis intrinsecus eumdem cyclum lunarem consumunt. Et quia manus binae articulos habent 18 intrinsecus autem exceptis unguibus his singulis artubus singulos annos aptant in quantas * a minimo digito laevae manus hoc est summo articulo auricularis, quasi prima feria cum bissexto, et in sinistro pollice, hoc est a summo articulo, in 6 feria cyclum solarem complentes, et terminantes, non ut in lunae cyclo singulos exordio * ne digitos expedientes in numerum, sed propter rationem quadrantis per quaternos intrans versum digitos quadriennium omne signantes, ita ut minimorum digitorum, [Col. 1322C] hoc est auricularium bis terni articuli, idest 6 ad totidem annos bissextiles deputant. Item proximorum digitorum a minimis bis terni articuli ante hos est 6 * primus annus praeparationis bissexti in utraque manu demonstrat; similiter secundi digiti a minimis duabus manibus per 6 articulos 2 sex annos praeparationis bissexti ostendunt, et tertii digiti a minimis utriusque manus 3 ann. 6 praeparationis bissexti per 6 articulos utriusque digiti demonstrat. Porro septimus bissextilis annus cum tribus annis sequentibus bis binos articulos duorum pollicibus teneat. In hoc ergo ordine calculator bissextiles 7 annos per 28 percurrens invenit, incipiens bissextum in prima feria a minimo digito in summo articulo auricularis, et sic dicis prima [Col. 1322D] feria cum bissexto. In secundo articulo minimi digiti 6 feria cum bissexto. In tertio articulo 4 feria cum bissexto. Deinde in dextera manu in summo articulo minimi digiti dicis secunda feria cum bissexto. In secundo articulo 7 feria cum bissexto. In tertio articulo hoc est in radice minimi digiti 5 feria cum bissexto. Deinde in radice pollicis dextrae dicis 3 feria cum bissexto. Hucusque de concurrentibus.
De principiis quatuor temporum.
CV. Si vis scire, qua die septimanae intrant quatuor tempora, hoc est ver, aestas, autumnus, et hyems, sume principium a Kal. Maii, quacumque enim feria fuerint Kal. Maii, sequenti die septimanae intrant Kal. Aug., hoc est principium autumni [Col. 1323A] tertia die Kal. hyemis, quarta die principium veris, hoc est Kal. Febr., nec bissextus mutat hanc rationem.
Item Sesebutus de eclipsibus solis et lunae dicit.
CVI. Sesebutus dicit:
Argumentum ad epactas solis in Kal. 12 mensium.
CVII. Si vis scire uniuscujusque mensis diem septimanae in Kal. per unam septimanam, ita invenies, hoc est per illos dies 7. Primus Mart. mensis usque ad Non. Mart.; quia qualicumque feria fuerint Kal. Mart., in illa erunt Kal. Novemb.; et qualicumque die septimanae fuerint 6 Non. Mart., in illa ipsa [Col. 1323C] die erunt Kal. Jun. et Kal. Febr; et in quali feria fuerint 6 Non. Mart. in ipsa erunt Kal. Febr. et Decembr; in quacumque feria fuerint 4 Non. Mart. in illa erunt Kal. Apr. et Kal. Jul. Item 3 Non. Mart. Kal. Octob. prid. Non. Mart. Kal. Maii, et Kal. Januar. Non. Mart. Kal. Aug. in eadem feria sunt.
De duodecim signis coeli, quae currunt in zodiaco circulo, qui circulus signifer dicitur, hoc est sideralis cursus.
CVIII. Zodiacus cursus, idest siderius vel sideralis, et signifer dicitur, eo quod 12 signa inferre videtur. Undique enim gyrum coeli rotundissimum per lineam zodiaci circuli, quasi personam amplissimae sperae circumdatam distincti ordines gemmarum 12 sese invicem contingentium ab oriente usque [Col. 1323D] in occidentem, ita obsident et cohaerent. Haec ergo zona, quae zodiacus et sideralis dicitur, et Mazaroth, et horum cobus cingit coelum 12 stellis distincta, per quae sol et luna discurrunt. Et sunt tantae magnitudinis, ut non minus quam duabus horis singula signa oriri, vel occidere, vel de loco moveri possint. Tantum vero ambitum zodiaci ictis 65 diebus et 6 horis peragit. Luna autem 26 diebus, et 8 horis eadem 12 signa pervolat, binis vero diebus, et 6 horis, ac besse unius horae unumquodque signum percurrit. Haec autem signa 12, per quae sol et luna currunt, ita vocantur: Aries, Taurus, Gemini, Cancer, Leo, Virgo, Libra, Scorpio, Sagittarius, [Col. 1324A] Capricornus, Aquarius, Pisces. In unoquoque signo ex his sol moratur 30 diebus et 10 horis, et dimidia hora. Luna autem duobus diebus, et 11 horis unumquodque signum percurrit. Et haec 12 signa cum firmamento currunt linea obliqua candido circulo ab oriente in occidentem, et ab occidente in orientem semel in die et nocte per 24 horas. Sol autem et luna, et stella Saturni, stella Jovis, stella Martis, stella Veneris, stella Mercurii contra firmamentum currunt, sed fortitudo cursus firmamenti trahit ea secum retro, unde retro gradiuntur. Et haec causa est inaequalitatis dierum, et noctium in longitudine et brevitate obliquitas signiferi, per quem sol et luna currunt, cum pars aequa mundi super subterque terras omnibus fiat momentis. Inde Isidorus [Col. 1324B] dicit: Sol enim obliqua linea pergit ad Boream, et ita ad orientem revertitur.
De causis quibus nomina acceperunt 12 signa.
CIX. Signa 12, vel a causis annalibus, vel a Gentilium fabulis nomina sumpserunt. Nam Arietem Martio mensi propter Ammonem Jovem tribuunt, qui ut fabula fert, in illo mense Libero patri cum suo exercitu in India in arenosis locis, ubi aquam non habebant, et illis sitientibus Jupiter ostensus est in forma arietis, et ostendit illis fontem. Propterea in ejus simulacro arietis cornua finxerunt. Item Eusebius in Chronico ait: Frixus cum Helle sorore sua fugiens insidias novercales visus est per eram vehi ab ariete velleris aurei. Fuit autem navis parata ei fugienti, cujus insigne aries erat. Taurum [Col. 1324C] Aprili tribuunt propter eumdem Jovem, eo quod in bovem conversus sit, ut fabulae ferunt. Geminos, idest Castorem et Pollucem, quibus Maium propter insignes virtutes eorum adsignarunt. Porro Cancrum Junio adsignarunt, eo quod sol in illo mense ad inferiora revertitur, sicut Cancer impulsus retro cursum dirigere solet. Leonem, quem occidit Hercules, Julio propter vim fervoris adsignant. Virginem Augusto, eo quod tunc tellus exusta caloribus nihil pariat. Libra Septembri ob aequalitatem diei et noctis. Scorpium et Sagittarium equinis cruribus formatum propter fulmina mensium ipsorum Octobrem et Novembrem accipiunt; Capricornum December sortitur propter capram Jovis nutricem, cujus extrema pisci similia pinguntur, eo quod hujus mensis [Col. 1324D] ultima spatia sunt pluvida. Aquarium Januario et Februario. Pisces tradunt propter menses illos imbriferos. Unumquodque ergo signum de his 12 annis a medio die mensis semper incipit; hoc est XXV Kal. Jun. cujusque mensis exceptis duobus mensibus Januar. et Febr., quia XVI Kal. Febr. sol intrat Aquarium, et XIV Kal. Mart. ingreditur Pisces. In aliis autem 10 signis sol intrat principium uniuscujusque signi XV Kal. Primum signum Arietis oriri incipit medio Martio, idest a XV Kal. Apr. Secundum Tauri incipit XV Kal. Maii. Tertium Geminorum XV Kal. Jun. Quartum Cancri XV Kal. Julias. Quintum Leonis incipit XV Kal. Aug. Sextum signum Virginis [Col. 1325A] incipit XV Kal. Sept. Septimum signum incipit Librae XV Kal. Octob. Octavum signum Scorpio XV Kal. incipit. Nonum signum Sagittarius XV Kal. Decemb. incipit. Decimum signum Capri XV Kal. Januar. incipiunt. Undecimum signum Aquarii incipit XVI Kal. Febr. Duodecimum signum Piscium incipit XIV Kal. Mart. Decem horae et semis, quae plus sunt in signis singulis, computari negliguntur, sed tamen computari et memorari debent. Tricenis enim diebus et 10 horis et semis hoc est 20 momentis sol in unoquoque signo moratur. Singulis signis 30 partes, ternae vero decades deputantur, et singula signa 10 punctos habent, idest duas horas 5 Emm. puncti in luna unam horam faciunt. Singuli igitur menses sua signa habent: Aprilis signum Arietis, Maius [Col. 1325B] Tauri, Junius Geminorum, Julius Cancri, Augustus Leonis, September Virginis, October Librae, November Scorpionis, December Sagittarii, Januarius Capricorni, Februarius Aquarii, Martius Piscium, sicut quidam veterum etiam versibus explicavit.
De cursu solis et lunae, idest in quo signo currit sol et in quo signo luna.
CX. Si vis scire, in quo signo luna est, et quot signa, quot partes sunt inter solem et lunam in unaquaque die, sume lunam, quam volueris, ut puta primam. Multiplica unum per 4 fiunt 4. In 4 ergo punctis luna prima semper a sole distat. Duc quater ter, fiunt 12. Duodecim ergo partibus hoc est 12 diebus luna prima semper a sole elongatur. Propterea autem quotacumque luna fuerit per 4 multiplicatur, [Col. 1325C] quia 4 punctis semper crescit splendor lunae recedendo a sole, et 4 punctis splendor lunae decrescit semper omni die post plenilunium adpropinquando ad solem usque ad ascensionem, et 4 punctis semper luna crescens omni die elongatur a sole usque ad plenilonium. Sic etiam luna decrescens, 4 punctis omni die adpropinquat ad solem. Propterea, sicut diximus, quaecumque luna fuerit per 4 multiplicatur. Et ideo postea ille numerus quaternarius quotuscumque fuerit ter ducitur, quia tres partes sunt in unoquoque puncto, et ita in 4 punctis ter ductis 12 partes sunt. Aut eo amplius, hoc est 13 partibus. Quod enim luna currit in unoquoque die per 4 punctos illud spatium coeli, et temporis, non potest sol currere minus, quam 12 [Col. 1325D] vel 13 partibus hoc est diebus. Item luna secunda multiplica 2 quater, fiunt 8. Tot puncti sunt inter solem et lunam, hoc est una hora, et 3 puncti. Quando luna secunda est, duc 8 ter, fiunt 24. Tot partes sunt inter solem et lunam, quando secunda est. Item tertia luna multiplica ter quater: 12 fiunt. Duc ter, fiunt 36. Uno ergo signo et 6 partibus luna 3 elongatur a sole. Sic luna 4 multiplica, 16 fiunt. Duc ter, fiunt 48. Uno signo, et 18 partibus luna quarta elongatur a sole. Item luna 5 multiplica quinque quater, fiunt 20. Tot puncti sunt inter solem, et lunam, quando luna quinta est, hoc est duo signa integra; 10 enim puncti in luna, hoc est duae horae unum signum faciunt; 20 autem puncti duo signa [Col. 1326A] complent. Si enim ter duxeris 60 sunt, hoc est bis 30, qui faciunt duo signa. Tricenae enim partes unum signum faciunt. Item luna 6 si vis scire, quantum a sole distet, multiplica 6 quater, fiunt 24. Hos partire per decies, bis deni sunt, hoc est duo signa, remanent 4. Multiplica ter, fiunt 12. Duobus ergo signis, et 12 partibus luna 6 semper a sole distat. Item luna septima multiplica 7 quater, fiunt 28. Duc ter, fiunt 84. Duobus signis, et 24 parte tertii signa * luna a sole elongatur. Item luna 8 multiplica 8 quater, fiunt 32. His ductis ter fiunt 96 tribus signis, et 6 partibus luna 8 elongatur a sole. Sic luna nona si volueris scire quantum distat a sole: multiplica 9 quatuor vices, fiunt 36. Duc ter, fiunt 108 tribus signis, et 17 partibus luna nona a [Col. 1326B] sole elongatur. Item luna 10 multiplica 10 quater, 40 fiunt 40 punctis, hoc est 8 horis luna decima elongatur a sole; 10 ergo puncti, idest duae horae unum signum faciunt, et 40 puncti, hoc est 14, 4 signa complent, et ita luna 10, 4 signis semper a sole distat. Luna ergo 15 si vis scire, quantum a sole distet, et quot signa sunt inter solem, et lunam, quando plenilunium est, multiplica 15 per 4 vices, fiunt 60. Tot puncti sunt in luna 15, et tot punctis lucet, hoc est 12 horis, et tot punctis, et tot horis distat luna decimaquinta, hoc est 6 signis; si enim 60 per decem partitus fuerit, hoc est per signa integra, quia 10 puncti semper signum faciunt. Sexaginta ergo sexies deni sunt, hoc est 6 signa. Item 60 ter multiplicati fiunt ter sexageni, hoc est [Col. 1326C] 6 triceni, qui perficiunt 6 signa. Sex ergo signis semper, idest dimidio spherae coelestis luna 15 a sole discernitur. Denique orbem lunae, quotiens plenissimus est, contra solem cernis oppositum, humilem videlicet sole sublimi, et sublimem lunam sole humili. Sole aestivum tenente circulum, hoc est confinia solstitii aestivi plena luna tenet brumalem circulum, hoc est confinia hyemalis solstitii. Sole devexo et inclinante in brumalem circulum, lunam plenam solstitiali circulo scandere nox longissima prodit. Cum sol unum aequinoctium tenet, in plenilunio alterum aequinoctium luna servat. Sol aequinoctii transgressus longitudinem noctis superat luna per plenilunium totam noctem in aequinoctio, et post aequinoctium inlustrat; idest totum spatium, quod [Col. 1326D] sol per diem percurrens inlustravit, similiter luna tota nocte peragrando illuminat. Hucusque de luna crescente diximus per quot punctos, horas, partes, et signa elongatur a sole usque ad plenilunium; nunc etiam videamus, quomodo luna decrescens adpropinquet ad solem omni die. Aequali numero punctorum, et horarum et partium, et signorum usque ad accensionem in 30 die. Sicut ergo luna crescens 4 punctis omni die elongatur a sole, sic etiam luna decrescens 4 punctis omni die adpropinquat ad solem: et quantum 15 luna distat a sole recedendo, idest 5 signis, et 18 partibus, hoc spatio luna 16 distat a sole adpropinquando, hoc est 5 signis, 18 partibus. Et quantum luna 13 elongatur a sole recedendo, [Col. 1327A] idest 5 signis, et 6 partibus interpositis; et sicut luna 12 quatuor mensibus et 24 partibus elongatur a sole, hoc numero interposito luna 18 adpropinquat ad solem. Et sic de singulis usque ad lunam 30.
Argumenta de cursu solis per 12 signa.
CXI. Si scire volueris, in quo signo, vel in qua parte signi est luna, et quot partes, vel quot menses sunt inter solem et lunam, in omni die sume lunam praesentem, quamcumque volueris, et multiplica duodecies, quia 12 partibus luna omni die elongatur a sole, et quotus numerus de illa multiplicatione fuerit, tot partes, idest dies, vel signa sunt inter solem, et lunam. Si autem terdecies lunam quamlibet multiplicaveris, quotus numerus [Col. 1327B] fuerit, tot partes vel menses erunt inter illum locum, in quo luna accensa fuerit, et illam partem coeli, ubi luna currit praesens. Illam ergo partem coeli, quam prima luna die nocteque completa percurrit, sic luna 2, ubi currit, ibi 24 dies sol perveniet, et ita investigandum est per cetera.
De septem sideribus errantibus.
CXII. Inter coelum terramque septem sidera pendent certis discreta spatiis, quae vocantur sol, et luna, stella Saturni, stella Jovis, stella Martis, stella Veneris, stella Mercurii. Haec autem 7 sidera errantia dicuntur contrarium * mundum agentia cursum, idest laevo illo semper in dextera percipiet, quamvis assidua conversatione, in mense celeritatis adtolluntur ab eo, rapianturque in occasum, adverso [Col. 1327C] tamen ire motu per suos quaeque passus advertuntur nunc inferius, nunc superius propter obliquitatem. Signiferi vagantur; radiis autem solis praepedita, anomala, vel retrograda, vel stationaria fiunt. Summum planetarum, idest errantium siderum, Saturni sidus est natura gelidum. Inde Augustinus dixit: Stella Saturni circulum suum 30 annorum spatio implet, quae pro aquarum vicinitate frigida esse fertur. 30 annis Signiferum peragit. Haec ergo stella in septimo coelo posita esse dicitur; 7 enim coeli esse dicuntur. Inde enim Isidorus dicit: Philosophi mundi 7 coelos globorum consono motu introduxerunt. In sexto coelo stella Jovis esse dicitur, quae alio nomine vocatur stella Phaetonis, natura temperata, annis 12 cursum suum peragit. In 5 [Col. 1327D] circulo stella Martis currere dicitur, quae Vesper vocatur natura fervida, annis duobus cursum suum peragere videtur, totum vero circulum zodiacum 15 peragit annis. In quarto coelo sol medius planetarum currit 365 diebus, et quadrante cursum suum peragens, sed tamen post 28 annos peractos in eumdem circulum revertitur. In tertio coelo stella Veneris infra solem discurrens, quae Lucifer dicitur, ut * aliodem 348 diebus cursum suum perficiens. Totum autem circulum novem annis implere dicitur. In secundo coelo Mercurii sidus currere dicitur 340 diebus ociore ambitu modo: ante solis exortum, modo post occasum splendens. In primo circulo luna percurrere dicitur 28 diebus, et 12 horis, ut [Col. 1328A] alii autem dicunt 27 diebus, et tertia parte diei, hoc est 8 horis signiferum pervolat. Post 19 autem annos completos in eumdem circulum revertitur.
De velocitate cursus lunae.
CXIII. Luna vicinior est terris, quam sol, unde et breviore orbe celerius peragit cursum suum; nam iter, quod in diebus 365 et quadrante sol peragit, luna currit per 30 dies; unde et antiqui menses in luna annos; non in solis, cursu posuerunt. Crescens autem luna orientem cornibus petit; decrescens occidentem; et merito, quia casura, et amissura est lumen.
De ascensu solis, et descensu per totum annum, quomodo crescit in unaquaque die, vel quomodo decrescit.
[Col. 1328B] CXIV. Quot dies sunt in ascensione solis, et descensione, ut sit aequa divisio inter lucem, et tenebras, hoc est inter ascensum solis, et descensum? Si hoc scire volueris, ita investigandum est. A XII Kal. Januar. dies incipit crescere usque in XI Kal. Jul. hoc est per duo 90, et duos dies, idest per 6 menses, qui habent dies 182. Per hos ergo sex menses, et dimidium diem naturalem, hoc est 12 horas crescit lux, et dies, et decrescit nox, et tenebrae in omni die per 2 momenta, et dimidium, et sextam partem momenti, hoc est duas tertias momenti. Et ita per 15 dies, et paulo amplius hora crescit. Per 30 autem dies duae horae crescunt, sed tamen non sunt illae duae horae integrae adhuc usque dum pervenias ad octo horas diei de mense sequente. In duobus [Col. 1328C] autem mensibus 4 horae crescunt in sole in augmento diei, sed tamen illae 4 horae non sunt plenae usque ad 16 horam diei de mense tertio. Et ita in tribus mensibus tricenis, et in uno die addito, hoc est per 91 dies sex horae crescunt. Tot dies sunt a XII Kal. Januar. usque ad XII Kal. Apr., hoc est 12 horis in die, et 12 in nocte; aequalem namque horarum, et momentorum, quae 480, et totidem in die quot in nocte. In 6 horis autem crescentibus momenta sunt 211. Item ab XI Kal. Apr. usque ab XII Kal. Jul. 3 menses sunt, qui habent dies 91, et sic crescit sol in unoquoque die per duo momenta, et duas tertias momenti. Per 15 autem dies una hora crescit, sed tamen paulo amplius, quia usque ad 4 horas 15 diei non est illa hora integra. Et sic in uno mense [Col. 1328D] 30 dierum duae horae crescunt. In duobus mensibus 4 horae, et ita in tribus mensibus; hoc est ab Aequinoctio vernali, usque ab Solstitium, id est ab XI Kal. Apr. usque ad XI Kal. Jul. per 91 dies aliae sex horae crescunt, sic enim Anatholius Alexandrinus Laodiciae civitatis episcopus demonstrat licens: Per 15 dies sole ascendente per duo momenta, et dimidium, et sextam partem momenti, hora diminuitur de tenebris, hoc est de nocte, et crescit in lumine hoc est in die. Et sic crescunt 12 horae, hoc est 480 momenta a XII Kal. Jan. usque in XI Kal. Jul. et tunc fiunt 18 horae in die solstitiali aestivo, hoc est 3 partes diei naturalis, qui habet 24 horas in se, et quarta pars illius diei naturalis fit in nocte solstitiali, [Col. 1329A] hoc est sex horae simili modo; et simili numero dierum, hoc est nonageni bini, et duodecies per 6 menses, et dimidium diei naturalis; idest 12 horas per duo momenta, et duas tertias momenti in unoquoque die decrescit lux, et crescunt tenebrae: et nox ab XI Kal. Jul. usque in XII Kal. Januar. usque ad Solstitium hyemale simili numero horarum, et mementorum, et dierum sicut lux sic decrescit, et crescunt tenebrae hora per 15 dies duae horae, per 30 horae 4 per duos menses, hoc est per 40 dies sex horae. Per 3 menses hoc est a Solstitio aestivo ab XI Kal. Jul. usque ad Solstitium hyemale, et ad XII Kal. Janu. secundum Graecos 12 horae crescunt in tenebris; et duae diminuuntur per dies 182, hoc est per momenta 480. Et tunc habentur in illa nocte solstitiali [Col. 1329B] hyemali 18 horae, hoc est tres partes diei naturalis, et quarta pars in die illo solstitiali, nempe 6 horae. Hucusque de ascensu, et descensu solis sit dictum, sapientiori majora relinquendo.
De eclipsi lunari et solari Plinius et Hieronymus.
CXV. Plinius secundus in opere pulcherrimo naturalis Historiae ita descripsit: Certum solis defectum non nisi novissima vel prima luna fieri, quod vocant coetum. Luna autem non nisi plena patitur eclipsin; omnibus autem annis fieri utriusque sideris defectus sub terra, nec tamen cum superne fiunt ubique cerni, aliquando propter nubila, saepius globo terrae obstante, et convexitatibus Mundi. Item Hieronymus: Deliquium solis, idest defectus veris, aestatisque temporibus accidere solet, nunquam nisi ortu [Col. 1329C] lunae fieri solet.
Lacteus circulus est via candida, quae in spera videtur, a candore dicta, quia alba est, quam aliqui viam esse dicunt, quia circuit sol * splendoris ipsius transitu, ita Lunare.
Sol dum igneus sit, prae nimio motu conversionis suae amplius incalescit, cujus ignem dicunt philosophi aqua nutriri, et e contrario elemento virtutem luminis, et caloris accipere.
De variis nominibus solis per varias linguas.
CXVI. Quam se in Hebraeo luna simplicia. Aelios in Graeco, Phanath cum philosophis, Tithan cum Caldaeis, sol cum Latinis de soliditate luminis, vel eo quod solus appareat obscuratis sideribus radiis qus potentibus.
[Col. 1329D] Argumenta de initio Quadragesimae, et de clausula Paschae, et de Rogationibus, et Pentecoste.
CXVII. Si volueris scire quota luna sit initium Quadragesimae in Rogationibus, scias quota luna fuerit in Pascha in unoquoque anno. De illa epacta praesenti in Pascha rescinde 12, sic erit luna initii Quadragesimae. Item adde 7 super illam aetatem, quam in Pascha praesenti habueris, sic erit luna in Rogationibus. Item hoc scias, quia qualis luna fuerit in clausula Paschae in unoquoque anno, talis erit in Rogationibus. Quando enim 15 luna in Pascha fuerit, tunc 22 luna in clausula Paschae, sic etiam 22 erit in Rogationibus. Sic per 7 aetates luna in clausula Paschae, et in Rogationibus, id est a 22 usque ad 28. [Col. 1330A] Item quando 15 luna in Pascha fuerit, tunc erit 25 in Ascensione Domini, et quando 21 luna in Pascha invenitur, tunc prima luna erit in Ascensione Domini a 25 luna usque ad 31. Et quandocumque 15 luna fuerit in Pascha, tunc erit 5 in Pentecoste, et quando 21 in Pascha, tunc erit 11 luna in Pentecoste. Hae enim sunt 7 aetates lunae servandae in Pentecoste a 5 luna usque ad 11. Et quando 15 luna in Pascha invenitur, tunc 8 luna in Dominica Palmarum est; et quando 21 luna in illa die Palmarum ante Pascha, et hae sunt 7 aetates lunae die illius, idest ab 8 luna usque ad 11.
Argumenta de cyclo magno decemnovennali, et lunari et de cyclo magno demonstrandis per annos ab origine mundi.
[Col. 1330B] CXVIII. Si vis scire quotus sit annus cycli solaris, qui 28 annis peractis in se revertitur 29 anno incipiente; quod si volueris scire, quotus annus cycli 19, immo etiam quotus annus sit cycli magni, qui 533 anno incipiente in semetipsum revertitur, aut quot anni sunt ab origine mundi, et quot cycli solares, et decemnovennales, et quot saltus, et bissextiles dies, et quot cycli magni: computa undecies 533; 500 ergo anni undecies multiplicati fiunt 5000. Item 30 undecies multiplicati fiunt 330, simul autem et praedictus numerus 5830. Item 3 undecies multiplicati 33, qui additi super numerum praedictum fiunt simul 5863. In 11 ergo cyclis magnis tot anni sunt, idest 5863, remanent 126. De numero annorum ab initio mundi. Centesimus igitur vigesimus [Col. 1330C] sextus annus nunc agitur duodecimi magni cycli. Hos ergo omnes annos divides per cyclos solares, et decemnovennales, ut sciamus, quot cycli solares sint, et quot decemnovennales ab origine mundi, et quotus annus sit in praesenti anno cycli solaris, et cycli decemnovennalis. In uno ergo cyclo magno, quem dicunt in se reverti 533, anno incipiente, solares cycli sunt 19. Decemnovennales vero 28. Si enim 28: decies et novies multiplicaveris, vel 19 per 28, 532 efficiunt. Et si in 11 cyclis magnis 209 solares cycli sunt; nam 10 undecies multiplicati fiunt 110 et 9 undecies, vel undeno ducti 99 sunt, simul autem 209. Item in 11 magnis cyclis decemnovennales sunt 308, 20 enim undecies multiplicati 220 sunt, et 8 undecies, vel 11 octies ducti 88 faciunt; simul vero 308 [Col. 1330D] in quibus sunt anni 5863. Item in annis 126, qui supersunt, 4 cycli solares continentur, 20 enim quater ducti fiunt 80, et 8 quater multiplicati fiunt 32, sunt simul autem 112. Adde istos 4 cyclos solares super alios supradictos 209, fiunt 213. Tot cycli solares integri ab initio mundi, in quibus anni continentur 5575 remanent 14. Quartus decimus annus est cycli solaris. Item in 126 annis, qui remanent super 11 cyclos magnos per 19 divisi 6 decemnovennales sunt. Si enim de 120 tolle 6, sex decemnovennales fecisti, et illi 6 quos tulisti, et alii 6 qui super 120 fuerant, fiunt simul 62. Duodecimus annus est cycli decemnovennalis. Qui annus communis incipit a 16 Kal. Mai. usque in prid. Non. Apr. dies [Col. 1331A] habens 354. Illos ergo 6 decemnovennales, quos fecisti de 120 mitte super 308 supradictos, fiunt 314, tot cycli decemnovennales sunt integri ab initio mundi, in quibus sunt anni 5977; remanent 12: duodecimus annus est cycli decemnovennalis, sicut diximus.
De numero cyclorum, et quot dies bissextiles, et quot saltus ab origine mundi.
CXIX. Quot ergo cyclos decemnovennales habet ab origine mundi, 314 tot saltus sunt, idest 314. Bissextiles autem dies sunt 1497, in quibus continentur anni 4, et dies 37.
Incipit cyclus decemnovennalis, quem Graeci Enneacaidecaeterida vocant.
CXX. Constitutus a sanctis Patribus, in quo 14 [Col. 1331B] Paschales omni tempore sine ulla reperies falsitate: tantum memineris annis singulis, qui cyclus lunae, et qui decemnovennalis existet. In praesenti namque tertia Indictio est consulatu Probi junioris tertius decimus circulus decemnovennalis, 10 lunaris est, finit.
Hic autem cyclus Dionysii 5 decemnovennalis constat, hoc est 95 annis, sumitque exordium a 32 anno Incarnationis Domini, et desinit in 526 annos. Hunc ergo cyclum praetermisimus, quia praeteriit totus.
Incipit praefatio sancti Felicis abbatis Cyrillitani.
CXXI. Olympiade 194 mediante, idest 42 anno imperii Octaviani Augusti natus est Dominus Noster Jesus Christus in carne. A nativitate ergo Domini [Col. 1331C] usque in olympiadem 45, tam idem usque in primum annum Diocletiani fiunt anni 284. Et a primo anno Diocletiani usque in primum cyclum Dionysii invenies annos 248, fiunt quippe simul anni 532. Ab hoc et Dionysius annos 532 in primo suo cyclo ab Incarnatione Domini. Nam hic cyclus sancti Cyrilli in 247 finivit. Addes 1, quem inchoat Dionysius, et invenies annos 248, sicut supradictum est. Finit.
Incipit Prologus sancti Chyllitani. Iterum sermo Felicis, incipit de Dionysio, et de semetipso in Christi nomine.
CXXII. Dionysius quondam Urbis Romae sanctissimus, abbas utriusque linguae Graecae scilicet et Latinae, eleganti scientia praeditus, Paschalium interea rationum decemnovennales numero 5 sagaci ingenio [Col. 1331D] anteriores composuit cyclos, exordium scilicet sumens ab Incarnatione D. N. J. C. 532 ann. Indictione 10 usque ad 626 Incarnationis annum Indict. 14 memoratorum cyclorum serie continuata produxit. Et quoniam memorati viri quintus nunc peragitur cyclus, ad cujus supplementum 10 adhuc supersunt anni, ad * nostram providet parvitas alios subsequen tes cyclos decemnovennales numero 5 ad instar superiorum cyclorum rationali dispositione componere, initium facientes a 627 Incarnationis anno Indict. 15 usque ad 721 Incarnat. annum Indict. 4 certum praefixum est posuimus terminum. Quapropter monuimus lectorem, ut dum praefati, et venerabilis Dionysii quintus expletus fuerit, ad nostros subsequentes [Col. 1332A] cyclos, ut diximus 5 transitum faciat, et absque ulla erroris caligine dies festos Paschales, vel lunas per ordinem fida ratione reperiet.
Expliciunt Chyllitani 5 cycli decemnovellanes praetermissi, eo quod omnes praeterierint.
Anno XIX. IV. Luna 1 a Kal. Jan. usque ad 13 Kal. Jan. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. V. Luna 2 a 12 Kal. Jan. usque in 5 Id. Decemb. quia communis est annus, dies 354.
Anno XIX. VI. Luna 3 a 4 Id. Decemb. usque in 5 Kal. Jan. quia embolimaeus est, dies 384.
Anno XIX. VII. Luna 4 a 4 Kal. Jan. usque in 17 Kal. Jan., quia communis est, dies 354.
Anno XIX. VIII. Luna 5 a 15 Kal. Jan. usque in 8 Id. Decemb. quia communis annus est, dies 354.
[Col. 1332B] Anno XIX. IX. Luna 6 a 7 Id. Decemb. usque in 8 Kal. Januar. quia embolismalis est, dies 384.
Anno XIX. X. Luna 7 a 7 Kal. Januar. usque in 8 Kal. Janu. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. XI. Luna 8 a 18 Kal. Januar. usque in 4 Non. Januar., quia embolimaeus est, dies 384. Ogdoas.
Anno XIX. XII. Luna 9 a 3 Non. Janu. usque in 11 Kal. Januar., quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. XIII. Luna 10 ab 11 Kal. Januar. usque in 3 Id. Decemb., quia communis est, dies 354.
Anno XIX. XIV. Luna 11 a prid. Id. Decemb. usque in 3 Kal. Jan., quia embolimaeus est, dies 384.
Anno XIX. XV. Luna 12 a prid. Kal. Jan. usque in 14 Kal. Jan., quia communis annus est, dies 354.
[Col. 1332C] Anno XIX. XVI. Luna 13 a 13 Kal. Januar. usque in 6 Id. Decemb. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. XVII. Luna 14 a 5 Id. Decemb. usque in 6 Kal. Januar. quia embolimaeus est, dies 384.
Anno XIX. XVIII. Luna 15 a 5 Kal. Januar. usque in 17 Kal. Januar. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. XIX. Luna 16 a 16 Kal. Januar. usque in Non. Decemb., quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. I. Luna 17 a Nonis Decemb. usque in 10 Kal. Janu., quia embolimaeus est, dies 384.
Anno XIX. II. Luna 18 a 9 Kal. Januar. usque [Col. 1332D] in prid. Id. Decemb. quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. III. Luna 19 ab Id. Decemb. usque in prid. Kal. Jan., quia embolimaeus est, dies 384.
Idcirco autem 17 luna anno compotus ab ipso, quo prior explicitur est annus die incipit, et non a sequente, ut caeterorum, ne propter saltum lunae, quem dicunt, unum eidem anno dies 10 videatur, quia ipsum Dionysius decemnovennalem cyclum hujusmodi vocavit percurrens edocuit ab eodem die, quo ultimi conclusit anni aetas primi inchoando principium.
Mensis lunaris habet dies 19, et dimidium, hoc est 12 horas, sed illam medietatem de altero mense [Col. 1333A] suctores conjungunt, et faciunt unum diem, et propterea dicitur unus mensis in Luna 29 Luna habere, et alteram 30.
De concordia mensium.
CXXIII. Januarius autem cum Decembrio in horarum mensura concordat. Februarius cum Novembrio spatium aequale consummat. Martius consentit cum Octobrio. Aprilis aequat Septembrem. Maius respondet Augusto. Junius compar est Julio.
De cyclo Libri Romanorum incipit, qui inventus est apud Romanos 30 anno ante Nativitatem Christi.
CXXIV. Quinto cycli decemnovennalis regione lunaris cyclus includitur a quarto hujus anno incipiens, et in tertio ejusdem anno completur. Hic [Col. 1333B] autem cyclus proprie Romanorum est, et ad mensem Januarium pertinens, nam sicut annum decemnovennalis cycli propter legalem Hebraeorum observationem a Paschali mense inchoat, ibidemque finitur, ita et hic Romanorum institutione a luna Januarii mensis inchoat, atque ibi desinit. Sicut ille, sic et iste primum et secundum annum habet communes, tertium habet embolimaeum, quartum et quintum communes, sextum embolimaeum, septimum communem, octavum embolimaeum. Huc usque Ogdoas. Endecas quoque cycli lunaris instar decemnovennalis cycli 7 annos communes habet, et 4 embolismales, et habet communis annus menses lunares 12, id est dies 354. Embolimaeus autem annus habet 13 menses, videlicet dies 384 praeter unum [Col. 1333C] dumtaxat 17 annum cycli hujus, qui est decemnovennalis primus, in quo unus de ratione saltus lunae intercipitur. Quae ut manifestius clara fiant, singulorum annorum ordinem, et cursum videamus, et quae Dionysius in mense Paschali, nos in Januario facere curamus.
Annus solaris incipit a Kal. Janu., et habet dies 365. Annus communis habet dies 354. Annus autem embolimaeus habet dies 384, et menses 13.
Anno decemnovennali I. Luna 17 a 15 Kal. Maias usque ad Non. Apr. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. II. Luna 18 a prid. Non. Apr. usque in 8 Kal. Apr. quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. III. Luna 19 ab 7 Kal. Apr. usque in [Col. 1333D] Id. Apr. quia embolimaeus est, dies 384.
Anno XIX. IV. Luna 1 a prid. Id. Apr. usque in 4 Non. Apr. quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. V. Luna 2 a Kal. Apr. usque in 11 Kal. Apr. quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. VI. Luna 3 a 10 Kal. Apr. usque in 4 Id. Ap. quia embolimaeus annus est, dies 384.
Anno XIX. VII. Luna 4 a 5 Id. Apr. usque in 3 Kal. Apr. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. VIII. Luna 5 a prid. Kal. Apr. usque in 14 Kal. Maii, quia embolimaeus est, dies 384. Ogdoas.
Anno decemnovennali IX. Luna 6 a 15 Kal. Maii usque in 7 Id. Apr. quia communis annus est, dies 354.
[Col. 1334A] Anno XIX. X. Luna 7 a 8 Id. Apr. usque in 6 Kal. Apr. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. XI. Luna 8 a 5 Kal. Apr. usque in 19 Kal. Maias, quia embolimaeus est, dies 384.
Anno XIX. XII. Luna 9 a 6 Kal. Maias, usque in 2 Non. Apr., quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. XIII. Luna 10 a Non. Apr. usque in 9 Kal. Apr. quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. XIV. Luna 11 ab 8 Kal. Apr. usque in prid. Id. Apr., quia embolimaeus est, dies 384.
Anno XIX. XV. Luna 12 a 3 Id. Apr. usque in Kal. Apr. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. XVI, Luna 13 a 4 Non. Apr. usque in 12 Kal. Apr., quia communis annus est, dies 354.
Anno XIX. XVII. Luna 14 ab 11 Kal. Apr. usque [Col. 1334B] in 5 Id. Apr., quia embolimaeus est, dies 384.
Anno XIX. XVIII. Luna 15 a 14 Id. Apr. usque in 4 Kal. Apr. quia communis est, dies 354.
Anno XIX. XIX. Luna 16 a 3 Kal. Apr. usque in 15 Kal. Maias, quia embolimaeus est, dies 384. Endecas.
Quot sunt menses qui habent 31 dies? 7, hoc est, Januar. Mart. Mai. Jul. Aug. Octob. Decemb. Item 4 menses, qui habent dies 30, hoc est Apr. Jun. Septemb. et Novemb. Februarius autem 28. Coaequa omnes menses, ut unusquisque 30 dies habeat, supersunt 5 dies intercalares. Cum ipsis augmenta, ubi opus fuerit. Hoc autem scito, quia si unus dies plus aut minus fuerit, evidens error est.
De aetate lunae si quis computare non potest.
CXXV. Quod si adeo quiquam deses, vel hebes sit, [Col. 1334C] ut absque omni labore computandi lunae cursum scire voluerit, innitetur Alphabetis, quae in hujus annali videlicet libello juxta cursum distinata lunarem, ubi duos lunae circuitus, idest quinquagenos, et novenos dies terna tenet Alphabeta. Et quamcumque literam luna in hac aetate semel habet, eamdem per totum annum simili modo notatam in eadem semper aetate habere non desinit, nisi forte (quod tamen raro accidit), embolismorum haec ratio immutet; v. g. anno tertio cycli decemnovennalis luna quae 30 dies habitura est, semper ab A nodo incipit, secunda est in B, tertia in C similiter nodis, idest nullo puncto * adnotaris. Et sic ex ordine suae literae quamque reserva aetatem lunae. Item luna, quae eosdem 30 dies habitura est ab I [Col. 1334D] subnotato incipiens, secunda semper in M, tertia est in N simili figura, et sic ex ordine recurrens lunam sui cuicumque literae restituit aetatem. Descendendi enim gratia primum de ternis Alphabetum nodis utrinque literis secundum subnoteris, tertiam semper notaris determinandum providit antiquitas.
Item de lunae cursu si quis ignorat.
CXXVI. Si quis vero etiam calculandi minus idoneus lunaris circuitus existit curiosus, et huic ad commoditatem ingenioli sui commodamus argumentum, ut omnes inveniat. Siquidem totam annalis circuitus seriem, que 12 mensibus continetur, Alphabetis distinximus, ita dumtaxat, ut primi et [Col. 1335A] secundi ordo vicenos septenos dies, tertius autem uno amplius complectatur, illo videlicet, qui de tertio repetitis octo horis superfluis adcrescit, et ut dies, quo signare volebamus, literae sufficerent, non singulis has diebus adposuimus, atque ideo non ultra O Alphabetum tangere opus erat. Praeposuimus eidem operi paginam regulam, quae decem et novem Alphabeta hujusmodi a diversis literis inchoantia totidem annorum circuli decemnovennalis caperet simul et mensium singulorum, signorumque vocabula duodecim, quae hoc ordine disposita est. Juxta numerum dierum, quibus luna zodiacum persolvat 27 lineas habet in longitudine nominibus singulorum ante, nominibus vero mensium retro adnotatis, ut qui signorum imperitus est, ex mensium [Col. 1335B] tamen notitia possit invenire quod quaerit. Decem vero et novem habet in latitudine lineas, quae ordine decemnovennalis circuli superscripto adnotato annorum ex numero praemonstret. Cum igitur anno quolibet diem quemlibet in quo signo, vel cujus mensis in partibus lunam habet, scire volueris aperto, literam q. * idem sit proposita die, recurres ad regularem paginam, in qua literarum est distincta congeries, eodemque statim anno ex titulo frontis invento illam, quam quaerebas, literam ejusdem diei invenies, atque ante, ac retro incipiens quod signum, quemve mensem e regione habet adnotabis. Ponamus aliquod, quo ad caetera Lector convalescat exemplum. Quaeris, ubi sit luna v. g. in Kal. Apr. anno sexto circuli decemnovennalis. Aperi [Col. 1335C] Codicem, quaere diem Kalendarum memoratarum, invenies E literam praescriptam. Recurre ad paginam regularem, videbis annum sextum, perspecto ejus Alphabeto E literam reperies. Circumfer oculos ad latera, hinc Geminorum extrema, illinc Junii mensis initia deprehendes esse notata, et sive eruditus, sive simplex es lector, palam te quod cupiebas, investigasse laetaberis in supernotato illo anno quibuscumque diebus E literam videris, adscriptam sive crescentem, sive decrescentem in hisdem coeli partibus lunam noveris esse conversatam.
Incipit Epistola de ratione lunae primo anno embolimaeo ogdoad.
CXXVII. In primo igitur anno embolimaeo, hoc est in ogdoade * tertia sunt epactae 22 et ideo est [Col. 1335D] luna in Kal. Septemb. et Octobr. 27. In Kal. Novemb. et Decemb. 29. Ipsa autem luna, quae est 29 in Kal. Decemb. * extingit illic, sua luna est. Illa II vero luna, quae in quarto Non. Decemb. incipit, et terminatur 30, 2 Kal. Jan. embolismi est. Quae autem in Kal. Jan. et prima luna, ipsius est, quam et ipsam tricesimam terminare debeas. Ecce invenisti lunam in primo anno embolimaeo in Kal. Jan. primam.
Item de secundo anno embolimaeo ogdoad.
CXXVIII. Item de secundo anno embolimaeo idest ogdoadis 6. Sunt autem in ipso anno epactae 25 luna vero in Kal. Septemb. 30 extingit illic, quia luna [Col. 1336A] ipsius est. Illa enim luna, quae initiatur prima 4 Non. Septemb., et finitur 30 Kal. Octob. embolismalis est. Et illa, quae incipit prima 6. Non. Octob. et 3 Kal. Novemb. finitur 29, luna Octobris est. In Kal. vero Novemb. et Decemb. fit luna 2 in Kal. Januar. 4, sicut ordo est.
Item de tertio anno embolimaeo ogdoadis.
CXXIX. Item de tertio anno embolimaeo, sunt autem in ultimo embolimaeo ogdoadis epactae 17; luna vero Kal. Septemb. et Octob. 22, in Kal. Novemb. et Decemb. 24, in Kal. Mart. 26, in Kal. Apr. et Maii 27, in Kal. Jun. et Jul 29, in Kal. Aug. 1, in Kal. Septemb. 3. Quare facis unam aetatem lunae in Kal. Apr. et in Kal Mai., quia nusquam sic in calculo requiritur; ideo quippe quia luna, quae 27 est [Col. 1336B] in Kal. Apr., in 4. Non. Apr. 28, 3 Non. Apr. 29, prid. Non. Apr. 30 embolismalis est extingit illic. Et illa quae initiatur Non. Apr. ipsa est Paschalis, et evenit 14, 14 Kal. Maii, et terminatur 29, 5 Non. Maii luna Aprilis est. Illa vero quae est prima 4 Non. Maii, et finitur 30, 4 Non. Jun., luna Maii est; luna enim, quae initiatur prima 3 Non. Jun. finiturque 29 Kal. Jul. luna Junii est. Luna namque quae incipit 6 Non. Jul., terminaturque 30 prid. Kal. Aug., luna Julii est. Postea autem fit luna in Kal. Aug. prima in Kal. Septemb. 3, sicut ordo habet. Nam si non fecisses unam aetatem lunae in Kal. Apr., et in Kal. Maii, et si non fuisset luna embolismalis, quae finitur 30 in Apr., sed 29, evenisset tibi in ipso anno in termino Paschali, quod est 14 Kal. Maii, non 14 sed [Col. 1336C] 15, et fuisset error in Pascha, seu in aetatibus lunae.
Item de primo anno embolimaeo in endecade.
CXXX. In primo igitur anno embolimaeo endecadis sunt epactae 20 et idcirco est luna in Kal. Septemb. et Octob. 25 in Kal. Novemb. et Decemb. 27, in Kal. Jan. 29, in Kal. Febr. prima, in Kal. Mart. 29, 6 Non. Mart. 30 luna Martii est. Illa autem luna, quae 5. Non. Mart. incipit, et extingit 30; in Kal. Apr. embolismalis est. Illa vero quae 4. Non. Apr. initiatur prima, ipsius luna est, extingit 29 prid. Kal. Maii: Et luna quae in Kal. Maii evenit prima, ipsius luna est. Caeterae vero ordinem suum sequuntur.
Item de secundo anno embolimaeo endecadis.
CXXXI. In ipso autem anno sunt epactae 23; luna [Col. 1336D] in Kal. Septemb. et Octob. 28, in Kal. Novemb: et Decemb. 30. Illa autem luna, quae in Kal. Novemb. 30 terminatur, luna ipsius est Novemb. Et illa quae in Kal. Decemb. 30 finitur embolimaea. Quae vero prima 4 Non. Decemb. inchoat, finitque 29, 3 Kal. Jan., ipsa est Decemb., in Kal. Jan. 2, et in Kal. Febr. 3. Caeterae autem ordinem suum sequuntur.
Item de tertio anno embolimaeo endecadis.
CXXXII. Sunt autem in ipso anno epactae 26. Nullatenus tamen lunam embolismalem per ipsas epactas reperies, nisi ad epactas anni communis superioris reverteris. Nam anno communi praeterito fuerunt epactae 15. Ideo autem luna in Kal. Aug. 29, ibique terminatur quia luna ipsius est. Illa vero. [Col. 1337A] quae 4 Non. Aug. inchoat, finiturque 30 prid. Kal. Septemb. embolimaea est. In Kal. igitur Septemb., et Octob. per epact. 26 fit luna prima. Caeterae vero deinceps ordinem suum sequuntur.
Item de IV anno embolimaeo endecadis.
CXXXIII. Sunt namque epactae in ultimo embolimaeo endecadis 18. In Kal. autem Septemb. et Octob. luna 23. In Kal. Novemb. et Decemb. 25. In Kal. Jan. 27. In Kal. Febr. 28, in Kal. Mart. 27, in Kal. Apr. et Maii 28, in Kal. Jun. 30, in Kal. Jul. prima. In Kal. Aug. 2, in Kal. Septemb. 5. Ideo namque facimus unam aetatem lunae in Kal. Apr. et in Kal. Maii, quia luna, quae in Kal. Apr. est 28, 4. Non. Apr. 29, 3. Non. Apr. 30, embolismalis est. [Col. 1338A] Illa enim luna, quae prid. Non. Apr. initiatur prima, et extenditur usque in 6 Non. Maii, 29 luna Aprilis est. Ipsa enim Paschalis, et evenit 14, 15 Kal. Maii: Et nisi ita fecisses, evenisset tibi in termino Paschali luna 15, et fuisset error in Pascha, sive in aetatibus lunae. Luna vero, quae initiatur prima 5 Non. Maii, et finitur 30 in Kal. Jun., luna Maii est. Illa vero quae in Kal. Jul. est prima extingit 3 Kal. August., 30 luna Julii est. Illa autem luna, quae in Kal. Augusti est 2 jam ordinem suum tenet; terminatur enim 29, 5 Kal. Septemb. Ideo namque evenit luna prima 4 Kal. Septemb., et 3 Kal. Septemb. 2 prid. Kal. Septemb. 3 in Kal. vero Septemb. non 4 secundum compotum, sed 5 propter saltum.
CXXXIV. De cursu lunae per 12 signa in anno. ![[De cursu lunae]](../assets/FIGURES/1291337A.bmp) [De cursu lunae] | |||||||
| Aries. | AKE. | NHC. | MGB. | KEO. | DMG. | BLF. | Martius. |
| Taurus. | B. | OID. | LFA. | NH. | C. | Aprilis. | |
| Gemini. | CLF. | AKE. | NHC. | MGB. | EOI. | DMG | Maius. |
| Cancer. | DMG. | BLF. | A o ID. | NHC. | FAR. | ENH. | Junius. |
| Leo. | ENH. | CMG. | BKE. | OID. | GBL. | FA o I. | Julius. |
| Virgo. | FA o I. | DNH. | CLF. | AKE. | HCM. | CBK. | Augustus. |
| Libra. | GBK. | EOI. | DMG. | BLF. | IDN. | HCL. | September. |
| Scorpius. | HCL. | FAK. | EMH. | CMG. | KEO. | IDM. | October. |
| Sagittarius. | IDM. | GBL. | F o AI. | DNH. | LFA. | KEN. | November. |
| Capricornus. | KEN. | HCM. | GBK. | EOI. | MGB. | LFA o | December. |
| Aquarius. | LFA o | IDN. KE. | HCL. M. | FAR. GBL. | NHC. OID. | MGB. | Januarius. |
| Piscis. | MGB. NBC. | LFA o | ID N. KE. | HEM. | A KE B KE | NHC. OID. | Februarius. |
| Aries. | OID. | MGB. | LFA o . | IDN. | CLF. | AKE. | Martius. |
- A a KAL. JANU. Circumcisio Domini.
- b iv. Non.
- B c iii.
- d ii.
- C e Non.
- f viii. Id. Epiphania.
- D g vii.
- h vi.
- E i v.
- k iv.
- F l iii.
- m ii.
- G n Id. Octava Epiphaniae.
- o xix. Kal. Febr.
- H p xviii.
- q xvii.
- I r xvi. Depos. S. Antonii monachi. Sol in Aquario.
- s xv.
- K t xiv.
- u xiii. S. Sebastiani martyris.
- L a xii S. Agnetis.
- b xi. Natale S. Anastasii ad aquas Salvias.
- M c x.
- d ix.
- N e viii.
- f vii.
- O g vi.
- h v. S. Perpetuae, et Agnetis.
- A i iv.
- B k iii.
- l ii.
- C m KAL. FEBR.
- n iv. Non. dies S. Mariae.
- D o iii
- p ii.
- E q Non. S. Agathae.
- r vii. Id.
- F s vii. Id. veris initium habet dies XCI.
- t vi.
- G u v.
- a iv.
- H b iii.
- c ii.
- I d Idus.
- e xvi. Kal. Mart.
- K f xv. Diabolus retrorsum recessit a Domino.
- xiv. S. Julianae in campo Faustinae. Sol in Piscibus.
- L h xiii.
- i xii.
- M k xi.
- l x.
- N m ix.
- n viii.
- O o vii.
- p vi.
- A q v. Septb. Aegyp. mense Famenoth.
- r iv.
- B f iii.
- C t ii.
- D a KAL MART.
- b vi. Non.
- E c v.
- d iv.
- F e iii.
- f ii.
- G g Non.
- h viii. Id. Prima incensio Lunae Paschalis.
- H i vii.
- k vi.
- I l v.
- m iv. Depos. S. Gregorii papae.
- K n iii.
- o ii.
- L p Idus.
- q xvii. Kal. Apr.
- M r xvi.
- s xv. Sol in Arietem.
- N t xiv.
- u xiii.
- O a xii. Natale S. Benedicti Abbatis. XIV. Luna et aequinoctium.
- b xi. Primum Pascha, et sedes Ep. prim. sel. cl.
- A c x.
- d ix. Sedes concurrentium.
- B e viii. Dominus crucifixus est, et conceptus.
- f vii.
- B g vi. Ogd. Endec. mens. Farmuthi.
- h v.
- D l iv.
- k iii.
- E l ii.
- m KAL. APRIL.
- F n iv. Non.
- o iii.
- G p ii.
- q Non. Ultima incensio Lunae Paschalis.
- H r viii. Id.
- s vii.
- I t vi.
- u v.
- K a iv.
- b iii.
- L c ii.
- d Id.
- M e xviii. Kal. Maii.
- f xvii.
- N g xvi.
- h xv. Sol in Taurum.
- O i xiv.
- k xiii.
- A l xii.
- m xi.
- B n x.
- o ix.
- C p viii. S. Gregori martyris.
- D q vii. S. Marci evang. et Letaniae majores.
- r vi. Nonus Aegypt. Amphaom pasch.
- E s v.
- t iv.
- F u iii.
- a ii.
- G b KAL. MAII. Natale apostolorum Philippi, et Jacobi fratris Johannis.
- c vi. Non.
- H d v. Inventio S. Crucis.
- e iv.
- I f iii.
- g ii.
- K h Non.
- i viii. Id. Ortus virgiliarum.
- L k vii. Aestatis initium : † : habet dies XC.
- l vi
- M m v.
- n iv. Natale S. Pancratii martyris.
- N o iii.
- p ii.
- O q Id. Pentecostes primus.
- r xvii. Kal. Jun.
- A s xvi
- t xv. Sol in Geminos.
- B u xiv.
- a xiii
- C b xii.
- c xi
- D d x.
- e ix.
- E f viii.
- g vii. Dec. Aegypt. mens. Paoni.
- T h vi.
- i v.
- G k iv.
- l iii.
- H m ii. S. Petronillae.
- n
- I o KAL. JUN.
- p iv. Non.
- K q iii. Depos. S. Benedicti, et S. Johannis, et S. Faustini.
- r ii.
- L s Non.
- t viii. Id.
- M u vii.
- a vi. Dedicatio S. Stephani.
- N b v.
- c iv.
- O d iii. Bernabe Ap.
- e ii.
- A f Id.
- g xviii. Kal. Jul.
- B h. xvii.
- i xvi.
- C k xv. Nicandri, et Marciani. Sol in Cancrum.
- l xiv.
- D m xiii. Gervasii, et Prostasii.
- E n xii.
- o xi.
- F p x. S. Jacobi Alphaei Apost.
- q ix.
- G r viii. S. Johan. Baptistae. Solstitium.
- s vii. Dec. Aegypt. Mens. Ephipi.
- H t vi. Johannis, et Pauli.
- u v. Dedicatio S. Petri.
- I a iv.
- b iii.
- K c ii. S. Pauli proprie Petoni Abbatis.
- d
- L e KAL. JUL.
- f vi. Non.
- M g v.
- h iv.
- N i iii. Dedicatio S. Martini.
- k ii.
- O l Non.
- m viii. Id.
- A n vii.
- o vi.
- B p v.
- q iv. Naboris, et Felicis.
- C r iii.
- s ii. Dies Caniculares.
- D t Id.
- u xvii. Kal. Aug.
- E a xvi.
- b xv. Depos. Hermeresii Abb. Sol in Leone.
- F c xiv.
- d xiii. S. Severi.
- G e xii. S. M. Magdalenae.
- f xi.
- H g x. S. Apollinaris Martyris.
- h ix.
- J i viii. Jacobi Zebedaei Apost. fratr. Johannis.
- k vii.
- K l vi.
- m v. Nazarii, et Celsi.
- L n iv.
- o iii.
- M p ii.
- q KAL. AUG.
- N r iv. Non.
- s iii.
- O t ii.
- u Non.
- A a viii. Id. Romae Sixti, Felicissimi, et Agapiti.
- b vii. Autumni :†: initium.
- B c vi
- d v.
- C e iv. Natale S. Laurentii.
- f iii.
- D g ii.
- h Id.
- E i xix, Kal. Sept.
- k xviii. Adsumptio S. Mariae.
- F l xvii.
- m xvi.
- G n xv. Sol in Virgine.
- o xiv.
- H p xiii.
- q xii.
- I r xi.
- f x. Autumnus oritur.
- t ix. Residui v dies Aegyp. Epagomenae.
- a viii. Natale S. Bartholomaei Apostoli.
- b vii.
- M c vi.
- d v. Natale S. Augustini.
- N e iv. Decollatio S. Johannis Baptistae. Primus Aegyptiis mens. Thoth.
- f iii.
- O g ii.
- h KAL. SEPTEMB.
- A i iv. Non.
- K iii.
- B l ii.
- m Non.
- C n viii. Id.
- o vii.
- D p vi. Nativitas S. Mariae.
- q v.
- E r iv.
- s iii.
- F t ii.
- u Idus.
- G a xviii. Kal. Octob. Cornelii, Cypriant, et Exaltatio S. Crucis.
- b xvii.
- H c xvi. S. Euphemiae, et S. Luciae.
- d xv. Sol intrat in Libram.
- I e xiv.
- f xiii.
- K g xii.
- h xi.Matthaei Apost. et Evangelistae.
- L i x. Passio S. Mauricii Martyris.
- k ix.
- M l viii.
- m vii.
- N n vi.
- o v. Cosmae, et Damiani
- O p iv.
- q iii. Dedicatio Basilicae S. Angli Aegypt. mens Saofi.
- A r ii. Depos. Hieronymi presbyteri.
- s
- B t KAL. OCTOB.
- u vi. Non.
- C a v.
- b iv.
- D c iii.
- d ii.
- E e Non.
- f viii. Idus.
- F g vii.
- G h vi.
- j v.
- H k iv.
- l iii.
- I m ii.
- n Idus.
- K o xvii. Kal. Novemb.
- p xvi.
- L q xv. Lucae Evang. Sol in Scorpionem.
- r xiv.
- M s xiii.
- t xii.
- N a xi.
- b x.
- O c ix.
- d viii.
- A e vii.
- f vi.
- B g v. Apostoli Simonis, et mutet h. ter. Aegypt. mens. Athyr.
- h iv.
- C i iii.
- k ii.
- D l KAL. NOVEMB.
- m iv. Non.
- E n iii.
- o ii.
- F p Nonae.
- q viii. Id.
- G r vii. Hyemis initium :†: habet dies XCII.
- s vi.
- H t v.
- u iv. S. Marci Episcopi.
- I a iii.
- b ii.
- K c Idus.
- d xviii. Kal. Decemb.
- L e xvii.
- f xvi.
- M g xv. Sol in Sagittario. Teclae Virginis.
- h xiv.
- N i xiii.
- k xii.
- O l xi.
- m x. Natale S. Ceciliae.
- A n ix. Natale S. Clementis.
- o viii. Chrysogoni.
- B p vii.
- q vi.
- C r v. Quart. Aegypt. mens. Choeac.
- s iv.
- D t iii.
- u ii. Natale S. Andreae.
- E a KAL. DECEMB.
- b iv. Non.
- F c iii.
- d ii.
- G e Nonae.
- H f viii. Id.
- g vii. S. Ambrosii.
- I h vi.
- i v.
- K k iv
- l iii
- L m ii.
- n Id. S. Luciae de Syracusis.
- M o xix. Kal. Januar.
- p xviii.
- N q xvii.
- r xvi.
- O s xv. Sol in Capricorno.
- t xiv.
- A u xiii.
- a xii. In India translatio Thomae apostoli.
- B b xi.
- c x.
- C d ix.
- e viii. Nativ. D. N. J. C.
- D f vii. S. Stephani.
- g vi. S. Johannis.
- E h v. Infantium et lactentium.
- i iv.
- F k iii.
- l ii. S. Columbae virg. et Sylvestri.
De cursu solis per duodecim signa.
CXXXV. Quasi quodam modo 4 dierum munera primordialis 4 dierum creationis designarent. Et quia prima die lux condita est, prima die lucis materia ostendit mihi. Secunda die Creator firmamenti pulchritudinem extendit inter aquas, et aquas. Secunda die in muneribus vestimenta Sacerdotalia divisionum inter corpora Sacerdotum, et populi demonstrare cognovi. Tertia die, terra cum ornamentis suis apparuit. Tertia die auri electissima species, quae gremio eruitur terrae, directa est mihi. [Col. 1343B] Quarta die sol honor seculi cum sideribus coelo inditus est. Quarta die clara quaedam, et rotunda in similitudine solis species honor mensae allata est mihi, habens 27 semicirculos, qui si bis ducantur, erunt 54 propter horas lunaris cursus, quibus per singula signa currere solet, habens circulum rotundum in medio propter solis perpetuam rotunditatem, quomodo 10 horae, et semis singulis mensibus adcrescere solent.
Sol igitur primo anno post bissextum initio primae horae noctis intrat in Arietem, et post dies 30 et decem semis horis exit de Ariete, hoc est hora 11 noctis trigesimae primae, et secundo puncto, et tertio puncto 11 hora ejusdem noctis intrat in Taurum, et ibi moratur 30 dies, et decem semis horas; [Col. 1343C] et exit de Tauro 9 hora diei plena, et ibi habes unam horam ex 4 punctis in duobus signis, et fiunt duorum signorum 60 dies, et 21 hora. Et decima hora diei intrat in Geminos, et exiet de Geminis 7 hora plena noctis, et duobus punctis 8 hora noctis, et tertio puncto intrat in Cancrum, et exiet de Cancro sexta hora diei plena, et ibi habes secundam horam, et 5 punct. duorum signorum, et fiunt in Geminis, et in Cancro dies 60, et horae 21, et habes in his 4 signis horas 42 et dies 120. Et intrat in Leonem septima hora diei, et exiet de Leone quarta hora noctis, et duobus punctis decima horae et 3 puncto. Quinta hora noctis intrat in Virginem, et exiet de Virgine tertia hora diei plena, et habens unam horam ex 4 punctis Leonis, et Virginis, et habent 60 [Col. 1343D] dies haec duo signa, et horas 21, et fiunt horum sex signorum dies 182 et horae 63 et fiunt, ut dixi, dies 182 et tertius dies dimidius ex duodecim horis, et tres horae supra quadrantiles. Et intrat sol in Libram hora dici quarta, et exiet de Libra prima hora dici, et secundo puncto secundae horae noctis exiet de Scorpione 12 hora noctis plena, et habes unam horam ex 4 punctis, et fiunt horum duorum signorum dies 60 et horae 21. Et intrat sol in Sagittarium prima hora diei, et exiet de Sagittario decima hora diei plena, et duobus punctis. Decima hora intrat in Capricornum tertio puncto 11 horae diei, et exiet de Capricorno hora 9 noctis plena. Et habent haec duo signa dies 60, et horas 21. Has adde ad supra scripta [Col. 1344A] signa, et habes dies 300, et horas 105. Et intrat Sol in Aquarium decima hora noctis, et exiet de Aquario hora septima diei, et secundo puncto hora octava, et intrat tertio puncto octava hora diei in Pisces, et exiet de Piscibus sexta hora noctis plena; et hae sunt sex horae, quae de punctis singulorum signorum adcrescunt, et habent haec duo signa 60 dies, et 21 horas. Has adde ad suprascriptos dies vel horas, fiunt dies 12 signorum 360 et horae 126. Partire 120 horas per 24 et fiunt quinquies 24 quot sunt 5 dies, et erunt totius anni tricenteni, sexageni, et quinque dies, et sex horae, quia ante habuisti centum viginti sex horas. Has sex horas per quadriennium ductas faciunt 24 horas, quod est unus dies, quem Latini bis sextum vocant; et si non adderetur in Februario [Col. 1344B] quarto anno haec dies, intraret * itaque sol quartas decimas Kal. Apr. prima hora noctis in Arietem, et post 120 annos traditas solis, dum Arietem intrare debuisset, intrasset itaque in Taurum, nisi dies 30 in centum 20 annis bissextiles augerent cursus illius. Hae et hujusmodi rationes tam suaves sunt in consideratione scientibus, ut caeterae artes philosophiae solent esse dicenti, et intelligenti eas. Nam philosophi non fuerunt conditores harum artium, sed inventores. Nam Creator omnium rerum condidit eas in naturis, sicut voluit. Illi vero, qui sapientiores fuerunt in mundo inventores erant harum artium in naturis rerum, sicut de sole, et luna, et stellis facile potest intelligi. Quid enim aliud in sole, et luna, et sideribus consideramus, et miramur, [Col. 1344C] nisi sapientiam Creatoris? Et cursus illorum naturalis fertur. Itaque Abraham patriarcha ex astrologiae ratione Creatorem Deum intellexisse, et venerasse, et inde amicus Dei appellatus est, et temptatus in fide jam fortis inventus est. Nam dicunt Hebraei, exisse eum de Hur Chaldaeorum, idest de igne Chaldaeorum, qui Chaldaei ignem pro Deo coluerunt. Solebat magister meus mihi saepe dicere: Sapientissimi hominum fuerunt, qui artes in naturis rerum invenerunt. Obproprium grande, ut dimittamus eas perire diebus nostris, sed nunc pusillanimitas multorum non curat rationes rerum, quas Creator condidit in naturis. Scis optime, quam dulcis est in rationibus arithmeticae versari, quam necessaria ad cognoscendas Scripturas divinas, quam jucunda est [Col. 1344D] cognitio coelestium astrorum, et cursus illorum; et tamen rarus est, qui talia scire curet, et quod pejus est, reprehendunt hoc scire studentes, et ut cum * ille naturae rerum ignoratio inculpabilis potuisset illis * esset, si divinis se ipsos tradere voluissent Scripturis, et laborare in illis, in quibus vitae aeternae cognitio consideratur, et ut potuissent fidem catholicam veraciter defendere, et fiducialiter stare contra adversarios Christi, per quos multis modis diaboli astutia fidem catholicam impugnare studet, et sunt modo tempora, de quibus B. Paulus praedixit: Spiritus autem manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidem a fide adtendentibus Spiritibus erroris, et doctrinis daemoniorum in hypocrisi loquentium [Col. 1345A] mendacium habentes cauteriatam suam conscientiam.
Item alia
Si vis scire, quomodo adcrescunt singulis annis mensibus solaris cursus decem semis horas, multiplica decem per 10 fiunt 100 quia una hora decem minuta habet; decies vero decem minuta faciunt 100 minuta. Da unicuique diei ex triginta diebus tria minuta, faciunt 90 minuta, et remanent 10 minuta. His adde quinque minuta, quae fiunt ex dimidia hora, et fiunt 15 minuta. Haec partire per 30, faciunt tricies dimidium minutum 15 minuta. Et adcrescunt quotidie in 30 diebus tria minuta, et dimidia pars unius minuti.
Item alia.
Et si scire vis, quantum quotidie crescat ad bissextum, [Col. 1345B] partire 5 minuta in 30 fiunt sexies quinquies; sexta pars unius minuti adcrescit quotidie, ut dimidia hora fiat per mensem unum; hanc dimidiam horam duc duodecies, et fiunt sex horae. Has multiplica in 4; quater sex faciunt 24, quot sunt horae unius diei per quadriennium adcrescit, ut bissextus fieri possit, et fiunt quarto anno 366 dies, qui senarius numerus multum valet in circulo anni, nam 360 faciunt sexies sexaginta, qui sexagenarius si per denarium * esse perfectum, sicut senarius per unitatem; nam unum duo, et tres faciunt sex, et est perfectus numerus in partibus suis. Ita sexagenarius quamdam perfectionem habet, si partitur per denarium numerum. Nam semel decem, et bis decem, et ter decem sexaginta sunt; nam quantum valet in [Col. 1345C] primo versu numerorum senarius, ut perveniatur ad decem, tantum valet in secundo versu numerorum sexagenarius, ut perveniatur ad centum. Quicumque vero dies, qui supersunt trecentenis sexagenis diebus in singulis mensibus est sexta pars mensis uniuscujusque. Sex vero horae, ex quibus quarto anno sexta dies adcrescit, habent suam perfectionem in partitione senarii numeri, sicut paulo ante praefati sumus, et sicut Creator aequissimus in sex diebus fecit omnia opera primordialis mundi, ut significaretur in perfectione numeri senarii omnia in naturis suis fecisse eum perfecta, et ille ipse Creator magnus admirabilis perfectus est in natura sua, cui placuit omnia in senarii numeri perfectione perficere. Unde et sexto die creatus est homo perfectus anima, [Col. 1345D] et corpore, propter quem omnia creata sunt, quae sex diebus condita esse leguntur. Unde et ipse Deus Dei Filius, qui est virtus, et sapientia Dei sexta aetate venit in mundum salvare hominem, quem sexta die creavit. Ita senarius numerus et in conditione primordialium creaturarum, et in successione saeculorum, quae sex aetatibus concurrerunt, et quod sexta aetate venit Filius Dei humanum genus reparare ad pristinam dignitatem conditionis suae, multum valent tales rationes.
Item alia.
Si omnipotens Deus universa in pondere, et mensura, et numero disposuit, ita ut etiam multitudinem stellarum nominibus simul numeroque complecteretur, [Col. 1346A] quanto magis illius praecipui, maximique sideris cursus gloriose ordinatus extitit qui super omnia sidera splendore pariter, atque virtute praecellit? De cujus subtilissimo, magnificoque cursu quamvis multa subtiliter magnificeque et dicta sint, et dici possint, vix tamen aliquid invenitur, quod operosius numerando aliquid, dum examinatur, quam quod de bissexto, et quadrantis ratione distinguitur. De quo videlicet bissexto quamquam multi et magni multa, et magna dixissent jam edidissent, propter compendium tamen legentium seu scire ejusdem bissexti incrementa volentium, quaedam secundum ingeniolum mihi ab omnipotenti Deo gratis datum breviter adnotare curavi, obsecrans ut ea dilectione a legentibus suscipiantur, quam nostrae humilitati praebent. [Col. 1346B] Et si quid largiente Christo utile invenerit, datori omnium bonorum mecum gratiae agantur. Si quid vero ineptum, corrigere, vel emendare caritatis studio non dedignetur, et quanquam quaedam a majoribus ad minora, quaedam vero a minoribus ad majora numerari soleant, sicut exemplis quamplurimis ostendi potest; nos tamen quia praefatos bissextos non ex majoribus ad minora, sed ex minoribus ad majora crescendo * perducitur, incrementa illius subtiliter, quantum nostra pusillitas ratiocinando comprehendere valet, rimare cogitantes, a minimis inchoemus, ut ad majora, Domino ducente, pervenire valeamus. Verumtamen illud non est praetereundum, quod in quibusdam locis per aequas divisiones, seu collectiones, vel a minimis ad [Col. 1346C] majora, vel a majoribus ad minora praefata ratio duci potest, eo quod propter indivisibilem, seu insensibilem atomi quantitatem sectio ulla haberi nequit. Sed et ad illud commemorandum, quod in quibusdam praedictorum numerorum nominibus, seu numeris auctoritatem, in quibusdam vero consuetudinem in hoc ipso opere tamdiu sequimur, quousque aliquis nobis auctoritatem majorem tribuat, aut consuetudinem meliorem ostendat. Ut igitur quibusdam placet, atomi 376 faciunt unum ostentum. Ostentum vero et dimidium procreant unum momentum continent atomos 564. Momenta autem duo, et duae partes unius momenti procreant partem unam habentem ostenta 4, atomos 1504. Pars. quoque, et dimidia efficiunt minutum unum [Col. 1346D] comprehendens minuta 4, ostenta 6. Atomos 5256. Minuta etiam duo gignunt punctum unum amplectentem partes 4, momenta 8, ostenta 12, atomos 4512; puncta vero 5 complent horam unam constantem minutis 10, partibus 15, momentis 40, ostentis 60, atomis 22560. Horae autem 24 reddunt unum diem habentem puncta 120, minuta 240, partes 360, momenta 960 ostenta 1440, atomos 541,440. Dies autem 30 efficiunt sigum unum continens 720 puncta 3,600 minuta 7,200 partes, 10,800 ostenta, 43,200 atomos sedecies mille millia 243,200. Signa autem 12 reddunt dies 360 horas 8, 640, punctos 44,200, minuta 86,400, partes 129,600, ostenta 518,400, atomos centies nonagies [Col. 1347A] mille millia, et quater mille millia, et 918,400. Et desunt ad completionem anni solaris dies 5 et quadrans, qui habent horas 123, puncta 630, minuta 1,260, partes 1,890, momenta 5,040, ostenta 7,540, atomos bis mille millia 842,540. Qui numeri singuli si diligenti cura considerantur, reddunt, ut dictum est, dies 5 et quadrantem, quorum rursus dierum et quadrantis summa collectio propter tarditatem solis per signa.
Item alia.
Inter primum enim diem spiritalem adstrues esse creaturam, et quomodo habuit vespere, et mane? Respondetur: Omnis namque creaturae cognitio in semetipsis vespere erat; in Deo autem mane, quia plus videtur ipsa creatura in Deo, quam in se ipsa [Col. 1347B] videtur; creatura scilicet plus videtur in arte, quia facta est. Propterea enim ait Evangelista Johannes: Quod factum est in ipso vita est. Omnia igitur, quae facta sunt, et vitam habent in ipso verbo Dei, vita sunt, in se ipsa non sunt vita. Coelum, terra, lapis vitam non habent, et tamen in Deo vita sunt. Vivant igitur in Deo sine initio, atque incommutabiliter omnes rationes creaturarum. Ac per hoc plus videtur in angelis sanctis in Verbo Dei, ubi sunt vita, quam in se ipsa. Ergo in cognitione firmamenti secundus in cognitione discretionis terrae, et maris. Tertius in cognitione solis, ac lunae, et stellarum. Quartus in cognitione reptilium. Quintus in cognitione jumentorum, et ferarum, vel ipsius hominis, sextus neque enim hi dies solares intelligendi sunt, [Col. 1347C] sed ipsius diei unius, quem intelligimus spiritalem creaturam, idest Evangelicam, sexies facta cognitio. Sex dies fecit propter senarii perfectionem. Si vis ut aliquid tibi de Scripturis colligam, libens adesto, et totum te ad audiendum praepara. Unus in numeris dividi non potest, ab ipso enim surgit omnis numerus. Ergo duo dividi possunt, et pars ejus unus est. Igitur divisio duorum in unum est. Quid aliquid hic numerus ostendit, nisi Trinitatem, quae Deus est? Quae quamvis tres personae sint, in una creduntur unitate naturae. Quaternarius scilicet duas partes habet; nam quarta ejus unus est, media ejus duo. Unum videlicet, et duo tria sunt. Ecce partes suas nec ultra excrescent, nec complent, et ideo imperfectus est numerus. Quinarius vero non [Col. 1347D] habet nisi unum, quod est quinta ejus pars. Unus senarius igitur numerus perfectus est, quia partibus suis completur; habet enim unum, quod est sexta ejus, duo, quod est tertia, tria, quod est dimidia. Unum ergo, duo, et tria sex faciunt. Ideoque hujus numeri perfectionem sex diebus operatus est Deus omnem creaturam. Tres hae partes senarii numeri demonstrant nobis Trinitatem numeri, mensurae, et ponderis fecisse omnem creaturam. Primum valere senarii numeri perfectionem in Scripturis Sanctis frequenter reperimus, praesertim in morte Domini simpla. Mors itaque D. N. J. C. non fuit in anima, sed in carne sola; mors vero nostra non solum in carne, sed etiam in anima propter peccatum, in carne [Col. 1348A] propter poenam peccati. Ille vero quia peccatum non habuit in anima, non est mortuus nisi tantum in carne, et hoc propter similitudinem carnis peccati, quam de Adam traxerat. Igitur simpla ejus mors profuit de * plebe nostrae, et simpla ejus resurrectio profuit duple nostra mors carnis ejus, et resurrectio ejus mors animae nostrae, et resurrectio ejus duas mortes nostras, et duas resurrectiones nostras, duas et duas quatuor sunt; unam mortem Domini, et unam resurrectionem ejus, adde quatuor nostras, sex faciunt. Igitur simplum Domini, et duplum nostrum tres sunt, et tres partes habet, secundum quod supra diximus, senarius numerus. Nam et 36 horae, quibus fuit Dominus in inferno, huic simplex, et duplex congruunt duodecim. Igitur horae fuerunt [Col. 1348B] diurnae, et 24 nocturnae. Istae 24 nocturnae ad duplam mortem nostram concinnant, et illae duodecim horae ad mortem Domini simplam. Revera enim natura ejus senarium numerum habet 46 annis aedificatum est templum, adstruerunt in Evangelio Judaei, quod intelligitur de corpore Domini. Quadraginta sex anni pro diebus positi sunt 46 diebus dicunt infantem formari in utero, et subinde usque in diem parturitionis augmentari. Quadragies quippe seni fiunt 266 qui faciunt menses novem, et dies sex. Compota ergo ab 8 Kal. Apr., quando passus est Dominus, et tunc etiam creditur fuisse conceptus usque ad diem 8 Kal. Januar., et reperies dies a 76, qui constat per senarium numerum. Quid de illa muliere in Evangelio, quam 18 annis curvaverat [Col. 1348C] Satanas, quam sanavit Dominus, nisi quia et ipsi anni senarium numerum habent? Ter igitur sex decem, et octo faciunt. Illa itaque mulier intelligitur genus humanum, quod sexta aetate scilicet a captivitate diaboli Dominus liberavit. Prima aetas est ab Adam usque ad Noe. Secunda aetas est a Noe usque ad Abraham. Tertia aetas est ab Abraham usque ad David. Quarta aetas est a David usque ad transmigrationem Babyloniam. Quinta aetas est a transmigratione usque ad adventum D. N. J. C. Sexta aetas, quae nunc agitur, donec Excelsus veniat ad judicium. Sexta igitur aetate seculi reformatur genus humanum ad imaginem Dei. Profecto enim anni decem et octo non solum sex aetates, sed etiam tria tempora evidenter demonstrant; unum scilicet ante legem, alterum [Col. 1348D] sub lege, tertium sub gratia. Igitur et ipse annus senario numero continetur; habet enim dies 355, sexies quippe sexageni 360, remanent profecto 5 et quadrans 5 dies sexta sunt mensis tamen si et illud pro die ponas aperte totum sex faciunt. Ecce quantum me Deus adjuvet, de senarii numeri perfectione, etsi non quantum volui, tamen quantum potui, reddidi rationem.
De luna per 12 signa.
CXXXVI. Luna duobus diebus, et 6 horis, et besse unius horae singula signa pervolat velociore suo cursu. Singula vero signa 30 habent partes. Si vis scire quantas horas luna peragat medium signum, idest 15 partes cujuslibet signi, divide 54 hor. in duas [Col. 1349A] medietates, et bessem unius horae, quae sunt horae uniuscujusque signi, et habebis 27 horas, et medium signum partes 15 peragendas, et trientem, idest tertiam partem unius horae. In quibus horis 15 partes praepositi tibi signum luna percurrit.
Si vis scire, quo spatio unam partem signi pervolat, tolle exinde 22 horas, 15 horas da singulis partibus singulas horas, remanent 12 horae. Has 12 divide per punctos singulos ea lege, quia hora a luna * 5 punctos habet ergo 12 si quinquies ducantur, faciunt 60 puncta; partire per 15, quater 15 60 sunt. Da 4 punctos singulis partibus, et videbis, quod unam partem signi luna percurrit in spatio unius horae ex 4 punctis, et remanet triens, idest tertia pars unius horae; quot sunt ostenta 20, quia plena [Col. 1349B] hora 60 habet ostenta. Da singulis partibus unum ostentum, et videbis, quod luna spatio unius horae, et 4 punctorum, et unius ostenti, quod est triens, partem unam signi, quod est tricesima pars unius signi, peragit.
De saltu lunae per 19 annos, quomodo decrescit nox.
CXXXVII. Si vis sapere in 19 annis quomodo dies, et nox minuitur, quando luna facit saltum, singulis annis et mensibus per momenta, et atomos unoquoque anno momenta 50 et medium ( [Col. 1349D] Alia manu haec addita sunt. et nona decima pars de dimidio momenti) facit ipse medius momentus atomis 282 in unoquoque mense momenta 4. Et sextam partem momenti atomis 24. Secundo mense momenta 4 et sextam partem momenti, [Col. 1349C] atomis 24. Tertio mense momenta 4 et sextam partem momenti, atomis 24. Et sic in singulis mensibus. Haecque 12 menses ad saltum lunae, fit summa in uno anno momenta 50 et dimidium. De isto momento facimus atomos 282. Ipsa 50 momenta faciunt unam horam, et quartam partem de hora, et dimidium momentum, simili numero in 19 annis. Ad saltum lunae momenta in 19 annis 960. Ipsa momenta faciunt horas 24, quae minuit dies et nox in 19 annis, quae luna facit saltum.
De flexibus digitorum.
CXXXVIII. Ita digitorum flexus servantur per primum digitorum trium in laeva ab extremo, inflexionem palmae in medium artum dicitur 1, 2, 3, cum dicis 4 extremum digitum leves. Cum dicis 5 secundum [Col. 1349D] ab extremo similiter erigas. Cum dicis 6 modicum in medium palmae extremo, et medio levatis eriges. Quando ab 7 perveneris, minorem solum caeteris levatis super palmae radicem pones, juxta quem in 8 medium. In 9 autem impudicum e regione compones 10, ungues indicis in medio fixus artu pollicis 20, summitas pollicis medio artu inter indicem, impudicumque 30 * in inmollis in summitate pollicis indicisque complexus 40, pollicis summitas adjiacens artui, in medio latere pone * a dorsu indicis 50, curvate pollex in palmam caeteris erectis 60, pollicem curvam in exteriore artu inter eumdem [Col. 1350A] artum, ungulamque indicis trie * undique medio tere indicis artum; medio pollicis fronte, inter artum et ungulam sito, circumpone 70, pollicis artu curvato trans medium indicis artum radicem pollicis a latere circuivit * indicis 80 pollicem in longum tendens indice illius summitatem, ungulamque circumpone 90 indicis, ungulamque in pollicis radice eriges. 100 in dextera quomodo 10 in laeva. 200 in dextera, quomodo 20 in laeva. 300 in dextera, quomodo 30 in laeva. 400 in dextera, quomodo 40 in laeva. 500 in dextera, quomodo 50 in laeva. 600 in dextera, quomodo 60 in laeva. 700 in dextera, quomodo 70 in laeva. 800 in dextera, quomodo 80 in laeva. 900 in dextera, quomodo 90 in. laeva. Sic quoque a mille currit in dextera compotus usque 7,000, quomodo [Col. 1350B] currunt monades in laeva 1 usque ad 9, 10,000 in sinistra palma supra verticem supinatum retro ponas. 20,000 eodem situ prona super manum colli. 30,000 eodem situ prona in medio pectoris. 40,000 eodem situ prona in latere dextro. 50,000 pollex in umbiculo. 60,000 sinistra palma sub umbiculo supina. 70,000 eodem situ in inguine prona. 80,000 eodem situ in femore sinistro. 90,000 eodem situ prona, sed foris. Ita facitur in dextera manu, cum dicis 100 millia. Cum autem dicis decies centena millia, duae palmae apertae erga faciem e regione interpositae, sed ante aures retro respicientes tres digiti in sinistra manu, idest auricularis, medicus, et impudicus usque ad 9 continent 1, 2, 3, etc. Duo digiti in sinistra manu, idest index, et [Col. 1350C] pollex usque ad 90 continent. 10, 20, 30, etc. Duo in dextera manu digiti semper continent usque ad 900 pollex, et index. 100, 200, 300, etc. Tres in dextera manu digiti continent usque ad 9,000, auricularis, impudicus, et medicus. 1,000, 2,000, 3,000 etc. Continet sinistra manus particulas semper usque ad 90,000, 10,000, 20,000, 30,000, etc. Continet dextra manus per juncturas semper usque ad 9,000, 100,000, 200,000, 300,000, etc.
In Dei nomine incipit ratio Paschalis, et ceterorum 318 episcoporum, qui consideratione festi Paschalis, et ceterorum sapientium virorum, qui dixerunt auctoritatem.
CXXXIX. Cum omnes Apostoli de hoc mundo per universum orbem per singulas provincias Ecclesiae diversa [Col. 1350D] versa tenebantur jejunia. Nam et omnes Galli quacumque die 8 Kal. Apr. fuisset, semper Pascha celebrabant dicentes: Quid nobis est a 14 luna compotum cum Judaeis facere Paschae? Sed sicut est Domini natalis quocumque die evenerit 8 Kal. Janu., ita et 8 Kal. Apr., quando traditur Christi Resurrectio, debemus Pascha tenere. [Col. 1349D] Confer ista cum iis, quae habent de isto concilio [Col. 1350D] Beda, Baronius ad an. 198, et Labbe, tom. I Concil., pag. 596. Orientales vero, sicut Eusebii Caesariensis narrant eloquia, quocumque die in mense Martio 14 luna fuisset inventa, Pascha celebrabant. In Italia autem alii diebus 40 jejunabant, alii 20, alii 7 diebus, in quibus mundus omnis concluditur, sic sufficit jejunare. Alii quia Dominus 40 diebus [Col. 1351A] jejunasset, et alii 40 horas. Cum haec talis * observationis per singulas provincias, unde error erat sacerdotibus, eo quod a quibus una fides recta tenebatur, eorum dissentirent jejunia. Tunc papa Victor Romanae Urbis episcopus hoc elegit, ut dirigeret auctoritatem, quia tunc non Hierosolyma, sed Caesarea metropolis dicebatur, unde Paschalis ordinatio proveniret, quo modo Pascha recto jure a cunctis catholicis celebraretur ecclesiis, ubi Dominus, et Salvator mundi in carne fuerat conversatus. Accepta itaque auctoritate Theophilus non solum de sua provincia, sed etiam de diversis regionibus omnes episcopos, et sapientes viros ad concilium evocavit. Ubi cum illa sacerdotum vel sapientium virorum multitudo in omnibus Scripturis erudita in unum fuisset [Col. 1351B] collecta; tunc praedictus episcopus protulit auctoritatem ad se missam a papa Victore, et quid sibi operis fuisset injunctum ostendit. Tunc pariter omnes episcopi dixerunt. Primum nobis inquirendum est, quomodo in principio mundus fuerit factus, et cum hoc fuerit diligentius investigatum, tunc poterit ex eo Paschalis ordinatio salubriter pervenire. Dixerunt ergo episcopi: Quo die credimus primum fuisse factum mundum, nisi Dominico? Alii dixerunt: Quomodo ergo potes probare, quia primus dies, dies Dominicus fuerit? Theophilus episcopus dixit: Probate, quod dicitis. Episcopi responderunt: Secundum Scripturae auctoritatem divinae factum est vespere, et factum est mane dies unus, et secundus, et tertius, et quartus, et quintus et septimus. In quo septimo [Col. 1351C] requievit ab omnibus operibus suis, quem diem septimum Sabbatum appellavit. Cum ergo novissimus dies sit Sabbatum, quis potest esse primus, nisi Dominicus. Theophilus episcopus dicit: Ecce de die Dominico quia primus sit, probatum. De tempore quid vobis videtur? 4 autem tempora mundi in anno accidunt: Ver, Aestas, Autumnus, et Hyems. Quod ergo tempus primum factum esse creditis in mundo? Episcopi dixerunt: Vernum. Theophilus episcopus dixit: Probate quod dicitis. Et illi responderunt: Scriptum est: Germinet terra herbam feni secundum genus suum, et lignum pomiferum ferentem fructum. Haec enim veris temporibus videmus fieri. Theophilus episcopus dixit: Quo loco caput mundi esse creditis? in principio temporis, an medio temporis, an [Col. 1351D] in fine? Episcopi dixerunt: In Aequinoxio, idest 8 Kal. Apr. Theophilus episcopus dixit: Probate quod dicitis. Et illi responderunt: Scriptura dicit, quia fecit Deus lucem, et vocavit Deus lucem diem, et fecit Deus tenebras, et tenebras vocavit noctem, et divisit inter lucem et tenebras, aequas partes. Theophilus episcopus dixit: Ecce de die, vel tempore probastis. De luna quid vobis videtur? utrum crescentem, an plenam, an imminutam a Domino fuisse creatam? Episcopi responderunt: Plenam. Et ille dixit: Probate quod dicitis: Episcopi responderunt: Dicit divina Scriptura: Fecit Deus duo luminaria magna, et posuit ea in firmamento coeli, ut lucerent super terram, luminare majus, ut praeesset diei, et luminare [Col. 1352A] minus initio noctis. Non poterat, * nisi plenum.
Nunc ergo investigavimus, quomodo in principio factus fuerit mundus: idest die Dominico, verno tempore, in aequinoxio 8 Kal. Apr. luna plena. Per ipsum tantummodo tempus dies, et elementa resurgunt. Theophilus episcopus dixit: Nunc igitur agendum de ordinatione, quomodo debeamus Pascha tenere. Episcopi dixerunt: Numquid dies Dominicus praeterire potest, et in eo Pascha celebraretur, qui tot et talibus benedictionibus sanctificatus est? Theophilus episcopus dixit: Apertius ergo dicite, quibus, et qualibus benedictionibus eum fuisse sanctificatum asseritis, ut scribere possimus. Episcopi responderunt: Prima illi benedictio est, quod in ipso tenebrae remotae sunt, et lux apparuit. Secunda illi benedictio [Col. 1352B] est, quod de terra Aegypti populus Israeliticus, velut de tenebris, quasi per fontem baptismi, per mare Rubrum de duro servitio fuerit liberatus. Tertia illi benedictio est, quia in eodem die coelestis cibus manna hominibus datum est: Quarta illi benedictio est, quia Moyses mandavit ad populum: Sit vobis observatus dies primus, et novissimus. Quinta illi benedictio est, ut CXVII psalmus dicit, qui totus de Passione, et Resurrectione cantatur. De Passione ait: Circumdantes circumdederunt me, et in nomine Domini vindicavi in eis. Circumdederunt me sicut apis, et exarserunt sicut ignis in spinis. Et interjectis versibus: Lapidem, quem reprobaverunt, factus est in caput anguli. De Resurrectione autem dicit: Haec dies, quam fecit Dominus, exultemus, et laetemur in [Col. 1352C] ea. Et item interjectis versibus: Constituit diem festum in confrequentationibus usque ad cornu altaris. Sexta illi benedictio est, quod in ipsa Dominus resurrexit. Videmus ergo, quia diem Dominicum singulariter in Pascha tenere praecepit. Theophilus episcopus dixit: De tempore autem ad Moysen mandatum est a Deo: Hic vobis erit mensis initium mensium; Pascha facite in eo. Non dixit in prima die mensium, aut in decima, aut in alia qualibet, sed totos 30 dies in Pascha sanctificavit. Episcopi responderunt: Qui sunt illi 30 dies. Superius ergo jam responsum dedimus, principium mundi esse in aequinoxio 8 Kal. Apr., et ab 8 Kal. Apr. usque in 8 Kal. Mai: legimus consecrandos. Theophilus episcopus dixit: Et impium non est, ut illi tres dies [Col. 1352D] passionis Dominici tantum sacramenti mysterium foras limitem excludantur? Passus namque Dominus ab 11 Kal. Apr. 5 Fer. quam Coena Domini vocamus, quia nocte a Judaeis traditus, quando et cum discipulis discubuit, quando et Judae praedixit, quod ab ipso esset traditurus. Quod et ita constat fuisse suppletum, et 8 Kal. Apr. resurrexit. Quomodo ergo hi tres dies foras terminum excludentur? Episcopi dixerunt: Nulla ratione fieri debet, ut tantum sacramentum foras limitem excludatur, sed introducantur in ordine Paschali hi tres dies. Constitutum est ergo in illa synodo ut nec ab ante 11 Kal. Apr., nec post 7 Kal. Mai, Pascha non debeant observare, et nec antea, nec postea cuicumque constitutum limitem [Col. 1353A] transgrediendi esset libertas. Similiter et de luna praeceptum divinum servetur, quod mandatum est per Moysen, sit vobis observatum a 14 luna usque in 21. Has ergo 7 lunas constat fuisse consecratas, sed quia Judaei a 14 luna tenent Pascha, nos necesse est a 15 usque in 21 celebrare Pascha. Quando ergo sit intra illum limitem constitutum ab XI Kal. Apr. usque in VII Kal. Mai: dies Dominicus, et luna aliqua ex illis 7 sanctificata obveniret, Pascha nobis jussum est celebrare.
Incipit epistola Cyrilli Alexandrinae Urbis episcopi.
CXL. Antiquitus Ecclesia Pascha 14. Luna cum Judaeis celebrabat, quocumque die occurreret. Sed hunc ritum sancti Patres in Nicaena Synodo prohibuerunt, constituentes non solum Paschalem et mensem [Col. 1353B] inquirere, sed etiam diem Resurrectionis Dominicae observare, et ob hoc Pascha a 15 luna usque in vicesimam primam extenderunt, ut dies Dominicus non obmitteretur. Pascha autem vocabulum non Graecum, sed Hebraeorum est, nec a Passione, quam Phasin Graece dicimus pati, sed a transitu Hebraeo verbo Pascha appellata est, eo quod tunc populus Dei ex Aegypto transierit. Unde in Evangelio, cum vidisset, inquit, Jesus, quia venit hora, ut transiret de mundo ad Patrem. Cujus nox ideo per vigiliam ducitur propter adventum Regis, ac Dei nostri, ut tempus Resurrectionis ejus nos non dormientes, sed vigilantes inveniat. Cujus noctis duplex ratio est, sive quod in eadem vitam tunc recepit, cum passus est, sive quod postea hora, qua resurrexit, [Col. 1353C] ad judicandum venturus est. Eo autem modo agimus Pascha, ut non solum mortem et resurrectionem Christi in memoriam revocemus, sed etiam caetera, quae circa eum adtestantur, ad Sacramentorum significationem inspicimus; propter initium enim novae vitae, et propter novum hominem, quem jubemur induere, et exuere veterem, expurgantes vetus fermentum, ut simus nova conspersio, quoniam Pascha nostrum immolatus est Christus. Propter hanc ergo vitae novitatem primus mensis novorum in anni mensibus ad celebrationem Paschae mystice adtributus est. Quod tertia Hebdomada dies Paschae celebretur, id est qui dies occurrerit a 15 in 21 hoc significat, quia toto tempore seculi, qui septenario numero agitur, nunc tertium tempus est, quod hoc [Col. 1353D] Sacramentum apparuit. Primum enim tempus est ante legem, secundum sub lege, tertium sub gratia. Ubi jam manifestum est Sacramentum prius occultum Prophetiae Aenigmaticae. Ideo et propter haec tria tempora saeculi Resurrectio Domini triduana est. Quod vero a 15 luna usque ad vicesimam primam per dies septem Paschalis dies quaeritur, propter ipsum numerum septenarium in universitate. Unde et Johannes Apostolus in Apocalypsi ad septem scribit Ecclesias. Ecclesia vero adhuc in ista mortalitate carnis constituta propter ipsam mutabilitatem lunae nomine in Scripturis significatur. Varia autem observantia opinionum Paschalis festivitatis interdum errorem gignit. Latini namque a tertio Nonas Martias [Col. 1354A] usque in III Non. Apr. primi mensis lunam inquirunt, et si 15 luna die Dominico provenerit, in aliam diem Pascha protrahunt. Graeci primi mensis lunam ab VIII Id. Mart. usque in diem Non. Apr. observant, et si 15 luna die Dominico concurrerit, sanctum Pascha celebrant. Hujusmodi ergo dissensio inter utrosque Paschalem regulam turbat. Communis autem annus dicitur, qui tantum 12 lunas, hoc est dies 354 habet; dictus autem communis, quia saepe duo ita conjuncti incedunt invicem, et se in Paschali solemnitate sequuntur. Nam embolismalis annus semper solus est, embolismalis annus est, qui 13 menses lunares, id est 384 dies habere monstratur. Ipse est annus sancto Moysi divinitus revelatus, in quo jubentur hi, qui longius habitabant, in secundo mense Pascha celebrare. [Col. 1354B] Embolismus autem nomen Graecum est, quod interpretatur Latine superaugmentum, eo quod expleat numerum annorum communium, quibus 11 lunares dies deesse cernuntur. Embolimaei autem anni, et communes sic inveniuntur. Si enim a 15 luna Paschae praecedentis usque ad quartam decimam sequentis 384 dies fuerint, Embolismalis annus est. Si 354, communis. Bissextus est per annos 4 unus dies adjectus. Crescit enim per singulos annos quarta pars assis, ac ubi quarto anno assem compleverit, bissextilem annum facit. Dictus autem bissextus, quia bis sexies ductus assem facit, quod est unus dies, sicut et quadrantem propter quater ductum, quod est bissextum, quod super dierum cursum in anno sol facit. A VII autem Non. Mart. [Col. 1354C] usque in diem prid. Kal. Janu. in lunae cursu bis adponitur, atque inde detrahitur. Intercalares autem dies idcirco vocantur, quia interponuntur, ut ratio lunae solisque conveniat. Calare enim ponere dicitur. Intercalare interponere. Epactas Graeci vocant, Latini adjectiones annuas lunares, quae undenarium numerum usque ad tricenarium in se revolvuntur, quas ideo Aegyptii adjiciunt, ut lunaris mensis rationi solis aequetur. Luna autem juxta cursum suum 29, et semis dies lucere dignoscitur, et sunt in anno lunares dies 354, remanent ad cursum anni solaris dies XI, quos Aegyptii adjiciunt, unde et adjectiones vocantur. Absque his non invenies lunam, quota sit in quolibet anno, et mense, et die. Istae Epactae semper in XI Kal. Apr. reperiuntur [Col. 1354D] in eadem luna, quae fuerit eo die. Continentur autem circulo decemnovennali, sed cum ad 19 pervenerint, qui est circulus decemnovennalis, jam sequenti anno non addes super 29 11, ut 10 adnuncies, destructis 30, sed inde revertere ut 11 pronuncies.
Explicit epistola S. Cyrilli.
CXLI. Epistola Paschasini episcopi ad beatissimum Papam Leonem de indaganda ratione Paschali. ( Edita est a Bucherio et aliis. )
De nominibus stellarum, quibus ex causis nomina acceperunt.
CXLII. Sol appellatus, eo quod solus appareat obscuratis fulgore suo cunctis sideribus. Luna dicta quasi Lucina, ablata media syllaba, de qua Virgilius: [Col. 1355A] Casta fave Lucina. Sumpsit autem nomen per derivationem a solis luce, eo quod ab eo lumen accipiat, acceptum reddat. Stellae dictae a stando, quia fixae stant semper in coelo; nec cadunt; nam quod videmus e coelo stellas labi, non sunt stellae, sed igniculi aere lapsi, qui fiunt, dum ventus altiora petens aethereum ignem secum trahit, qui tractu suo imitatur stellas cadentes. Nam stellae cadere non possunt, immobilesque, ut praedictum, sunt, et cum coelo fixae feruntur. Sidera dicta, quod ea navigantes considerando dirigunt ad cursum consilium, ne fallacibus undis, aut ventis alio deducantur. Quaedam autem stellae idcirco signa dicuntur, quia ea nautae observant in gubernandis remigiis, contemplantes aciem fulgoremque [Col. 1355B] eorum, quibus rebus status coeli futurus ostenditur. Sed et omnes homines ea intendunt ad praevidendas aeris qualitates per aestatem, et hyemem, vernalemque temperiem. Ortu enim vel occasu suo certis stationibus temporum qualitates significant. Signorum primus Arcton, qui in axe fixus Septentrionali in se revolutus rotatur. Nomen est Graecum, quod Latine dicitur Ursa, quae quia in modum plaustri vertitur, nostri eam Septemtrionem dixerunt. Triones enim proprie sunt boves aratorii dicti, eo quod terram terant, quasi teriones. Septemtriones enim non occidere axis vicinitas facit, quia in eo sunt. Arctophilax dictus, Arctonidem scilicet cursum sequitur eumdem, et Bootem dixerunt, eo quod plaustro haeret, multis signum expectabile stellis. [Col. 1355C] Inter quas Arcturus est. Arcturus sidus est post caudam majoris Ursae positum in signo Bootis, unde Arcturus dicitur, ἄρκτου οὐρὰ, quia Bootis praecordiis conlocatus est. Oritur autem Autumnali tempore. Orion Austrum ante Tauri vestigia fulget, et dictus Urion ab urina, id est ab inundatione aquarum; tempore enim hyemis ortus mare, et terras aquis, ac tempestatibus turbat. Hunc Latini Jugulam vocant, quod sit armatus, ut gladius, et stellarum luce terribilis atque clarissimus. Quo fulgente omnis serenitas tollitur, ac obscuratur, et imminere tempestas cernitur. Hyades dictae ab Hyan, id est a succo, et pluviis, nam pluviae hyetos dicuntur. Ortu quippe suo efficiunt pluvias, unde et eas Latini succulas appellaverunt, quia quando nascuntur, pluviarum [Col. 1355D] signa nascuntur. De quibus Virgilius: Arcturum, pluviasque Hyadas. Sunt autem septem in fronte Tauri, et oriuntur tempore vernali. Pleiades a pluralitate dictae, quia pluralitatem Graeci a to * tylicton appellant. Sunt autem stellae septem ante januam Tauri, ex quibus sex videntur, nam latet una. Has Latini, Virgiliusque dicunt a temporis significatione, quod est ver, quando exoriuntur. Nam occasu suo hyemem, ortu aestatem primae, primaeque navigationis tempus ostendunt. Canicula aestuale sidus, quae et Syrius dicitur. Aestivis mensibus in medio centri coeli est, et dum Sol ad eam ascenderit, conjuncta cum Sole, duplicatur calor ipsius, et dissolvuntur corpora, et vaporantur. Unde, et ipsi stellae dies Caniculares [Col. 1356A] dicuntur, quando et molestae sunt purgationes. Canis autem vocatur, propterea quod corpora morbo afficiat, sive propter flammae candorem, quae hujusmodi sit, ut prae caeteris lucere videatur. Itaque quo magis eam cognoscerent, Syrion appellarunt. Cometes stella est dicta, eo quod comas luminis ex se fundat, quod genus sideris quando apparuerit, aut pestilentiam, aut bella, aut famem significat. Cometes autem Latine crinitus appellatur, quia in modum crinium flammas spargit, easque Stoici dicunt esse ultra triginta, quorum nomina et effectus quidam Astrologi scripserunt. Lucifer dictus, eo quod inter omnia sidera plus lucis ferat. Est autem unus ex Planetis. Hic proprie et jubar dicitur, eo quod jubas lucis ostendat. Sed et splendor Solis, et Lunae, et [Col. 1356B] stellarum jubar dicitur, quod in modum jubae radii ipsorum extendantur. Vesperus stella Occidentalis, quam cognominatam perhibent a Vespero Spaniae Rege. Est autem et ipsa ex quinque stellis planetis noctem ducens, et Solem sequens. Fertur autem, quod haec stella Oriens Luciferum, Occidens Vesperum facit. De qua Statius: Et alterno dependitur unus in ortu. Planetae stellae sunt fixae in coelo, ut reliquae, sed in aere feruntur. Dictae autem planetae apo to planos, id est ab errore; nam interdum in Austrum, interdum in Septemtrionem, plerumque contra Mundum, non nunquam cum Mundo feruntur. Quarum nomina Graeca sunt. Phaeton, Phaetonta, Phyriona asperum, Stelbom. Has Romani nominibus deorum suorum, id est Jovis, Saturni, [Col. 1356C] Martis, Veneris, atque Mercurii sacraverunt; decepti enim, et decipere volentes in eorum adulatione, qui sibi aliquid secundum amorem praestitissent, sidera adtendebant in coelo dicentes: Quod Jovis esset illud sidus, et illud Mercurii, et concepta est opinio vanitatis. Hanc opinionem erroris Diabolus confirmavit, Christus evertit. Jam vero illa, quae ab ipsis Gentilibus signa dicuntur, in quibus et animantium imago de stellis formatur, ut Arcton, ut Aries, Taurus, Libra, et hujusmodi alia, hi qui sidera perviderunt, in numerum stellarum specie corporis superstitiosa vanitate permoti finxerunt, et ex causis quibusdam deorum suorum et imaginis nomen confirmarunt. Nam Arietem primum signum, cui, ut Librae, mundi lineam tradunt propter Ammonem [Col. 1356D] Jovem ideo vocaverunt. In cujus capite qui simulacra faciunt arietis cornua fingunt, quod signum Gentiles ideo inter signa constituerunt, quia in Martio mense, qui est anni principium Solem in eo cursum suum agere dicunt. Sed et Taurum inter sidera conlocant et ipsum in honorem Jovis, eo quod in bovem sit fabulose conversus, quando Europam transvexit. Castorem quoque et Pollucem post mortem inter novissima signa constituerunt, quod signum Geminos dicunt. Cancrum quoque inde dixerunt, eo quod cum ad illud signum mense Junio Sol venerit, retro graditur in modum Cancri, brevioresque dies facit; hoc enim animal incertam habet primam partem, denique ad utramque partem [Col. 1357A] gressum dirigit, ita ut prior pars sit posterior, et posterior prior. Leonem in Graecia ingentem Hercules occidit, et propter virtutem suam hunc inter astra et duodecim signa constituunt. Hoc signum Sol cum adtigerit, nimium calorem mundo reddit, et annuos flatus, Etesias nempe facit. Virginis etiam signum idcirco inter astra collocaverunt, propterea quod iisdem diebus, in quibus per illud Sol decurrit, terra exhausta Solis ardore nihil pariat. Est enim hoc tempus Canicularium dierum. Libram autem vocaverunt ab aequalitate mensis ipsius, quia VIII Kal. Octob. Sol per illud signum currens Aequinoctium facit, unde et Lucanus: Ad justae pondere librae. Scorpium quoque et Sagittarium propter fulgora mensis ipsius [Col. 1357B] appellaverunt. Sagittarius vir equinis cruribus deformatus, cui sagittam et arcum adjungunt, ut ex eo mensis ipsius fulmina demonstrentur, unde et Sagittarius.
Incipit epistola Dionysii Exigui.
CXLIII. Dominis a me plurimum venerandis Bonifacio Primicerio Notariorum, et Bono Secundicaerio Dionysius Exiguus, etc. ( Edita a Bucherio in Append. )
Incipit epistola S. Cyrilli V Kal. Decembr.
CXLIV. Dominis venerabilibus sanctis Fratribus episcopis Aurelio, Valentino, sed et omni Sanctae Congregationi, etc. (Edita a Bucherio pag. 72. Hunc autem finem in Codice nostro habet.) Et omnia scripta autentica synodi Nicaenae protuli Innocentio [Col. 1357C] presbytero ut adferat ad vos. Pax cum spiritu vestro et meo in Christo Jesu. Finit. Amen.
Incipit Epistola sancti Proterii Alexandrini episcopi ad Beatissimum Papam Leonem Romanae Urbis Episcopum de ratione Paschali.
CXLV. Domino meo dilectissimo Fratri, et Consacerdoti Leoni Proterius, etc., (Edita a Bucherio, p. 82.)
Incipit Epistola Moriani Episcopi Alexandrini de ortu Paschali, eo quod senserunt alii diverse.
CXLVI. De eo quod scriptum est: Post biduum Pascha fiet, incongruum fuit Pascha Judaeorum in Aequinoctio, hoc est in VIII Kal. Apr. In Aequinoctio renovatio novissima Mundi, et redemptio per Crucem Christi, quia in Aequinoctio fuit Mundi constructio, et compositione dispar sibi invicem fuerat [Col. 1357D] utraque. Deinde Adam longitudo facta est, et potentia Dei tribus diebus factis; sed Sol addidit cursum dierum, quando inluxit in Mundo quarto diei * e contrario dempsit. cur * noctium etenim Adae venerationem et honorem aequinoctii novissimi, et Paschae Christi persignata est, et facta est prima Mundi constructio in aequinoctio primo. In aequinoctio quaque facta est solutio, et redemptio Israhel de servitute Judaeorum, et in eodem aequinoctio post XII Kal. Apr. praecepit filiis Israel celebrare Pascha, quod est typus Paschae futuri Christi per omnia in finem ex initio. Typus namque Christi agnus, qui est occisus, et manducatur quotidie Agnus a septem viris, hoc est a septem gradibus Ecclesiae. Tantum autem ministerium [Col. 1358A] Dei scitote, quod non mirum si accenderet, * si in judicium convenerit aequinoctium, quod est VIII Kal. Apr. sexta Feria luna 14, et resurrectio luna 16 post XII Kal. Apr., quod aequinoctium vernale, hoc est initium anni Solaris, et ante hoc initium non facitur Pascha apud Hebraeos, et Graecos, et Latinos, nisi in errore, quia dies Dominica, in qua facta est lux, non fuit ante XII Kal. Apr., quod est in nocte 2. Feria numero crucis. XII autem Kal. Apr. 3 Feria, et X Kal. Apr. 4 Feria, in qua dictum est: Post biduum Pascha fiet. Deinde aliquod ita fiat post biduum Pascha, idest post completionem et integritatem duorum testamentorum, et transcensus ad regnum Dei conveniente ad 6. Feriam aequinoctio luna 14 et solemnitate Resurrectionis die Dominica, [Col. 1358B] hoc est totius generis humani, ex quo genere virga de radice Jesse exiit quae redemit Israhel de Aegypto, quae conversa est in Serpentem, ut liberarentur Israhelitae ab Aegypto Quid Serpens persuasit homini, hoc est Diabolus mortem. Si ergo a Serpente est mors, Virga in Serpentem, Christus in mortem, Serpens exaltatur in heremo aere, ut sanaret vulnera corporum respicientem * aenium. Ut solvit servitutem Israhelitarum famulantium in Aegypto, sic omnis * Moysi a serpentibus a venenis intuendo Serpentem magnum Sacramentum quod est intuendo Serpentem sanari, nisi credo in mortuum Christum sanari a morte peccatorum. Et ut liberaretur populus ab Aegypto per Virgam in Serpentem conversam, et Agnum in Pascha occisum, hoc est Christum in [Col. 1358C] mortem, ita liberator totum humanum genus in Pascha Passionis Christi, qui est verus serpens occidens Serpentem, idest Diabolum, et devorans Virgas Magorum, idest Philosophorum, et ministrorum Diaboli. Qui est autem, expavit Moyses, et fugit, quia quando mortificatus est Christus, expaverunt, et fugerunt discipuli. Caudam apprehende posteriore adprehendente, ut est illud: Posteriora mea videbis. Primo factus est Serpens sed cauda retenta, visus est Caephae, deinde 11. Est etiam in cauda Serpentis finis seculi, quia mortalitas generis humani ambulat per mortem a Diabolo inlatam, sed in fine seculi, sicut a cauda redimus ad manum Dei, et efficimur stabilitum regnum Dei. Post haec autem omnia breviter dicam, quod numquam breviter apud Hebraeos [Col. 1358D] ante XII Kal. Apr. quia luna nata in VIII Id. Mart. 14 in XI Kal. Apr. Observa igitur cursum lunarem juxta regulam Graecorum, et more Aegyptiorum, et non secundum Epactas, idest adjectiones lunares, quia ibi pervenitur a 4 luna usque ad 16, hic autem ad 15 juxta compositionem Eusebii, qui primus conscripsit circulum 19 annorum, Athanasii, Theophili, Cyrilli, Dionysiique exigui, usque dum scripsit Victorius Hilario Papae Urbis Romae Episcopo. Tunc accesserunt disputatores Alexandrini et Antiocheni circulos post alios describere. Finiunt hae Epistolae in Dei nomine. Amen.
Incipit praefatio Patronio Episcopo.
CXLVII. Domino Beatissimo et nimium deside [Col. 1359A] ratissimo Patri Patronio Episcopo Dionysius Exiguus, etc. (Edita a Bucherio pag. 485. Hic vero ista leguntur.) Quia vero S. Cyrillus primum Cyclum ab anno Diocletiani centesimo quinquagesimo secundo coepit, et ultimum in anno 47 terminavit, nos a ducentesimo quadragesimo octavo anno ejusdem, etc.
In nomine Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti de Mundi principio.
CXLVIII. Quomodo factus est mundus initio creaturarum Dei? in quo die? in diebus mensis? et in diebus septimanae? et in quo anno? et in quo tempore? sive in die? an in nocte? et in qua hora? interrogamus. In Aequinoctio autem, et in die Dominico, et in communi anno, et in Ogdoade, et in prima hora creatus est, et in momento oculi omnia simul facta sunt a Deo, secundum Apostolum dicentem [Col. 1359B] hunc sermonem: ut dixit, omnia simul facta sunt, et similiter a Deo vivo in die Judicii omnia simul destruentur, et in meliorem statum renovabuntur. Recto ergo tramite dierum, quos praediximus superius nuper, principium, et finis illorum numeratur, quod primum XII Kal. Apr. in principio diei Dominicae incipit, quasi fuisset ante in sabbato dimidium ipsius diei, et in sexta hora Dominici diei finitur, sed paulo post X Kal. Apr. consecutus est. Et similiter in sexta hora 2. Feria consummatus est, et X Kal. Apr. usque ad dimidium 3. Feriae incipiens a sexta hora secunda Feria migravit, et IX Kal. Apr. usque ad dimidium 4 Feriae apparuit, incipiens ante sextam horam 5 Feriae, et in hoc die [Col. 1359C] Sol luxit. Initio ipsius, et in VIII Kal. Apr. usque ad dimidium 5 Feriae morabatur, incipiens a sexta hora 4 Feriae ante, et in VIII Kal. Apr. ostensa est luna in coelo in fine illius diei in 14 Lunae aetate. Sciendum est autem, cur major facta est Aurora Solis in principio mundi, quam maneat in his temporibus, eo quod splendidior erat Sol ante peccatum Adae septem lucernis, quas habebat, et non manet in eo, nisi una pars tantum de septem lucernis causa peccati illius Adae. Sed nemo potuisset sustinere eum propter ardorem ejus, nisi defendisset nos Deus tribus coelis pro eo.
Nos scire volentibus, quomodo dicunt Hebraei 12 menses anni, hoc modo respondemus: quod non adnumerant Judaei secundum Solem, sed secundum [Col. 1359D] cursum Lunae. Tantum adnunciat qui lun. 29 et semisse utuntur aetati cum uniuscujusque incipientis a 15 luna primi mensis usque ad 14 lunam Paschae, excepto videlicet primo anno, quem curamus numerari a 15 luna usque ad 14 lunam primi mensis.
Initia mensium apud Aegyptios haec sunt: IV Kal. Septemb., IV Kal. Octob., V Kal. Novemb., V Kal. Decemb., V Kal. Jan., VII Kal. Febr., V Kal. Mart., VI Kal. Apr., VI Kal. Maii., VII Kal. Jun., VII Kal. Jul., VIII Kal. Aug. Ii sunt intercalares dies, ut IX Kal. Sept., VIII Kal. Sept., VII Kal. Sept., VI Kal. Sept., V Kal. Sept. Et congregantur in unum apud Aegyptios intercalares dies, quia 300* unius mensis non habent secundum Solem, sed trecentesim 12 menses habere [Col. 1360A] monstrantur. Illi autem Aegyptii supradicti totum annum complent, incipientes a IV Kal. Septemb. usque in IV Kal. Septemb. Sciendum est nobis quot sunt partes mensis, et quot habuerunt apud Romanos. Primum illud autem hoc modo solvitur. Quatuor partibus monstrantur habuisse, ut est tres menses, et 14, et decimus. Sed tamen principium incipientes a mense Martio, et Aprili et Maio, annum totum suum compleverunt in tribus mensibus. Et aliquando in 4 mensibus, quando Junius conjungitur ipsis mensibus supradictis tribus, et tunc in decem mensibus adjectis quinque ipsis, ut est Jul., Aug., Septemb., Oct., Novemb. et Decemb., et tunc in 12 mensibus postea ii sunt adjecti Jan. et Febr. omnibus, quos diximus nuper, et consummatur [Col. 1360B] annus Solis per hos duodecim menses. Sed de cauda anni Januarium et Februarium addiderunt sapientes Gentilium virorum. Nobis ergo interrogantibus, qui sunt isti, qui constituerunt menses primitus a Romanis, scire convenit, hoc modo solvitur, quod Numa Pompilius, et Zyngus duces mirabiles composuerunt menses apud Romanos, et invenitur proprium numeris ipsorum ab ipsis mensibus, eo quod Numa Pompilius * Julium et Augustum tantum addidit, et Zyngus alios omnes composuit menses in commemoratione Idolorum suorum facere utilitatem per hos menses supradictos. Ideo facti sunt omnes per potestatem Domini. Quibus modis nomina sortiti sunt menses apud Romanos? Quatuor modis dicuntur: Idolis, [Col. 1360C] Regibus, et numeris, ut est: Januarius a Jano Idolo accepit, quia in eodem mense docuit Romanos, ut implerent illi sua verba tota dicens: Lignum fumigantem, oleumque tincta ad corpus meum devorandum, et totos inimicos vestros retro jacentem pro eo quod me videt morientem, omnes vos amici mei accendite, et postquam moriturus sum, templum aedificate in nomine meo ad orandum in eo, et imaginem meam facite cum duabus speciebus facies viri et mulieris, ut adorent me viri, et mulieres in hoc templo, et multa ostia in eo templo aptate, ut aperiantur adversus eos, qui vos persequentur, et non possint bellum facere adversus vos causa hujus rei. Et hic Janus bifrons, de quo accepit Januarius nomen; aliter Januarius [Col. 1360D] de janua nomen accepit, quia hic est janua anni. Mensis Februarius dictus est de Lavatione, quia Febrium interpretatur lavacrum, eo quod Lurconis, vel Luperci corpora sua de immunditia hyemis lavaverunt, vel eo quod sit febris. Deinde Februarius nominatur propter frigiditatem temporis istius. Martius de Marte idolo accepit nomen, quia mortuus erat in illo Mense, et propter hoc colebatur apud Gentiles hic mensis. Aprilis ab aperiendo dicitur, eo quod aperit mundus flores in eo, vel eo quod aperitur coelum oculis, quod opertum nubibus erat ante. Maius dictus est de majoribus Romanorum in sapientia, vel de Maja matre Mercurii. Aliter de Majo Deo idolo, qui Opiter magnitudine [Col. 1361A] potentiae dicitur. Junius a Junioribus Romanorum dictus est in sapientia. Aliter de Junone dictus est, quae soror Jovis, filia Saturni fuit. Julius a Julio rege Romanorum dicitur propter honorem regis. Nomen illius positum est in illo mense, quia primus dedit regnum Romanis. Numa Pompilius hos duos menses addidit Julium et Augustum. Julius Caesar cedente populo, quia per vim abstrahit regnum. Augustus ab Augusto Octaviano rege dictus est. Augustus autem, qui solemniter stans interpretatur, quia per pacem invenit regnum. September eo quod sit septimus imber a Martio, qui est principium veris. Simili quoque ordine October, November et December ex numero imbrium, atque veris acceperunt vocabulum. Kalendae [Col. 1361B] dictae sunt pro Kalendo, vel colendo, eo quod initia mensium apud gentiles. Aliterque id est vocationis, quae fit a verbo Graeco Kalo, et interpretatur voco. Ideo Kalendae dicuntur a vocando, quia vocabantur omnes apud gentiles in die hoc ad sacrificandum ad oppidum magnum, et dicebatur eis, qui debuissent offerre. Kalendae lunae dicebantur primitus, invento hoc nomine lunae, idest prima lunae primi mensis dicuntur Kalendae mensium diebus. Nonae a nundinis dicuntur, eo quod in hoc die exercebantur nundinae. Aliter eo quod nonus dies sit ante idus. Idus a die dictae sunt primitus in medio mensis, ut ejus cognosceretur medietas. Id de die dicitur transmutata una litera, et immutatur u pro e, factumque est nomen. Aliter [Col. 1361C] Graecum est, et interpretatur cor mensium, et nominis ejus genitivus invenitur, ut est idus, iduvum, idibus. Interrogandum, quare dicatur mensis quarto Nonas habere, et sexto Nonas, et quare non decem post Idus, et septemdecim, et octodecim, aut sexdecim? Ab imperatoribus Romanorum factum est, ne alii insidiatores dolum fecissent uno die * facito conductionis, ut dubitatio esset in die conductionis absque dubio quando * quam dabitur in mensem 30 tertio dicitur malioniensem aurem. In mense tricenario unum quarto dicitur malum id trigentarios trans diem silet trigentarios unos trans duos dies dic, quo incipit prid. Kal. Jan. absque dubio incipit Apr. absque bissexto: eodem autem die incipiunt, si bissextus fuerit. Quarto autem die incipiunt Febr. [Col. 1361D] et Mart. a die quo initiatur Jan. Die vero ex quo incipiunt Kal. Jan. secundum initiatur Majus, tertio incipit Augustus, quarto incipit November. Hae sunt observationes Kalendarum mensium.
Incipit epistola papae Leonis ad Marcianum imperatorem per Darianum.
CXLIX. Tam multis per omnes Christi ecclesias fides vestrae pietatis innotuit, etc. (Edita est a Bucherio, pag. 78.)
De Pascha autem.
CL. Tamquam de maximo sacramento salutis nostrae paulo latius aliquid dicturus, etiamsi non est hujus temporibus cuncta disserere, prius ostendere volo, quibus vel quantis rationibus phase Domini [Col. 1362A] custodire praecipitur. Mense primo decimo die mensis agnus anniculus immaculatus segregari et seriari usque ad 19 et in nono decimo die Domino per Moysen occidi praecipitur ab universo filiorum Israhel caetu ad vesperum, qua fractiones ipse Dominus verus agnus, cum ad verum Pascha progreditur, aliquid permanere volens, custodit aliquas, non servari cupiens, commutavit, quia cum in primo mense secundum praeceptum legis immolari dignatus est, et 14 nullo modo pervenire suae Passionis tempore permiserit. Aliqua tamen contra figuram fecisse narrat Evangelium, quia cum a Juda traderetur Judaeis, non decima die mensis praemittendus est, et cum sui corporis et sanguinis sacramenta dare in sua vita discipulis suis dignatus fuerit, hoc contra figuram [Col. 1362B] fecisse monstratur. Cui ille agnus qui typo Christi in Pascha praecipitur occidi, assatus igne cum capite, et pedibus, et intraneis post suam occisionem consumi a populo manducaretur. Hoc autem, ut mihi videtur, propter duas rationabiles causas Dominus fecisse cognoscitur. Nam cum Pascha cum discipulis manducaret, nisi postea sacrificium commutasset dicens: Hoc est corpus meum, sic etiam postea observari debere crederetur. Haec autem altera, ut opinor, causa, ut cum Corpus Domini integrum, et suum sanguinem in se continens ante Passionem cernerent, hoc corpore spiritaliter refici crederent, et sic etiam nunc a nobis crederetur. Hoc etiam intueri debemus, quod non 14 ad vesperum, ut lex praecipit, ille agnus qui tollit peccatum mundi, [Col. 1362C] et Pascha nostrum immolatus est Christus, sed quinto decimo die, in quo manifestum est diem Festum Judaeorum cum suo sacrificio a Domino esse solutum. Sed quid in hoc intelligere debemus, quod prius figuralis Agni carnem comederet, et postea sui corporis cibo suos apostolos reficeret, et post Judaeorum typicum nostrum Pascha immolatus est Christus, hoc ut opinor ut non veritas figuram, sed figura veritatem praecederet, quia non prius quod spiritale est, sed quod animale, deinde quod spiritale. Unde eleganter amica Sponsa Christi sponsi universalis Ecclesia anaihematizat eos, qui cum Judaeis Festivitatem Paschalem 14 luna celebrari definiunt, et cetera. Et hujusmodi umbralis observantiae, et hoc tantum observare dignatus est, quod et [Col. 1362D] Dominus in primo mense post quartam decimam diem Paschalem festivitatem procedente una Sabbatorum celebrari sine ulla ambiguitate censuerit, licet in hoc varietas Eeclesiae orta est, aliis sufficere credentibus, ut non cum Judaeis 14 luna Pascha celebrarent. Alii autem hoc fortiter, cauteque custodiunt, ut immolationem veri Agni Dei, qui tollit peccata mundi ante 14 lunam celebrare non audeant. Secundum illos legale praeceptum, quod et Dominus ad Passionem veniens minime contempsit, observabitis * eum usque ad 14, quod nunc maxime Ecclesia auctoritatem Sedis Apostolicae sequens observat. Sed et haec deserentes, quia non est hujus temporis per singula discurrere, ad spiritalem intelligentiam [Col. 1363A] mentes etiam convertamus, quibus praecipitur spiritaliter mense novorum 14 die mensis primi Paschalem carnem comedere, ut in vobis nascentibus bonorum operum fructibus, cum Decalogi a nobis fuerint verba completa in Evangelii perfectione quater numero consistentes * ternis nostri agni in vespere mundi, in quo seculorum finis pervenerit; non enim est * tenebricatis cordibus Spiritu sancto noctem nostram inluminante comedamus. Finit.
De nominibus Mensium.
CLI. Januarius, Aquarius, hydrodios, Februarius, Piscis, Acthis. Martius, Aries, Crios, Aprilis, Taurus, Taurus. Majus, Geminus, Dasdamus. Junius, Cancer, Carcenos. Julius, Leo, Leon. Augustus, Virgo, Parthenos. September, Libra, Tygos. October, [Col. 1363B] Scorpius, Scorpios. November, Sagittarius, Toxotis. December, Capricornus, Evoceros.
De Mensibus Hebraeorum.
Nisan, Aprilis. Jar, Majus. Siban, Junius. Tahani, Julius. Ab, Augustus. Elur, September. Theseri, October. Marsuan, November. Casleu, December. Tereth, Januarius. Sabath, Februarius. Adare, Martius.
De Mensibus Macedonum.
November Apolus. December Audinaeus. Januarius Peritus. Februarius Disthor. Martius Psanticus. Aprilis Artemisius. Majus Desios. Junius Panemos. Julius Loos. Augustus Sarpieos. September Hyperberetheus. October Dius.
De Mensibus Aegyptiorum.
Thot Septemb. Paophi Octob. Athir Novemb. [Col. 1363C] Chiac Decemb. Tubi Janu. Mechir Febr. Famenoth Martius. Farmuthi Aprilis. Paschon Majus. Pacni Junius. Epifa Julius. Mensuri Augustus.
De regulari Anno Domini, et de Inductione.
CLII. Ad annos Domini ab Incarnatione ideo mittimus 12 regulares, quia nato D. N. J. C. illa Indictione, quae tunc erat anni 3, erant praeteriti et remanserunt 12. Propterea auctores ad supplendum numerum de ipsis 12 regulares constituerunt.
Ad indictionem vero ideo mittimus 3 regulares, quia illi 3 anni, qui de illa Indictione praeterierant, inde 3 regulares constituerunt.
Ad bissextum unum require, quia nato Domino primus annus erat post bissextum.
[Col. 1363D] Ad Cyclum decemnovennalem unum regularem mittimus, quia nato Domino unus annus Decemnovennalis Cycli praecessit.
Ad circulum lunae de annis Domini duos subtrahimus, quia nato Domino de illo Cyclo Lunari duo anni remanserunt.
Ad concurrentes 4 regulares mittimus, quia per quaternos 7 Cyclus Solaris discurrit, id est 28 annos.
Ad Epactam per 40 multiplicamus, quia de anno Solari 11 remanserunt, et per ipsos 11 ceteras Epactas multiplicamus.
Incipiunt in Christi nomine argumenta Graecorum de cyclis paschalibus Aegyptiorum, quae investigata solertia Dionysius urbis Romae sanctissimus abbas, utriusque linguae Graecae videlicet et Latinae eleganti scientia praeditus composuit, et conscripsit de numero annorum ab initio mundi, vel Incarnatione D. N. J. C. quomodo invenire debeas, nec non et reliqua, quae subnexa sunt.
[Col. 1364A] CLIII. Si vis scire annos ab initio mundi, multiplica 15, 400, fiunt 6. Iterum multiplica 15, 21, fiunt 315. Adde Indictionem ejusdem anni, in quo computas, ut puta anni praesentis, quae est 3, fiunt simul 6,318. Isti anni sunt ab ortu mundi. Hoc tantummodo memor esto lector solicitus, ut succedentibus annis semper, quando ad 15 Indictionem perveneris, 21 per 15 multiplices, iterumque per 22 per 15 multiplica, et post 15 Indictionem completam, et unum semper adjice.
De indictione.
[Col. 1364B] Si vis scire de annis ab initio mundi indictionem facere, sume annos ab initio mundi, ut puta 6,318. Hos divide per 15 partes, quia indictio per 15 annos discurrit, hoc modo: Prius subtrahe 15,400, fit 6,000. Remanent 318. Iterum 20, 15. Fit 300. Item 15, semel fit 15, remanent 3 tota indictio est. Si nihil remanserit, decima quinta erit.
De annis ab Incarnatione D. N. J. C.
Si vis nosse quotus annus est ab Incarnatione D. N. J. C. compota 15, quinquaginta quatuor, fiunt 810. His semper adde 12 regulares. Propterea autem auctores 12, regulares ad annos Domini adposuerunt, quia quando Incarnatio facta est, 12 anni de illa indictione remanserunt. Ideo autem regulares dicuntur, quia numerum annorum Domini [Col. 1364C] regulare videntur. 12 ergo additis ad praedictum numerum, fiunt 521. Adde indictionem ejusdem anni, cujus volueris, ut puta 6, fiunt simul 827. Isti sunt anni Domini N. J. C. Hoc tantummodo memor esto lector solicitus, ut succedentibus annis semper quando ad quintam decimam indictionem perveneris, si 54 per 15 multiplicabis, iterum 55 per 15 multiplicabis, et post 15. Indictione completa et unum semper adjice, quibus additis semper 12 suprascriptis regularibus, implebis numerum annorum Domini, et nihil remanet, quod per 12 addere possis, sicut in aliis indictionibus remanet, ut in prima indictione 1, in secunda 2, in tertia 3, vel usque ad 14, tot remanent de compoto suprascripto [Col. 1364D] quota fuerit indictio. In 15 vero indictione si ad summam superiorem, id est 54, vel 55 per 15 multiplicabis, semper 1 addas. Hoc argumento ad annos Domini inveniendos pervenies.
Item alia de annis Domini.
Si vis invenire annos ab Incarnatione Domini N. J. C., multiplica 15 quadragies, fiunt 600 et 15 terdecies, fiunt 795. Adde semper regulares 12 ad praedictum numerum, et indictionem ejusdem anni 3 fiunt simul 810. Isti sunt anni D. N. J. C. Hoc tantummodo memor esto solicitus lector, ut succedentibus annis semper quando ad 15. Indictionem perveneris, si 13 per 15 multiplicabis, iterum 14 per 15 multiplica, et post 15. Indictionem unam semper adjice.
De indictione.
Si vis scire quota sit indictio anni praesentis, sume annos Domini, quot fuerint, ut puta 810. His semper adjice 3 regulares. Propterea vero auctores posuerunt 3 Regulares ad indictionem, quia tertia indictio erat, quando Incarnatio fuit. Tribus ergo additis ad praedictum numerum, anni Domini fiunt 813. Hos partire per 15 partem, quia cyclus indictionum per 15 annos discurrit. Ideo quinquageni 15 fiunt 750. Item quaterni quindecies fiunt 60, remanent 3. Tertia indictio est anni praesentis, si nihil remanserit, 15 erit indictio.
De circulo decemnovennali.
CLIV. Si vis sapere, quotus annus sit circuli decemnovennalis annorum, sume annos Domini, qui fuerint, [Col. 1365B] ut puta 810, et semper 1 regularem adjice, quia quando Incarnatio facta fuit, unus annus decemnovennalis cycli praecessit, uno ergo addito ad annos Domini, fiunt 811. Hos partire per 19 partem, quia cyclus decemnovennalis per 19 annos discurrit, 19 quadrageni, fiunt 760. Item bis decemnovies fit 38, remanent 13. Tertius decimus circulus est decemnovennalis anni praesentis. Quod si nihil remanserit, nonus decimus annus est decemnovennalis cycli.
De epactis lunae
CLV. Si vis cognoscere, quot sunt epactae, id est adjectiones lunares, sume annos Domini, qui fuerint, ut puta 810, hos partire per 19 partem, quia cyclus lunaris per 19 annos discurrit. Decemnovies quadrageni [Col. 1365C] fiunt 760. Item bis decemnovies fiunt 38, remanent 12. Hos per 11 partem multiplica, fiunt 132. Hos partire iterum per 30 partem. Quaterni triceni fiunt 120, remanent 12. Duodecima epacta est adjectionis lunaris.
De Cyclo Lunae.
Si agnoscere volueris, quotus Cyclus Lunae est qui decemnovennali Cyclo continetur, tene annos Domini in manu tua, qui fuerint, ut puta, 810. De his semper subtrahe duos, quia quando Incarnatio facta est, duo anni de illo Cyclo Lunari remanserunt. Subtractis ergo duobus, remanent 808, hos partire per 19 partem, quia Cyclus Lunaris post 19 annos in se revertitur. Decemnovies quadrageni fiunt 760. Item bis decem novies fiunt 38, remanent [Col. 1365D] 10, nonus Lunae est decemnovennalis Circuli. Quotiens autem nihil remanet nonus decimus est.
De Concurrentibus.
Si vis nosse adjectiones Solis, id est Concurrentes [Col. 1366A] septimanae dies, sume annos Domini, qui fuerint, ut puta 810 et annorum Domini quartam partem semper adjice supra annos Domini, sunt 202, qui fiunt simul 1012. His semper adde 4 regulares. In fine fit omnis summa 1016, hos partire per 7, quia Cyclus Solis per 28 annos discurrit. Septies centum fiunt 700. Item septies 40 fiunt 280. Itemque septies 5 fiunt 35, remanet 1. Tot concurrentes sunt septimanae dies, qui de Solis cursu perveniunt.
De bissexto.
Si vis scire, utrum bissextus sit annus, an vero annus praeparationis bissexti: sume annos Domini, qui fuerint, ut puta 810. Hos partire per quartam partem. Si 4 tantum remanent, bissextus est, quia post 4 annos peractos intervenit. Centum quaterni [Col. 1366B] fiunt 400. Item nonageni quaterni fiunt 360. Item deni quaterni fiunt 40. Item bis quaterni fiunt 8, remanent duo. Secundus annus est praeparationis bissexti. Si 3 remanserint, tertius annus erit praeparationis bissexti. Si nihil remanserit, hoc est, si totus numerus per quaternos aequalis fuerit, bissextus annus erit. Ne tibi forsitan aliqua caligo erroris occurrat per omnem compotum, quem duces, si nihil supra fuerit, scies eumdem compotum esse, per quem duces, ut puta si per 19 duces, et nihil superfuerit, scies 19 esse; si per 15 duces, 15; si per 7 duces, 7; si per 4, quatuor.
Item de bissexto.
Si vis scire de bissexto, tene annos Solaris Cycli, [Col. 1366C] quicumque fuerint in praesenti anno, V. G. 14 annus Cycli Solaris est. Dimitte semper 1, remanent 13. Partire per 4 partes. Dimitte 12, quia 4 terni sunt, remanet 1. Primus annus est praeparationis bissexti. Si nihil remanserit, bissextus erit.
Sequuntur cycli decemnovennales Cyrilti, et Dionysii ab anno 798 incipientes, et in 987 desinunt.
De Cyclo Paschali.
CLVI. Paschalem Cyclum Hippolytus episcopus temporibus Alexandri imperatoris, etc. (Edita sunt ab Isidoro Hispalensi lib. VI, cap. 17, Origin.) .
Incipit Tractatus sancti Athanasii episcopi Alexandrini de ratione Paschae.
Mensis hic vobis initium mensium primus erit vobis in mensibus anni, etc. ( Opusculum istud olim [Col. 1366D] misi ad Cl. V. D. Bernardum de Montfaucon Monachum Benedictinum Congr. S. Mauri, qui et illud publici juris fecit tom. II, pag. 741, Operum S. Athanasii a se editorum; quare omittendum hic censui.
Incipit cyclus annorum octoginta, et quatuor, qui computatur die Kalendarum Januariarum Festo et Gallo consulibus ( est ann. 298), et impletur Siagrio et Antonino coss. ( est ann. 382), et redit ad caput Merobaldo et Saturnino coss. ( est ann. 383), et tertio redit ad caput Posaeo et Joanne V. C. coss. ( est ann. 467) [Col. 1365D] Consulat lector egregiam de Paschali Latinorum Cyclo Dissertationem, editam ab immortalis memoriae [Col. 1366D] viro Henrico Norisio S. R. E. cardinali, qui haec pluribus illustravit. .
| Anni | Dies solis | Luna xxi | Pasch. v Id. Apr. | Luna xxi |
| ii | die ii | luna xxiii | Pasch. ix Kal. Apr. | luna xvii |
| iii | die iii | luna iv | Pasch. Id. Apr. | luna xvii |
| iv | die v | luna xv | Pasch. Non. Apr. | luna xx |
| v | die vi | luna xxvi | Pasch. xii Kal. Apr. sive xiv Kall. Maii | luna xvi luna xv |
| vi | die vii | luna ii | Pasch. v Id Apr. | luna xvii |
| vii | die ii | luna xix | Pasch. Kal. Apr. | luna xix |
| viii | die iii | luna xxviii | Pasch. Kal. Maii. | luna xxii |
| ix | die iv | luna x | Pasch. viii Id. Apr. | luna xvi |
| x | die v | luna xxi | Pasch. v Kal. Apr. | luna xix |
| xi | die vii | luna ii | Pasch. xv Kal. Maii | luna xix |
| xii | die i | luna xiv | Pasch. iv Non. Apr. | luna xvi |
| xiii | die ii | luna xxv | Pasch. viii Kal. Apr. | luna xix |
| xiv | die iii | luna vi | Pasch. xviii Kal. Maii | luna xx |
| xv | die v | luna xvii | Pasch. Non. Apr. | luna xxii |
| xvi | die vi | luna xxviii | Pasch. xiv Kal. Maii | luna xvii |
| xvii | die vii | luna ix | Pasch. iv Id. Apr. | luna xix |
| xviii | die i | luna xx | Pasch. Kal. Apr. | luna xxi |
| xix | die iii | luna i | Pasch. xi Kal. Maii | luna xxii |
| xx | die iv | luna xii | Pasch. viii Id. Apr. | luna xviii |
| xxi | die v | luna xxvi | Pasch. iv Kal. Apr. | luna xxi |
| xxii | die vii | luna iv | Pasch. xv Kal. Maii | luna xx |
| xxiii | die i | luna xv | Pasch. iv Non. Apr. | luna xvii |
| xxiv | die ii | luna xxvi | Pasch. viii Kal. Apr. | luna xxi |
| xxv | die iii | luna viii | Pasch. xviii Kal. Maii | luna xxii |
| xxvi | die iv | luna xix | Pasch.iv Kal. Apr. | luna xvii |
| xxvii | die vi | luna xxx | Pasch. xiv Kal. Maii | luna xix |
| xxviii | die vii | luna xi | Pasch. iv Id. Apr. | luna xxi |
| xxix | die i | luna xxii | Pasch. vii Kal. Apr. | luna xvii |
| xxx | die ii | luna iii | Pasch. viii Kal. Maii | luna xvii |
| xxxi | die iv | luna xiv | Pasch. viii Id. Apr. | luna xx |
| xxxii | die v | luna xxv | Pasch. xi Kal. Apr. | luna xvi |
| xxxiii | die vi | luna vi | Pasch. iii Id. Apr. | luna xvii |
| xxxiv | die vii | luna xvii | Pasch. iv Non. Apr. | luna xx |
| xxxv | die ii | luna xxi | Pasch. viii Kal. Apr. | luna xxii |
| xxxvi | die iii | luna x | Pasch. vii Id. Apr. | luna xvi |
| xxxvii | die iv | luna xxi | Pasch. iii Kal. Apr. | luna xx |
| xxxviii | die v | luna ii | Pasch. xiii Kal. Apr | luna xx |
| xxxix | die vii | luna xiii | Pasch. iii Non. Apr. | luna xvi |
| xl | die i | luna xxiii | Pasch. vii Kal. Apr. | luna xix |
| xli | die ii | luna v | Pasch. xvii Kal. Maii | luna xx |
| xlii | die iii | luna xvi | Pasch. vii Id. Apr. | luna xxi |
| xliii | die v | luna xxvii | Pasch. xi Kal. Apr. | luna xvii |
| xliv | die vi | luna xxvii | Pasch. iii Id. Apr. | luna xix |
| xlv | die vii | luna xix | Pasch. iii Non. Apr. | luna xxii |
| xlvi | die i | luna xxx | Pasch. xvii Kal. Maii | luna xvi |
| xlvii | die iii | luna xi | Pasch. vii Id. Apr. | luna xvii |
| xlviii | die iv | luna xxii | Pasch. iii Kal. Apr. | luna xxi |
| xlix | die v | luna iv | Pasch. ii Id. Apr. | luna xvi |
| l | die vi | luna xv | Pasch. iii Id. Apr. | luna xvi |
| li | die i | luna xxvi | Pasch. vii Kal. Apr. | luna xvi |
| lii | die ii | luna vii | Pasch. xvii Kal. Maii | luna xxi |
| liii | die iii | luna xix | Pasch. ii Kal. Apr. | luna xviii |
| liv | die iv | luna xxix | Pasch. xi Ka. Apr. sive xii Kal. Maii | lunae xxi xviii |
| lv | die vi | luna x | Pasch. iii Id. Apr. | luna xxi |
| lvi | die vii | luna xxi | Pasch. vi Kal. Apr. | luna xvii |
| lvii | die i | luna ii | Pasch. xii Kal. Maii | luna xviii |
| lviii | die ii | luna xiii | Pasch. vi Id. Apr. | xxi |
| lix | die iv | luna xxiv | Pasch. x Kal. Apr. | luna xxi |
| lx | die v | luna vi | Pasch. ii Id. Apr. | luna xviii |
| lxi | die vi | luna xvii | Pasch. ii Non. Apr. | luna xxi |
| lxii | die vii | luna xxviii | Pasch. xv Kal. Maii | luna xvi |
| lxiii | die ii | luna ix | Pasch. vi Id. Apr. | luna xvii |
| lxiv | die iii | luna xx | Pasch. ii Kal. Apr. | luna xx |
| lxv | die iv | luna i | Pasch. xii Kal. Maii | luna xxi |
| lxvi | die v | luna xii | Pasch. ii Non. Apr. | luna xvi |
| lxvii | die vii | luna xxiii | Pasch. vi Kal. Apr. | luna xix |
| lxviii | die i | luna iv | Pasch. xvi Kal. Maii | luna xx |
| lxix | die ii | luna xv | Pasch. Kal. Apr. | luna xvi |
| lxx | die iii | luna xxvi | Pasch. x Kal. Apr. | luna xviii |
| lxxi | die v | luna vii | Pasch. ii Id. Apr. | luna xix |
| lxxii | die vi | luna xix | Pasch. v Kal. Apr. | luna xvi |
| lxxiii | die vii | luna xxx | Pasch. xv Kal. Maii | luna xvii |
| lxxiv | die i | luna xi | Pasch. vi Id. Apr. | luna xix |
| lxxv | die iii | luna xxii | Pasch. ii Id. Apr. | luna xx |
| lxxvi | die iv | luna iii | Pasch. Id. Apr. | luna xxi |
| lxxvii | die v | luna xiv | Pasch. Non. Apr. | luna xviii |
| lxxviii | die vi | luna xxv | Pasch. vi Kal. Apr. | luna xxi |
| lxxix | die i | luna vi | Pasch. xvi Kal. Maii | luna xxi |
| lxxx | die ii | luna xvii | Pasch. Kal. Apr. | luna xviii |
| lxxxi | die iii | luna xxviii | Pasch. x Kal. Apr. | luna xxi |
| lxxxii | die iv | luna ix | Pasch. ii Id. Apr. | luna xxii |
| lxxxiii | die vi | luna xx | Pasch. Kal. Maii | luna xviii |
| die vii | luna i | Pasch. xv Kal. Maii | luna xviii |
Iterum ad caput revertitur. Explicit.
Nullum sane pes moveat, eo quod quintus annus Cycli designatum diem Paschae habeat, hoc est XII Kal. Apr. Die Dominica luna 16 hoc semel in annis 84 faciendum est hac ratione, eo quod violentia lunae, vel lex Paschae prohibet, ne die V Kal. Apr. aliquis praesumptive aestimet se Pascham facere, qua die erit luna 23 et super semisse. Maxime cum lege sit cautum, ne modum lunae statum aliquis excedat, et in gravem offensionem incurrat. Sed potius est ut die XII Kal. Apr. celebretur Pascha; ubi levis reprehensio est, quam criminis nota, sicut et in veteri laterculo continetur. Et hoc necessario oportuit intermitti, esse quosdam annos, in quibus duplicis [Col. 1369B] Paschae, sive duae in unum veniunt, et quia una observanda est, erit in arbitrio summi Sacerdotis conferre cum Presbyteris, qui dies eligi debeat, dummodo omnes unanimes ipsum diem Paschae in unum convenientes celebremus.
Explicit Tractatus de ratione Paschae, hoc est de 12 Kal. Apr.
In commentariis Victorini inter plurima haec etiam scripta reperimus. Invenimus in membranis Alexandri Episcopi, qui fuit in Hierusalem, quod transcripsit manu sua de exemplaribus Apostolorum, ita VIII Kal. Janu. natus est Dominus N. J. C. Sulpitio et Camerino Coss. Et baptizatus est VIII. Id. Janu. Valeriano et Asiatico Coss. Passus est X Kal. Apr. Nerone III et Valerio Messala Coss. Resurrexit [Col. 1369C] VIII Kal. Apr. Coss. suprascriptis. Ascendit in coelos V Non. Mai. post dies 40 Coss. suprascriptis. Johannes Baptista nascitur VIII Kal. Jul. et circumciditur Kal. Jul. Ad Mariam vero locutus est Angelus VIII Kal. Apr. Sexto jam Conceptionis mense Elisabeth * habere dicens. Ex quo supputatur eodem die Dominum fuisse conceptum quo et resurrexit Amen
Domino et filio Sisebuto Esidorus.
Dum te praestantem ingenio, facundiaque, etc. ( Editum est opusculum inter S. Isidori Hispalensis Opera hoc titulo: De rerum natura.)
Incipit Versus
[Col. 1371] Reliqua desiderantur.
Historia translationis corporis S. Cornelii
[Col. 1371C] Je n'ai pas été des derniers à marquer du mépris pour le Martyrologe gallican de du Saussay. Il y a bien des années que j'ai appris de feu M. Chastelain, [Col. 1372C] chanoine de Paris, le cas qu'il en fallait faire. Il est inutile de rappeler ici le jugement que d'autres en avaient porté avant lui. André du Saussay écrivait [Col. 1373A] indifferemment tout ce qui lui venait, bon ou mauvais, et toujours sans citer ses garants ni sans faire connaître les sources d'où il puisait ce qu'il disait. Cette manière d'écrire a indisposé les lecteurs contre lui; et c'est avec assez de raison: je ne voudrais pas cependant lui intenter pour cela procès sur tous les articles généralement de son ouvrage. En voici un sur lequel il faut qu'il ait eu quelques Mémoires, et qui prouve qu'on peut trouver à profiter jusque dans les livres les moins exacts. Il regarde saint Corneille patron de l'abbaye de Compiègne. Baillet, qui ne peut guère se résoudre à pardonner à du Saussay, observe que cet hagiologiste marque au 4 mars la translation du corps de ce saint pape à Compiègne, et qu'il le dit transporté directement de Rome et placé près de S. Cyprien par l'empereur Charles le Chauve; et le même Baillet, après avoir mis tout ceci sur le compte de du Saussay, ajoute aussitôt: Quoiqu'on n'en ait pas de preuves. Il est fâcheux que ces preuves qui ne sont pas entièrement [Col. 1373B] perdues, n'aient pas été connues du P. Mabillon. Il avait tout lieu d'en faire mention dans le troisième volume des annales de son ordre, s'il en avait eu connaissance. Il se contente de nous citer Helinand et Albéric sur une translation de ce saint faite en 1073, sans dire en quel endroit elle fut faite. Il nous dit encore qu'on lit dans la bibliothèque de Steinwchius, tom. II, que le R\. Cives apostolorum, fut composé à l'occasion de la réception des corps de S. Corneille et de S. Cyprien à Compiègne. Loin que toutes ces circonstances développent le fait, elles me paraissent l'embrouiller davantage: car la translation du corps de S. Corneille est sûrement du neuvième siècle et non du onzième; et son corps fut reçu seul et non avec celui de S. Cyprien. Il est vrai que j'ai vu une chronique rédigée au quatorzième siècle, dans laquelle je lis à peu près les mêmes choses que dans Steinwchius; elle marque de Charles le Chauve cette circonstance: Reliquias SS. Cornelii et Cypriani [Col. 1373C] ibidem (compendii) posuit; in quorum adventu composuit Responsorium quod cantat Ecclesia: Cives apostolorum. Mais je ne crois pas ce fait assez authentique pour mériter qu'on y ait égard; et je trouve dans le recueil des actions de Charlemagne par le moine de Saint-Gal, une autre origine de ce répons [Col. 1373D] Il dit que ce chant fut fait par les Romains, lorsque Pepin, après avoir vaincu les Lombards, alla à Rome par dévotion; et qu'on le chanta à son arrivée. M. Servin rapporte ainsi le fait dans son plaidoyer contre l'évèque d'Angers au sujet du Bréviaire d'Anjou (in-4 o pag. 25). . Pour appuyer le sentiment où l'on est à Compiègne que l'on tient le corps de S. Corneille des libéralités de Charles le Chauve, je ne citerai point un auteur tout à fait contemporain, mais je produirai un écrivain qui avait connu des personnes témoins de sa réception. Je tire de ses propres paroles la preuve qu'il vivait peu de temps après. Et ut quibusdam nostrorum tunc temporis praesentium ipsorum (episcoporum) ore prolatum fuisse dignoscitur deferentium, tam videbatur illis ferre onus levissimum, ac si omni modo maneret vacuum quo ossa vehebantur beati papae capulum. L'écrivain veut parler en cet endroit de la facilité avec laquelle les [Col. 1373D] évêques portèrent la châsse: il nous apprend que ce fut de Rome que Charles le Chauve apporta ces saintes reliques lorsqu'il en revint avec la qualité d'empereur: qu'on alla jusqu'à trois mille pas audevant du corps; que ce fut là où les évêques commencèrent à le porter; que trois aveugles recouvrèrent la vue, trois sourds l'ouïe, trois muets l'usage de la langue, et plusieurs paralytiques la guérison, dans un endroit où, en mémoire de cela, on avait [Col. 1374A] élevé une grande croix [Col. 1374D] Serait-ce le lieu qu'on appelle aujourd'hui La Croix de Saint-Ouen? ; que l'empereur fonda à cette occasion des clercs sous le titre de S. Corneille, lesquels il égala à ceux de Notre-Dame, qui était l'ancien titre qu'il avait donné à l'église de Compiègne bâtie par ses soins; qu'il combla cette église de présents, comme de vases et autres meubles; ce qui fut imité par les officiers français. Quoique l'auteur fût très-peu éloigné du temps de cet événement, il ne laisse pas de dire que depuis cette fameuse cérémonie, l'église avait été brûlée deux fois. Il marque encore que le S. corps avait été déposé dans les cryptes de cette église. Ce qu'il y a de plus singulier dans le style de cet écrivain, est que, quoiqu'il écrive en prose, son style est rempli de rimes qui se trouvent à toutes les incisions des périodes, ce qui le rend souvent inintelligible [Col. 1374D] La fin de la vie de S. Chaffre ( Theofridus ) dans le P. Mabillon est du même style. Sac. III. Bened. t. I, pag. 481. ; et comme de son temps on goûtait fort le mètre prochaïque pour transmettre les faits à la postérité, il s'avise tout à coup, après son narré prosaïque, de célébrer son saint en cette espèce de vers qui paraissent [Col. 1374B] venir d'une autre plume: et faisant un supplément à ce narré, il ajoute qu'il y eut vingt mille âmes présentes à cette cérémonie; que l'église était ornée de tapis de soie, de couronnes d'or et d'argent; que les reliques furent déposées dans un sépulcre; qu'il s'y opérait une infinité de miracles; il dit un mot des barbares au nombre de dix mille (apparemment des Normands) qui mirent le feu à dessein de brûler l'église, et qui brûlèrent véritablement le palais du roi et le cloître du clergé: il ajoute qu'ils furent ensuite tués en grand nombre par les Chrétiens, dont aucun ne périt par un effet de l'assistance du saint. L'historien ni le poëte ne disent pas un seul mot des reliques de S. Cyprien: ce qui fait voir que son corps ne fut point apporté avec celui de S. Corneille, et qu'il ne faut pas être étonné si, dans le concile de Reims de l'an 1049, on voit une châsse du nom seul de ce saint pape, sans aucune mention de S. Cyprien.
[Col. 1374C] M. Baillet n'avait pas tort de demander des preuves au sujet des traditions telles que celles-ci; mais il ne s'ensuit pas toujours qu'il n'y en eût point, parce que cet historien ne les connaissait pas. M. Baillet n'était point un scrutateur de manuscrits. J'ai trouvé celui dont je viens de faire l'extrait parmi ceux de M. Loisel de Beauvais, qui ont appartenu depuis à M. Joly, chantre de l'église de Paris, et qu'il a légués à cette église. Je m'étonne que ce savant qui en avait tant communiqué d'autres à Dom Mabillon, ne lui ait point fait part de celui-là. Je ne le produis point en son entier, parce qu'il y a plusieurs endroits qui ont été gâtés par la longueur du temps, et qui ne sont pas lisibles, et d'autres qui ne renferment que des réflexions morales assez inutiles. Cependant j'essaierai de le donner le plus exactement qu'il me sera possible, à cause qu'il regarde un fait important de la vie de Charles le Chauve, et qu'on ne doit rien négliger de ce qui concerne l'histoire [Col. 1374D] de nos rois de la seconde race, laquelle est encore pleine d'obscurités et de difficultés. La ville de Compiègne pourra me savoir bon gré de ce que je tire des ténèbres un monument qui éclaircit les commencements de la célèbre église de Saint-Corneille. Il y a toujours de l'honneur à concourir à illustrer une ville que notre glorieux monarque honore si souvent de sa présence, et qu'il se plaît si fort à embellir de toutes les manières.
[Col. 1375A] Est operae pretium ac satis proficuum cunctis, beati papae Cornelii fidentibus meritis, ejus gloriosae qualitatem non ignorare translationis; quatenus ipsius archimandritae loco quo sancta requiescunt ossa cognitio, omni labyrintheo errore postposito, ejusdem suffragia perniciori valeant appetere corpore et animo. Noscat igitur circumquaque diffusa Christianae religionis fraternitas, qualiter domnus Carolus Lodovici filius ab illo magnanimo Carolo rex cognomine tertius, progenieque quintus, qui tunc temporis Romanae perindeque Franciae gratulabatur regimine, conscissis Christo duce inimicorum labaris, undique Francorum patriae coepit solerter loca collustrando perquirere, quo gratia victoriae divina sibi de hoste miseratione concessa, Christi [Col. 1375B] sub honore nominis basilicam valuisset fundando condignanter construere. Cujus optimum boni cordis desiderium praeclarus ille oculus quem nil fallere nequivit, nec quit, nec unquam potuit ex alto prospiciens, quidquid de Dei servitio inerat ut supplere pro voto valuisset misericorditer enucleando suggerere dignatus est. Dum enim imperator praelibatus velut alter Salomon superni amoris igne succensus, ad jacienda divini templi fundamenta suo cum omni exercitu, tam plana quam dumosa diversorum circuiret Franciae locorum spatia, contigit illum non fortuitu, sed coelestis providentiae nutu, quemdam penetrare saltum percito cursu. Illius videlicet saltus si requiris, frater, vocabulum, noscas dictum nostrorum prisca relatione patrum [Col. 1375D] Hic exscriptor operis omisit nomen proprium silvae; forte quod illud minio pingere sibi proposuisset ipse auctor operis ac postea oblitus fuisset. . . . . . .
[Col. 1375C] Videns itaque imperator praedicti saltus diversorium veluti secundum paradisum diversorum generum arboribus mirifice consitum habileque tam ad piscandum quam ad ignem fervidae pestis salubriter reprimendum, limpharum rivulis affatim irriguum, mox superna inspirante clementia animadvertit velle sibimet Christum inibi constrari domicilium. Cujus loci divino ad aedificandum numini tabernaculum habilitate comperta, cunctique Francorum exercitus phalange imperiali jussu in uno conglobata, coepit Carolus tam mentem intrinsecus vitiis exutus spiritalibus, quam frontem extrinsecus corporeis nudatus crinibus [Col. 1375D] Notanda rasura frontis in hac occasione. a suis sciscitari consilium, quorum ratione in eodem loco valuisset fundare templum. Quorum omnium assensu votoque benevolo salutifera [Col. 1375D] in decretione corroboratus imperator, suo jussit officio, ut demptis acutis vepribus surculisque silvarum radicitus evellatis omnibus, sub laude Christi nominis salubre aedificaretur asylum, hoc est, cunctis credentibus medicabile refugium. Rite etenim cautaque [Col. 1376A] provisione actum est, ut subductis lappis, paliuris et carduis, tali in loco ecclesiae erigerentur maceriae, in quo ab eodem in posterum tempore, pio corde petentibus, integroque cerebro aures Christi pulsantibus, materialium spinarum acutissimae velut vigorem disrumpentes internum, animae humanorum criminum coelesti pietate erant obliterandae maculae.
De hujus scilicet ecclesiae fabrica miro lapideo contabulatu constructa multum nobis quod loqueremur aderat; sed quia ejus minime frustramur praesentia, idcirco ratiocinando de ea dividi prohibemur sensu per plurima. Sed illud obtegi silentio sat indignum decernitur, qualiter pius pater Carolus qui instar coelestis sideris mundo splendebat conspicuus, [Col. 1376B] ubi regia fulvis emicans aula tholis evecta est supremi ad arcem usque culminis, centenisque clericorum satis opipare ornata numeris, ac plurimis variarum possessionum dicata de donariis, coepit anxiari et sollicitus esse, ignorans quibus hanc, ut ita dicam, supernam Jerusalem sanctorum pignoribus valuisset decorare attentius. Haec et his similia imperiali dum versantur in peccatore, divina illi ad memoriam reducitur pietate semet, Dei gratia procurante, totius pene orbis ditione vigere; ac proinde non illi opus esse talia volvendo in corde nimium intima turbari mente, quia de quacunque voluerit locorum parte, nullo hominum obstante, sibi valebit sumere, unde praescriptam basilicam quibit decorando pompare: cujus secreti ac divini supplemento [Col. 1376C] refocillatus consilii, omni Francorum iterato exercitu congregato, dixit se Romam velle petere desiderio ardentis animi plus solito [Col. 1376D] In annalibus Bertinianis legitur Carolum a summo pontifice fuisse invitatum, eumque illuc advenisse die Decembris XV, atque ibi coronatum fuisse. . Nec mora, quisque Francorum exercituum miles inclytus, in nullo jussis audens contraire imperialibus, tantae expeditionis festinat sibi pro posse acquirere apparatus, ut hora qua moveri castra jusserit imperator Carolus, nullam moram ingerere videatur regiis curribus partes Italicas ardenter properantibus. Quod ita ut factum est, imperator laxis habenis Romam ocius petiit, sanctumque quod diu mente disposuerat desiderium compos Christo adminiculante complevit; beatissimi videlicet papae Cornelii corpus inde deferens, victoriosisque Francorum partibus toto laetus corpore et animo gratulanter inferens.
[Col. 1376D] Hic auctor sermonem convertit ad urbem Romanam. ac postea ad sanctum Cornelium; deinde pergit alloquens eumdem sanctum:
Quae gesta sint illic ( loquitur de Compendio vicinisque locis ) promere nequeo: unum saltem quod [Col. 1377A] veridica Patrum cognovi relatione meaeque mandans attitulavi quanquam fragili memoriae, omnigeno Christo loquens, propulso frivolo, fraternis auribus, prout audivi, intimare curabo. Fertur etenim quod dum tui sanctissimi corporis per opaca supradicti saltus humeris episcopalibus ferebantur, per viam contigit divino nutu in ejusdem parte fere media ita aggravari illa, ut penitus episcoporum eadem ferentium nequirent sufferre ulterius spatularum fulcra. Qui quantocius aureis subtractis vestibus tantae molis humotenus deponentes, reatuum jusserunt acclamari veniam, ut huic spectaculo statim adesse festinare . . . Procul namque dubio sensatus mente imperator Carolus . . . te hujus aulae hospitem post beatae memoriae virginem vult gloriari, ut erat [Col. 1377B] consequens totius dominii ac basilicae principem. Quo divinitus cognito de locorum more plicatis vadiis quidquid te sentire potuit velle, pro posse imperiali dicto citius devota mente non distulit libenter supplere. Ac deinde tale imperiale sanxit privilegium, ut inter tuos sanctaeque Mariae famulos nulla distantia nullumque deinceps adforet digladiabile discidium, sed ut vestrum aequanimiter valuissent exsequi servitium, aequali foverentur pondere praebendarum. Ut autem hoc securi totius saecularis inopiae, absque ullius impedimenti intercapedine quivissent agere, sua de propria supellectile, cum omni quae adesse videbatur Francorum non minima phalange, sub clarissimo tui nominis decore, omnem dotem hujus aulae regiae duplicibus donariis imperialiter [Col. 1377C] curavit ampliare. Nemo etenim illic tunc Francorum exercituum visus est, qui juxta posse proprium huic ecclesiae denegare voluisset beneficii donativum. Quis namque mortalium tam obstinati pectoris eo loci adesse poterat qui tot visis miraculorum signis in eadem solitudine triplicia aeternae virtute peractorum potentiae huic beato papae cujus fiebant merito requirente famulaturis fugitivae non provideret tribuere quo alerentur donarium substantiae? dum tres caecos visum, tres atque surdos auditum, tribus nec non mutis solvit linguae vinculum, paralyticos quoque quamplurimos ante beati papae ostium pristinae sanitatis hauriret oculis recuperare [Col. 1377D] remedium. Quod verissima assertione testificatur adhuc crucis signaculum in eodem loco sublimi stipite fixum. Hinc nempe tantum in honorem excrevit locus iste, ut, etsi in tot vicibus repertus foret jacturatus, nullus locorum Franciae huic se ornatu praesumpsisset ullomodo comparare. Sed ubi saepe ignis vorans exigente populi mole peccaminum accidere dignoscitur, excidium graverinum et inextricabile terrestrium consuescit parere dispendium. Non miretur itaque quis assistentium praesentem locum auri argentique copia nudatum, quia bis post gravem labentium invasionem flammarum. . . . . . cedentibus non erit restauratum: sed potius tali cessans ab admiratione, Christo satagat preces suppliciter fundere, [Col. 1378A] ut ita dignetur precibus beati papae Cornelii hunc locum misericorditer conservare, quo amplius tali pro re opus non habeat restaurationis. O summa et ineffabilis aeternae virtus deitatis! quae tam miris modis honorem nunquam desinit impendere testibus suis! mox namque ut praesentis, de quo sermo ventilatur, martyris desiderium ex olympi celsitudine prospexit efficaciter completum, ita ejus iterum permisit alleviari corpusculum, ut si (quo ita dicam) istud voluisset discurrere per inane magnum, omni procul repagulo remoto volitare valuisset more volucrum ipsas nubes remigio alarum quandocunque excedentium. Quod ipsius rei certissimo comprobatur exitu; quia quod dudum bis mille nequibat moveri manibus hominum, nunc cernitur deferri [Col. 1378B] binorum scapulis episcoporum praesentis ovilis usque in atrium. Et, ut quibusdam nostrorum tunc temporis praesentium ipsorum ore prolatum fuisse dignoscitur deferentium, tam videbatur illis ferre onus levissimum, ac si omni modo maneret vacuum quo ossa, vehebantur beati papae capulum. Unde minime haesitans, papa beate, credo quod divinae voluntatis obsequens munio cunctis Franciae profuturis incolis requiescere cupiebas sub umbra cryptarum basilicae astantis. Quantum denique ab eodem tempore pollet locus iste tuo felix stemmate, tibi loquens frater ille, [Col. 1377] Hic in ms. videtur error aliquis irrepsisse . . . Forsitan ill. tenet locum nominis proprii. mente crevit, papa sancte, sic orsus tunc metrice:
De antiquis episcoporum promotionibus
Quo more olim rituque, tum in caetera ecclesia, tum maxime in Gallia, promoti fuerint episcopi.
Vetus olim totius Ecclesiae mos fuit, episcopos cleri et plebis, cui praefuturi erant, suffragiis creari. Si0c enim, ut altius non repetam, Cornelium Romae clericorum plebisque suffragio episcopum factum. Cyprianus epistola quadragesima prima et quinquagesima secunda, Cyprianum Carthagine judicio Dei, et favore plebis ad officium sacerdotii et gradum episcopatus electum, Pontius diaconus in ejus Vita, Alexandrum in Comanorum Ecclesia, rejectis iis quos cives suffragiis suis commendabant, episcopum a Gregorio Neocaesariensi designatum fuisse, auctor est Gregorius Nyssenus. Et quanquam in Oriente postea usus invaluit ut in episcoporum electionibus populi suffragia non exquirerentur: post synodum nempe Nicaenam, quae canone quarto [Col. 1381D] et sexto episcopos, nulla cleri plebisve facta mentione, ab episcopis provinciae creari et ordinari jubet, et post Laodicenam, cujus canon decimus tertius sacerdotum electiones turbis, id est populis, permitti vetat: atque hoc modo Epiphanium Salaminae in Cypro episcopum ab episcopis insulae, Basilium Caesareae ab episcopis, qui ea de causa convenerant, electos tradant, qui eorum Vitas conscripserunt: et eo spectans Basilius ipse Nicopolitanis epistola centesima nonagesima quarta scribat, episcoporum partes esse, populo episcopum dare, populi datum suscipere. In Occidentalibus tamen Ecclesiis jus idem suffragii populo in renuntiandis episcopis etiam post synodum Nicaenam perseverasse, tum Romanorum pontificum Siricii, Coelestini, Leonis decreta, quae cleri plebisque consensu eligendos statuunt; tum Damasi, Ambrosii, Augustini, Fulgentii et aliorum, quos eo modo creatos constat, innumera passim [Col. 1382C] exempla declarant. In Gallia quoque nostra morem eumdem, quandiu sub Romanorum imperio stetit, obtinuisse manifestum est. Nam et Hilarium, apud Pictavos concordante favore populi sacerdotem factum, Fortunatus; et apud Turonos Martinum Severus, multitudinis, quae ad suffragia ferenda venerat, conspirantibus votis episcoporum factum; Illidium similiter populo eligente sacerdotem Arvernae Ecclesiae, pastoremque constitutum, docet Gregorius Turonensis. Germanum praeterea Antissiodori, clericorum, nobilitatis ac plebis urbanae et rusticae sententia expetitum, Constantius presbyter; et Remigium apud Rhemos, Hincmarus testatur omnium generaliter votis ad pontificii culmen raptum potius quam electum. Plebis etiam et oppidanorum judicii ac voluntatis, in Simplicii Bituricensis, et Joannis Cabillonensis episcopi electione, meminit Sidonius. De Caesario denique Arelatensi narrat Cyprianus diaconus, Aeonium episcopum sub mortem [Col. 1382D] suam clerum et cives allocutum, ut postquam decederet, Caesarium sibi substituerent. Ex quibus exemplis, aliisque id genus, apparet libera in Galliis, quandiu imperio Romano paruerunt, cleri plebisque in episcoporum electione suffragia fuisse. Caeterum, postquam in Gallia vel in aliis gentibus, pulsis Romanis, exorti sunt reges, fecit episcoporum apud omnes dignitas eximia, ut sua interesse principes ducerent, illos nisi arbitratu et voluntate sua non creari. Qua in re licet reclamarint saepenumero episcopi nostri, atque in synodis suis pristinam electionum libertatem sartam tectam retinere conati sint, ut in concilio Aurelianensi III, can. 3; in Arvernensi, can. 2; in Aurelianensi V, can. 11; in Parisiensi III, can. 8; in Parisiensi V, can. 1; in Rhemensi, can. 25, et in Cabillonensi, can. 10, vicit tamen regum auctoritas, obtinuitque ut episcopi nulli haberentur, nisi quos vel ipsi imperarent, vel a clero civibusque [Col. 1383A] expetitos probarent et annuerent. Ita ergo Nicetium Triveris docet Gregorius Turonensis, Theodorici regis jussu, ad episcopatum fuisse accitum, datoque populi consensu, et decreto regis, ordinatum. Quintianum itidem, et hoc mortuo Gallum, Arvernis ab eodem Theodorico rege datos episcopos. Ita, ut de multis pauca commemorem, Germanum Parisiensem Childeberti, Ommatium Turonensem Clodomeris, Medardum Viromandensem, et Euphronium rursus Turonensem, et Domnolum Cenomanensem, Clotarii regis jussu, vel assensu, cathedram adeptos memorant Gregorius idem et Fortunatus.
Eodemque modo deinceps a Chilperico fratribusque, tum a Clotario II, Dagoberto, Clodoveo juniore, ac reliquis Meroveicae familiae regibus, delatos fuisse aut concessos episcopatus, et historiae produnt, et fidem faciunt apud Marculfum et alios, quae tum in usu erant veteres formulae: quarum aliae populi ad regem preces continent, hunc aut illum [Col. 1383B] sibi episcopum flagitantis: aliae, praeceptum regis de collato episcopatu; aliae indiculos ad metropolitanum et episcopos, pro episcopi novi ordinatione. Nec diversam porro sub primis secundae familiae regibus Pippino et Carolo rationem exstitisse, tum eorum quibus episcopatus commiserunt, exempla demonstrant, tum synodi illorum temporibus celebratae: in quibus cum multa de episcoporum officio et disciplina praecipiantur, nulla usquam electionum episcopalium fit mentio. Primus antiquae consuetudinis memor Ludovicus Pius, anno, ut reor, imperii sui tertio, eligendorum episcoporum potestatem Ecclesiae restituit lege lata, quae in primo libro Capitularium, cap. 84, legitur his verbis: « De episcopis eligendis. Sacrorum canonum, non ignari, et ut in Dei nomine sancta ecclesia sua liberius potiretur honore, ad sensum ordini ecclesiastico praebuimus, ut scilicet episcopi per electionem cleri et populi, secundum statuta canonum, de propria dioecesi, remota [Col. 1383C] personarum et munerum acceptione, ob vitae meritum, et sapientiae donum eligantur, ut exemplo et verbo sibi subjectis usquequaque prodesse valeant.»
Sed hujus tamen legis beneficio ita electionum jure in posterum usae sunt ecclesiae, ut singulae mortuo episcopo, primum omnium novi eligendi facultatem per metropolitanum a rege peterent, cum visitatore qui praeesset electioni. Tum electionis factae decretum ad metropolitanum referebatur, ut ea regi probata, et electo coram provincialibus episcopis examinato, tum demum ordinaretur, mandatumque ab ordinatoribus acciperet, quomodo ipsum in episcopali munere juxta canonum statuta versari oporteret. Quae singula cum multis saepe locis ab Hincmaro Rhemensi explicari soleant, tum in libro contra Hincmarum nepotem fere omnia breviter expressa sunt, ubi de metropolitani prae caeteris episcopis dignitate ac praestantia tractat in hunc modum: «In Rhemensi provincia, inquit, si fuerit [Col. 1383D] defunctus episcopus, ego, et non tu, visitatorem ipsi viduatae designabo ecclesiae, et electionem cum decreto canonico praecipiam fieri. Et si in partes se eligentium vota diviserint, meum, et non tuum, erit eligere, qui majoribus ad ordinandum studiis juvetur et meritis, et meum est, ordinandum examinare, non tuum. Tuum est autem cum aliis mecum ordinare episcopum, et litteris canonicis, quas ordinatus ab ordinatoribus suis jubetur accipere, post me in tuo loco subscribere.» Quemadmodum autem geri haec singula solerent, ut apertius pleniusque cognosci ac percipi liceat, operae pretium duximus diversas eo spectantium epistolarum aliarumque actionum formulas, quae in manus nostras venerunt, hoc loco subjicere: praemissis etiam, de quibus dictum est, antiquioribus formulis, quibus ante restitutas electiones utebantur.
- 1. Cleri plebisque viduatae civitatis preces ad regem pro episcopo instituendo.
- 2. Praeceptum regis de episcopatu, ad episcopum designatum.
- 3. Indiculus regis ad metropolitanum, ut designatum episcopum ordinet cum suis comprovincialibus.
- 4. Indiculus alter ad episcopum; pro eadem designati episcopi ordinatione. (Vide Patrologiae tom. LXXXVII.)
- 1. Epistola Hincmari ad regem, ut electionem et visitatorem concedat ecclesiae Silvanectensi.
- 2. Epistola Hincmari ad Gedenulfum, ut visitatorem agat in ecclesia Cameracensi.
- 3. Epistola Hincmari ad clerum et plebem Cameracensem, ut electionem faciant.
- 4. Epistola Hincmari ad Belvacenses, de forma et modo faciendae electionis.
- 5. Excusatio Rhemensium, qui electionem ante visitatoris adventum fecisse dicebantur.
- 6. Allocutio visitatoris ad electores.
- 7. Decretum electionis Hedenulfi episcopi Laudunensis.
- 8. Decretum aliud electionis Aeneae episcopi Parisiensis.
- 9. Decretum III electionis Ansegisi archiepiscopi [Col. 1384C] Senonensis.
- 10. Epistola Senonensis ecclesiae ad Hilduinum archicapellanum, pro tuenda electione quam fecerant.
- 11. Examinatio Willeberti Catalaunensis ordinandi Episcopi.
- 12. Professio Adalberti futuri episcopi Morinensis.
- 13. Professio altera futuri archiepiscopi.
- 14. Tractoria Prudentii episcopi Tricassini, cum electioni Aeneae adesse non posset.
- 15. Documentum de ordinatione Electranni episcopi Redonensis.
- 16. Canonicae litterae ab ordinatoribus datae Hedenulfo episcopo Laudunensi. (Vide ubi supra.)
[Col. 1384D] ET ‚Ρ‚ ‚ΚΗ Domino sanctissimo atque veneratissimo et a nobis summa cum dilectione nominando ill. episcopo ill. provincia fratri in Christo Domino. Ego ill. episcopus servus Christi, sanctae ill. Ecclesiae humilis episcopus, vester confrater ac devotus orator, paciferam transitoriae vitae atque futurae in Domino salutem. Cognoscat denique, almitas vestra, quia iste Clericus, nomine ill. noster tonsuratus, petiit nostrae humilitatis dimissoriam, sive formatam, ut a vobis ad sacrum ordinem promoveatur. Propterea nos, ejus precibus inclinati, secundum statuta sanctorum Patrum Nicaeni concilii hanc dimissoriam, sive ut diximus, formatam, vestrae fraternitati atque sanctitati emittimus, ut eum ad Sacerdotii [Col. 1385A] onus consecrare non dubitetis, et nobis remittatis. Et ut verum credatis ac cognoscatis, litteris Graecis cum earum numero subter eam jussimus juxta praefatum consilium roborari. Bene vale, in Domino dilectissime et amatissime frater. ΠΟ‚Α LXXX LXX CCI ΠΔΜΟΛΛΩ Indict. XV q Θ XCVIIII ΑΜΗΝ I XLVIII. L.
Alia M. episcopi Theatini [Col. 1385D] In hac secunda formata, quae luxatissima et mendosissima est, quasdem voces punctis indicatas omisimus, eo quod sensum non redderent. Alia pauca tute emendavimus, uti M speculator pro eo quod scriptum est inspeculator. Episcopi enim nomen, quod hoc loco signatur, incipit a littera M, ut sub finem ipsius formatae traditur; facilique amanuensium oscitantia in pro m nonnunquam scribitur. Catalogus episcoporum Ecclesiae Theatinae apud Ughellum, cum sit imperfectus, hujus episcopi nomen [Col. 1386D] a littera M incipiente non suggerit. Cum vero memoretur imperatrix, quae Beneventi partibus versabatur, noteturque indictio XV, indicari videtur sive Adelais Ottonis I uxor, sive Theophania conjux Ottonis II, quae aliquoties in iisdem partibus exstitere. Etsi enim Angilberga Ludovici II uxor ibidem fuerit; indictio tamen XV ipsi non congruit. Hinc ergo ille Theatinus episcopus M. sub Ottonis I vel II imperio vixit, ac Theatinorum episcoporum catalogo adjiciendus est. ( BALLERINII. ) .
2. Φ, Υ, Α. A. Celerimo ( forte celeberrimo) vati fratrique sanctissimo et prompto, sapientia cum omni honore recolenda, et decorato in omnibus, in Domino fideli, et valde doctissimo, seu ab omnibus orthodoxis multiplici scientiae . . . gratia decorato . . . dilecto in Christo Joanni M. speculator sanctae sedis Ecclesiae Theatinae episcopus . . . Nos de ill. sanctae sedis [Col. 1385B] Ecclesiae ill. episcopus in Domino Jesu Christo optamus vobis magnam salutem atque honorem hic et in aevum. Propter incommoditatem, quod iter arreptus sum partibus Beneventi, sicut domina imperatrix per suos apices innotuit, ut in ejus servitio allaturi simus quibus jam semper in molestia corporis diutius fatigamur, ad clericos nostrae dioeceseos sacris ordinibus sublimandos insufficientes arbitramur. Idcirco praesentibus nostrae mediocritatis apicibus exoramus, hunc praesentem clericum nostrum Luponem ad gradum levitarum promoveri, et ad vestram specialiter fraternitatem dirigimus. Et ut hoc certius probabiliusque credatur, Graeca huic elementa paginae secundum statuta sanctae ac magnae synodi Nicaenae inseri praecipimus, videlicet Patris [Col. 1385C] et Filii et Spiritus sancti. Primas litteras ΠΟ‚Α, quae LXXX LXX CC et primum significat numeros. Petri quoque apostolorum principis prima littera Π quae LXXX significat. Nostrae quoque mediocritatis primam litteram Μ sublimitatis vestrae secundam Ο ejus qui accipit tertiam Π civitatis nostrae quartam . . . et Indict. praesentis anni istius XV, est autem nomen ejus Luponem clericum futurus levita. Addidimus etiam XCVIIII q Θ per haec Graeca elementa adnotantur. ΑΜΗΝ.
Burchardi Vormatiensis episcopi Formata.
In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Amen. Walterio Spirensis episcopo. Ego Burchardus sanctae Vormatiensis Ecclesiae devotus gregis Christi [Col. 1385D] famulus, in Deo verae summae felicitatis beatitudinem. Cum sancta Catholica Ecclesia prompta sit sequi documenta evangelica, quae dicunt: Qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet; et qui recipit justum in nomine justi, etc. (Matth. X, 41) ; et Apostolus jubeat (Rom. XII) [Col. 1386A] hospitalitatem sectari, et necessitatibus sanctorum virorum communicare, tamen propter eos qui cauteriatam habent conscientiam suam, dicentes se esse simplices, cum sint astutia diabolica repleti, et pro opere pietatis dicunt se de loco ad locum transire, cum sint fugitivi sua malitia faciente; et dicunt se esse ministerio sacro insertos, cum non sint: statutum est a sanctis Patribus neminem clericum alienum et ignotum recipi ab aliquo episcopo et inthronizari in sua ecclesia, nisi habeat a proprio episcopo epistolam quae in canonibus nominatur formata. Ideo notum facimus paternitati vestrae, quod praesens frater noster harum litterarum portitor nomine Ecmannus non pro sua nequitia expulsus est a nobis, sed postulantibus fratribus nostris, eo quod [Col. 1386B] ex familia nostra fuit, et noster baptizatus, fecimus ei libertatem receptam cornu altaris canonice et ordinavimus eum ad gradum presbyterii; cui etiam has dimissorias sive commendatitias litteras fecimus, et eum ad vestram dilectam fraternitatem dirigimus, ut in vestra parochia sub vestro sacro regimine et defensione consistere valeat. Ego, inquam, Burchardus, humilis episcopus, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et in unitate sanctae Ecclesiae in qua Petro datum est jus ligandi atque solvendi, absolvo Ecmannum presbyterum de civitate Vormatiensi indictione X, et licentiam do vobis inthronizandi eum in quamcunque ecclesiam vultis vestrae parochiae. Hanc ergo epistolam Graecis litteris hinc indeque munire decrevimus et a nullo [Col. 1386C] ecclesiae nostrae Firmacrensium. Fraternitatem vestram Christus nobis incolumen conservet. Π. Υ. Δ. Π. Β. Θ. V. W. d.)-(. H. Z. Data Vormatiae Id. Martii, anno Dominicae incarnationis Mle. XII, indictione decima.
Juramenta episcoporum praestita sedi Arelatensi.
Ego Pontius S. Mariae Aquensis sedis nunc ordinandus episcopus debitam subjectionem, et reverentiam, et obedientiam a SS. Patribus constitutam secundum praecepta canonum S. Sedi Arelatensis Ecclesiae, rectoribusque ejus in praesentia domni archiepiscopi Raimbaldi perpetuo exhibiturum promitto, et super sanctum altare propria manu firmo.
Ego frater Rostagnus S. Aquensis Ecclesiae ordinandus [Col. 1386D] episcopus debitam, etc., ut supra.
Ego Stephanus Vendacensis Ecclesiae vocatus episcopus promitto coram Deo et sanctis ejus omnem subjectionem, et obedientiam canonicam, et fidelitatem Ecclesiae S. Stephani sedis Arelatensis, ubi corpus B. Trophimi confessoris quiescit, et Annoni [Col. 1387A] praesenti archiepiscopo, et successoribus ejus, si eum supervixero.
Ego Arnulphus Vinciensis Ecclesiae vocatus episcopus, etc., ut in praecedenti. Solum pro Annoni, praesenti archiepiscopo habet Pontioni praesenti archiepiscopo.
Ego Bertrandus S. sedis Ecclesiae Forujulensis nunc ordinandus episcopus, etc., ut supra in juramento Pontii Aquensis.
Ego Bertrandus Regensis Ecclesiae episcopus vocatus, profiteor me deinceps sub ditione Arelatensis metropolitae consistere, et ejus jussionibus obtemperare.
Ego Agelricus sanctae Regensis Ecclesiae nunc ordinandus episcopus, etc., ut in juramento Pontii [Col. 1387B] Aquensis.
Ego Adilricus Arausicensis Ecclesiae vocatus episcopus, etc., ut in juramento Stephani Vendacensis.
Ego Adilricus Arausicensis, et Tricastrinensis vocatus episcopus, etc., ut in juramento ejusdem Stephani Solum pro Annoni habet Raimbaldo.
Ego Petrus Ecclesiae Avenione vocatus episcopus profiteor me, etc., ut in juramento Bertrandi Regensis.
Ego Benedictus Avenionensis Ecclesiae vocatus episcopus juro coram Deo et sanctis ejus omnem subjectionem et obedientiam canonicam et fidelitatem Ecclesiae S. Stephani sedis Arelatensis, ubi corpus almi Trophimi apostoli quiescit, et Raimbaldo praesenti archiepiscopo, et successoribus ejus, [Col. 1387C] si eum supervixero.
Post formulas promotionum episcopalium non alienum est formatarum exempla subjici, quarum usus inter episcopos frequentissimus fuit clericorum maxime causa, cum alio migrabant, quia sine formatis ad communionem illos recipi, vel in alia ecclesia ordinari non licebat. Graecam earum originem Graecae litterae ostendunt, quarum in his numeros, etiam in Latinis nominibus, observabant. Nicaenorum quoque Patrum auctoritate institutas fuisse, cum alii vulgo tradunt, tum ipsa, quae Attici episcopi Constantinopolitani titulo circumfertur, vetus conficiendarum formatarum formula docet, quam primo loco proponemus.
De modo conficiendarum epistolarum formatarum, quem Nicaena synodus inter episcopos in faciendis epistolis conservandum esse instituit.
Graeca elementa litterarum numeros etiam exprimere, nullus, qui vel tenuiter Graeci sermonis notitiam habet, ignorat. Ne igitur in faciendis epistolis canonicis, quas mos Latinus formatas appellat, aliqua fraus falsitatis temere praesumeretur, hoc a Patribus CCCXVIII Nicaeam congregatis, et saluberrime inventum est, et constitutum, ut formatae epistolae hanc calculationis seu supputationis habeant rationem: id est, ut assumantur in supputationem prima Graeca elementa Patris, et Filii, et Spiritus sancti, hoc est Π, Υ, Α, quae elementa octogenarium, et quadringentesimum, [Col. 1388A] et primum significant numerum, Petri quoque apostoli prima littera, id est Π, quae numerum octoginta significat. Ejus quoque qui scribit episcopi prima littera; cui scribitur, secunda; accipientis tertia; civitatis de qua scribitur, quarta; et Indictionis, quaecunque est id temporis, idem qui fuerit numerus assumatur: atque ita his omnibus Graecis litteris, quae, ut diximus, numeros exprimunt, in unum ductis. unam quaecunque collecta fuerit summam epistola teneat. Hanc qui suscipit omni cum cautela requirat expresse. Addat praeterea separatim in epistola nonagenarium et nonum numerum, qui secundum Graeca elementa significat ΑΜΗΝ.
(Ex superioribus liquet, numerorum qui in formatis observantur, alios in omnibus formatis eosdem [Col. 1388B] semper esse, alios in singulis diversos: illos proinde omnibus communes esse, hos singularum proprios. Communes sunt, qui fiunt ex primis litteris Patris, Filii, Spiritus sancti, et Petri: nimirum ex litteris Η, Υ, Α, Π, quibus numeri respondent LXXX, CCCC, I LXXX atque ex omnibus litteris ΑΜΗΝ, quarum numeri sunt I, XL, VIII L, id est ![[Greek Character]](../assets/FIGURES/1291388A.bmp)
[Greek Character] θ' XCIX, omnium vero summa DCLX. Quare hic idem numerus formatis omnibus est communis, atque in omnibus idem est. Proprius autem, qui ex prima littera scribentis, secunda ejus cui scribitur, tertia accipientis, quarta civitatis de qua scribitur, et ex indictionis cujusque nota ducitur; quae vix unquam in diversis formatis consentiunt. Eo fit ut in singulis diversus existat, ac diversa proinde in diversis utriusque numeri sit summa: quod ex sequentibus formatarum exemplis patefiet, si prius quos numeros Graecae litterae significent ostenderimus.)
- Α α 1.
- Β β 2.
- Γ γ 3.
- Δ δ 4.
- Ε ε 5.
- ¾' 6.
- Ζ ζ 7.
- Η η 8.
- Θ θ 9.
- Ι ι 10.
- Κ κ 20.
- Λ λ 30.
- Μ μ 40.
- Ν ν 50.
- Ξ ξ 60.
- Ο Ο 70.
- Π π 80.
[Greek Character] [Greek Character] ' 90.- Ρ ρ 100.
- Σ σ 200.
- Τ τ 300.
- Υ υ 400.
- Φ φ 500.
- Χ χ 600.
- Ψ ψ 700.
- Ω ω 800.
- τὸ 900.
- I. Ebroini Bituricensis archiepiscopi ad Magnonem Senonensem.
- II. Wolfeonis episcopi Constantiensis ad Bernaltum Argentariensem.
- [Col. 1388D] III. Teugaudi Trevirensis episcopi ad Carolum regem, episcopos, etc.
- IV. Joannis Camaracensis episcopi ad omnes episcopos.
- V. Liutadi episcopi Vinciensis ad Wanilonem Rotgo magensem archiepiscopum.
- VI. Aeneae episcopi Parisiensis ad Hincmarum Rhemensem archiepiscopum.
- VII. Hedilonis episcopi Noviomensis ad Didonem Laudunensem episcopum.
- VIII. Hedilonis ejusdem episcopi ad Radulphum Laudunensem episcopum.
- IX. Rathodi Trevirensis archiepiscopi ad Rotbertum Metensem episcopum.
- X. Dadonis episcopi Virdunensis ad Rottrodum Trevirensem archiepiscopum.
- XI. Durandi episcopi Arnensis ad Radulphum Turonensem archiepiscopum.
Sancto et Deo amabili Magnoni dono Dei archiepiscopo ex Senonica urbe, ego in Dei nomine Ebroinus dono Dei archiepiscopus ex Biturige urbe, in Domino Jesu salutem optamus vobis in perpetuum.
De caetero notum facimus sanctitati vestrae quia istum praesentem presbyterum, nomine Dodobertum, parochianum nostrum, in nostra dioecesi natum, et sacras litteras edoctum, ad ordinem sacrum promoveri jussimus. Postea vero petiit a nobis licentiam, ut in vestra parochia apud hominem aliquem nomine Hercambaldum manere possit. Nos vero petitionem [Col. 1389B] illius non denegavimus, nisi licentiam illi dedimus, quia scimus quod de bene liberis hominibus ortus sit. Unde has litteras commendatitias, more ecclesiastico factas, ad sanctitatem vestram misimus, ut scire valeat Deo digna charitas vestra, eum nec fuga lapsum, nec sua malitia a nobis ejectum, sed nostra voluntate destinatum. Et ut certius credatis, Graeca elementa, quae octogenarium, quadringentesimum et primum numeros exprimunt, in primis annexuimus. Π . Petri quoque nominis primam litteram sumptam in medium ascribere rogavimus. Nihilominus etiam parvitatis nostrae nominis primam litteram Ε magnitudinis vestrae secundam litteram Α istius fratris nominis tertiam litteram Α civitatis nostrae quartam Υ, et indictionem quartam adjunximus. [Col. 1389C] Addidimus nonagenarium et nonum numerum; Id. [Greek Character] '. et Θ' Et insequenter impressione sigilli nostri subterfirmavimus. Et manu propria eam roboravimus, et a clericis nostris roborari jussimus. Actum in anno X imperii domini nostri Caroli, et anno XLIII regni ejus, in Dei nomine feliciter Amen.
(Indictio IV et anni regni atque imperii Caroli Magni annum Christi designant 810; summam vero numeri omnes formata comprehensi efficiunt MLXXIV; nam ad communem omnium formatarum numerum DCLX adjiciendus est hujus proprius CCCCXIV, qui conflatur ex litteris Ε, Α, Δ, Υ, et indictione IV).
Π, Υ, Α, Π, sanctissimo in Christo fratri, summaque dulcedine amplectendo, Bernalto Argentariensis civitatis episcopo, Wolfe, Constantiensis Ecclesiae praesul, perpetuae beatitudinis optat in Christo salutem. Υ, Ε, Ν, Σ. .
De caetero noverit sancta fraternitas vestra quod iste clericus, nomine Anno, nostra in parochia instructus ac detonsus, parvitatem nostram rogavit, quatenus illi commendatitias litteras conscriberemus, quibus vestrae celsitudini commendatus, sub tuitione vestri regiminis degere possit. Cujus voluntati consentientes, secundum canonicam auctoritatem [Col. 1390A] litteras ei dimissorias dedimus: per quas et ipsi concedimus, ut sub vestro magisterio divinae servituti insistens, suae deserviat utilitati, et vobis licentiam tribuimus, ut si dignum eum judicaveritis, ad sacros ordines promoveatis. Commendatum ergo eum curae vestrae suscipite, et nostris ex partibus absolutum in vestrarum ovium numero custodite. Quas litteras, ut vigore veritatis firmatae indubitanter a vobis suscipiantur, litteris Graecis, ut canonica docet auctoritas, confirmare sategimus. Sancta Trinitas vestram beatitudinem ad regimen sanctae suae Ecclesiae perpetualiter bene valere concedat. Π [Greek Character] . indictione X. Continet haec formata epistola summam numeri MCCCXXV.
(Indictio X et Wolfeonis episcopatus annum denotant [Col. 1390B] 817. Summa vero totius numeri sub finem formatae ascripta conflatur ex numero communi DCLX et ex proprio DCLXV, qui exsurgit ex litteris Υ., Ε., Ν., Σ., et indictione X; una enim conjuncti reddunt MCCCXXV.)
Gloriosissimo et a Deo coronato magno et pacifico regi Carolo, et omnibus beatissimis praesulibus, caeterisque in gradibus ecclesiasticis ordinatis, et universis in regno ejus saecularem administrantibus dignitatem, seu cunctis fidelibus Domini nostri Jesu Christi adventum diligentibus, Teotgaudus [Col. 1390C] humillimus Trevirorum archiepiscopus plenam pacem, et perpetui gaudii optabilem implorat salutem.
Quia saepe fieri solet ut magni viri, summa religionis arce conspicui, virtutum robore praevalidi, armis justitiae accincti, castitatis candore insigniti, sapientiae decore praefulgidi, migrandi de suis locis concipiant amorem, quo per talem occasionem humanam possint subterfugere laudem, et minoris meriti aestimentur ab extraneis qui granditer honorificabantur a nobis. Plurima quippe sunt istiusmodi occasionis Veteris et Novi Testamenti hortamenta, et evidentissima prae oculis documenta, quae vobis quia satis agnita esse non ambigimus, opportunius ea praeterimus. Hac igitur felicissima consuetudine [Col. 1390D] et saluberrima doctrina commonitus quidam frater nobis carissimus, et cunctis benevolentibus, nomine Hegilo, quia dioecesanus noster erat, in nostra videlicet dioecesi nutritus et tonsus, sacroque dogmate sanctarum Scripturarum plenissime eruditus, et honestissime conversatus, atque in Ecclesia nobis commissa ad sacerdotii dignitatem fuerat promotus, licentiam a nobis petiit, ut more canonico absolutione suscepta, et largita sibi benedictione, tutius atque securius loca sanctorum visitare, et ad vestram praesentiam liberius ac familiarius accedere valeret, ad quemcunque ex vobis illum itineris varietas perduxisset. Itaque nos petitioni ejus assensum tribuentes, et venerationi illius consentientes, acquievimus [Col. 1391A] consentiendo quod secundum Deum desiderare videbatur. Quocirca suppliciter deprecamur, et obnixe deposcimus humanitatem vestram, ut honorabiliter susceptum, sicut Dei templum, et habitaculum Spiritus sancti, veluti mansionem sanctae Trinitatis, quemadmodum pretiosissimum membrum Christi, sicuti auctum dono et largitate septiformis gratiae Dei, quocunque pervenerit, sive modico, seu largiori spatio apud vos moraturus, benigne tractetis, humane exhibeatis: ut Christum in eo suscipientes, prout rogamus, fideliter, pro illo meritum munificentiae vestrae acquiratis aeternaliter. Denique cum propter memorabilem justificationum ipsius praerogativam has vobis pacificas litteras porrigere decerneremus, operae pretium fore arbitrati sumus, [Col. 1391B] ut Graeca quoque elementa ex nomine Patris Π , et Filii Υ, et Spiritus sancti Α, primam quoque litteram ex nomine beati Petri apostoli Π., II., et ΑΜΗΝ in fine insereremus, cum litteris nihilo minus Graecis summam illarum demonstrantibus ΦΞΑ, ut per hoc vobis evidentius luceret honorificentia ejus quem exoramus, praefixis apicibus sanctae Trinitatis, ut sacrosancta Trinitas illum ubique conservet, muniat, atque defendat, intercedente beato Petro apostolo. AMHN vero in extremo apponere studuimus, optantes ut iter illius salubriter dirigatur, oculis divinae majestatis efficiatur acceptabile, receptabile sanctis, et memorabile in aeternum, per Dominum nostrum Jesum Christum. Hac ratione in hac epistola Graeca elementa posuimus, non ut canonicam [Col. 1391C] formatam formaremus, sed ut eidem etiam intimato Hegiloni prospera per elementa indita precaremur. Valete. Dextera Dei Patris, per quem facta sunt saecula, religionem vestram tueatur, et bonam impleat voluntatem juxta desiderium vestrum, omnes fideles et cuncti beatissimi fratres, cum rege Carolo, a Rege omnium regum pro magis meritis in perpetuum coronandi. Amen.
(Theutgaudi episcopatus Caroli Calvi congruit temporibus, sed indictio hic nulla est ex qua de anno Christi statuere liceat. De numeris autem, cum alii sint communes omnium, ut dictum est, alii proprii cujusque formatae, propriis omissis communium tantum summam, neque illam integram, Graecis litteris expressi ΦΞΑ id est DLXI; nam adjicienda erant XCIX, quae in ΑΜΗΝ continentur, ut fieret [Col. 1391D] integra summa DCLX.
In nomine Π, Υ, Α, Π, Ι, Π, Σ, Α, indictione XIII ΑΜΗΝ. Omnibus sanctae matris Ecclesiae pastoribus pio sollicitudinis studio filiorum ipsius curam gerentibus, Joannes Camaracensis sanctae matris Ecclesiae episcoporum extimus, inocciduae prosperitatis tripudium.
Permaximo scelerum pondere praegravati, non solum paganorum, verum etiam pseudochristianorum creberrimis atterimur infestationibus Quocirca [Col. 1392A] gregem divina nostrae sollicitudinis providentia commissum intra proprii ovilis septa pastoralis nequit regere vigilantia. E quibus praesens sacerdos, Ursio vocabulo, a beatae recordationis praedecessore nostro Teuderico, apud matrem Ecclesiam nostram per omnes gradus canonice promotus, religioseque dum licuit conversatus, suppliciter efflagitavit litteras, Graecorum elementis impraevaricabilibus sanctissimi Nicaeni concilii decretis roboratas; nostra pastorali indulgentia sibi largiri, quibus munitus dimitti, et quocunque sibi aptum reperisset locum, posset canonice recipi, ac ministerium divinitus sibi concessum peragere. Nos igitur hujusmodi petitionem suscipientes, nostrae etiam atque ipsius miseriae condolentes, omnique carentem dolo [Col. 1392B] cognoscentes, migrandi facultatem liberalissime indulsimus, eminentiam vestram, ad quos pervenerit, obnixe exposcentes, ut in sacrosancto vestrae paternitatis gremio eum suscipientes, ministerii sui officium intra vestram dioecesin celebrare sinatis. Ut vero hi nostrae parvitatis apices verius credantur, Graecorum numerum suis supputationibus in servimus: Patris videlicet primam Π, , Filii quoque primam Υ, et sancti Spiritus Α_ Petri etiam apostolorum principis primam Π, nostri quinetiam nominis primam I, quoniam ignoramus cujus pontificis dioecesin nominatim adire debeat, pro speciali littera nominis episcopi, quae hoc loco deberet esse secunda, generalis ibidem nominis secundam ponimus, quae est II, quae similiter significat octoginta. [Col. 1392C] Istius insuper fratris tertiam Σ, quartam nihilominus urbis nostrae litteram Α, cum indictione instantis anni XIII subnectentes ΑΜΗΝ. Ideo vero haec innexa sunt, ne forte beatitudinis vestrae pura quae est in Christo simplicitas aliquo fraudis obnubiletur accessu: et ut profecto sciatis hunc fratrem neque fuga lapsum, nec alicujus criminis naevo fuscatum, sed instante Nortmannorum feritate nolentem propulsum. Valeat sanctitas vestra superno propitiante Christi clementia munita praesidio. Summa numerorum epistolae DCCCCLXIV.
(Indictio XIII et episcopatus Joannis Camaracensis annum designant 865. Summa numerorum ad calcem adjecta, et initio quoque suis litteris expressa, conflatur ex numero communi DCLX et ex proprio hujus formatae CCCIV, qui conficitur ex litteris Graecis [Col. 1392D] Ι, Π, Σ, Α, et indictione XIII.)
Π. Σ. Α. Reverentissimo et sanctissimo patri Weniloni Rothomagensi archiepiscopo Liutadus Vinciensis episcopus aeternam in Domino salutem.
Optarem valde, si nobis spatia terrarum sinerent, fraternum et amicissimum vobiscum habere colloquium, atque de nostris communibus opportunitatibus tractare. Sed quia id prolixitas itineris denegare videtur, vestram sanctitatem humiliter exoro ut mei [Col. 1393A] memoriam coram sancto altari habere dignemini, vestraeque me commendare Ecclesiae, quoniam vestram charitatem jam in gremio Ecclesiae nostrae recepimus, et pro vobis quotidianis precibus Deum exoramus. Caeterum comperiat sanctitas vestra quemdam fratrem nostrum, et filium Ecclesiae nostrae, nomine Wlfadum, subdiaconum me petente traditum mihi per litteras, quas ecclesiastica consuetudo formatas appellat, a venerabili Ebbone quondam Rhemensi archiepiscopo. Et quia impendentibus quibusdam causis, postquam mihi traditus erat, in propria remansit Ecclesia, me suggerente ordinavit eum idem Ebbo in gradu diaconatus. Nunc autem, quia scitis cum propter causas necessarias in partibus vestris morari, sicut mihi commendatus [Col. 1393B] erat, vobis eum committo, vestraeque custodiae et providentiae delego, et ut ad majores gradus eum provehatis suppliciter exoro. Credimus enim quoniam et sapientia et mores ad hoc eum dignum indicant. Commendamus igitur vestrae beatitudini Ecclesiaeque vestrae praefatum fratrem nostrum Wlfadum, et de profectu ejus petimus vos laetari in aeternum. Ac sicut mos ecclesiasticus est, et inventum ac constitutum a CCCXVIII, in Nicaena synodo episcopis, formatam epistolam facientes, ut in nomine sanctae et individuae Trinitatis nostrum opus largitionis et dimissionis hujus nostri dilecti fratris roboratum, fructuosius et utilius fieret, in supputatione calculationis assumpsimus prima elementa Graeca, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Π, Υ, Α, quae [Col. 1393C] octogenarium et quadringentesimum et primum significant: nostram quoque qui scribimus primam litteram Α, vestramque cujus beatitudinis scribimus secundam Υ, accipientis fratris tertiam Α, , civitatis nostrae, de qua scribitur, quartam Σ, indictione I canonicum ordinem tenentes, huic nostrae epistolae affigimus; atque Graecarum litterarum numeros in summam collectos epistolam tenere facimus, id est, LXXX, CCCC, I, XXX, CCCC, XXX, CC, I, ut per omnia rata et legitima nostrae dimissoriae auctoritas procederet. Separatim autem, ut epistolam clauderemus, nonagenarium et nonum numerum Graecis elementis etiam signavimus, et omnino firmavimus. γθ.
(Indictio I et Wenilonis episcopatus congruunt anno Christi 868. Proprius formatae numerus DCLXI, [Col. 1393D] quem efficiunt litterae Λ, Υ, Δ, Σ, et indictio Ι numerus communis, non DCLX, ut in aliis, sed DXXC, omissa littera Π, quae prima erat nominis Petri. Summa ergo utriusque numeri MCCXLI.)
Venerabili! in Christo Patri Hincmaro Rhemorum archiepiscopo, Aeneas sanctae Parisiacensis Ecclesiae episcopus in Domino salutem.
Nostri fratres de monasterio sancti Dionysii, per licentiam domni abbatis Ludovici, ad educandum atque erudiendum commiserunt mihi quemdam adolescentem nomine Bernonem, quem vestra fraternitas [Col. 1394A] acolythum ordinavit. Propterea, quoniam sine vestra licentia eum nolumus in nostra ecclesia diutino tempore immorari, petimus dilectionem vestram, ut de illo nobis litteras canonicas faciatis, quatenus eum in Ecclesia nostra possimus regulariter ordinare.
Hincmarus nomine non merito Rhemorum episcopus, ac plebis Dei famulus dilecto fratri et venerabili episcopo Aeneae salutem.
Canonica atque ecclesiastica sancit auctoritas ut nemo episcoporum alterius Ecclesiae ordinatum, sine consensu, vel litteris dimissoriis illius episcopi, cujus ordinatus fuerat, in propria parochia retinere aut ordinare praesumat. Hanc denique institutionem sanctorum Patrum plenissime retinentes, rogasti [Col. 1394B] nobis quemdam ecclesiae nostrae filium, et a nobis nuper acolythum ordinatum, nomine Bernonem, qui causa discendi atque educandi vestris in partibus quondam missus, etc. Reliqua desunt.
In nomine Patris Π, et Filii Υ, et Spiritus sancti Α, Hedilo Noviomagensium episcopus Didoni inclyto et venerabili coepiscopo aeternam in Domino felicitatem.
Comperiat dilectio vestra quod Arnegisus presbyter, frater ac filius noster, petiit ut per meam licentiam, et a me formatam epistolam, secundum auctoritatem [Col. 1394C] canonicam, sicut inter dantem accipientemque fieri oportet, vestrae ditioni subjici valeret. Misimus ergo vobis hanc epistolam canonica institutione formatam, ut cognoscatis justam atque canonicam eum a me accepisse licentiam. Tria siquidem Graeca elementa prius inserta octogenarium, et quadringentesimum, et primum continent numerum. Ex nomine quidem Petri apostoli prima littera, id est Π, similiter, ut prius, octoginta exprimit. Ex nostrae parvitatis nomine similiter prima littera, id est Ε, quinto congruit numero: vestrae quoque sanctitatis secunda nominis littera, id est Ι, proculdubio denarium format numerum. Praefati presbyteri ex ipsius nomine tertia, id est Ν, numerum ostendit [Col. 1394D] quinquagesimum. Denique ex nostrae civitatis nomine quarta, id est Ι, decimum, ut supra, exprimit numerum. Sed et vestrae civitatis quinta littera ipsius nominis, id est Υ, quadringentesimum approbat numerum. Est etiam nunc indictio XI. Addidimus insuper nonagenarium nonum numerum, qui secundum Graeca elementa significat ΑΜΗΝ. Summa vero totius numeri in omnia ducti complet MCXLVI. Haec autem omnia requirenda sunt diligenter, et cum omni cautela. Data VII. Kalendas Octobris.
(Indictio XI, episcopatus Heidilonis et Didonis, annum Christi designant 892. Summa porro numerorum, quae sub finem ascripta est MCXLVI ex commum numero ducitur DCLX, et ex proprio CCCCXXCVI, qui fit ex litteris Ε, Ι, Ε, Ι, Υ, adjecta indictione XI [Col. 1395A] Peculiare igitur est huic formatae, quod quintam quoque litteram observat civitatis episcopi ad quem scribit.)
In nomine Patris Π, et Filii Υ, et Spiritus sancti Α, Heidilo superna ejusdem Patris, et Filii, et Spiritus sancti, favente clementia, Noviomensium humilis episcopus, sancto et venerabili ac charissimo nobis Rodulfo sanctae Laudunensis Ecclesiae episcopo, geminam in Christo pacem exoptat et gloriam.
Vestrae intueatur magnitudinis experientia, hunc praesentem clericum nomine Rotgerum, a nobis per [Col. 1395B] singulos ecclesiastici honoris gradus ad onus diaconi fore promotum. Isdemque frater ob sui commodam facultatem a nostra saluberrime et juste expetiit mediocritate licentiam ad vos eundi, et in vestra parochia commorandi, ac penitus discedendi. Nos itaque petitioni ejus, quam non subdolam, sed veram, agnovimus, libenter assensum praebuimus, et effectum justum et congruum minime denegavimus. Quocirca totis viribus conquiniscentes, celsitudinem vestram humiliter obsecramus ut eum vestra paterna sollicitudo dignanter excipiat, et ut pius et prudens pastor ac pater in gremio vestrae dilectionis accipite. Vita vero et moribus hactenus inter nostros probum laudabilemque sciatis: scientiae [ f. scientia. HARD.] denique capax ministerii sibi commissi, quantum [Col. 1395C] autumamus, officium scire dignoscitur. Nos etiam more canonico hanc ei formatam epistolam, secundum decreta Nicaeni concilii Graecis characteribus insignitam, vobis deferendam concessimus, per quam ipsum vestrae tuitioni committimus, et a nostra parochia penitus sequestramus. In qua quidem, post Aeolica superius elementa in supputatione Patris, et Filii et Spiritus sancti, assumpta, Petri quoque primum elementum Π, ut nos corde fidem sanctae Trinitatis habentes, confiteamur ore ad salutem, per ejusdem principis apostolorum doctrinam, rationabili ordine subnexuimus. Et ne aliqua fraus falsitatis in ea locum obtinere praevaleat, nominis nostri qui scribimus primam litteram Η, cui scribitur secundam Ο, vestri tandem qui accipitis tertiam Δ, [Col. 1395D] civitatis nostrae insuper addentes quartam Ι, cum indictione V. Hujus igitur calculationis summam in unum pariter comprehensam, ita diligentius adnotare studuimus; Π, LXXX; Υ, CCCC; Α, Ι_, II, LXXX; Η, VIII; Ο, LXX; Δ, IV; Ι, X. Addidimus praeterea nonagenarium et nonum numerum, qui secundum Graeca elementa sacratissimum Domini nostri Jesu Christi significat juramentum [Greek Character] XC, Θ IX. Optamus felicitatem vestram valere hic et in aevum.
(Indictio V, cum Heidilonis et Rodulphi episcoporum annis comparata, Christi annum indicat 902. Numerorum qui ex propriis formatae notis conflantur, summa est XCVII, quae communi numero DCLX adjecta, utriusque summam reddit DCCLVII.)
In nomine Π, Patris, et Υ, Filii, et Α, Spiritus sancti, Ratbodus sanctae Treverensis Ecclesiae ac plebis ipsius humilis famulus, Rotberto reverendo sanctae Metensis Ecclesiae antistitis, in Christo principe pastorum mansuram cum gaudio prosperitatis ac perpetuitatis, gloriam.
Decreta sanctorum trecentorum decem et octo Patrum Nicaeae constitutorum saluberrima servantes, Deo dignam piamque fraternitatem vestram canonice aggredimur, et sub nomine formatae epistolae reverenter vestram sanctitatem adimus: vobis videlicet [Col. 1396B] intimando, quia praesenti presbytero nostro, nomine Gislemaro, has dimissorias dedimus litteras, quem in nostra dioecesi ecclesiastice educatum, de ordine clericatus ad presbyteratus proveximus gradum. Ut his canonicis munitus apicibus, cum nostra licentia ei in vestra parochia sub defensione ac regimine vestrae carae dilectionis degere liceat: illumque in sinu sanctae matris ecclesiae canonice fovendum ac regendum vobis committimus. Hanc ergo epistolam Graecis litteris hinc inde munire decrevimus, et annulo ecclesiae nostrae bullare censuimus. Christus pastorum princeps, interventu beati Petri, cui specialiter ovile Dominicum commissum est, fraternitatem vestram ad custodiam sui gregis diu nobis conservet incolumem. ΑΜΗΝ. Summa horum MCDXXXIX. [Col. 1396C] Π, Υ, Α, Ρ, Ο, Σ, Θ. ΑΜΗΝ.
Data Treveris Idibus Octobris, anno Dominicae incarnationis 906, indictione IX.
(Indictio IX Idibus Octobris et episcopatus Ratbodi congruunt anno Christi 905. Summa numerorum quae sub finem ascripta est, colligitur ex numero communi DCLX et ex proprio DCCLXXIX, qui fit ex litteris Π, Ο, Σ, , et indictione IX. Utriusque enim numeri summa, MCDXXXIX.)
Reverentissimo et sanctissimo Ratbodo sanctae Treverensis Ecclesiae archiepiscopo, Dado Virdunensis [Col. 1396D] Ecclesiae devotus gregis Christi famulus, in Domino vero summae felicitatis beatitudinem.
Cum sancta catholica Ecclesia prompta sit sequi documenta evangelica, quae dicunt: Qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet, et qui recipit justum in nomine justi, etc.; et Apostolus jubeat hospitalitatem sectari, et necessitatem sanctorum virorum communicare: tamen propter eos qui cauteriatam habeant suam conscientiam, dicentes se esse simplices, cum sint astutia diabolica repleti, et pro opere pietatis dicunt se de loco ad locum transire, cum sint sua malitia faciente fugitivi, et dicunt se esse ministerio sacro inserto, cum non sint; statutum est a sanctis Patribus neminem [Col. 1397A] clericum alienum et ignotum recipi ab aliquo episcopo, et inthronizari in sua Ecclesia, nisi habeat a proprio episcopo epistolam, quae in canonibus nominatur formata. Ideo notum facimus paternitati vestrae, quod praesens frater noster, harum litterarum portitor, nomine Adruinus, non pro sua nequitia expulsus est a nobis, sed postulantibus fratribus nostris, eo quod ex familia nostra fuit, dedimus ei libertatem receptam a cornu altaris canonice, et ordinavimus eum ad gradum presbyterii. Cui etiam has dimissorias sive commendatitias litteras fecimus, et eum ad vestram dilectam fraternitatem dirigimus, ut in vestra parochia sub vestro sacro regimine et defensione consistere valeat. Ego, inquam, in nomine Π Patris, et Υ Filii, et Α Spiritus [Col. 1397B] sancti, et in unitate sanctae Ecclesiae, in qua Petro datum est jus ligandi atque solvendi, absolvo Dado humilis episcopus presbyterum Adruinum de civitate Virdunensi, indictione IX, et licentiam do vobis, Ratbode, venerabilis archiepiscope, inthronizandi eum in quacunque ecclesia vultis vestrae parochiae. Dilectam paternitatem vestram virtutum floribus insignitam, omnipotens Deus conservare dignetur.
ΑΜΗΝ. DCCLXXVIII. Π. Υ. Δ. Π. Δ. Δ. Δ. Θ. . Τ.
Data quinto Idus Maii, anno Dominicae incarnationis 906, indictione IX.
(Indictio IX mense Maio, et episcopatus Dadonis anno Christi competunt 906. Numerorum autem summa, quae sub finem exprimitur, et Graecis litteris [Col. 1397C] designatur, fit ex numero communi DCLX, et ex proprio CXVIII, quem reddunt litterae Δ, Α, Ρ, Δ, cum indictione IX. Omnium enim una summa est DCCLXXVIII.)
Durandus Dei gratia Arvernensis episcopus Rodulfo excellentissimo Turonicensi archiepiscopo, quod in terra felicius vel beatius in coelo.
Comperiat dilectio vestra quod hic praesens subdiaconus, quem manu propria consecravimus, misericorditer formatam a nobis expetiit epistolam, et omnem auctoritatem canonicam, sicut inter dantem [Col. 1398A] et accipientem fieri oportet; quatenus hac auctoritate securus, jure vestrae ditioni subjici valeret. Cujus petitionibus annuentes, mittimus nobilitati vestrae hanc epistolam canonica institutione formatam, ut quem sanctitatis vestrae amodo custodiae rogando committimus, eum libera nostra concessione ad quodcunque officium, seu ad quemcunque gradum visum fuerit, promoveatis, et omnem quam erga eum hactenus potestatem nobis licuit, exercere sit vobis licitum. Et ut nullus in vestro animo scrupulus haesitationis remaneat, ea signa quae sancti patres in Nicaeno concilio statuere in hujusmodi epistolis scribenda, in primis et ultimis adnotavimus. ΑΜΗΝ.
(Litterae fronti praefixae non satis integrae videntur, [Col. 1398B] et subdiaconi nomen non expressum rem obscuram facit. De tempore autem formatae conjicere licet ex obitu Durandi, quem incidisse constat in annum 1095, sub initium concilii Arvernensis Urbani II. Hactenus ergo formularum exempla undecim quae proposueramus, auctorum suorum nominibus insignita: quibus addi potest extremo loco et aliud generale, quod inter formulas veteres post Marculfum editas legitur numero 12. Sic autem habet:)
Formula generalis epistolae formatae.
In Dei nomine sanctissimo ac reverendissimo fratri Illi episcopo, Ille Illius urbis episcopus, in Domino sempiternam salutem.
Cognoscat fraternitas seu charitas vestra, quia iste praesens presbyter nomine Ille, in parochia et in ecclesia nostra sacris litteris educatus fuit, et ab [Col. 1398C] infantia fuit apud nos, seu praedecessores nostros, bonum habens testimonium, bonamque continentiam et innocentem vitam deducens. Unde placuit illi modo ut ad aliam Ecclesiam se converteret, volens sibi quaerere seniorem, qui se de rebus temporalibus adjuvet, et cui ille secundum ministerium, quod sibi injunctum est, obsequium praebeat. Unde vestram fraternitatem compertam facimus, ut cuicunque placuerit eum suscipere, absque ulla ambiguitate hoc faciat, sciens illum et boni esse testimonii, et a nobis sibi ab Ecclesia, quae nobis ad regendum concessa est, migrandi licentiam accepisse. Et ut hae litterae firmiorem obtineant dignitatem, meliusque eis fides adhibeatur, manu nostra eas subterfirmavimus.
Benedictio Dei
[Col. 1399] Opusculum sequens, bone lector, cui primus inter anonymos locus debetur hic ultimum typothetarum oscitantia ponitur.
Hunc Commentariolum, ante aliquot centenos annos ex verbis veterum Patrum contextum, visum est caeteris adjungere, quod ego post duos et triginta annos, quibus publice SS. Scripturam in Academia Ingolstadiensi praelegi hoc ipso anno Psalmorum Davidicorum explanationem sim auspicatus. Continet vero hic libellus non pauca quae ad dictorum psalmorum commendationem et intelligentiam plurimum facere possunt.
Secutus est autem hujus opusculi collector (quisquis fuit) inveteratum quorumdam morem, qui cum aliquid scriberent, semper antiquorum potius quam suis verbis loqui optabant; quod etiam in nonnullis venerabilis Bedae Commentariis videre licet. Tu, amice Lector, hoc libello jam primum publicato fruere, et quod docet, age. At nil aliud docet quam quod angelus ille cujus hoc ad Tobiam et familiam monitum: Benedicite Deum coeli, et coram omnibus viventibus confitemini illi, quia fecit vobiscum misericordiam suam (Tob. XII, 6) .
[Col. 1399A] Domino semper in Christo venerando BATHERICO episcopo.
Ego desiderii vestri flagrans amore, memor benignitatis et charitatis vestrae, ac sermocinationis invicem saepius habitae, de divinae servitutis officiis, qua scilicet reverentia et honore debeant celebrari: sanctorum et venerabilium doctorum pro exiguitate sensus mei perscrutans eloquia, ex quibus, qua valui brevitate, quosdam colligens flosculos, vobis obtuli relegendos, quatenus vestro studio magna ex illis suavitas accepta, divinis offeratur conspectibus. Sunt enim maxime ex Psalmorum expositione, qui quodam privilegio Deitatis sacrati habentur laudibus, ipsa, perparva excerpta capitula: quos sancti Patres nostri et doctores Ecclesiae exposuerunt, [Col. 1399B] Hieronymus videlicet, Augustinus, Cassiodorus magnus et eloquens vir: sed et Isidori de Antiphonis Responsoriisque, et aliis rebus: Bedae quoque eximii magistri inserui monita, ut quod reverenter interim agitis, perspecta Patrum auctoritate, ferventior, divina [Col. 1400A] instigante gratia, in vestra Ecclesia, ad haec peragenda studiosius accendatur affectus.
Contigit enim me multa peragrando loca, audisse divina officia inordinate et sine auditus delectatione celebrari. Sunt namque nonnulli qui tantum ob verecundiam hominum, ne forte ignavi ab ipsis judicentur, intrantes ecclesiam, sine antiphonis, cursim et omni cum velocitate, ut citius ad curam carnis exeant peragendam, divinis negligenter assistunt laudibus, cum in mundanis studiosi habeantur operibus. Qui nesciunt, quia sancti doctores et eruditores Ecclesiae, sancto Spiritu et gratia Dei repleti, instituerunt modulationem in antiphonarum vel responsoriorum repetitione honestissimam, quatenus hac dulcedine animus audientium delectatus, [Col. 1400B] ad Dei laudes et amorem coelestis patriae ardentius accenderetur. Hujusmodi vero tales non solum alios ad Deum laudandum non excitant, sed nec seipsos. Quia si sine verecundia potuissent, penitus dimitterent.
[Col. 1401A] Alii vero, qui, quod pudet dicere, etiam episcopi, tota die conviviis et poculis vacantes, et pene usque in noctis medium vel usque ad gallorum cantum, aut, eo amplius, diversis student potionibus suae satisfacere voluntati; quibus convenit illud, quod dixit Spiritus sanctus per Salomonem: Cui vae? cujus patri vae? cui rixae? cui foveae? cui sine causa vulnera? cui suffusio oculorum? Nonne his qui commorantur in vino, et student calicibus epotandis? (Prov. XXIII, 29, 30.) Et illud prophetae: Cithara et lyra et tympanum, et tibia et vinum in conviviis vestris; et opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis (Isa. V, 12) . Isti tales, magis studentes hominibus placere quam Deo, priusquam dormitum eant, nocturnas vigilias desidiose [Col. 1401B] persolventes, stratu mox decubant, donec iterum tempus manducandi et bibendi redeat. Surgentes vero dum se vestibus induunt, diurna peragunt officia, putantes sibi sufficere posse si saltem quoquo modo illa decantent; ignari quia horae sunt in sancta Ecclesia constitutae, quibus per diem et noctem divinae servitutis officia persolvantur, id est, matutinum, prima, tertia, sexta, nona, vespera, completorium. De his enim dixit Propheta: Septies in die laudem dixi tibi (Psal. CXVIII, 64) . De nocturnis vero vigiliis ait: Media nocte surgebam ad confitendum tibi (Ibid., 62) . Sed et de matutinis alibi dicit: In matutinis meditabor in te, quia tu fuisti adjutor meus (Psal. LXII, 7) . In istis enim debemus [Col. 1402A] laudes cum summo studio creatori nostro referre. Nam reliquae horae nostris usibus sunt concessae. Quas si negligimus, sanctorum Patrum institutis contraimus, quibus contraire periculosum est. Neque enim possunt communionem sanctae Ecclesiae habere, qui ejus instituta, etsi non verbis, operibus vero oppugnare nituntur: dum, quod permaximum est, in sancta Ecclesia (si cum charitate et studio pietatis peragatur), id est, laudis divinae psalmodia modulata, et missarum solemnia, nec temporibus congruis, nec religiosis celebrant affectibus. Non enim talia referendo vos denotare volo, sed, ne his participemini admonere summa humilitatis subjectione praesumo: ideoque SS. Patrum, quae sequuntur, dicta pauca obtuli ut, horum devitantes [Col. 1402B] errorem et istorum sequentes exemplum, irreprehensibiliter coram Deo et hominibus Divinitatis opera divinis digna conspectibus strenue in vestra Ecclesia persolvantur, quatenus, sicut aliis mirandis et magnificandis praeclari estis operibus, in hoc etiam sitis perlucidi, ut exemplo vestro corrigatur supradictorum ignavia.
Haec, domine Pater, quae solo charitatis et amoris instinctu pauca collegi ex pluribus, licet vestra sagacitas potiora, sicut sunt in dictis Patrum sanctorum, valeat invenire, gratissimo suscipite affectu, ut meus labor vestro perficiatur studio. Bene vos valere semper opto in Domino vestri benigne memor.
[Col. 1401C] Repulsis aliquando in Ravennati urbe sollicitudinibus dignitatum, et curis saecularibus noxio sapore conditis, cum Psalterii coelestis animarum mella gustassem, id quod solent desiderantes efficere, avidus me perscrutator ingessi, ut dicta salutaria suaviter imbiberem post amarissimas actiones. Sed familiaris inchoantibus occurrit obscuritas, quae variis est intexta personis et velata parabolis. Haec in dictis vitalibus noxia dissimulatione praeteritur, dum saepe illud reperiri solet ambiguum, quod magni sacramenti gestat arcanum. Tunc ad Augustini facundissimi Patris confugi opinatissimam lectionem, in qua tanta erat copia congesta dictorum, ut retineri vix possit relectum, quod abunde videtur expositum. Credo, cum nimis avidos populos ecclesiasticis dapibus [Col. 1401D] explere cupit, necessario fluenta tam magnae praedicationis emanavit. Quocirca, memor infirmitatis meae, mare ipsius quorumdam psalmorum fontibus profusum, divina misericordia largiente, in rivulos vadosos, compendiosa brevitate deduxi, uno codice tam diffusa complectens, quae ille in decadas quindecim mirabiliter explicavit.
[Col. 1402C] Sed, ut quidam de Homero ait: Tale est de ejus sensu aliquid subripere, quale Herculi clavam de manu tollere. Est enim litterarum omnium magister egregius; et, quod in ubertate rarum est, cautissimus disputator. Decurrit quippe tanquam fons purissimus, nulla faece pollutus, sed in integritate fidei perseverans. Nescit haereticis dare, unde se possint aliqua colluctatione defendere. Totus catholicus, totus orthodoxus invenitur: et in Ecclesia Domini suavissimo nitore resplendens, superni luminis claritate radiat.
Quaedam vero noviter inventa, post tam mirabilem magistrum, sola Domini praesumptione subjeci, qui parvulis confidentiam, caecis visum, mutis sermonem, surdis praestat auditum.
[Col. 1402D] Quem enim codicem etiam per 50 psalmos cum praefationibus suis trina sum divisione partitus: ut et claritas litterae sanioribus oculis se pulchrius aperiret, et desiderio legentium fratrum numerosi codicis corpora praestarent: ita et ad bibliothecae cautelam unus relictus est, et propter congregationis studium commodissime forsitan esse noscitur divisus. [Col. 1403A] Quapropter mandato Domini confidentes, coelestis mysterii claustra pulsemus, ut aperiat sensibus nostris floriferas sedes, quatenus in illo coelesti paradiso salutariter introducti, spiritalia poma sine aliqua primi hominis transgressione carpamus. Vere coruscus liber, sermo lampabilis [Col. 1403] Ita ms. et impressus quoque Cassiodorus ait a lampade, quasi sermo lucidus illuminans. , cura sauciati cordis, favus interioris hominis, pinax spiritualium personarum, occultarum lingua virtutum: qui inclinat superbos humilitati, reges pauperibus subdit: affabilitate parvulos nutrit. Quanta enim illic est pulchritudo sensuum, et stillantium medicina verborum, ut merito hic illud Salomonis aptetur quod dixit in Cantico canticorum: «Hortus conclusus, et fons signatus, paradisus plenus omnium pomorum (Cant. IV) .» Modo enim quidam Psalmorum salutari institutione [Col. 1403B] formati, turbidos et tempestuosos animos declinant ad limpidam et tranquillissimam vitam. Modo promittentes Deum propter salutem credentium visualiter humanandum, et ad judicandum orbem esse venturum, modo commonent lacrymis peccata diluere, eleemosynis delicta curare, modo sacris orationibus reverenter attoniti, modo Hebraei alphabeti virtute profundi, modo de passione et resurrectione Domini salutaria praedicantes, modo lamentantium deploratione piissimi, modo versuum repetitione, quaedam nobis sacramenta pandentes, modo canticorum graduum ascensione mirabiles; postremo supernis laudibus feliciter inhaerentes, beata copia, inexplicabile desiderium, stupenda profunditas. Non potest animus fidelis expleri qui coeperit inde satiari.
[Col. 1403C] Psalmi sunt denique, qui nobis gratas faciunt esse vigilias, quando silenti nocte, psallentibus choris, humana vox erumpit in musicam; verbisque arte modulatis, ad illum redire facit, a quo pro salute humani generis divinum venit eloquium. Cantus, qui aures oblectat, et animas instruit, fit vox una psallentium, et cum angelis Dei, quos audire non possumus, laudum verba miscemus, per illum scilicet qui venit ex semine David, Dominum Christum, sicut ipse in Apocalypsi dicit: Ego sum radix et origo David (Apoc. XXII, 16) ; a quo et religionem salutarem accepimus, et S. Trinitatis mysteria revelata cognoscimus. Unde merito eis Patris, et Filii, et Spiritus sancti una gloria sociatur, ut perfecta eorum [Col. 1403D] praeconia comprobentur. Ipsi enim diem venturum matutina exsultatione conciliant, ipsi nobis primam horam diei dedicant, ipsi nobis horam tertiam consecrant, ipsi sextam in panis confractione laetificant, ipsi nobis nona jejunia resolvunt, ipsi die postrema concludunt, ipsi noctis adventu, nomens nostra tenebretur, efficiunt sicut ipsi dicunt: Nox illuminatio mea in deliciis meis, quoniam tenebrae non tenebrabuntur abs te, Domine (Psal. CXXXVIII, 11, 12) ; ut merito se a vera vita credat alienum, quisquis hujus muneris jucunditate non fruitur. Quorum virtutes, ut breviter divinus sermo concluderet, [Col. 1404A] in LXX psalmo dicturus est: Ego autem confitebor tibi in vasis psalmorum veritatem tuam. Revera, vasa veritatis, quae tot virtutes capiunt, tot divinis odoribus farciuntur, tot thesauris coelestibus cumulantur. Hydriae, quae vinum coeleste recipientes, puritatem ejus semper in novitate custodiunt. Dulcedo mirabilis, quae saeculi corruptionibus non acescit; sed in sua permanens dignitate, gratia semper purissimae suavitatis augetur. Apotheca valde copiosa, de qua cum bibant tam magni terrarum populi, ubertas ejus nescit expendi. Quam mirabilis autem ex ipsis profluit suavitas! Dulcisonum organum humanis vocibus aemulantur. Tubarum sonitus grandiloquis clamoribus reddunt. Vocalem citharam viventium chordarum permistione componunt. [Col. 1404B] Et quidquid ante instrumentis musicis videbatur agi, nunc probatur per rationales substantias explicari. Verumtamen, nequaquam nobis, ut psittacis merulisque vernandum est, qui, dum verba nostra conantur imitari, quid tamen canant, noscuntur modis omnibus ignorare. Melos siquidem blandum animos oblectat; sed non compellit ad lacrymas fructuosas. Permulcet aures, sed non ad superna erigit audientes. Corde autem compungimur, si quod ore dicimus, animadvertere valeamus, sicut in Psalterio legitur: Beatus populus, qui intelligit jubilationem (Psal. LXXXV, 16) ; et iterum: Quoniam rex omnis terrae Deus, psallite sapienter (Psal. XLVI, 8) . Philippus quoque apostolus cum reginae Candaces eunuchum Isaiam legere cognovisset, Scripturas ei [Col. 1404C] sanctas competenter exposuit. Qui postquam quod legebat advertit, statim gratiam baptismatis exquisivit, et mox perfecte munera salutis accepit (Act. VIII, 27, 39) . In Evangelio etiam Dominus ait: Omnis qui audit verbum regni, et non intelligit, venit malus, et rapit quod seminatum est in corde ejus (Matth. XIII, 19) . Unde congrue datur intelligi haec illis provenire non posse, qui Scripturas sanctas puro corde merentur advertere. De qua pulchre Pater Hieronymus ait: «Margaritum quoddam est Scriptura divina, et ex multis partibus forari potest. Quocirca, Pater apostolice, qui coelestes litteras sanctis moribus reddidisti praestante Deo, tua imitatione provocatus, abyssos divinos ingrediar, qui clemens errata corrigis, nec severus imputas, quod [Col. 1404D] emendas.» Sed antequam apothecas spirituales attingam, quaedam divisis capitibus, qui sunt numero decem et septem, aestimo praegustanda, ut cum earum rerum locus se intulerit, magni nectaris potus suavissimis delectationibus hauriatur.
I. De prophetiae diversis speciebus nihilominus est dicendum ut, quae sit ista Davidica, possimus distinctius edoceri.
II. Cur in psalmorum titulis, quasi auctorum nomina diversa reperiuntur.
III. Quid significet in finem, quod frequenter invenitur in titulis.
[Col. 1405A] IV. Quid sit Psalterium, vel psalmi quare dicantur.
V. Quid sit psalmus.
VI. Quid sit canticum.
VII. Quid sit psalmocanticum.
VIII. Quid sit canticum psalmum.
IX. De quinquefaria divisione.
X. De unica inscriptione titulorum.
XI. Quid sit diapsalma.
XII. Utrum in quinque voluminibus psalmorum sit secanda contextio, an certe unus liber debeat nuncupari.
XIII. Quemadmodum in psalmis sit de Christo Domino sentiendum.
XIV. Quemadmodum sit expositio digesta psalmorum.
[Col. 1405B] XV. De eloquentia totius legis divinae.
XVI. De propria eloquentia Psalterii.
XVII. Laus Ecclesiae.
Nunc ad praemissum ordinem, Domino praestante, veniamus.
Prophetia est aspiratio divina, quae eventus rerum aut per facta aut per dicta quorumdam immobili veritate pronuntiat, de qua bene quidam dixit: Prophetia est suavis dictio coelestis doctrinae favos et dulcia divini eloquii mella componens. Unde et ipse David in psalmo CXVIII dicturus est: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum, ori meo. Multis autem modis gratiae istius munera praestabantur; sed, ut de plurimis pauca complectar, [Col. 1405C] acta est per operationes hominum; ut fuit arca Noe, et sacrificium Abrahae, et transitus maris Rubri. Per nativitates quoque geminorum Esau et Jacob, qui futurarum rerum sacramenta gestabant. Per angelos, sicut locuti sunt Abrahae, vel Lot, Zachariae et Mariae. Per visiones, sicut Isaiae et Ezechieli, et caeteris sanctis. Per somnia, sicut Salomoni et Danieli. Per nubem et vocem de coelo, sicut Moysi. Unde constat, secundum David, non per operationes hominum, non per nativitates geminorum, non per angelos, non per visiones, non per somnium, non per nubem et vocem de coelo, nec per alios quoscunque modos, sed, coelesti aspiratione fuisse completum, sicut de ipso legitur in I Regum volumine: Et directus est Spiritus Domini [Col. 1405D] in David a die illa et deinceps. Ipse quoque Dominus in Evangelio dicit: «Si David in spiritu vocat eum Dominum, quomodo dicitis quod filius ejus est?» (Matth. XXII, 45.) Quo dicto recognoscimus evidenter per Spiritum sanctum fuisse psalmos prophetatos. Sciendum est sane quod omnis prophetia aut de praeterito, aut de praesenti, aut de futuro tempore loquatur, aut agat aliquid.
Animadvertendum est quoque Spiritum sanctum sic fuisse prophetis sanctissimis attributum, ut tamen ad tempus, pro infirmitate carnis et contrarietate peccati, ab ipsis offensus abscederet; et iterum placatus, sub opportunitate temporis adveniret. Unde et sanctus Hieronymus exponens evangelistam [Col. 1406A] Marcum, in loco ubi ait de Joanne: «Vidit apertos coelos et Spiritum tanquam columbam descendentem et manentem in ipso (Matth. III, 16) .» Ita evidenti ratione tractavit, ut nemo contra sententiam ipsius venire praesumat. In psalmo quoque L Propheta post prophetam rogat: Spiritum sanctum tuum ne auferas a me. Nam si semper, ut ait beatus Hieronymus in prophetis, esset sermo divinus et juge in pectore eorum haberet hospitium, nunquam crebro Ezechiel poneret: Et factus est sermo Domini ad me, dicens (Ezech. VI, 1; VII, 1) . In libro quin etiam Regum: Elisaeus propheta dicit de muliere, cujus filius extremum clauserat diem: Dimitte eam quia in amaritudine est; et Dominus celavit me, et non indicavit mihi (IV Reg. IV, 27) . Apostolus [Col. 1406B] quoque dicit: De Virginibus praeceptum Domini non habeo; consilium autem do (I Cor. VII, 25) . Item ipse commemorat: «Hoc ego praecipio, non Dominus (I Cor. VII, 10) [ Vulg., praecipio non ego, sed Dominus]. Et alio loco sic meminit: «Quae loquor [ Vulg., quae non loquor] secundum Deum (II Cor. XI, 17) .» Unde similiter etiam caeteris prophetis, aliqua quidem Dominus locutus est, et non prophetae; et aliqua prophetae, et non Dominus. Nec illud specialiter de Domino Jesu Christo diceret Joannes Baptista: «Qui misit me baptizare, ipse dixit mihi: Super quem videris Spiritum sanctum in specie columbae descendentem et manentem in eo, hic est qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I, 33) .» Nunquam enim proprium esset in Domino Christo, [Col. 1406C] quod additur; et manentem in eo, nisi ab aliis nonnunquam recedere probaretur. In Christo enim permansit, quia peccatum non habuit. Ab aliis jure discessit, quia pollutionis maculam perceperunt. Spiritui enim sancto non potest esse communio cum delictis; nam sic scriptum est in libro Sapientiae Salomonis: Spiritus enim sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu (Sap. I, 5) .
Est autem prophetia magnificum nimis et veriloquum dicendi genus, non humana voluntate compositum, sed divina inspiratione profusum, sicut ait Petrus apostolus: Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu sancto inspirati, locuti sunt sancti Dei homines (II Petr. I, 21) . Nam et Paulus apostolus dicit: Qui prophetat, hominibus loquitur ad aedificationem, et exhortationem, et consolationem (I Cor. XIV, 4) . Et paulo post: Qui prophetat Ecclesiam aedificat (I Cor. XIV, 4) . Aedificat plane, quando res incognitas, nimisque necessarias praelocutionis beneficio facit esse notissimas. Nam et quibus data est facultas bene intelligendi, vel interpretandi Scripturas divinas, a munere prophetiae non videntur excepti, sicut Apostolus ait in epistola ad Corinthios I: «Spiritus prophetarum prophetis subjectus est.»
Sed, quoniam de prophetiae muneribus competenter forsitan, quae leguntur, agnovimus, nunc quae restant sollicite perscrutemur.
In I libro Paralipomenon legitur: Cum propheta David devota Domino aetate senuisset, quatuor millia juvenum ex Israelitico populo delegisse, qui psalmos, quos ipse Domini aspiratione protulerat, organis, citharis, nablis, tympanis, cymbalis, tubis, propriaque voce, in magna jucunditate supernae gratiae personarent. Quae suavis adunatio tribus partibus divisa constabat. Rationalis pertinebat ad humanam vocem; irrationalis, ad instrumenta musica. Communis autem de utrisque partibus aptabatur, ut et vox hominis certis modulationibus ederetur, et instrumentorum melos consona se vicinitate conjungeret. Sic, suavis illa et jucunda musica Ecclesiam [Col. 1407B] catholicam tali actu praedicebat, quae ex diversis linguis, varioque concentu in unam fidei concordiam erat, Domino praestante, creditura.
Ex quo numero, indita nomina frequenter in titulis invenimus, ut, Idithun, Asaph, filii Chore, et his similia. Non quia ipsi, ut quidam volunt, auctores fuere psalmorum; sed quemadmodum praepositi artificibus, administratores earum rerum probabiles exstiterunt, ut honorem de tali commemoratione sumerent, qui officio sancto devotis mentibus serviebant, maxime, quia et nomina eorum intellectus rerum congruos indicare noscuntur. Non enim supradicti viri ad psalmos faciendos electi sunt, sed eos congregatos tantum legimus ad canendum; psalmographos autem fuisse historia nulla testatur. [Col. 1407C] Et praesumptuosum est dicere quod nulla possit auctoritate firmari. Psalmos enim ad solum prophetam David pertinere, certis declaratur indiciis. Denique in Apocalypsi, volens istud opus intelligi, solius meminit dicens: Haec dicit Sanctus et Verus, qui habet clavem David, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. III, 7) . In Evangelio quoque Pharisaeis ipse Dominus dicit: Quomodo ergo David in spiritu vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo, etc. (Matth. XXII, 43, 44) . Unde probatur universos psalmos non multorum existere, sed tantum ipsius, quem a Domino constat esse nominatum. Usus quoque Ecclesiae catholicae, Spiritus sancti inspiratione, generaliter et immobiliter tenet, ut quicunque eorum cantandus [Col. 1407D] fuerit, qui diverso nomine praenotantur, lector aliud praedicare non audeat, nisi psalmos David. Quod si essent proprii, aut Idithun, aut filiorum Chore, aut Asaph, aut Moysi, eorum nomina utique praedicarentur, sicut et in Evangeliis fit, quando aut Marci, aut Lucae, aut Joannis vocabulo pronuntiantur. Quod etiam secutus Pater Augustinus, congruenter omnes psalmos dicit esse Davidicos.
Finem duobus dicimus modis. Primus est iste communis atque mortalis, quando res aliqua ad extremum deducta pervenerit, nec ulterius potest prodire; qui motus sui terminum probatur accipere. [Col. 1408A] Sic enim dicimus: finitum cibum, qui sedula comestione consumptus est; finitam pecuniam, quae docetur expensa, et caetera, quae hoc modo probantur edici. Secundus dicitur finis perfectus atque perpetuus, quem modo quaerimus; qui tum nobis protendi magis ac dilatari incipit, quando ad eum mens devota pervenerit. Finis ergo legis ac plenitudo Dominus noster est Christus, sicut Apostolus dicit: Finis enim legis est Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X, 4) . Ad quem dum pervenerimus, nihil ultra perquiremus, sed in ipso beatitudinis fine contenti, plenissima jucunditate perfruemur. Cujus tantum amor proficit, quantum intellectus noster, Domino praestante, clarescit. Et ideo, quoties in titulis psalmorum finem reperis, ad Dominum Salvatorem [Col. 1408B] aciem intende, qui est finis sine fine, et bonorum omnium completiva perfectio.
Psalterium est, ut Hieronymus ait, in modum litterae Δ formati ligni sonora concavitas, obesum ventrem in superioribus habens, ubi chordarum fila religata, disciplinabiliter plectro percussa, suavissimam dicuntur reddere cantilenam. Huic citharae positio videtur esse contraria, dum, quod ista in imo continet; illud conversa vice gestat in capite. Hoc autem genus organi canorum atque singulare aptatur corpori Domini Salvatoris, quoniam sicut istud de altioribus sonat, sic, et illud gloriosae institutionis superna concelebrat, sicut ipse in Evangelio dicit: Qui est de terra, de terra est, et de terra loquitur; [Col. 1408C] qui autem de coelo venit, quae vidit, et audivit, testatur (Joan. XXXIII, 32) .
Unde quidam hoc opus Davidicum psalmos dictos esse praefiniunt, quia, de superno culmine resonare noscuntur. Cognosce vero quod isti tantum pro excellentia sui dicantur psalmi, qui hoc volumine continentur. Nam et Psalterium, genus esse musicorum [instrumentorum] Daniel propheta testatur, inquiens: Vocem tubae, fistulae, sambucae, citharae, psalterii et symphoniae, omnisque generis musicorum. Nam et Paralipomenon V exponit, cum dicit, de lignis thyinis, quae vulgo evelina [πεύκινα] vocantur, gradus factos in domo Domini, et in domo regia citharas quoque, et psalteria cantoribus (II Par. IX, 31) . Hoc apud Hebraeos dicitur nablum, quod tamen [Col. 1408D] in suprascripto libro frequenti repetitione vulgatum est.
Ipsum vero psalmum Graecum esse constat vocabulum; quem dictum quidam volunt, ἀπὸ τοῦ ψάλλειν, hoc est, a tangendo. Nam et psalterias, citharoedas vocamus, docto pollice modulationes musicas exprimentes.
Psalmus est, cum ex ipso solo instrumento musico, id est, psalterio, modulatio quaedam dulcis et canora profunditur.
Canticum est, quod ad honorem Dei canitur, quando qui libertate propriae vocis utitur: nec loquaci [Col. 1409A] instrumento cuiquam musico consona modulatione sociatur. Hoc est, quod etiam nunc in divinitatis laudibus agitur.
Psalmocanticum erat, cum instrumento musico praecinente, canens chorus sociatis vocibus acclamabat, divinis duntaxat vocibus obsecutus.
Canticumpsalmum erat, cum, choro antecedente, ars instrumenti musici in unam convenientiam comiter aptabatur, verbaque hymni divini suavis copula personabat.
Hanc autem, quam diximus, quinquefariam divisionem, prout unaquaeque earum Psalmorum titulis [Col. 1409B] potuerit convenire, locis aptissimis admonebo, ubi significantiam quamdam subsequentibus rebus mystica interpretatione contradunt. Sed quia sunt et aliae multifariae superscriptiones, quas praetereundas esse non arbitror, breviter in unam conclusionem aestimo colligendas, ut, nec fastidium lector incurrat, nec in damno intelligentiae necessaria forte praetereat.
Quasdam superscriptiones psalmorum per allusionem consimilem constat spiritualiter intuendas. Quia, si litteram non consideres, extraneum est, cum non ea invenias in psalmis quae continentur in titulis. Si vero trahantur ad tropicum intellectum, nimis videntur accommodatae, ut est illud: Ubi res [Col. 1409C] gestae significantur, id est, cum fugit a facie Absalon. Ubi locus, ut est: cum esset in deserto Idumaeae. Ubi dies, sicut est: in prima Sabbati. Ubi Hebraea nomina, sicut est: Idithun. Ubi facta est comparatio gestorum, id est, cum mutavit vultum suum coram Abimelech. Vel specierum consimilium, id est, pro torcularibus. Quapropter in superscriptionibus titulorum: sive psalmum, sive canticum, sive psalmocanticum, sive canticumpsalmum, sive in finem, sive aliquid de sexta, quam diximus, complexione, reperire potueris; aut sigillatim, aut unum, duo vel tria, sive quatuor ex eis inserta cognoveris, ad illas virtutes trahe, quia, rerum istarum commemoratio ad similitudinem occultae intelligentiae posita subtiliter invenitur. Ista enim ante fores psalmorum tanquam [Col. 1409D] sacrata vela pendent; per quae, si aciem mentis intendas, rarescentibus quibusdam filis, facile eorum penetralia contueris. Quis enim causas, tot diversitates nominum putat otiosas? cum nefas sit, credere, Scripturas divinas aliquid supervacuum continere. Legitur enim: Amen, amen dico vobis quod iota unum, aut unus apex non praeteribit a lege, donec omnia compleantur (Matth. V, 18) .
Inter expositores psalmorum de hoc nomine quaedam noscitur provenisse diversitas. Hieronymus, Hebraicae linguae doctissimus inquisitor, continuationem Spiritus sancti esse confirmat; ob hoc, quia diapsalma significet semper. Beatus autem Augustinus [Col. 1410A] rerum obscurarum subtilissimus indagator, inter ardua sine offensione discurrens, hanc potius partem elegisse cognoscitur, ut magis divisio esse videatur, nominis ipsius discutiens qualitatem, συμψαλμα (sympsalma), quippe dicitur Graeco vocabulo, vocum adunata copulatio, διαψαλμα (diapsalma) vero sermonum rupta continuatio docens, ubicunque repertum fuerit, aut personarum aut rerum fieri permutationem. Merito ergo tale nomen illic interponitur, ubi vel sensus, vel per sona dividi comprobantur. Unde et nos divisiones congrue faciemus, ubicunque in psalmis diapsalma potuerit inveniri.
Reliquas autem, prout datum fuerit, indagabimus, ubi tamen auctoritas hujus nominis non potuerit inveniri.
Beatus Hieronymus prophetiam psalmorum quinque libris putavit esse dividendam, quia in textu operis hujus quarto legitur: Fiat, fiat, dum hoc verbo intercedente, nonnulla se videatur aperire divisio. Huic favit assensa posteritas. Credo, dum sibi consultum judicavit: quod in multas partes curtabatur taediosa longinquitas. Hilarius autem Pictaviensis episcopus, divinarum rerum acutissimus et profundissimus exquisitor, congruentius librum aestimat dici debere psalmorum; quia in Hebraeo unum volumen est, et maxime, cum in Actibus apostolorum legatur dictum, in libro Psalmorum (Act. I, 20) . Quapropter merito unus liber dicitur qui tanta auctoritate firmatur.
Tribus modis psalmi loquuntur de persona Domini Jesu Christi, pro instructione fidelium. Primum, per id quod ad humanitatem ejus noscitur pertinere, ut est illud secundi psalmi: Astiterunt reges terrae et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus. Et in XX psalmo: Desiderium ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Secundo, quod aequalis et coaeternus ostenditur Patri, ut est illud ejusdem II psalmi: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Et in psalmo CIX: Tecum principium [Col. 1410D] in die virtutis tuae, in splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te. Tertio, a membris Ecclesiae, cujus ipse dux et caput est Christus, ut est illud XXI Psalmi: Longe a salute mea verba delictorum meorum. Et in psalmo LXVIII: Deus, tu scis insipientiam meam, et delicta mea a te non sunt abscondita; quod dictum pro unoquoque fidelium debemus accipere. Caeterum delicta a Christo probantur funditus aliena. Unde Tichonius, in libris Regularum, latius diligenterque disseruit. Hoc, si animo condimus, nulla confusione turbamur, quia error maximus inde nascitur, quando inconvenienter redditur alibi quod dictum constat ad aliud. Nam si uno modo fuisset locutus, quis ejus potuisset geminam [Col. 1411A] substantiam agnoscere; cum etiam nunc in tam evidentissima distinctione naturam divinitatis et humanitatis Domini Christi, aliqui nitantur sacrilega voluntate confundere?
Multa quoque secundum litteram commonet; multa spiritaliter jubet; personas subito decenter immutat, ut nunc Christus Deus, Verbum incarnatum; et homo factus, caput Ecclesiae; nunc ipsa Ecclesia; nunc homo justus; nunc poenitens loqui videatur, ut omnia necessaria tangat atque concludat. Ubique plenissimum coelestium rerum sanctum vibrat eloquium, et multiplici diversitate virtutum, propter humani generis largiendam salutem, regni sui adoranda mysteria pius Redemptor insinuat. Haec ideo praefati sumus ut, cum ventum fuerit ad [Col. 1411B] loca talia, intrepidus lector audire possit, quod se jam salubriter didicisse cognoverit. Illud tamen auctoritate Patrum, et veritatis ipsius attestatione firmissima credulitate tenendum est: Unum de Trinitate, sive unam ex Trinitate personam, Deum Verbum, miseratione mortalium ex Maria Virgine hominem factum spontanea virtute, non ministratoria necessitate, quia nec naturae suae ullam mutabilitatem sustinuit, nec assumptione carnis, augmentum Trinitatis effecit, sed, sicut quidam ait: Maculas nostras lavit in sanguine, rugas etiam tetendit in cruce. Hoc, cum sit spei nostrae singulare praesidium, beatitudo credentium, felicitas magna justorum, non desinunt haeretici impia voluntate corrodere, quod humano generi salutis causam cognoscitur [Col. 1411C] praestitisse.
Primo nobis de titulorum inscriptione, Domino juvante, dicendum est. Unde, velut uberibus expressis, lacteus sensus divinae praedicationis emanat. Tum, unusquisque psalmus pro sua qualitate videndus est, ne nobis intellectum permisceat aut occulta mutatio rerum, aut varietas introducta loquentium. Tertio, arcanum psalmi, partim, secundum spiritalem intelligentiam, partim, secundum historicam lectionem, partim, secundum mysticum sensum, subtilitates rerum discutiens, proprietatesque verborum, prout concessum fuerit, conabor aperire. Quarto, prout locus exegerit, virtutem ejus breviter demonstrare contendam, quatenus intentio digesti [Col. 1411D] carminis, divino munere, oculis interioribus elucescat. Virtutem psalmi dico inspirationem divinam, qua nobis intentio superna reseratur, et, sermone Davidico, a vitiis nos removet, et recte nobis vivere persuadet. Quinto, de ordine numeri psalmorum, cum res exegerit, memorabimus; qui reverendissimarum rerum honore sacratus est. Hoc enim per singulos quosque psalmos facere nobis difficile fuisse profitemur, quod indeterminatum atque suspensum Patrum etiam reliquit auctoritas. Reliquos autem sibi calculos diligens perscrutator exquirat. Quoniam multa accessu temporis in Scripturis divinis fient clara, quae nunc videntur abscondita. In conclusionibus vero, aut summam totius psalmi sub brevitate [Col. 1412A] complectemur, aut contra haereses aliquid dicemus destruendas. Ipsa est enim Domini vera dilectio: adversarios ejus odio habere perfecto.
Eloquentia legis divinae humanis non est formata sermonibus, neque confusis incerta fertur ambagibus, ut aut a rebus praeteritis oblivione discedat, aut praesentium confusione turbetur, aut futurorum dubiis casibus eludatur; sed cordi, non corporalibus auribus loquens, magna veritate, magna praescientiae firmitate cuncta dijudicans, Auctoris sui veritate consistit. Sic enim in Evangelio, de Domini Christi praedicatione dictum est: Loquebatur autem sicut potestatem habens, non sicut Scribae eorum et Pharisaei [Col. 1412B] (Matth. VII, 29) . Ille indubitata loquitur, cui omnia praesentia sunt, et rerum exitus probatur esse subjectus. Eloquentia siquidem est ad unamquamque rem competens, et decora locutio. Haec igitur casta, fixa, verax et aeterna praedicatio, nimis purissimo nitet eloquio; cujus utilitas lucet; magnificentia virtutis apparet: operatio salutis arridet, sicut et in CXVIII psalmo, dicturus est: quia eloquium tuum vivificabit me; et iterum: «Lucerna pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis.» Revera lumen, quia semper vitalia jubet, noxia prohibet, terrena removet, coelestia persuadet.
Hinc et Doctor gentium in Epistola I ad Corinthios scribit: Non enim in sermone est regnum Dei, sed in virtute. Idem ad Timotheum II II, meminit dicens: [Col. 1412C] Omnis Scriptura, divinitus inspirata, utilis est ad docendum, ad arguendum, ad erudiendum, ad corrigendum in disciplina, quae est justitiae, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus. Haec, sicut Patris Hieronymi testatur auctoritas, apud Hebraeos IV, aut rhythmo, aut metrica constat lege composita, quae, ut ipsi dicunt, fastutiis continetur. Fastutium enim est per commata procedens ad depromendum sensum naviter explicata conceptio. Cujus si virtutem lector diligens perscrutaris, audi Apostolum ad Hebraeos dicentem: Vivus est enim Dei sermo et efficax, et acrior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum et discretor cognitionum et intentionum cordis. Scripturae autem divinae [Col. 1412D] sancta profunditas adeo communes sermones habet ut eam universi incunctanter admittant. Sensus autem recondit veritatis arcanos, ut in ipsis studiosissime vitalis sententia debeat indagari. Nam eam revera esse divinam hinc maxime datur intelligi, quod indocti subtilissima, temporales aeterna, nonnisi divino repleti Spiritu, potuisse tradere, sentiuntur.
Postremo quot miracula jugiter facta sunt, donec Scriptura ipsa, mundi ambitum divulgata compleret, sicut scriptum est: «In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum! (Psal. XVIII, 5.) » Unde ad probationem pertinet maximam, quia lex divina per cunctas mundi partes cognoscitur [Col. 1413A] fuisse suscepta. Haec multis modis genera suae locutionis exercet definitionibus succincta, schematibus decora, verborumque proprietate signata, syllogismorum complexionibus expedita, disciplinis irrutilans, non tantum ab eis accipiens extraneum decorem, sed potius illis propriam conferens dignitatem. Haec enim quando in divinis Scripturis splendent, certa atque purissima sunt. Cum vero ad opiniones hominum et quaestiones inanissimas veniunt, ambiguis altercationum fluctibus agitantur, ut quod hic est firmissime semper verum frequenter alibi reddatur incertum. Sic et in lingua nostra, dum psalmodiam canit, nobilitate veritatis ornatur. Cum ad fabulas ineptas et blasphema se verba converterit, ab honore probitatis excluditur, sicut apostolus Jacobus [Col. 1413B] dicit: «Ex ipso ore benedicimus Deum et Patrem, et ex ipso ore maledicimus hominem, qui ad imaginem et similitudinem Dei factus est (Jac. III, 9) .» Haec mundanarum artium periti (quos tamen multo posterius ab exordio divinorum librorum exstitisse, manifestum est) ad collectiones argumentorum, quae Graeci topica dicunt, et ad artem dialecticam, et rhetoricam transtulerunt, ut cunctis evidenter appareat, prius ad exprimendam veritatem justis mentibus datum, quod postea gentiles humanae sapientiae aptandum esse putaverunt.
Haec in lectionibus sacris, tanquam clarissima sidera, relucent, et significantias rerum utilissimis compendiis decenter illuminant; quae nos breviter locis aptissimis admonebimus. Quoniam res ipsae [Col. 1413C] commodissime deducentur ad medium, per quas concepti sensus clarius elucebunt. Nam et Pater Augustinus, in libro III, de Doctrina Christiana, ita professus est: «Sciant autem litterati modis omnium locutionum, quos grammatici Graeco nomine tropos vocant, auctores nostros usos fuisse.» Et paulo post sequitur, «quos tamen tropos, id est, modos locutionum qui noverunt, agnoscunt in litteris sanctis, eorumque scientia, ad eas intelligendas aliquantulum adjuvantur.» Cujus rei et in aliis codicibus suis fecit evidentissimam mentionem. In libris quippe, quos appellavit de modis Locutionum, diversa schemata saecularium litterarum inveniri probavit in litteris sacris. Alios autem proprios modos in divinis eloquiis esse declaravit, quos grammatici, sive rhetores [Col. 1413D] nullatenus attigerunt. Dixerunt hoc apud nos et alii doctissimi Patres, id est, Hieronymus, Ambrosius, Hilarius, ut nequaquam nos praesumptores hujus rei, sed pedissequi videamur.
Sed dicit aliquis: Nec partes ipsae syllogismorum, nec nomina schematum, nec vocabula disciplinarum, nec alia hujuscemodi ullatenus inveniuntur in psalmis. Inveniuntur plane in virtute sensuum, non in effatione verborum. Sic enim vina in vitibus, messem in semine, frondes in radicibus, fructus in ramis, arbores ipsas sensu contemplamur in nucleis. Nam et de profundissima abysso deliciosus piscis attingitur, qui tamen ante captionem suam humanis oculis non videtur. Merito ergo esse dicimus, quae [Col. 1414A] inesse nihilominus virtute sentimus. Nam et Apostolus vetat nos seduci per vanam sapientiam mundi (Ephes. V, 6) ; ista vero non abnegat in litteris esse divinis.
Certe accedamus ad psalmos, et interrogemus, quae omni disputatione major est, rerum fidem. Istud ergo principale, virgineum et salutare locutionis genus, plerumque res aliquas refert, et saepe longe alia, quae audiuntur exponit. Simplicitas duplex; et, sine dolo bilinguitas, sicut fecit Joseph; qui, dum fratres suos aspectu ipso et sermone patrio cognovisset, ita eis videbatur loqui, ut nullatenus posset agnosci (Gen. XLII, 8) ; quod non est ad deceptionis studium sumptum, sed ad commodum magnae utilitatis effectum. Hebraeos sermones adhibet, causas [Col. 1414B] profundissimas innuentes. Unam rem in malo et in bono plerumque ponit, ut, quod nomine videtur esse commune; probetur qualitatibus discrepare. Coelestia terrenis comparat, ut, quod incomprehensibilis magnitudo vetat intelligi, per notissimas similitudines possit adverti. In verbis autem serendis mira potentia est, ut subito operta nobis atque incomprehensibilia duobus tribusque sermonibus explicentur. Quid brevius dicam? frequenter etiam, una syllaba ineffabilem Domini naturam demonstrat, ut est illud: Qui est, misit me (Exod. III, 14) . Cujus omne verbum subtiliter inquisitum copiosis sensibus scaturit. Nam, sicut fecundissimus ager odoriferas herbas saluti nostrae producit accommodas, sic lectio divina, cum per singula [Col. 1414C] verba requiritur, semper illic cura mentis sauciae reperitur. De cujus eloquentiae modis multi Patres latius prolixiusque dixerunt; quorum nomina in libris introductoriis commemoranda perspeximus. Sed fons ille coelestis, quantum assidue constat hauriri, tantum nescit expendi. Ac ne diutius in generalibus remoremur, specialia Psalterii, Domino juvante, tingamus. Quoniam ipsa res evidenter agnoscitur, quae communibus rebus praemissis, postea sub aliqua proprietate describitur.
Primum est, quod ipsi tantum psalmi singulari nomine vocitantur; quos nos adhibitis hujus linguae peritissimis, cum eorum volumine conferentes, servato usu psallentium, suis versibus aestimavimus [Col. 1414D] esse reddendos, ne se in praesumptum ordinem auctoritas permista confunderet. Deinde, quod nullum aliud opus auctoritatis divinae 150 sectionibus continetur. Ubi enim tot tituli diversa leguntur varietate conscripti? hic illud votivum nomen, alleluia, in superscriptionibus inchoavit; hic, commemoratio historiae de Regum tracta volumine, in ipso limine posita virtutes noscitur indicare psalmorum; hic etiam, diapsalmata tantum interjecta monstrantur; hic, psalmi secundum virtutes suas, numerorum ordines tenent. Liber inchoans a beatitudine Christi, Novi et Veteris Testamenti sacramenta percurrens, laudibus sacris et sancta jubilatione concluditur, ut merito se tali munere consoletur Ecclesia; quae hic [Col. 1415A] multarum calamitatum cognoscitur afflictionibus sauciari. Novit enim beneficio Domini triumphare, de suis cladibus ingravata; persecutionibus siquidem proficit, afflictionibus semper augescit, sanguine martyrum rigatur, tristitia magis erigitur, angustia dilatatur, fletibus pascitur, jejuniis reficitur, et inde potius crescit, unde mundus deficit. Quid enim in illo libro non invenies, unde se humanum genus debeat suaviter consolari? Thesaurus in pectore mundo semper excrescens, consolatio magna lugentium, spes beata justorum, periclitantium utile suffugium; unde semper, quod expedit, tollitur, ejusque fons indefecta perennitate servatur.
Beatus quoque Athanasius, Alexandrinae civitatis episcopus, in libro quem Marcellino suo charissimo [Col. 1415B] destinavit, de Proprietate Psalterii, ut verbis ipsius utar, ita dicit: Quicunque psalmi [ Cassio, Psalterii] verba recitat, quasi propria verba decantat, et tanquam a semetipso conscripta unus psallit, et non tanquam a semetipso conscripta unus psallit, et non, tanquam alio dicente, aut de alio significata sumit et legit, sed, tanquam ipse de semetipso loquens, sic hujusmodi verba profert. Et qualia sunt quae dicuntur, talia velut ipse agens, ex semetipso loquens, Deo videtur offerre sermones.
Psalterii quoque proprium est quod per eum legis divinae sanctitas introitur. Non enim tyrones inchoant a Genesi, non ab Apostolo; non inter initia auctoritas Evangelica sancta pulsatur. Sed licet Psalterium quartus codex sit divinae auctoritatis, primum tamen [Col. 1415C] tyrones, inchoantes Scripturas sanctas, inde legendi faciunt decenter initium.
O vere sancta, o immaculata, o perfecta mater Ecclesia, quae, divina gratia largiente, sola vivificas, sola sanctificas, et perditum propriis culpis, institutione sua, humanum genus instauras. Cujus piae confessioni nihil addi, nihil minui potest. Per omnes quippe psalmos, per omnia cantica, praeconia sanctae Trinitatis interseris, ut, cujus sunt sacrata verba quae loquimur, ei laus semper et dulcissima gloria redderetur. Quae solum saeculi hujus, et haereticorum saevissimas procellas in arcae illius Noe similitudine, quae tuam evidenter portavit imaginem; sola inoffenso fidei cursu, sine periculo diluvii constanter [Col. 1415D] enavigas, nec ullis erroribus acquiescis, quamvis adhuc inter pravitates hujus saeculi gravissima necessitate verseris. Quidquid enim reperitur praeter vitale gremium tuum mortiferum constat esse naufragium. Nam cum Sabellius detestabilis erret in Patre, demens Arius delinquat in Filio, Manes sacrilegus neget Spiritum sanctum, alii scelerati Veteri Testamento derogent; nonnulli Novi gratiam non sequantur, tu tantum devotione fideli, praestante Domino, inoffense cuncta complecteris; Patrem quippe doces ingenitum, Filium genitum, Spiritum sanctum de Patre et Filio procedentem. Unum Deum, sanctam praedicans Trinitatem, coaeternam sibi et aequaliter omnipotentem, Dominumque [Col. 1416A] Christum, manentem in divinitate sua et carne humanitatis assumptae, salva uniuscujusque proprietate naturae, unam confiteris esse personam, Veteri Testamento, de novo fidem faciens, Novum a Veteri exortum esse cognoscens.
Et, ut breviter cuncta complectar, nescis loqui, nisi quae expedit credi. Nam quamvis diversis hic afficiaris angustiis et dolosi hostis contrarietate quatiaris, tamen de totius mundi circulo congregata resplendens, in modum pulcherrimae pyramidis ad aeterna regna perduceris. Quae huic schemati non immerito compararis quoniam de universis gentibus extollens verticem pretiosum, justorum animas quasi lumen eximium ad superna regna transmittis. Meta frumentis plena coelestibus, de diversis gentibus sanctorum [Col. 1416B] beata collectio, serenarum mentium lampabilis coetus, insolubilis constructio de vivis lapidibus fabricata, beatorum omnium aeterna fencitas, sole lucidior, nive candidior, sine macula, sine ruga. De qua scriptum est in cantico Canticorum: Quae est ista, quae progreditur quasi aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata. Et paulo post: Oculi tui columbarum, absque eo quod intrinsecus latet. Cujus dentes, sicut greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro, omnes gemellis fetibus, et sterilis non est inter eas. Sicut vitta coccinea labia tua (Cant. IV, 1-3) , mater et virgo, feta et integra, genitrix et incorrupta, cujus os virtutum omnium fragrat odoribus. De qua sponsus dicit: Odor oris tui sicut malorum (Cant. VII, 8) . [Col. 1416C] Et post paululum: Odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Favus distillans labia tua, sponsa, mel et lac sub lingua tua (Cant. IV, 10, 11) . Quae mereris denique osculari Christum, et decus illud perenniter custodire virgineum. Tibi enim dicitur: Osculetur me osculo oris sui, quia meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis (Cant. I, 1, 2) ; et caetera quae liber ille divinus mystica praedicatione complectitur.
Quapropter, factis auditoribus per quamdam isagogen (quae est sequentis operis introductio, index coelestium mysteriorum et sacrae praenuntia dictionis), ut opinor, sufficienter attentis; et desiderio superno divina largitate flammatis, nunc ad solvenda quae promissa sunt, Christo juvante, veniamus. [Col. 1416D] Praesta, Domine, cujus est omne quod expedit, ut intelligenter, ut libenter, ut proficue mereamur audiri. Tuis enim adjutoriis omnimodis indigemus, ut valeamus concesso sermone aliquatenus verba tuae majestatis exponere. Amen.
Prolegomena, id est, praedicenda. Antequam coelestis Psalterii mella degustem, et campos illos gloriosissimae passionis, Domino praestante, contingam, quaedam mihi videntur divisis capitibus, de textu ipsius carminis intimare, ut et legentes distinctius debeamus edocere, et nos ordines ipsos sine aliqua offensione curramus.
In prima itaque parte, Domini carnalis vita describitur.
[Col. 1417A] In secunda, natura deitatis ipsius subtiliter indicatur.
Tertia multiplicatos dicit populos, qui eum nitebantur exstinguere.
Quarta, Propheta in eisdem monitis perseverat, ut desinant Judaei mala cogitare vel facere, quoniam se noverint divinis virtutibus destruendos.
In quinta, Dominus Christus clamat ad Patrem ut ejus audiatur oratio: et in resurrectione ipsius mundo profutura concedat.
Sexta, per totum psalmum verba sunt poenitentis, cui junguntur ejusdem modi alii sex; qui tamen in conclusione L psalmi descripti sunt.
In septima parte Christus humiliter quidem petit ut ei subveniatur a Patre, sed habet fiduciam rectae [Col. 1417B] conversationis; quod magis ad ejus pertinet deitatem. Sed more humanitatis assumptae sibi postulat subveniri, ne diabolus animam ejus, iniqua praesumptione diripiat, et gloria ipsius in pulverem deducta dispereat.
In octava, parabolis et tropicis allusionibus congregatis, subsequens drama decurritur, et per allegoricas similitudines omnia referuntur ad Dominum Christum. Quae schemata nos locis aptissimis evidentissime commonemus, ut lectori studioso ambiguitas cuncta tollatur.
Nona, post multiplicia praeconia, quae modo a deitate, modo ab humanitate ipsius, mutatis personis et titulis ponitur Alleluia, quod significat: Laudate Dominum.
[Col. 1417C] Decima: sequuntur gradales, qui animum nostrum ad Dominum Salvatorem pura et humili satisfactione perducunt.
Undecima, variatis verbis, iterum laudes Domini, hymnidica exsultatione concelebrat, modo Patris, modo Filii, modo Spiritus sancti precans majestatem, ut nulli sit dubium, sanctam Trinitatem singulariter omnipotentem quae vult facere in coelo et in terra.
Duodecima septem psalmi relinquuntur in fine, qui exsultationibus hymnidicis totam gloriam sanctae Trinitatis generaliter devota mente concelebrant. Sic textus totius Psalterii XII partibus divisus, in apostolorum numero, mira laude concluditur, quatenus et iste illud agat quod Christi discipulos fecisse [Col. 1417D] cognovimus. Est etiam ejusdem rei aliud evidentius sacramentum, quod 150 diebus diluvio superducto criminibus suis terra diluta est. Sic et hi psalmi, tali numero producti, genus humanum peccatis suis pollutum, convenienter reddunt absolutum.
Servite Domino in timore. Brevis et plana est ista commonitio, qua hortamur Domino Deo non servili sed amabili timore servire. Et ne servitium Dei durissimum forte putaretur, subjunxit:
Et exsultate ei, quia timor Domini non ad miseriam, sed ad gaudium ducit. Et iterum, ne haec exsultatio negligens redderetur, addidit: cum tremore.
Verba mea auribus percipe, Domine, intellige clamorem [Col. 1418A] meum. Dicendo enim: Verba mea auribus percipe, oris significat psalmodiam. Sequitur: intellige clamorem meum, ut affectum cordis aperiret. Vox enim ista, non erat labiorum crepitus, sed cordis affectus.
Exaltare, Domine, in virtute tua; cantabimus et psallemus virtutes tuas. Cantare est verba Domini ore proferre. Psallere autem, mandata divina bonis operationibus constanter implere. Haec enim duo, omnimodis a nobis expetuntur, ut laudes Domini fideliter ore cantemus, et opere nostro ipsius mandata faciamus.
Qui timetis Dominum, laudate eum. Qui timetis Dominum, dicit, quia timor humanus non laudem parturit, sed vituperationem. Dei autem timor, quia [Col. 1418B] justus et rectus est, laudem generat, amorem tribuit, ardorem charitatis inflammat, quia Deum non meretur praedicare, nisi qui cognoscitur et timere. Ideo dixit: qui timetis, laudate.
Apud te laus mea in Ecclesia magna; vota mea reddam in conspectu timentium eum. Apud Deum debet esse nostra laus, id est, de Deo, et hoc in Ecclesia catholica, ut vota nostra acceptabilia sint Deo, quae exhibemus coram timentibus se.
Ut audiam vocem laudis tuae, et enarrem universa mirabilia tua. Vocem laudationis illam desiderabat forte audire, qua angeli Domini laudant Deum, dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus sabaoth (Isa. VI, 3) ; quam hodie sancta Ecclesia in celebratione missae decantat, quando enim istam [Col. 1418C] laudationem devote canimus, angelorum procul dubio vocibus admiscemur.
Domine, dilexi decorem domus tuae, et locum tabernaculi gloriae tuae. Decorem domus dicit, non pulchritudinem parietum, aut ministeriorum pretiosissimos apparatus, sed qualitatem bonorum actuum; quae constat in psalmorum jubilationem, et in precum sanctitatem, et in Christiani populi humillimam devotionem.
Psallite Domino, sancti ejus, et confitemini memo riae sanctitatis ejus. Qui sancti sunt, praecipitur ut psallant Domino, quia non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV, 9) . Confitenda et laudanda est memoria sanctitatis ejus, quae humani generis misericorditer recordans efficit quod nos salvare potuisset.
[Col. 1418D] Exsultate justi in Domino. Injusti exsultent in saeculo. Finito saeculo finitur injustorum exsultatio. Exsultent autem justi in Domino, quia, permanente Domino, permanebit justorum exsultatio. Exsultate autem in Domino, ita convenit ut laudemus illum, qui solus non habet quod nobis displiceat. Rectos decet collaudatio (Psal. XXXII, 1) : illi sunt recti, qui secundum voluntatem Dei dirigunt cor, et in prosperitate et in tribulatione laudant Deum.
Confitemini Domino in cithara, in psalterio decem chordarum psallite illi. Cithara inferius habet lignum, cui superjacent chordae, quae tactae resonant. Psalterium vero in superiore habet ipsum lignum. Per [Col. 1419A] citharam intelligitur terrena prosperitas, sive adversitas. Confitemini ergo in cithara, id est, sive tibi abundet aliquid terrenum, gratias age illi qui dedit; sive tibi desit, vel forte damno auferatur, similiter gratias age. Non est enim tibi ablatus qui dedit, licet sit ablatum quod dedit; potens est tibi si vult plura largiri. Per psalterium vero significantur praecepta coelitus hominibus data; quod psalterium decem chordarum dicitur quia decem sunt verba legis, quae, si implemus, perfecte Deo in psalterio canimus. Confitemini Domino in cithara, etc. Isti sunt justi, quos superius dixit qui sanctis actibus laudem Domini devota modulatione decantant. Cithara est, sicut in praefatione jam dictum est, lignei ventris immodica concavitas, quae sursum chordarum fila [Col. 1419B] transmittens, sonis dulcissimis percussa perloquitur; quae ideo tale nomen accepit, quoniam cita iteratione percutitur. Huic merito comparantur opera quae terrenis rebus ad supernam gratiam porriguntur, id est, dum esurientem pascimus, dum nudum vestimus, dum aegrum visitamus, etc., quae, licet videantur carnalia, divinitatis tamen amore peraguntur.
Citharizamus quoque cum passionibus nostris, vel damnis secure ac laeti dicimus: Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum (Job I, 21) . Psalterium vero decachordum esse diximus, quod ordine converso alvum citharae in superioribus habet, unde ad inferiorem partem canora fila descendunt; [Col. 1419C] cui praecepta Decalogi convenienter aptantur. Quia secundum formam instrumenti hujus, de supernis venientia Domini jussa suscipimus. Et considera quia solum est instrumentum musicum, quod pro excellentia sui decachordum dicatur: Non enim hoc de cithara, vel aliis hujuscemodi instrumentis lectum esse meminimus. Decachordum vero psalterium, sicut veteres dixerunt, et illud nobis indicat sacramentum, ut referamus tria ad Deum, qui Trinitas est, id est, primum, quod ait: Non habebis deos alienos coram me (Exod. XX, 3) ; secundum, Non facies tibi sculptile (Ibid., 4) : tertium: Non assumes tibi nomen Dei tui in vacuum (Ibid., 7) . In quo jungit et de Sabbato. Septem vero quae sequuntur ad dilectionem dixerunt proximi pertinere, id est: Honora [Col. 1419D] patrem tuum et matrem tuam. Non occides. Non maechaberis. Non furtum facies. Non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium. Non concupisces domum proximi tui. Non desiderabis uxorem ejus Exod. XII, 17) . Sic totius decachorda psalterii virtus perfecta nobis et honorabilis indicatur. Psallimus quoque et in decem chordis quando in quinque sensibus carnalibus et in quinque spiritalibus probabili nos conversatione tractamus. Verum ista, quae dicimus, non sunt extra nos posita, sicut in musica disciplina. In nobis est cithara; in nobis est psalterium, imo ipsa organa nos sumus, quando ad similitudinem eorum, per gratiam Domini, actuum nostrorum qualitate certamus. Haec autem et illo [Col. 1420A] exemplo datur intelligi, ubi ait: «In me sunt Deus vota, quae reddam laudes tibi (Psal. LV, 12) .» Haec autem et similia, sicut saepe diximus, tropicis allusionibus edicuntur.
Cantate ei canticum novum. bene psallite ei in jubilatione. Cantate canticum novum, exuite vetustatem. Non pertinet canticum novum ad veteres homines. Bene psallite ei in corde, et voce, ne forte illi displiceat. Non enim vult Deus offendi aures suas. In jubilatione canit, qui tantam laudem Dei cum servatore in corde amplectitur, ut eam voce explere non possit. In qua jubilatione non potest bene psallere, nisi qui bonae studium conversationis adjunxerit.
Benedicam Dominum in omni tempore, semper [Col. 1420B] laus ejus in ore meo. Non solum quando ad laudem Dei faciendam accedimus, sed omni tempore debes laudare et benedicere Deum, id est, talem te exhibere, ut, si lingua tacet, vita tua laudet Deum. Sive in prosperitate, sive in adversitate sis, semper lauda Deum. Cum tibi est terrena prosperitas lauda Deum, qui dedit. Cum vero adversitas, similiter lauda Deum, cujus justo judicio agitur ut tibi adversitas contingat. Ille laudat Deum in omni tempore, qui humilis est. Quid est esse humilem? Nolle in se laudari. Qui in se vult laudari, superbus est; qui vero superbus est, non potest laudare Dominum in omni tempore.
Bene nuntiari justitiam tuam in Ecclesia magna; ecce labia mea non prohibebo. Ille bene nuntiat justitiam [Col. 1420C] Dei in Ecclesia catholica, qui bene vivit, et in laudando et praedicando Deum segnis non efficitur, sed alios ad laudem Dei suo exemplo provocat.
Psallite Deo nostro, psallite, psallite Regi nostro, psallite. Ut hoc opus salutare ostenderet, ideo quatuor vicibus repetiit, psallite. Psallere enim est bonis actionibus laudes Deo canere, quod, si bene exhibeatur, etiam cum angelis nobis probatur esse commune. Psallite Regi nostro; Christo dicit, non alieno, quem decet ista laudatio.
Quoniam Rex omnis terrae Deus: psallite sapienter. Ipse est enim veraciter Rex omnis terrae, cui sapienter psallere debemus: ut, non solum cantantes, sed intelligentes psallere debeamus. Nemo enim sapienter quidquam facit quod non intelligit.
[Col. 1420D] Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua. Quis immolat Deo sacrificium laudis, nisi qui a terrenis vitiis fuerit segregatus [ Edit. Basil: qui moritur mundo, ut ostium fiat Christo]. Non enim placet Domino, si laudes ejus turpis persona decantet. Turpem personam hic dico quae per vitia et peccata turpis redditur, quia cantandum est Domino corde, voce et opere; qui enim ita canit, Deum perfecte laudat.
Sacrificium laudis honorificabit me, et illic iter quo ostendam illi salutare Dei. Hoc contra illos ponitur, qui indigni laudes Domini canere praesumebant. Sacrificium laudis honorificabit me; non quale scelerati canunt, sed quale pura mens consuevit offerre. [Col. 1421A] Ipsum enim sacrificium laudis honorat Dominum, quod puritate fidei et actionis probitate fuerit immolatum. Sequitur quoque: Et illic iter est; iter appellat beatissimam psalmodiam. Sed haec via ubi ducat, exponit, quo ostendam illi salutare Dei. Gloriosa semita, quae ducit ad coeli terraeque creatorem. Verum istud iter, quod dictum est, non pedibus, sed sanctis mentibus ambulatur, quia, dum dulcedine et suavitate cantus delectatur, compunctionis gratia per visitationem divinam in corde generatur. Unde alius psalmus dicit: Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies. De hoc sacrificio, in quo spiritus humiliatur, lacrymarum solent fluenta decurrere; quia, cum secundum Deum tribulatur, nobis absolutionem [Col. 1421B] tribuit peccatorum. Et hoc sacrificium non spernit Deus, sed approbat, et eligit, et in conspectu suo admittit.
Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum, cantabo et psalmum dicam Domino. Paratum dicit se habere cor, ad gratias Domino referendum magis, quam ad saeculares honores et ambitiones appetendum. Cantare se dicit, vocibus gratiam referre. Psalmum dicere autem, praedicabili Dominum actione laudare.
Sic psalmum dicam nomini tuo in saeculum saeculi, ut reddam vota mea de die in diem. Reddamus et nos vota nostra in isto transitorio die, ut in illa perennitate laudes Domini, eodem praestante, decantare mereamur.
[Col. 1421C] Jubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini ejus, date gloriam laudi ejus. Hortatur ad psalmodiam omnem hominem, ut nomini Domini tali confessione gratias referat. Dat autem gloriam laudi ejus, qui praeconia Domini frequentata exsultatione concelebrat.
Omnis terra adoret te, et psallat tibi, psalmum dicat nomini tuo, Altissime. Hoc enim veraciter debemus Domino exhibere, ut adoretur, id est, corde Deum credere, cui psallere jubemur, id est, psalmodiae dulcedine ejus magnalia resonare. Psalmum vero dicere, id est, bonis operibus Dominum confiteri.
Cantate Deo. Psalmum dicite nomini ejus: iter facite ei, qui ascendit super occasum, Dominus nomen [Col. 1421D] illi. Exsultate in conspectu ejus. Cantat enim Deo, qui contemplationem ejus puro ac fideli semper animo contuetur. Psalmum dicit nomini ejus, qui operas efficit, quas ille praecepit. Sequitur: Iter facite ei, id est, corda vestra purificata praeparate, quae dignetur sanctus Dominus introire. Addidit etiam:
Exsultate in conspectu ejus. Non in praesentia hominum, ubi est caduca laetitia; sed in conspectu ejus, ubi jugiter se puritas mentis oblectat.
Praevenerunt principes conjuncti psallentibus. Conjunctam multitudinem significat psallentium, qui laudes Domini, et voce et bonis operibus personabant.
[Col. 1422A] Narrantes laudes Domini et virtutes ejus, et mirabilia ejus, quae fecit. Facta quippe Domini narrare, laudasse est, cujus dum opera referuntur, gloria semper augetur.
Beatus populus, qui scit jubilationem. Ille beatus populus est, qui laudes Dei non solum ore cantat, sed etiam lumine mentis intelligit. Intelligere autem est, si operam dat, ut Scripturas sanctas catholicis regulis perscrutetur.
In decachordo psalterio, cum cantico in cithara. Decachordum psalterium decem praecepta legis significat, quod, tunc vere cantamus, si ea opere complemus. Ipse enim cantat cum cithara, qui bona opera perficit sine asperitate tristitiae.
Venite exsultemus Domino, jubilemus Deo salutari [Col. 1422B] nostro. Velut quidam praeco judicis, excitator populi gallus Ecclesiae, orantes invitat, ut de somno hujus saeculi evigilantes, laudes Domino debeant jucunda exsultatione concinere. Et quia est istius saeculi exsultatio, quae maxime animos hominum occupat, inde monuit, ut venientes, non saeculo, sed Domino exsultemus et jubilemus.
Praeoccupemus faciem ejus in confessione, et in psalmis jubilemus ei. Praeoccupare, est ante aliquid facere, quam ille videri possit, qui creditur advenire. Ergo antequam Dominus veniat, ei confiteamur, id est, Domino laudes religiosa devotione persolvamus. In psalmis etiam jubilemus ei, id est, psalmorum modulatione, cordis offeramus laetitiam. In opere enim laudis et psalmodiae, utrumque debet [Col. 1422C] esse sociatum, quatenus officium linguae nostrae conjuncto gaudio compleatur.
Cantate Domino canticum novum, cantate Domino omnis terra. Cantat enim Domino canticum novum, qui vetere homine deposito per gratiam baptismatis feliciter innovatus, Dominum laudat. Iste cantus est, qui mentem purissimam consolatur. Ista modulatio, quae medullitus delectat, quando vere cantat anima, quae se a peccatis per Dei gratiam aestimat liberandam.
Cantate Domino, et benedicite nomini ejus, bene nuntiate de die in diem salutare ejus. Cantare enim Domino, et benedicere nomen ejus non unius diei jubemur excursu, sed, de die in diem, id est, semper, secundum morem sanctae Ecclesiae, hoc agere debemus.
[Col. 1422D] Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit. Propheta fideles admonet Christianos, ut cantici novi exsultatione laetentur, quando mirabilis est Christi Domini confessus adventus. Novus enim homo cantare debet canticum novum, non ille vetustus, qui necdum peccata [Adae, edit. Basil. ] deponens, in praevaricatione veteris hominis perseverat.
Jubilate Deo omnis terra, cantate, et exsultate, et psallite. Jubilare dictum est, cum magna delectatione in vocis gaudium prosilire. Cantare, est gravissimi Christiani oris officio laudes Domino personare. Exsultare, cum magna affectione, animi vota [Col. 1423A] declarare. Psallere vero, bonis operibus Domini mandata complere.
Psallite Domino in cithara, in cithara, et voce psalmi. Psallit enim Domino in cithara, qui per actum carnalem mandata divinitatis operatur. Addidit in voce psalmi, ut non solum opere, verum etiam voce Deo cantetur.
Jubilate Domino omnis terra, servite Domine in laetitia. Ipsa est enim justi perfecta devotio, Domino sub mentis jucunditate famulari, sicut et Apostolus monet: Semper gaudete, sine intermissione orate; in omnibus gratias agite. Haec est voluntas Dei in Christo Jesu. Licet servitia Domini diversis videantur officiis expedire, ut sunt ordines ecclesiastici, monasteria, fidelium [coetus], eremitae, solitarii, laici, [Col. 1423B] devoti; omnia tamen ad hoc proprie referuntur, ut Domino sub laetitia serviatur, non in murmuratione aut amaritudine mentis.
Laudate nomen ejus, quoniam suavis est Dominus. Ne quis se putaret laudando fatigari, aut continuo labore lassescere, causam reddidit; quare laudandum sit nomen ejus, id est, quoniam suavis est Dominus, et aeterna sit misericordia ejus, et usque in saeculum saeculi permaneat veritas ejus.
Psallam et intelligam in via immaculata. Quando venies ad me. Domino psallit, qui bonis factis suis eum placare contendit. Ipsa est enim suavissima virtus harmoniae, quando vox cognoscitur operibus consonare. Nam, si hae duae res discrepabili sibi varietate dissentiant, nequaquam possunt psalmodiae [Col. 1423C] temperatam efficere cantilenam. Nec ad aures Domini venit, quod se mutua contrarietate confundit. Nam, si disciplinabilis illa psalmodia competenter dirigatur ad Dominum, vide quid praestat? ut intelligat in via immaculata, quando ad se Dominus venire dignetur, quem magnopere sustinebat.
Benedicite Domino omnia opera ejus, in omni loco dominationis ejus: benedic anima mea Dominum. Nam cum totum ejus opus sit, omnia debent suum benedicere creatorem. Et, sicut nulla creatura a laudibus Domini jubetur excipi, ita nec locus quisquam relinquitur, qui a tali munere segregetur. Cum dicit [ edit. Basil., dicitur], in omni loco, Ecclesiam significat [ed. Basil. add. catholicam] . Ipsa enim [Col. 1423D] ubique Dominum benedicit, ubique collaudat, et gratias maximas haemnica [ ed. Basil., hymnidica] exsultatione concelebrat. Benedicamus ergo omnes in commune Dominum, opera ejus hymnica exsultatione celebremus. Quale enim sacrilegium est, ut, cum omnis creatura jubeatur benedicere Dominum, si homo desinat laudare Deum, qui ad imaginem et similitudinem ejus noscitur esse procreatus.
Confitemini Domino et invocate nomen ejus, annuntiale inter gentes opera ejus. Confitemini, id est, laudate eum, et bonis factis gratiam vobis divinitatis acquirite, quia, id ipsum est laudare Dominum, et ore illi honorem deferre, et operibus ejus jussiones efficere. Quod autem dicit: Annuntiate inter [Col. 1424A] gentes opera ejus, pastores Ecclesiae commonet, ut indesinenter Dei magnalia annuntient.
Laudatio ejus manet in saeculum saeculi. Laudatio ejus nullo [ ed. Basil., non] clauditur termino. Et ideo, quicunque eum desiderat in aeterna patria laudare, debet in praesenti saeculo in Dei laudibus assiduis esse.
Laudate Dominum, omnes gentes, laudate eum, omnes populi. Vox apostolorum imperat, ut omnes gentes in sancta Ecclesia laudent Dominum. Collaudatio est enim, cunctorum fidelium in unum redacta laudatio, quando tota Ecclesia indesinenter Dominum laudat. Semper enim hoc agendum est. Sed maxime temporibus constitutis hoc ab omni fideli faciendum, ut cum sanctis misceatur in laudibus.
[Col. 1424B] Cantabiles mihi erant justificationes tuae. Cum dicit cantabiles, significat psalmodiam cum magna delectatione peragendam, sicut dicit Apostolus: Cantantes et psallentes in cordibus vestris Deo. Cantus enim semper relevat labores, et non facit animo subrepere taedium, qui contemplationis magna suavitate mulcetur.
Media nocte surgebam ad confitendum tibi. Id est, ad laudandum te. Merito tali tempore surgit ad laudes, quia media nocte, sicut Evangelium dicit, sponsus venit, ne, janua clausa, inter fatuas virgines inveniatur.
Septies in die laudem dixi tibi. Septem illas significat vices, quibus se omnis Ecclesia consolatur, id est, matutinas, tertiam, sextam, nonam, lucernariam [Col. 1424C] id est, vesperam, completorios nocturnos. His enim temporibus, si tota Ecclesia laudat Deum, maxime illi debent hoc agere, qui ad hoc ordinati sunt.
Laudate nomen Domini, laudate servi Dominum. Id est, qui servi estis Domini, prona eum voluntate, laudate; quia si bene laudas, gratiam acquiris; si autem negligis, pro debita servitute [neglecta] damnaberis.
Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo, quoniam audisti verba oris mei in conspectu angelorum psallam tibi. Quam valida atque plenissima sit ista confessio, totius cordis adunatione monstratur. Nam cum dicitur in toto corde meo, nulla pars occupata in saeculi hujus ambitione relinquitur sed universum et [Col. 1424D] solidum Creatoris tantum, ut dignum est, laudibus applicatur.
In conspectu angelorum psallam tibi. Hic psalmodiae virtus ostenditur, ut, qui puro corde inter homines psallit, etiam sursum cum angelis canere videatur.
Effundo in conspectu ejus orationem meam. Dictum est autem in conspectu ejus quia bonas orationes divinitas inspicit. Et cum voluntas nostra ab hominibus non possit conspici, ab illa tamen constat intendi.
Lauda anima mea Dominum: ne terrenis desideriis voluntas otiosa vacaret [ ms. vagaretur], et in fatuis, ut assolet, curis mentis occuparetur intentio; [Col. 1425A] dat sibi propheta salubre consilium, ut anima laudaret Dominum. Unde promittit:
Laudabo Dominum in vita mea, psallam Deo meo quandiu fuero. In laudibus Domini se dicit delectari, ne noxiis saeculi occuparetur illecebris.
Laudate Dominum, quoniam bonus est psalmus. Deo nostro jucunda sit laudatio. Laudemus ergo devotione, qua possumus, et hic illa beata dona meditemur. Quid enim felicius, quam modo exercere, quod te speras in futura beatitudine posse peragere?
Deo nostro jucunda sit laudatio. Tunc est Deo nostro jucunda laudatio, quando in unam societatem vox et vita convenerit. Nam quale est, ut psalmus castitatem dicat, et cantator se ab obscenitate non subtrahat? Si humilitatem praedicet et narrator [Col. 1425B] ejus superbiae ffatibus intumescat?
Laudate Dominum de coelis, laudate eum in excelsis. Quid de isto psalmo et de reliquis duobus qui sequuntur, dicendum est, in quibus omnis creatura provocatur ad laudem Dei; in fine dicitur: Omnis spiritus laudet Dominum. Si omnis creatura hortatur ad laudem Dei quanto magis homo, qui intellectum habet, et omnes praecellit creaturas; quia ad imaginem Dei factus est, debet Deum laudare, qui nos fecit, et cum essemus perditi, de diaboli servitute nos redemit et coelestia regna, sua misericordia nobis tribuit. Ideo omnimodis Dei servitium summo studio agendum est, ut ad promissa gaudia pervenire possimus.
Cassiodorus dicit in conclusione psalmi XXIV.
[Col. 1425C] Viginti quatuor seniores indefessis vocibus laudes Domino suavi modulatione concelebrant, commonentes, ut ad similitudinem eorum et nos psalmos frequentata devotione cantemus.
Item ipse in conclusione psal. XXXII.
Habent enim beati musicam suam, quae animae fidelis intrat auditum, cujus non deficit sonus, cujus non lassatur intentio. Relinquite ergo spectaculorum amatores, mortiferas voluptates, ad haec magis gaudia, ad haec mysteria convenite: ubi cithara et organum virtutes excitant, non desideria pravae voluptatis [ ms. voluntatis, minus opportune ] instigant.
Item ipse in conclusione psal. XXXIII.
Peracta sunt psalmi hujus sacrosancta mysteria, ubi sic missarum ordo completus est: ut eum conscriptum [Col. 1425D] putes temporibus Christianis. Hic enim et hymnorum ordo decursus est; hic ad communionem devotus populus jubetur accedere; huc invitantur venire, qui prima fidei rudimenta suscipiunt, ut omnes consonanter laudent Deum.
Item ipse in psal. CXVII.
Legimus in Apocalypsi Joannis alleluia in coelo cantare sanctorum multitudinem copiosam quod etiam quatuor animalia, et viginti quatuor seniores adorantes Dominum dicunt: quod totus ille exercitus coelestis in vocem tubae grandissimae, hymnica exsultatione concelebrant.
Item ipse in psal. CXXXIV.
Post gradalium pulcherrimam constructionem, [Col. 1426A] quae usque ad illam pervenit summitatem, quae in aeternum securos efficit et felices, congrue nimis ponitur alleluia, ut laudibus Domini sancta perfruatur Ecclesia: cui tali munere noscitur praeparatum. Quapropter sinceris mentibus alleluia dicere festinemus, ut illis [ edit. Basil., illi sancto populo] per divinam gratiam misceamur.
Item ipse in conclusione psalmi CXXXIV.
Mirabilis psalmus ad devotissimos populos instruendos. Nihil enim post tanta beneficia reddere possumus, nisi, ut sicut in principiis dictum est, Dominum nostrum trina confessione praedicemus. Laudemus Patrem, laudemus Filium, laudemus Spiritum sanctum, unum atque omnipotentem Deum, ut, sicut non est in illo diversa substantia, [Col. 1426B] ita non sit et in ipsa laude diversitas. Haec est revera laus, quae nos reficit; hoc pabulum, quo anima devota saginatur. Ipsa est enim remuneratio nostra, quae et operatio. In qua tantum reficimur, ut nulla delectatio similis esse videatur. Praedicemus itaque modo, ut eum in aeternum cum angelis laudare mereamur.
Item ipse in psal. CXLV
Ecce iterum auribus nostris intonat coelestis auctoritas pulsatque alleluia januas cordis, ne vacuis atque inanibus cogitationibus occupemur, quoniam otiosum tempus non debet habere militem Christi. Habet enim et lingua fructus suos. Uberrima siquidem messis inde colligitur si, in laudes Domini pura mente moveatur. Spiritale membrum est, cum [Col. 1426C] famulatur auctori; ipsam quoque animam commendat, dum veritatem loquitur, quapropter compleamus aerem dulcissimis sonis. Nam musica ista salutaris non solum mortalium permulcet auditum, sed etiam intellectum delectat angelicum.
Item ipse in psal. CXLVIII.
Pars ista orationis paucis quidem syllabis arctatur, sed cogitata semper extenditur. Novitates enim suavissimas de se ejicit, cum eam acies mentis inspexerit. Nam, dum a lectore dicitur, praedicatio laudis est; cum a populo respondetur, hymnus est. Sic una voce peragitur tam diversum mysterium, cum in ipsa nihil appareat immutatum. Subtiliter autem psalmus iste tractandus est, quoniam propheta per paucarum commemorationem, omnes creaturas [Col. 1426D] hortatur laudes Domini debere cantare. Rationabiles et intellectuales per se; eas vero, quae sunt intellectu, vel sensu carentes, per illas scilicet quae opera Domini sapientissima consideratione collaudant.
Item ipse in conclusione novissima psalmorum.
Quid enim in isto coelesti armario Scripturarum divinarum invenire non possis? Generis quaeras hic, quemadmodum fuerit mundus fabricatus, exponitur. Prophetias [ edit. Basil., prophetas dicas]? Quis de incarnatione Domini tanta locutus est? Evangelium cupias? Passionem et resurrectionem Christi Domini innumeris locis evidenter ostendit. Apostolum velis? Audi [Col. 1427A] doctorem, audi miserentem, qui et futura judicia propter correctiones praedicat, et pro peccatoribus frequenter exorat. Et ne longius differam. Quidquid in coelo et in terra, in mari vel apud inferos agitur, si cautissime legas, omnia suis locis posita competenter agnoscis. Testis est Athanasii episcopi sermo magnificus, qui virtutes psalmorum indagabili veritate discutiens, omnia illic esse probat, quaecunque sacrae Scripturae ambitu continentur. Naturam quoque Dei, si fas est, duobus verbis facit subintelligi. Ego hodie; quae nullis libris, nullis codicibus praevalet comprehendi, sicut explicatum est, quod breviter dicitur, et ex aliqua parte sensibile, quod tacetur. In secundo quippe psalmo Pater dicit ad Filium: Ego hodie genui te. [Col. 1427B] In istis siquidem duobus verbis subtiliter significat, quod humanum intellectum transcendere posse videatur.
Novum et Vetus Testamentum tanta proprietate complectitur, ut revera spiritalem bibliothecam, in hoc libro intelligas esse constructam. Nam, si paradisus desiderabilis habetur, quod eum quatuor fluminum lapsus amoenare noscuntur, quanto beatior est anima, quae 150 psalmorum fontibus irrigatur? Nec solum intra hunc numerum divina virtus operata est, multa latius patent, sive quae pro parte intellecta sunt, sive quae adhuc funditus ignorantur diversa miracula.
Incipiunt dicta sancti Isidori de templis. (Ibid., Offic. lib. I, cap. 2.)
[Col. 1427C] Tabernaculum Moyses legislator primum Domino condidit, Salomon deinde templum prudentiam petiturus instituit. Nostrorum post haec temporum fides in toto mundo Christi atria consecravit.
Ea quae in officiis ecclesiasticis celebrantur partim sanctarum Scripturarum auctoritate, partim apostolica traditione, vel consuetudine universalis Ecclesiae statuta reperiuntur, quorum quidem primordia repetentes, quibus orta fuerint, ut praediximus, auctoribus referamus.
( Cap. de Ecclesia et vocabulis Christianorum non comparet in ms. )
De choris.
Choros idem Moyses post transitum Rubri maris primum instituit, et utrorumque sexuum distinctis [Col. 1427D] classibus, se ac sorore praeeunte, canere Deo in choris carmen triumphale perdocuit. Chorus autem ab imagine ductus est coronae, et ex eo ita vocatus. Unde Ecclesiasticus liber scribit stantem sacerdotem ante aram, et in circuitu ejus coronam fratrum (Eccli. L, 13) . Chorus enim proprie multitudo canentium est. Quique apud Judaeos non minus a decem constat canentibus; apud nos autem incerto numero a paucioribus, plurimisve, sine ullo discrimine, constat.
De canticis.
Canticum idem tunc Moyses primus invexit, quando, percussa Aegypto decem plagis, et Pharaone submerso, Israeliticus populus per insueta [Col. 1428A] maris itinera ad desertum gratulabundus egressus est, dicens: Cantemus Domino, gloriose, et reliqua (Exod. XV, 2) . Deinde Debora, non ignobilis femina in libro Judicum, hoc ministerio functa reperitur. Postea multos non solum viros, sed etiam feminas Spiritu divino completas, Dei cecinisse mysteria. Canticum autem vox humana est, psalmus vero qui canitur ad psalterium.
De psalmis.
Psalmis usum esse primum post Moysen, David prophetam, in magno mysterio prodit Ecclesia. Hic enim a pueritia in hoc munus a Deo specialiter electus, et cantorum princeps, psalmorumque thesaurus esse promeruit. Cujus psalterium idcirco cum melodia cantilenarum suavium ab Ecclesia frequentatur, [Col. 1428B] quo facilius animi ad compunctionem flectantur. Primitiva autem Ecclesia ita psallebat, ut modico flexu vocis faceret psallentem resonare, ita ut pronuntianti vicinior esset quam canenti. Propter carnales autem in Ecclesia, non propter spiritales, consuetudo est instituta canendi, ut qui a verbis non compunguntur, suavitate modulaminis moveantur. Sic namque et beatissimus Augustinus in lib. Confess. suarum consuetudinem canendi approbat in Ecclesia, ut per oblectamentum, inquit, aurium, infirmior animus ad affectum pietatis exsurgat. Nam in ipsis, ait, sanctis dictis, religiosius et ardentius moventur animi nostri ad affectum pietatis, cum cantatur, quam si non cantetur. Omnes enim affectus nostri, pro sonorum diversitate, vel [Col. 1428C] novitate, nescio qua occulta familiaritate excitantur magis, cum suavi et artificiosa voce cantatur.
De hymnis.
Hymnos primum eumdem David prophetam condidisse ac cecinisse, manifestum est, deinde et alios prophetas. Postea quidem et tres pueri in fornace positi, convocata omni creatura, Creatori omnium hymnum canentes dixerunt. Itaque in hymnis et psalmis canendis non solum prophetarum, sed etiam ipsius Domini et apostolorum habemus exemplum, et praecepta de hac re utilia ad movendum pie animum et inflammandum divinae dilectionis affectum. Sunt autem et divini hymni, sunt et ingenio humano compositi. Hilarius autem Gallus episcopus Pictavensis, eloquentia conspicuus, hymnorum carmine [Col. 1428D] floruit primus. Post quem Ambrosius, Mediolanensis episcopus, vir magnae gloriae in Christo, et in Ecclesia clarissimus doctor, copiosius in hujusmodi carmine claruisse cognoscitur, atque inde hymni ex ejus nomine Ambrosiani vocantur, quia ejus tempore primum in Ecclesia Mediolanensi celebrari coeperunt. Cujus celebritatis devotio dehinc per totius Occidentis Ecclesias observatur. Carmina autem quaecunque in laudem Dei dicuntur, hymni vocantur.
De antiphonis.
Antiphonas Graeci primum composuerunt, duobus choris alternatim concinentibus, quasi duo seraphim duoque Testamenta invicem sibi conclamantia. Apud [Col. 1429A] Latinos autem primus idem beatissimus Ambrosius antiphonas constituit, Graecorum exemplum imitatus. Ex hinc de cunctis occiduis regionibus earum usus increbruit.
De responsoriis.
Responsoria ab Italis longo ante tempore sunt reperta. Et vocata hoc nomine, quod, uno canente, chorus consonando respondeat. Ante autem id solus quisque agebat, nunc autem interdum unus, interdum duo vel tres communiter canunt, choro in plurimis respondente.
De laudibus [Edit. Paris., de alleluia. ]
Laudes, hoc est alleluia canere, antiquum est, Hebraeorum more. Cujus expositio duorum verborum interpretatione consistit, hoc est laus Dei. De cujus [Col. 1429B] mysterio Joannes in Apocalypsi refert, spiritu revelante vidisse, et audisse vocem coelestis exercitus angelorum, tanquam vocem validorum tonitruum, et tanquam vocem aquarum multarum, dicentium alleluia (Apoc. XIX, 6) . Ex quo nullus debet ambigere, hoc laudis mysterium, si digna fide et devotione celebretur, angelis esse conjunctum.
Alleluia autem, sicut et amen, de Hebraea in aliam linguam nequaquam transferuntur, non quia intepretari minime queant, sed, sicut aiunt doctores, servatur in eis antiquitas, propter sanctiorem auctoritatem.
In Africanis autem regionibus non omni tempore, sed tantum Dominicis diebus et quinquaginta post Dominicam resurrectionem, alleluia [Col. 1429C] cantatur pro significatione futurae resurrectionis et laetitiae. Verum, apud nos, secundum antiquam Hispaniarum traditionem, praeter dies jejuniorum, vel Quadragesimae, omni tempore canitur alleluia. Scriptum est enim: Semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII, 2) . Quod vero post consummatam psalmorum, sive lectionum praedicationem alleluia in fine cantatur, hoc in spe futura facit Ecclesia, significans post annuntiationem regni coelorum, quae in hac vita per utrumque Testamentum mundo praedicatur, actionem nostram non esse futuram, nisi in laude Dei. Sic enim scriptum est: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII, 5) . Hinc est quod et liber Psalmorum in laude concluditur, ut eadem [Col. 1429D] post finem saeculi laus aeterna monstretur.
( Omissa capitula de offertoriis, de missa et orationibus, de symbolo Nicaeno, de beneditionibus in populo, de sacrificio, etc.)
De tertiae, sextae, et nonae horae officiis.
Horam tertiam, sextam et nonam, Daniel et tres pueri supplicationibus devoverunt, scilicet, ut ab ortu diei in tempus precationis tres horae porrectae Trinitatis nobis reverentiam declararent; pariter a tertia usque ad sextam, atque inde usque ad nonam, per paria lucis intervalla ratis dimensionibus terminata, Trinitas, ter die rogata, coleretur. Illud etiam occurrit ad probationem venerabilis Trinitatis, quod Spiritus sanctus hora tertia, hoc est suo loco, [Col. 1430A] numero et tempore, descendit ad terras, impleturus gratiam quam Christus promisit. Nam et sexta hora Christus passus; in nonam patibuli cruciamenta porrexit. Tali enim sacramento legitimis ad precem temporibus, per ternas horas, Trinitatis perfectio aut laudatur celebritatibus, aut precibus impetratur. Et si computetur diurna celebritas, per quaternarium usque in vespertinum officium, hoc est, quater [ edit. Paris., quatertinas] significatur, quia mundus quadrifarie divisus in Trinitate salvatur. Siquidem et in nocte stationes et vigiliae militares in quatuor partes divisae ternis horarum spatiis decernuntur, ut et in ipsis nocturnis mundialibusque officiis Trinitatis mysterium veneretur.
De vespertinis.
[Col. 1430B] Vespertinum diurni finis officium diurnae et alternae lucis occasus est: cujus ex Veteri Testamento solemnis est celebratio. Denique hoc tempore veterum sacrificia offerri adolerique altario aromata et thus mos erat. Cujus rei testis est ille hymnicus [ edit. Paris., hymnidicus] regio ac sacerdotali functus officio dicens: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo: Elevatio manuum mearum, sacrificium vespertinum (Psal. CXL, 2) . In novo quoque Testamento eo tempore Dominus et Salvator noster, coenantibus apostolis, mysterium sui corporis et sanguinis initio tradidit, ut tempus ipsum sacrificii vesperum ostenderet saeculi. Proinde in honorem ac memoriam tantorum sacramentorum, his temporibus nos adesse decet Dei conspectibus, et [Col. 1430C] personare in ejus cultibus, orationum nostrarum illi sacrificium offerentes, atque in ejus laudibus pariter exsultantes. Vesperum autem nominatur a sidere quod Vesper vocatur et decedente sole exoritur. De quo propheta dicit: Et Vesperum super filios hominum prodire facis (Job XXXVIII, 32) .
De completis.
De completis autem celebrandis id etiam in Patrum invenimus exemplis, David propheta dicente: Si ascendero in lectum strati mei, si dedero somnum oculis meis et palpebris meis dormitationem: aut requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob (Psal. CXXX, 3) . Quis non stupeat, tantam in Dei amore animi devotionem ut somnum sibi, sine quo utique corpora [Col. 1430D] humana deficiunt, penitus interdixerit, donec locum ac templum Domino fabricandum in pectore suo, rex et propheta reperiret? Quae res nos debet fortiter admonere, ut, si ipsi locus Domini volumus esse, et tabernaculum ejus, aut templum cupimus haberi Spiritus sancti, in quantum possumus, exempla sanctorum imitemur, ne de nobis dicatur quod intelligitur: Dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis (Psal. LXXV) .
De vigiliis.
Vigiliarum auctoritas antiqua est, vigiliarum devotio familiare bonum omnibus sanctis fuit. Isaias denique propheta exclamat ad Deum dicens: De [Col. 1431A] nocte vigilat spiritus meus ad te, Deus, quia lux praecepta tua sunt super terram. Item David: Media nocte surgebam ad confitendum tibi, super judicia justitiae tuae (Psal. CXVIII) . Hoc namque tempore vastator angelus transiens primogenita Aegyptiorum percussit. Unde et nos vigilare oportet, ne periculo Aegyptiorum admisceamur. Iisdem etiam horis venturum se esse in Evangelio Salvator adstruxit. Unde et ad vigilandum auditores suos docuit, et suscitans dicit: Beati servi illi, quos, cum venerit dominus, invenerit vigilantes. Etsi vespertina hora, inquit, invenerit, etsi media nocte, etsi galli cantu, invenerit eos vigilantes, beati sunt. Ideo et vos estote parati; quia, qua nescitis hora filius hominis venturus est. Siquidem nec verbis [Col. 1431B] solum docuit vigilias, sed etiam confirmavit exemplo. Nam testatur Evangelium quia erat Jesus pernoctans in oratione Dei (Luc. VI) . Paulus quoque et Silas in custodia publica, circa medium noctis orantes, hymnum, audientibus cunctis, vincti dixisse memorantur. Ubi repente terraemotu facto, et concussis carceris fundamentis, et januae sponte apertae, et omnium vincula sunt soluta. Unde oportet his horis, psallendi orandique frequentiam nos in sanctis habere officiis, finemque nostrum, vel, si advenerit, sub tali actu exspectare securius.
Est autem quoddam genus haereticorum, superfluas existimantium sacras vigilias, et spiritali opere infructuosas, dicentes jura temerari divina, qui noctem fecit ad requiem, sicut diem ad laborem. [Col. 1431C] Qui haeretici Graeco sermone [Col. 1431D] Nyctages Nystatae. Isid. lib. Etym. III, c. 3. νυκτάζοντες, hoc est somniculosi, vocantur.
De matutinis.
De matutinorum antiquitate et auctoritate testis est idem David propheta, dicens: In matutinis meditabor in te, quia fuisti adjutor meus (Psal. LXII) . Et alibi: Praevenerunt oculi mei ad te diluculo, ut meditarer eloquia tua (Psal. CXVIII) . Cassianus autem dicit: Matutinae solemnitatis officium, novo adhuc tempore institutum, primitus in Bethlehem monasterio, ubi Dominus noster Jesus Christus pro redemptione humanae salutis ex Virgine nasci dignatus est: sicque ex illo per universum mundum ejusdem celebrationis invaluit consuetudo. Diluculo autem proinde oratur, ut resurrectio Christi [Col. 1431D] celebretur. Matutina enim luce radiante, Dominus et Salvator ab inferis resurrexit, quando coepit oriri fidelibus lux, quae moriente Christo, occiderat peccatoribus. Siquidem et eodem tempore cunctis spes futurae resurrectionis creditur, cum justi, et omnes ab hac temporali morte, quasi a sopore somni resurgentes evigilabunt.
( Item alia constitutio S. Benedicti, qualiter divina opera per diem agantur [Col. 1431D] Ex Reg. S. Bened. c. 16. .
Ut ait propheta: Septies in die laudem dixi tibi (Ibid.) . Qui septenarius sacratus numerus a nobis sic implebitur, si matutino, primae, tertiae, sextae, [Col. 1432A] nonae, vesperae, completoriique tempore, nostrae servitutis officia persolvamus, quia his divinis horis dixit Propheta: Septies in die laudem dixi tibi. Nam de nocturnis vigiliis idem ipse Propheta ait: Media nocte surgebam ad confitendum tibi (Psal. CXVIII) . Ergo his temporibus referamus laudes Creatori nostro, super judicia justitiae suae, id est, matutinis, prima, tertia, sexta, nona, vespera, completorio; et nocte surgamus ad confitendum ei.
De [Col. 1432D] Ibid., cap. 19. disciplina psallendi.
Ubique credimus divinam esse praesentiam, et oculos Domini in omni loco speculari bonos et malos; maxime tamen hoc sine aliqua dubitatione credamus, cum ad opus divinum assistimus. Ideo semper memores simus, quod ait Propheta: Servite Domino [Col. 1432B] in timore (Psal. II) ; et iterum: Psallite sapienter (Psal. XLVI) ; et: In conspectu angelorum psallam tibi (Psal. CXXXVII) . Ergo consideremus qualiter oporteat nos in conspectu Divinitatis et angelorum ejus esse; et sic stemus ad psallendum, ut mens nostra concordet voci nostrae.
De reverentia orationis.
Si cum hominibus potentibus volumus aliqua suggerere, non praesuminus nisi cum humilitate et reverentia; quanto magis Domino Deo universorum cum omni humilitate, et puritatis devotione supplicandum est. Et non in multiloquio, sed in puritate cordis et compunctione lacrymarum nos exaudiri sciamus. Et ideo brevis debet esse et pura oratio nisi forte ex affectu inspirationis divinae gratiae [Col. 1432C] protendatur. In conventu tamen omnino brevietur oratio, et facto signo, a priore, omnes pariter surgant.
Item alia constitutio: pro qualibus virtutibus cantatur omnis cursus in Ecclesia Dei.
Primum nocturna propter hoc canitur, pro illa virtute quam fecit Deus, quando omnia primogenita Aegypti occidit et omnia idola dextruxit, vel Paulum et Silam de carcere liberavit. Et quod dicit evangelista: Media nocte clamor factus est, ecce sponsus venit, exite obviam ei (Matth. XXV) . Gallorum cantus, pro quid cantatur, respondit, quando negavit S. Petrus ter in passione, et postea probatus fuit ad fidem.
Matutina propter hoc dicitur quia mane surrexit [Col. 1432D] Christus, sicut dixit unus evangelista: Una autem Sabbatorum venerunt ad monumentum orto jam sole. Et alius dicit: Una autem Sabbati, Maria Magdalene venit cum adhuc tenebrae essent. Tertius dicit: Vespere autem Sabbati, quae lucescit in prima Sabbati, quia . . . . . . qui jussit, super terram tota illa hora collaudent. Et tunc omnes animas justorum, qui in inferno erant, in sua resurrectione liberavit, quia mane resurrexit Christus
Prima autem propter hoc cantatur, quia tunc fuit consilium datum contra Filium Dei, quomodo illum perderent.
[Col. 1433A] Tertia vero, quia tunc judicaverunt Judaei Dominum, quando dixerunt: Christus crucifigatur. Et hora tertia descendit Spiritus sanctus super apostolos, quando fuerunt in unam domum congregati. Et, dixit Dominus: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittuntur eis.
Sexta vero, sic ascendit Dominus in crucem. Et sic tenebrae factae sunt usque in horam nonam. Et tunc vocavit Dominus Paulum, quando persecutor erat Christianorum, et dixit Dominus: Saule, Saule, quid me persequeris? durum est tibi contra stimulum calcitrare. Et tunc venit vox ad Cornelium, quando dixit Dominus: Corneli, exaudita est deprecatio tua.
Nona vero sic emisit Spiritum Dominus de cruce, [Col. 1433B] et hora nona descendit vas ad S. Petrum, ubi fuerunt omnia munda et immunda.
Vespere autem sic coenavit Christus cum discipulis suis, quando jejunavit quadraginta diebus et quadraginta noctibus. Et sic cessavit lex vetus et incoepit nova.
Duodecima, sic ascendit Dominus in montem Oliveti, solus oravit, et guttae sanguinis in sudore, de fronte ejus ceciderunt. Et malunt meritum, quod ad Adam dicit: In sudore vultus tui, vesceris pane tuo; et nos propter hoc liberavit.
Dicta Bedae, ex homilia Evangelii de Pascha.
Diluculo igitur aromata ad monumentum Domini ferimus, cum memores passionis ac mortis, quam pro nobis suscepit, et actionum bonarum, proximis [Col. 1433C] foras lucem monstramus: et suavitate purae compunctionis, intus in corde fervemus; quod et omnibus horis, et tunc maxime fieri oportet, cum ecclesiam oraturi ingredimur; cum appropiamus altari, Dominici corporis et sanguinis mysteria sumpturi. Si enim mulieres tanta cura corpus Domini mortuum quaerebant, quanto magis convenit nos, qui eum resurrexisse a morte, qui ad coelos ascendisse, qui potentia divinae majestatis ubique praesentem esse cognovimus, cum omni reverentia ejus astare conspectibus, ejus mysteria celebrare [debemus]. Bene autem dicitur, portantes, quae paraverunt aromata. Aromata namque, quae ad obsequium Domini portemus, prius parasse est Domino, cor ante tempus orationis a supervacuis expurgare cogitationibus, ut [Col. 1433D] in ipso tempore orandi, nil sordidum mente recipere; nil rerum labentium cogitare; nulla praeterea [quam] quae precamur et ipsum meminisse norimus: juxta exemplum ejus, qui ait: Paratum cor meum, cantabo et psalmum dicam Domino. Nam, qui ad orandum ecclesiam ingressus, inter verba obsecrationis consuetudinem superfluae cogitationis ab animo repellere negligit quasi Dominum quaerens, minus parata secum aromata detulit. Maxime tamen angelici nobis spiritus adesse credendi sunt cum divinis specialiter mandati obsequiis, id est, cum ecclesiam ingressi vel lectionibus sacris aurem accomodamus, vel psalmodiae operam damus, vel orationi incumbimus, vel etiam missarum solemnia celebramus. [Col. 1434A] Unde monet Apostolus mulieres in ecclesia velamen super caput habere, propter angelos. Et Propheta ait: In conspectu angelorum psallam tibi. Nec dubitare licet, ubi corporis et sanguinis Domini mysteria geruntur, supernorum civium adesse conventus, qui monumentum, quo corpus ipsum venerabile positum fuerat, et unde resurgendo abscesserat, tam sedulis servant excubiis. Unde studendum solerter est, fratres mei, ut, cum ecclesiam, vel ad divinae laudis debita solvenda, vel ad agenda missarum solemnia intramus, semper angelicae praesentiae memores, cum timore et veneratione competenti, coeleste compleamus officium, in exemplum feminarum Deo devotarum, quae apparentibus ad monumentum angelis, timuisse ad vultum declinasse narrantur in [Col. 1434B] terram.
Dicta Bedae ex homilia de muliere Chananaea.
Notandum interea quod haec orandi pertinacia ita solum meretur esse fructifera, [ut] si quid ore precamur, hoc etiam mente meditemur: neque alio clamor labiorum quam cogitationum scindatur intuitus. Sunt enim qui intrantes ecclesiam, multis psalmodiam vel orationem sermonibus prolongant, sed alibi corde intendendo, nec ipsi quid dicant recolunt: ore quidem orantes, sed mentem foris vagantem omni orationis fructu privantes; putantes a Deo precem exaudiri, quam nec ipsi, qui fundunt, audiunt: quod antiqui hostis instinctu fieri, nemo est qui animadvertere nequeat. Sciens enim utilitatem orandi, et invidens invidens hominibus gratiam impetrandi, [Col. 1434C] immittit orantibus multimoda cogitationum levium, et aliquando etiam turpium nocentiumque phantasmata, quibus orationem impediat, adeo ut nonnunquam tales tantosque discurrentium cogitationum fluctus, prostrati in oratione toleremus. Unde necesse est, fratres charissimi, ut agnitam diaboli curemus superare malitiam; et ipsi videlicet animum ab hujusmodi nebulis quas hostis aspergere gaudet, in quantum possumus, serenando, et pii defensoris perpetuum flagitando praesidium, qui potens est, quamlibet indignis precatoribus, et puram orandi et perfecte impetrandi concedere gratiam. Multum autem juvat orationis puritatem, si omni loco vel tempore nos ab actibus temperemus illicitis: si semper ab otiosis [Col. 1434D] sermocinationibus auditum pariter castigemus et linguam, si in lege Domini ambulare et testimonia ejus assuescamus toto corde scrutari. Quaecunque enim saepius agere, loqui vel audire solemus, eadem necesse est saepius ad animum, quasi solitam propriamque recurrant ad sedem. Et sicut volutabra sues palustria, columbae limpida solent frequentare fluenta, ita cogitationes impuram mentem immundae perturbant, castam spiritale sanctificant. Sane, si ad exemplum Chananaeae mulieris in orando perstamus fixique manemus, aderit gratia Conditoris nostri, quae cuncta in nobis errata recorrigat immunda sanctificet, turbulenta serenet. Fidelis namque et justus est, ut remittat nobis peccata nostra [Col. 1435A] et emundet nos ab omni iniquitate; si ad illum sedula mentis voce clamamus; qui vivit et regnat cum Patre in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum, Amen.
Augustinus de laude Psalmorum dicit:
Omnes virtutes in psalmis invenies, si a Deo merueris, ut tibi revelet secreta psalmorum. Si vis pro peccatis tuis poenitentiam agere, et confessionem peccatorum tuorum, et veniam rogare delictis; quantum valeas, non celeritate verborum, sed mente cogitando ac scrutando, decanta septenos Davidicos poenitentiae psalmos, quorum initium est duo: Domine, ne in ira; et duo: Domine exaudi; et: Beati quorum; nec non: Miserere mei, Deus, secundum; atque: De profundis; et celerrimam invenies [Col. 1435B] clementiam Dei, totam mentem spiritali: gaudio ac laetitia illuminare, et magnam spem de indulgentia tibi promittere.
Si vis orare, permitte mentem tuam in virtute psalmorum, quorum initium est: Ad te, Domine, levavi; et: Deus, in te speravi, Domine; nec non: Inclina, Domine; et: Deus, in adjutorium meum; Deus, in nomine tuo; Deus, misereatur nostri; et: Exaudi, Domine, justitiam meam; et nullatenus poteris propria lingua nec humano sensu tam perfecte miseriam tuam ac tribulationem, angustiamque diversarum tentationum explicare, et illius misericordiam implorare quam his psalmis et caeteris similibus.
Si vis omnipotentem Deum laudare, et ipsius [Col. 1435C] majestati, omnium beneficiorum suorum, quibus humano generi ab initio mundi in Veteri Testamento per patriarchas et prophetas, in Novo quoque per incarnationem sempiterni Filii sui misertus est, gratias agere, decanta illos psalmos quorum titulus Alleluia est.
Haec, quorum initium est, vel, Confitemini, aut, Laudate Dominum, vel Laudate Deum, aut etiam, Benedic anima mea; et super omne mel et favum omnipotenti Deo dulce munus offeres, si his psalmis continue illum laudes ac magnifices.
Si diversis tribulationibus afflictus sis, et vel humanis vel spiritalibus tentationibus undique astrictus, et tibi videris a Deo esse derelictus, qui [Col. 1436A] plerumque sanctos ad tempus derelinquit probandos, et per id tibi videtur tentationem majorem esse quam tolerari possit, intima mente decanta illos psalmos quorum caput: Deus, Deus meus, respice in me; Exaudi, Deus, orationem meam cum tribulor; Salvum me fac, Deus, et clemens Dominus statim te adjuvabit, et tentationem quam pateris tolerare poteris. Si tibi praesens vita fastidiosa sit et animum tuum [nil inferiorum] delectat, supernam patriam contemplare, et omnipotenti Deo ardenti desiderio, intenta mente, hos psalmos decanta: Quemadmodum desiderat cervus; et: Quam dilecta tabernacula tua; Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo, et clemens Deus citius mentem tuam consolabitur.
[Col. 1436B] Si te in tribulationibus a Deo derelictum intelligas, compuncto corde canta hos psalmos: Usquequo, Domine; Deus, auribus nostris audivimus; Miserere mihi, Domine; Exaudi, Deus, orationem meam, et ne despexeris deprecationem meam; In te, Domine, speravi; et Deus te laetificabit statim.
Post acceptam autem quietem ac prosperitatis tempus, hos psalmos decanta: Benedicam Dominum in omni tempore; Benedic, anima mea, Domino: Exaltabo te, Deus meus Rex; et omni tempore, sive prosperitatis, sive adversitatis, semper hymnum trium puerorum decanta, quia nullus mortalis virtutem hujus hymni explicare potest, in quo omnis creatura ad laudandum Creatorem invocatur
Si volueris in toto corde te exercere in divinis [Col. 1436C] laudibus, psalmum Beati immaculati decanta, in quo nullus pene versus est ubi non sit vel via Dei, vel lex, vel mandatum, sive praecepta Dei, vel verba, aut justificationes, vel judicia, aut sermones Dei descripti.
Mementote, quomodo S. Samuel propheta, etiam in Veteri Testamento docuit, dicens: Praeparate corda vestra Domino, et servite ei soli, et liberabit vos de manibus inimicorum vestrorum.
Videte qualiter mandat hymnum trium puerorum decantare, et omnes creaturas per intervalla ad Deum laudandum provocare: non sicut vos canitis, confuse, nullam differentiam facientes, sed currendo, et non separando verba, quod necesse est ut emendetis.
Ordo rerum
- [Col. 1435C] Praefatio Anastasii. col. 9
- Breve compendium monumentorum seu singularum actionum synodi. 23
- Actio prima. 27
- [Col. 1436C] Actio secunda. 47
- Actio tertia. 55
- Actio quarta. 63
- Actio quinta 73
- Actio sexta. 81
- Actio septima. 99
- Actio octava. 119
- Actio nona. 129
- Actio decima. 147
- [Col. 1437] Regulae synodi ad diversa. 150
- Terminus sanctae synodi. 162
- Basilii imp. allocutio ad synodum. 170
- Subscriptiones. 175
- Epistola encyclica synodi. 183
- Praefatio Anastasii. 195
- Constantini et Irenes divalis sacra. 199
- Apologeticus ad populum a Tarasio. 201
- Conscriptio de gestis concilii. 203
- Actio prima. 205
- Actio secunda. 233
- Actio tertia. 249
- Actio quarta 271
- Actio quinta. 351
- Actio sexta. 373
- Actio septima. 451
- Terminus sanctae synodi. 457
- Actio octava. 477
- Canones ecclesiastici. 479
- Sermo laudatorius synodi. 488
- Pars prima. 511
- Pars secunda. 537
- Ad Anastasii Bibliothecarii Collectanea admonitio praevia. 553
- ANASTASII BIBLIOTHECARII COLLECTANEA. 557
- Joannis papae ad Constantinum imperatorem apologia pro Honorio papa. 561
- Diffloratio ex epistola sancti Maximi ad Marinum presbyterum. 567
- Item ad Petrum illustrem. 573
- Synodica sanctissimi Theodori papae ad Paulum patriarcham CP. 577
- Commemoratio quid legati Romani Constantinopoli gesserint. 583
- Commemoratio quid gestum sit in sanctum Martinum papam. 591
- Relatio monitionis Maximi principibus. 603
- Item Anastasio. 621
- Item Monachis. 623
- Tomus relationum de dogmatibus. 625
- Anastasii presbyteri epistola. 659
- Prologus testimoniorum. 666
- Anastasii syllogismi. 673
- Posteriora S Hippolyti testimonia. 679
- Scholion breviter varia declarans. 681
- Incipiunt Acta. 691
- Maii monitum ad prologum subseq. 703
- Anastasii Bibliothecarii prologus. 704
- HISTORIA ACEPHALA SS. MM. CYRI ET JOANNIS. 705
- VITA JOANNIS ELEEMOSYNARII. 713
- INCIPIT PASSIO S. DEMETRII MART 715
- ACTA SANCTAE CRISPINAE VIRG. ET MART. 727
- TRANSLATIO SERMONIS S. THEODORI STUDITAE DE S. BARTHOLOMAEO APOSTOLO. 729
- EPISTOLA I. 737
- EPISTOLA II. 739
- EPISTOLA III. 741
- Incipit prologus Anastasii in Passionem 1480 martyrum. 743
- Notitia historica in Erchembertum. 744
- ERCHEMBERTI HISTORIA LANGOBARDORUM. 745
- Notitia historica. 783
- Angilberti versus ad Ludovicum regem Francorum. 784
- Expositio super visiones Apocalypsis. 785
- Vita Stephani papae V. 785
- EPISTOLAE, DIPLOMATA ET PRIVILEGIA. 786
- Epistola ad Basilium imperatorem. ibid.
- Epistola ad Stephanum papam. 789
- Epistola ad Guidonem comitem. 793
- Diploma pro monasterio Corbiensi. 794
- Epistola ad episcopos Orientales. 795
- Epistola ad Sulconem. 796
- Epistola ad Lentbertum. 797
- Epistola ad Paulum. 798
- [Col. 1438] Epistola ad Romanum 798
- Epistola ad Dominicum. ibid.
- Epistola ad Clerum. 799
- Epistola ad episcopos Colonienses. 800
- Variae epistolae ad caeteros diversos. 801
- Querimonia Egilmari ad Stephanum papam. 808
- Responsio Stephani. 811
- Privilegium pro ecclesia Placentina. 812
- Privil. Huoggi concessum. 813
- Privil. pro monasterio S. Lindgeri. 814
- Privil. pro monasterio Hertiensi. 815
- Privil pro monasterio Alexandri. 816
- Epist. ad Herimannum episcop. 817
- Notitia historica. 822
- Invectiva in Romam pro Formoso. 823
- Epist. I.—Ad monach. S. Theuderii. 837
- Epist. II.—Ad Stylianum. 839
- Epist. III.—Ad Herimannum. 840
- Epist. IV.—Ad Eccles. Gerundensem. 841
- Epist. V.—Ad Adalgarium. 842
- Epist. VI. Ad Gerimannum. 843
- Epist. VII—Ad Bernonem. 845
- Epist VIII.—Ad episcopos Angliae. 846
- Nota Davidis Wilkins. 848
- Observatio Antonii Pagii. 850
- Notitia historica. 853
- EPISTOLAE ET PRIVILEGIA. 855
- Epist. I.—Ad Arnustum. 856
- Epist. II.—Ad Aribertum. 857
- Privilegium pro monasterio. Vizeliacensi. 858
- Epistola—Ad Riculfum. 859
- Notitia historica. ibid.
- Carmina. ibid.
- Notitia historica. ibid.
- Regula solitariorum. ibid.
- VITA S. WALPURGIS. 865
- LIBER primus. 867
- LIB. II. 878
- LIB. III. 882
- LIB. IV. 887
- Appendix in S Walpurgem. 891
- PRAEFATIONES WOLFHARDI IN LIBROS SUOS XII DE ACTIS SS. 894
- Monitum. 897
- TRADITIONES EMMERAMMENSES. 899
- LIBER PRIMUS. 901
- Cap. I.—De commutatione Hludovici regis quorumdam clericorum. 901
- Cap. II.—Traditio Ekkiperti comitis. 901
- Cap. III.—De Maria ad Chamba. 902
- Cap. IV.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum, et Egilolfum. 904
- Cap. V.—Complacitatio inter Ambrichonem episcopum et Arndeonem. 904
- Cap. VI.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Otkarium episcopum. 905
- Cap. VII.—Donatio Hludovici regis de Maninsea. ibid.
- Cap. VIII.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Amalpertum. 906
- Cap. IX.—Commutatio inter Ambirchonem episcopum et Engilpertum comitem. 906
- Cap. X.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Alawihum presbyterum. 907
- Cap. XI.—Complacitatio inter Ambrichonem episcopum et Baldricum diaconum. 907
- Cap. XII.—Commutatio inter Baturicum episcopum et Sigimodum abbatem. 908
- Cap. XIII.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Gundpertum. 908
- Cap. XIV.—Complacitatio inter Erchanfridum episcopum atque David. 909
- [Col. 1439] Cap. XV.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Adalbertum.
- Cap. XVI.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Chrestingum. 910
- Cap. XVII.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Ogonem. 911
- Cap. XVIII.—Commutatio inter Berehtgundam et Grimharium. 911
- Cap. XIX.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Winichonem. 912
- Cap. XX.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Ellimpoldum. 913
- Cap. XXI.—Commutatio inter Ambrichonem et Regimpertum 913
- Cap. XXII.—Commutatio inter Ambrichonem et Ekkihardum. 913
- Cap. XXIII.—Complacitatio inter Ambrichonem episcopum et Gundbatonem diaconum. 914
- Cap. XXIV.Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Ernustum.
- Cap. XXV.—Commutatio inter Ambrichonem et Richelmum. 915
- Cap. XXVI.—Traditio Avalunae. 915
- Cap. XXVII.—Traditio Rotharii cujusdam Romani. 915
- Cap. XXVIII.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Richowonem. 916
- Cap. XXIX.—Commutatio inter Ambrichonem et Engilmarum et fratres ejus. 917
- Cap. XXX.—Commutatio inter Ambrichonem et Salamanum. 917
- Cap. XXXI—Commutatio inter Ambrichonem et Rathardum et fratrem ejus. 917
- Cap. XXXII.—Commutatio inter Ambrichonem et Altodum diaconum. 917
- Cap. XXXIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Lantpertum. 918
- Cap. XXXIV.—Commutatio inter Ambrichonem et Adolfum. 918
- Cap. XXXV.—Commutatio inter Ambrichonem et Polonem. 919
- Cap. XXXVI.—Commutatio inter Ambrichonem et Posonem. 919
- Cap. XXXVII.—Commutatio inter Ambrichonem et Hahardum. 919
- Cap. XXXVIII.—Traditio Hiltigardae ad Mencinpah. 920
- Cap. XXXIX.—Traditio Engilberti atque Gundperti diaconi. 920
- Cap. XL.—Commutatio inter Ambrichonem et Morenzonem. 921
- Cap. XLI.—Commutatio inter Ambrichonem et Ekkiricum. 921
- Cap. XLII.—Traditio Engilmari presbyteri. 921
- Cap. XLIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Otmarum. 922
- Cap. XLIV.—Traditio Otherti Castaldi. 922
- Cap. XLV.—Traditio Einhardi presbyteri et Erhardi. 922
- Cap. XLVI.—Commutatio inter Ambrichonem et Arrmodum. 923
- Cap. XLVII.—Complacitatio quam Thevit et Erhett uxor ejus fecerunt. 923
- Cap. XLVIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Gerpertum. 924
- Cap. XLIX.—Commutatio inter Ambrichonem et Witoldum. 924
- Cap. L.—Traditio Chocilonis comitis. 924
- Cap. LI.—Commutatio inter Ambrichonem et Alawicum. 925
- Cap. LII.—Commutatio inter Ambrichonem et Rodoldum. 925
- Cap. LIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Truthardum. 925
- Cap. LIV.—Commutatio inter eosdem. 926
- Cap. LV.—Commutatio inter Ambrichonem et Altodum. 926
- Cap. LVI.—Commutatio inter Ambrichonem et Altodum. 926
- Cap. LVII.—Commutatio inter Ambrichonem et Folricum. 926
- Cap. LVIII.—Commutatio inter Engilscalchum et Engilbertum. 926
- Cap. LIX.—Traditio ejusdem feminae quae vocatur Sicca. 927
- Cap. LX.—Commutatio inter Erchanfridum et Perehthardum. 927
- Cap. LXI.—Commutatio-inter Ambrichonem et Richonem. 927
- [Col. 1440] Cap. LXII.—Commutatio inter Ambrichonem et Gisalam. 928
- Cap. LXIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Tatonem. 928
- Cap. LXIV.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Altodum diaconum. 928
- Cap. LXV.—Commutatio inter Ambrichonem et Ellimpurgam. 929
- Cap. LVI.—Commutatio inter Ambrichonem et Paldricum. 929
- Cap. LXVII.—Traditio Rihpaldi abbatis. 929
- Cap. LXVIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Rodolfum comitem 930
- Cap. LXIX.—De Maria ad Bramam fluvium. 931
- Cap. LXX.—Traditio Rihpaldi abbatis ad Sezpah. 931
- Cap. LXXI.—Traditio Willihelmi comitis. 932
- Cap. LXXII.—Traditio Willihelmi comitis. 933
- Cap. LXXIII.—Traditio Ratpodi comitis. 933
- Cap. LXXIV.—Commutatio inter Erchanfridum et Eparhorum. 934
- Cap. LXXV.—Complacitatio inter Ambrichonem et Adalfridum. 934
- Cap. LXXVI.—Commutatio inter Erchanfridum et Hartwigum episcopos. 934
- Cap. LXXVII.—Commutatio inter Baturicum episcopum et Erchampertum. 935
- Cap. LXXVIII.—Commutatio inter Appolonium abbatem et Erchanfridum diaconum. 936
- Cap. LXXIX.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Eckilindam. 937
- Cap. LXXX.—Commutatio inter Baturicum episcopum et Ucciandum. 938
- Cap. LXXXI.—Traditio Andarbodi archipresbyteri. 939
- Cap. LXXXII.—Traditio Hawardi. 940
- Cap. LXXXIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Swidkarium. 940
- Cap. LXXXIV.—Commutatio inter Ambrichonem et Altonem. 940
- Cap. LXXXV.—Commutatio inter Ambrichonem et Engilpertum comitem. 941
- Cap. LXXXVI.—Commutatio inter Ambrichonem et Riupatonem. 941
- Cap. LXXXVII.—Commutatio inter Ambrichonem et Gundpattonem diaconum. 941
- Cap. LXXXVIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Baldricum. 942
- Cap. LXXXIX.—Commutatio inter Ambrichonem et Altmannum. 942
- Cap. XC.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Pernuvinum. 942
- Cap. XCI.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Witagovonem. 943
- Cap. XCII.—Commutatio inter Ambrichonem et Swidgarium. 943
- Cap. XCIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Repinhohum. 943
- Cap. XCIV.—Commutatio inter Ambrichonem et Hattonem. 943
- Cap. XCV.—Commutatio inter Ambrichonem et Waldgarium. 944
- Cap. XCVI.—Commutatio inter Ambrichonem et Altoldum diaconum. 944
- Cap. XCVII.—Commutatio inter Ambrichonem et Ehamarum et Helmpertum. 945
- Cap. XCVIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Engildeonem comitem. 945
- Cap. XCIX.—Traditio Polonis. 945
- Cap. C.—Commutatio inter Ambrichonem et Hartwigum. 945
- Cap. CI.—Commutatio inter Ambrichonem et Engilhardum. 945
- Cap. CII.—Commutatio inter Ambrichonem et Helfricum. 946
- Cap. CIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Ogonem. 946
- Cap. CIV.—Commutatio inter Ambrichonem et Engilscalchum. 946
- Cap. CV.—Commutatio inter Ambrichonem et Chunipertum comitem. 947
- Cap. CVI.—Commutatio inter Ambrichonem et Wicpertum. 947
- Cap. CVII.—Commutatio inter Ambrichonem et Ogisum presbyterum. 947
- Cap. CVIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Helmpertum. 948
- Cap. CIX—Commutatio inter Ambrichonem et Adalricum. 948
- [Col. 1441] LIBER SECUNDUS. 948
- Cap. I.—Commutatio inter Ambrichonem et Unlazum. 948
- Cap. II.—Commutatio inter Ambrichonem et Ouvardum presbyterum. 948
- Cap. III.—Commutatio inter Ambrichonem et Rafoldum atque Truhmannum. 949
- Cap. IV.—Commutatio inter Ambrichonem et Liutpertum. 949
- Cap. V.—Commutatio inter Ambrichonem et Fries. 949
- Cap. VI.—Commutatio inter Ambrichonem et Wolfpertum. 950
- Cap. VII.—Complacitatio inter Ambrichonem et Hiltonem abbatem. 950
- Cap. VIII.—Commutatio inter Ambrichonem et regem. 950
- Cap. IX.—Commutatio inter Ambrichonem et episcopum et Engilpertum comitem. 950
- Cap. X.—Commutatio inter Ambrichonem et Reginharium. 951
- Cap. XI.—Commutatio inter Ambrichonem et Pataricum. 951
- Cap. XII.—Traditio Rodharii, et quasi cujusdam complacitatio Stomachi inter Ambrichonem et Rodharium. 952
- Cap. XIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Pernvuinum. 952
- Cap. XIV.—Commutatio inter Ambrichonem et Otonem. 952
- Cap. XV.—Commutatio inter Ambrichonem et Hadpertum. 952
- Cap. XVI.—Commutatio inter Hiltigardam et Richolfum presbyterum. 953
- Cap. XVII.—Commutatio inter Ambrichonem et Atonem. 953
- Cap. XVIII.—Communatio inter Ambrichonem et Hittiperonem. 953
- Cap. XIX.—Commutatio inter Ambrichonem et Lantfridum. 953
- Cap. XX.—Commutatio inter Ambrichonem et Atonem. 954
- Cap. XXI.—Commutatio inter Ambrichonem et Eigil. 954
- Cap. XXII.—Commutatio inter Ambrichonem et Sigipertum. 954
- Cap. XXIII.—Complacitatio Sandrati archipresbyteri. 954
- Cap. XXIV.—Complacitatio inter Ambrichonem et Aspertum cancellarium. 955
- Cap. XXV.—Commutatio inter Helfricum et Pactonem. 956
- Cap. XXVI.—Commutatio inter Ambrichonem et Liutgarium. 956
- Cap. XXVII.—Commutatio inter Ambrichonem et Wattungum. 956
- Cap. XXVIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Perathgerum. 956
- Cap. XXIX.—Commutatio inter Ambrichonem et Anamodum. 957
- Cap. XXX.—Commutatio inter Ambrichonem et Epam. 957
- Cap. XXXI.—Commutatio inter Cundrammum et Avonem. 957
- Cap. XXXII.—Commutatio inter Adalbium majorem et Meginhardum. 957
- Cap. XXXIII.—Commutatio inter Ambrichonem et Ermpertum presbyterum. 957
- Cap. XXXIV.—Commutatio inter Ermpertum presbyterum et Sigifridum. 958
- Cap. XXXV.—Commutatio inter Ambrichonem et Altimarum atque Cundramnum. 958
- Cap. XXXVI.—Traditio Adalungi archipresbyteri. 958
- Cap. XXXVII.—Commutatio inter Gerbetum advocatum et Oluiam. 958
- Cap. XXXVIII.—Complacitatio inter Aspertum et Matharium. 959
- Cap. XXXIX.—Commutatio inter Aspertum et Wikkernum diaconum. 959
- Cap. XL.—Commutatio inter Aspertum episcopum et Amalpertum, et Pernhardum atque Richonem 959
- Cap. XLI.—Commutatio inter Ambrichonem episcopum et Herrandum. 960
- Cap. XLII.—Complacitatio inter Aspertum episcopum et Adamarum atque Sahlindam. 960
- [Col. 1442] Cap. XLIII.—Commutatio inter Aspertum episcopum et Reginhohum. 960
- Cap. XLIV.—Commutatio inter Aspertum episcopum et Sigifridam viduam. 960
- Cap. XLV.—Commutatio inter Aspertum episcopum et Ratfridum. 961
- De Juribus ac privilegiis imperatorum in imperio Romano. 962
- I.—Privilegium pro monasterio San-Dionysiano. 968
- II.—Epistola ad Fortunatum Gradensem patriarcham. 969
- III.—Epistola ad Alim Sabionensem episcopum et ad alios provinclae Bajoariorum episcopos. 970
- IV.—Epistola ad omnes fideles. 971
- V.—Epistola ad Wolperium Viennensem archiepiscopum. 971
- VI.—Diploma pro ecclesia S. Martini Turonensi 971
- Bulla pro monasterio Farfensi. 973
- I.—Bulla pro monasterio Farfensi. 977
- II.—Epistola ad Bernadum Ambroniacensem abbatem. 979
- III.—Bulla pro monasterio S. Vincentii ad Vulturnum. 980
- IV.—Epistola ad omnes Christianos ad partis Aquilonis. 982
- V.—Epistola ad Stephanum Cadurcensem episcopum. 984
- I.—Fragmentum privilegii Eugenii II, pro ecclesia S. Petri Rothomagensi. 985
- II.—Ritus probationis per aquam frigidam ab Eugenio papa II institutae. 985
- III.—Litterae Eugenii II in gratiam coenobii Agaunensis. 987
- IV.—Privilegium Eugenii II pro monasterio Lauriacensi. 989
- I.—Privilegium Gregorii IV Rabano abbati datum. 991
- II.—Bulla pro monasterio Patavino sanctae Justinae. 993
- III.—Epistola ad episcopos et alios Dei fideles per Galliam constitutos de dignitate et privilegiis monasterii Floriacensis. 995
- IV.—Gregorii IV epistola ad Otgarium archiepiscopum Moguntinum. 998
- Epistola ad Anscharium Hamburgensem episcopum. 998
- I.—Epistola ad Anscharium Hamburgensem archiepiscopum. 1000
- II.—Privilegium pro monasterio Salvatoris Fuldensi. 1000
- III.—Epistola Lothario et Ludovico Augustis. 1001
- IV.—Epistola Ritae comitissae. 1001
- I.—Confirmatio privilegiorum Corbeiae. 1002
- II.—Privilegium pro monasterio Salvatoris Fuldensi. 1010
- III.—Privilegium pro civitate Interamnensi. 1011
- I.—Privilegium pro monasterio Salvatoris Fuldensi. 1011
- II.—Bulla qua confirmat diploma Caroli Magni pro monasterio S. Dyonysii. 1013
- III.—Bulla pro monasterio Sublacensi. 1015
- IV.—Epistola ad Adonem archiepiscopum Viennensem 1015
- I.—Bulla Joanni episcopo Arietino concessa pro fundatione monasterii S. Mariae in Balneo Aemilia. 1015
- II.—Adriani II. Bulla pro monasterio Corbeiensi. 1018
- III.—Epistola ad Salomonem regem Britannorum. 1020
- Epistola ad Adalgarium archiepiscopum. 1021
- Praefatio in Expositionem psalmorum. Exponit quam utilis sit psalmorum meditatio. 1022
- SERMO DE SANCTO MATHIA. 1023
- Cap. I.—S. Mathiae electio in discipulum et dein apostolum Christi. 1023
- Cap. II.—Electio S. Matthiae sorte facta. Donum linguarum in Pentecoste collatum. Privilegium cum Christo judicandi mundum. 1027
- Versus ad tumulum sancti Remigii. 1033
- Miracula B. Martini. 1035
- Notitia historica. 1051
- Epistola ad Ludovicum regem. 1052
- Notitia historica. 1053
- DE ORDINATIONIBUS A FORMOSO PAPA FACTIS. 1054
- Praelatio Joannis Morini, congregationis Oratorii presbyteri. 1054
- Praefatiuncula auctoris. 1059
- Cap. I.—Ablatio ex decretali epistola Anteri papae. 1061
- Cap. II.—De sancto Gregorio. 1061
- Cap. III.—Nomina episcoporum qui transmigraverunt ad aliam sedem. 1062
- Cap. IV.—De his autem et apud chronica Graeca ita legitur. 1062
- Cap. V.—Quod BB. Gregorius atque Basilicus, non ignari fuerunt Nicaeni concilii. 1062
- Cap. VI.—De vitanda episcoporum transmutatione de sede ad sedem, ex concilio Nicaeno. 1063
- Cap. VII.—Qualiter Chalcedonensis synodus idem Nicaenum intelligat. 1063
- Cap. VIII.—Quod auctoritate sancti Leonis papae Chalcedonense concilium sit institutum. 1063
- Cap. IX.—Sancti Leonis papae. 1063
- Cap. X.—Gelasii papae. 1063
- Cap. XI.—Osii capitulum. 1064
- Cap. XII—Quod idem Osius non catholice dixerit. 1064
- Cap. XIII.—Sancti Augustini de hoc ipso. 1064
- Cap. XIV.—Interrogatio super Osii definitione. 1065
- Cap. XV.—Quo fine suum sapere Osius conclusit. 1065
- Cap. XVI.—Testimonia de ordinationibus Formosae et sancti Leonis. 1066
- Cap. XVII.—Sancti Gregorii papae quia sicut denuo baptizari quisquam non potest, ita denuo in id ipsum consecrari ad Joannem episcopum Ravennatis ecclesiae. 1066
- Cap. XVIII.—Unde supra in canonibus apostolorum. 1066
- Cap. XIX.—Anastasii papae, quod eos quos post damnationem suam, vel baptizavit, vel ordinavit Acacius, nulla laesionis portio attingat ad Anastasium imperatorem. 1066
- Cap. XX.—Ejusdem quod mali bona ministrando, sibi tantummodo noceant, nec Ecclesiae sacramento commaculent. 1067
- Cap. XXI.—Unde supra S. Augustini contra Parmenianum Donastitam. 1067
- Cap. XXII.—Quod Bonosiaci clerici cum suis honoribus sint recepti, Innocentii papae. 1067
- Cap. XXIII.—Nicaena synodus clericos qui Cathari dicuntur, ita recipi jubet. 1068
- Cap. XXIV.—De Anatolio licet male ordinato, tamen non expulso. 1068
- Cap. XXV.—De Liberio. 1068
- Cap. XXVI.—Quod Vigilii ordinationes nemo removere ausus fuit. 1069
- Cap. XXVII.—Quia excepto Liberii sacrilegio, quod pessimum est, Vigilius pejora commisisse dignoscitur, quam Formosus. 1069
- Cap. XXVIII.—Quod qui papae Formosi sacram ordinationem nihil esse, vel fuisse causatur, Christianae religionis, sit inimicus. 1070
- Cap. XXIX.—Quod si aemulatoribus illis papa Formosus displicet non externis et longinquis sed Romano populo imputare debent. 1071
- [Col. 1444] Cap. XXX.—Utrum vere sit sacerdos, vel levita, vel subdiaconus, qui ad subvertendam eamdem ordinationem se cuiquam juramento constrinxit. 1071
- Cap. XXXI.—Ex concilio Chalcedonensi de conjuratione vel conspiratione. 1071
- Cap. XXXII.—Quod ad faciendam iniquitatem nulli unquam sit obtemperandum. 1071
- Cap. XXXIII.—Quod illud Evangelii: Omnia quae dixerint vobis servate et facite, solummodo in bonam partem accipiendum sit. 1072
- Cap. XXXIV.—Quod ad scelera committenda nullius excommunicatio sit observanda. 1072
- Cap. XXXV.—De observanda excommunicatione, et quod aliud sint pontificales sedes et aliud praesidentes. 1073
- Cap. XXXVI.—De injusta pastoris obligatione. 1073
- Cap. XXXVII.—Unde supra in Salomone. 1074
- Cap. XXXVIII.—Item ibidem. 1074
- Cap. XXXIX.—Unde supra sancti Gregorii papae. 1074
- Cap. XL.—De universali concilio exspectando. 1074
- TRACTATUS QUI Infensor ET Defensor DICITUR. 1074
- Praefatiuncula ad modum interrogationis et responsionis. 1074
- Epistola praevia ad Leonem Nolanum episcopum. 1077
- Incipit textus. 1077
- Cap. I.—Quod ordinatio quam papa Formosus fecit, rata et legitima esse probabiliter ostendatur, etiam si ipsa Formosus, ut aiunt, non rite fuerit ordinatus. 1077
- Cap. II.—Testimonia quae papa Anastasius contulit in defensionem ordinationum quas haereticus fecit Acacius. 1079
- Cap. III.—Quomodo Spiritus sanctus disciplinae effugiat fictum. 1079
- Cap. IV.—Quod Constantini Neophyti ordinatio contra statuta SS. Patrum deposita sit. 1080
- Cap. V.—Quod ejusdem praevaricationis sit iterata consecratio cujus praevaricationis est iteratum baptisma. 1082
- Cap. VI.—Quod ejusdem praevaricationis sit iterata consecratio, cujus praevaricationis sunt haeretici qui catholicos rebaptizare audent. 1082
- Cap. VII.—Quod minor culpa quam iterata consecratio infra haereseon denotationes inveniatur admista. 1082
- Cap. VIII.—Adversus eos qui se excusant dicentes: Inviti denuo in idipsum consecrati sumus. 1083
- Cap. IX.—Adversus eos qui dicunt, non perdet Deus multitudinem peccatorum. 1083
- Cap. X.—Ut qui semel et iterum in eodem gradu consecratus est a sacro ministerio sit excludendus. 1084
- Cap. XI.—Ut juramentum quod ad scelus committendum pertinet, non sit observandum. 1085
- Cap XII.—Ut ad synodum quae manifeste contra catholicam rectitudinem agit non sit occurrendum. 1086
- Cap. XIII.—Quod praepositorum culpa nec omnes tegendae sint nec omnes denudandae. 1086
- Cap. XIV.—Ut excommunicatio quae ad facinus commitendum pertinet non sit observanda. 1087
- Cap. XV.—De eo quod scriptum est: sive juste sive injuste obliget pastor, gregi timendum est. 1087
- Cap. XVI.—De eo quod scriptum est: omnia quae dixerint vobis, servate, et facite. 1088
- Cap. XVII.—Quod ad peccandum nullius potestati sit obtemperandum. 1088
- Cap. XVIII.—Quod aliud sint pontificales sedes et aliud praesidentes, et quia raesidentes per devia sequendi non sint. 1089
- Cap. XIX.—De eo quod scriptum est: Quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo. 1089
- Cap. XX.—Qualiter Formosus post depositionem apostolica auctoritate reconciliatus sit. 1089
- Cap. XXI.—Quia plurimi sacerdotum depositi fuerunt et post modum reconcilia. 1091
- Cap. XXII.—Ut id quod incertum est solius Dei judicio sit relinquendum et de episcopis qui de sede ad aliam sedem translati sunt. 1092
- Cap. XXIII.—Quod Osius non catholice dixerit Nec laicam in fine communionem accipiat.
- Cap. XXIV.—De eo qui semel in qualibet ecclesia lector exstiterit. 1093
- Cap. XXV.—Ut absque necessitate, vel certis existentibus causis, episcopus de sede ad sedem transire non debeat. 1094
- Cap. XXVI.—Quod quando Formosus intronizatus est, non id quod episcopus erat iterum acceperit, sed augmentum apostolicae dignitatis, quod non habebat, susceperit. 1096
- [Col. 1445] Cap. XXVII.—Ut qui simultates et lites inter se habent, alter eorum adversus alterum non possit testimonium proferre. 1097
- Cap. XXVIII. Quod humanum judicium quatuor personis justissime comprobatur. 1097
- Cap. XXIX.—De concilio quod in Ravennati urbe pro Formoso ejusque ordinatione factum est. 1098
- Cap. XXX.—De scelere quod in cadaver papae Formosi perpetratum est. 1098
- Cap. XXXI.—Quod ad testificandum quae recta sunt nullius gentis homo prohibendus sit. 1098
- Cap. XXXII.—Quod juramentum etiam per vim datum, si ad peccandum non pertinet, irrefragabiliter sit observandum. 1101
- INCIPIT LIBER CUJUSDAM REQUIRENTIS ET RESPONDENTIS, SEU AUXILII LIBELLUS SUPER CAUSA ET NEGOTIO FORMOSI PAPAE. 1102
- Monitum ad lectorem. 1102
- [Col. 1446] Incipit liber. 1102
- CHRONICON SEBASTIANI Salmanticensis episcopi, sub nomine Alphonsi tertii vulgatum. 1111
- Monitum. 1111
- Incipit Chronicon. 1112
- CHRONICON ALBELDENSE, auctore forte Dulcidio Salmaticensi episcopo, continuatore autem Vigila monacho Albeldensi. 1124
- Monitum. 1124
- Praeludia Chronici. 1125
- Incipit Chronicon. 1127
- Rhythmus de morte Fulconis episcopi Rhemensis. 1145
- Carmen acrostichum ad Guillelmum Blesensium comitem. 1148
- LIBER DE PONTIFICUM ROMANORUM VITIS. 1150
- [Col. 1445] Praefatio. 1149
- I.—S. Petrus apostolus. 1151
- II.—S. Linus. 1152
- III.—S. Cletus. 1152
- IV.—S. Clemens. 1152
- V.—S. Anacletus. 1157
- VI.—S. Evaristus. 1160
- VII.—S. Alexander. 1161
- VIII.—S. Sixtus. 1162
- IX.—S. Telesphorus. 1162
- X.—S. Hyginus. 1163
- XI.—S. Pius. 1163
- XII.—S. Anicetus. 1164
- XIII.—S. Sother. 1164
- XIV.—S. Eleuterius. 1164
- XV.—S. Victor. 1165
- XVI.—S. Zephyrinus. 1165
- XVII.—S. Calixtus. 1166
- XVIII.—S. Urbanus. 1166
- XIX.—S. Pontianus. 1167
- XX.—S. Antherus. 1167
- XXI.—S. Fabianus. 1168
- XXII.—S. Cornelius. 1170
- XXIII.—S. Lucius. 1170
- XXIV.—S. Stephanus. 1171
- XXV.—S. Sixtus II. 1173
- XXVI.—S. Dionysius. 1174
- XXVII.—S. Felix. 1175
- XXVIII.—S. Eutychianus. 1176
- XXIX.—S. Caius. 1177
- XXX.—S. Marcellinus. 1178
- XXXI.—S. Marcellus. 1179
- XXXII.—S. Eusebius. 1179
- XXXIII.—S. Melchiades. 1180
- XXXIV.—S. Silvester. 1181
- XXXV.—S. Marcus. 1182
- XXXVI.—S. Julius. 1183
- XXXVII. S. Liberius. 1183
- XXXVIII.—S. Felix II. 1185
- XXXIX.—S. Damasus. 1188
- XL.—S. Siricius. 1189
- XLI.—S. Anastasius. 1192
- XLII.—S. Innocentius. 1192
- XLIII.—S. Zosimus. 1198
- XLIV.—S. Bonifacius. 1199
- XLV.—S. Coelestinus. 1199
- XLVI.—S. Sixtus III. 1200
- XLVII.—S. Leo I. 1201
- XLVIII.—S. Hilarius. 1208
- XLIX.—S. Simplicius. 1209
- L.—S. Felix III. 1209
- LI.—Gelasius. 1210
- LII.—S. Anastasius II. 1216
- LIII.—S. Symmachus. 1217
- LIV.—S. Hormisda. 1220
- LV.—S. Joannes. 1222
- LVI.—S. Felix IV. 1223
- LVII.—Bonifacius II. 1223
- LVIII.—Joannes. II. 1224
- LIX.—S. Agapetus. 1224
- LX.—S. Silverius. 1224
- LXI.—Vigilius. 1225
- LXII.—Pelagius. 1227
- LXIII.—Joannes III. 1227
- LXIV.—Benedictus. 1228
- LXV.—Pelagius II. 1228
- LXVI.—S. Gregorius. 1229
- LXVII.—Sabinianus. 1231
- LXVIII.—Bonifacius III. 1231
- LXIX.—Bonifacius IV. 1231
- LXX.—S. Deusdedit. 1231
- LXXI.—Bonifacius V. 1232
- LXXII.—Honorius. 1232
- LXXIII.—Severinus. 1234
- LXXIV.—Joannes IV. 1234
- LXXV.—Theodorus. 1234
- [Col. 1446] LXXVI.—S. Martinus. 1235
- LXXVII.—S. Eugenius. 1235
- LXXVIII.—S. Vitalianus. 1235
- LXXIX.—Adeodatus. 1235
- LXXX.—Donus. 1235
- LXXXI.—S. Agatho. 1236
- LXXXII.—S. Leo II. 1236
- LXXXIII.—Benedictus II 1236
- LXXXIV.—Joannes V. 1236
- LXXXV.—Conon. 1237
- LXXXVI.—Sergius 1237
- LXXXVII.—Joannes VI. 1237
- LXXXVIII.—Joannes VII. 1237
- LXXXIX,—Sisinnius. 1238
- XC.—Constantinus. 1238
- XCI.—S. Gregorius II. 1238
- XCII.—S. Gregorius III. 1238
- XCIII.—S. Zacharias. 1239
- XCIV.—Stephanus III. 1240
- XCV.—S. Paulus. 1240
- XCVI.—Stephanus IV. 1241
- XCVII.—S. Adrianus. 1241
- XCVIII.—Leo III. 1242
- XCIX.—Stephanus V. 1242
- C.—Paschalis. 1243
- CI.—Eugenius II. 1244
- CII.—Valentinus. 1244
- CIII.—Gregorius IV. 1244
- CIV.—Sergius II. 1244
- CV.—Leo IV. 1245
- CVI.—Benedictus III. 1250
- CVII.—Nicolaus I. 1251
- CVIII.—Adrianus II. 1254
- CIX.—Joannes VIII. 1255
- CX.—Marinus. 1255
- CXI.—Adrianus III 1255
- CXII.—Stephanus VI. 1255
- CXIII.—Formosus. 1256
- [Col. 1445] SAECULI IX AUCTORES ANONYMI. 1257
- EPISTOLA peregrinorum monachorum in monte Oliveti habitantium, ad Leonem III pontificem Romanum. 1257
- HOMILIA de Decimis et de Jejunio. 1261
- NARRATIO de monacho Cenomanensi ad canonicam vitam et habitum converso. 1263
- Epistola cleri Ravennatis ad Carolum Juniorem. 1267
- Fragmentum ex historia de conversione Baiorum et Carentanorum ad fidem Christianam quae circa annum 858 scripta est. 1269
- Excerptum e Libello de conversione Carentanorum. 1271
- LIBER DE COMPUTO
- Monitum. 1273
- Incipit prologus sancti Cyrilli Alexandrini episcopi de ratione Paschae. 1275
- Incipiunt capitula de Computo. 1278
- Expliciunt capitula libri de Computo. 1279
- Ad feriam inveniendam Feb. in Kal. XXXII usque ad finem. 1280
- De quota luna in Kal. Jan. 1280
- De luna in Kal. Jan. 1280
- Incipit computatio Graecorum vel Latinorum qualiter calculare debemus omnibus annis. 1281
- Hic invenies dies anni. 1281
- Ad Kal. inveniendas. 1282
- Incipit regula ad Kal. mensium inveniendas. 1282
- Incipit epacta solis. 1282
- Incipit reg. ad lectiones lunae. 1282
- Incipit epact. Idem ad lectiones lunares. 1282
- Incipit epacta secundum Latinos. 1282
- Incipit terminus quadragesimalis. 1282
- Incipit terminus paschalis. 1282
- Incipit iterum de termino paschali. 1283
- Incipit terminus ad Rog. 1283
- Incipit terminus Pentecostis. 1283
- De annis communibus et embolimaeis. 1283
- De Epistolis Graecorum. 1283
- Ratio qualiter secundum Latinos vel Graecos argumenta paschalia recto tramite invenire debeas. 1284
- Item quod verius est. 1284
- Item de die mensis et lunae paschalis ultimae qualiter celebretur. 1284
- Item apud Graecos. 1284
- Item apud Latinos. 1284
- Item de nativitate lunae. 1284
- Item alia. 1284
- De communi anno et embolimaeo. 1285
- Item de annis communibus et embolimaeis. 1285
- De quatuor differentiis lunae. 1287
- De celebratione sancti Paschatis. 1287
- De embolismo majori. 1287
- De augmento lunae. 1288
- De Kalendis mensium. 1288
- De feria monstranda in Kal. 12 mensium. 1288
- De epactis in Kal. 12 mensium. 1289
- Ad feriam in unoquoque mense. 1289
- Item de feria seu ad terminum paschalem. 1289
- De Epactis in XI Kalendas April. 1290
- De tempore mensium. 1290
- Item de tempore mensium. 1299
- De solstitiis et aequinoctiis. 1291
- Item de temporibus mensium. 1292
- De momento. 1292
- Item de momentis. 1293
- Item ad Bissextum. 1293
- Ad Bissextum inveniendum per 12 signa. 1294
- Ad quinque dies intercalares inveniendos per 12 signa. 1294
- De Punctis. 1295
- De diebus anni. 1296
- De ratione bissexti. 1296
- Item de bissexto. 1296
- Item de solstitio et aequinoctio. 1297
- De saltu lunae. 1297
- De lunae cursu. 1298
- De interrogatione 19 annorum cycli. 1298
- De mensibus. 1298
- De luna paschali. 1299
- Argumentum ad initium Quadragesimae inveniendum 1299
- Item ad Rogationes inveniendas. 1299
- Item ad Pentecostem inveniendam. 1299
- De suppotationibus. 1299
- De termino paschali. 1300
- De hebdomada. 1300
- Item de mensibus. 1301
- Item de mensibus et lunae longitudine. 1303
- De mense et interrogatione lunae. 1304
- Item de Punctis lunae. 1304
- Item de Numeris. 1306
- De incendio lunae. 1306
- De die solis orientis. 1306
- De die. 1307
- De nocte. 1307
- De 14 luna paschali. 1308
- Item de 14 luna paschali. 1308
- De die septimanae quotus sit. 1310
- De luna in Kal. Jan. et Kal. Apr. 1311
- De annis a principio mundi. 1312
- De numero annorum ab origine mundi usque ad adventum Domini. 1313
- De annis ab origine mundi vel incarnatione. 1313
- De prima luna primi mensis monstranda. 1314
- De bissexto monstrando per cylum solarem. 1314
- Argumenta de concurentibus monstrandis. 1315
- Ad annum praeparationem bissexti ab origine mundi. 1315
- De concurrentibus monstrandis per annos ab origine mundi. 1315
- De divisionibus temporum. 1315
- Item de atomis in primo momento. 1316
- De horis in anno quot sunt. 1316
- De horis et momentis quot sunt in primo anno. 1317
- De Punctis in anno. 1317
- De minutis in anno. 1318
- De quadrante. 1319
- De septimanis in toto anni circulo. 1319
- De concurrentibus solis per totum annum. 1319
- De lunaribus partibus in XI Kal. Apr. 1320
- De concurrentibus monstrandis. 1321
- Ad feriam monstrandam in Kal. Januar. 1321
- De cyclo solari et lunari per digitos demonstrando. 1322
- De principiis quatuor temporum. 1322
- De duodecim signis coeli, quae currunt in zodiaco circulo, qui circulus signifer dicitur, hoc est sideralis cursus. 1323
- De causis quibus nomina acceperunt 12 signa. 1324
- De cursu solis et lunae, id est quo in signo currit sol et in quo signo luna. 1327
- Argumenta de cursu solis per 12 signa. 1327
- De septem sideribus errantibus. 1327
- De velocitate cursus lunae. 1328
- De ascensu solis et descensu per totum annum quomodo crescit in unaquaque die, vel quomodo decrescit. 1328
- De eclipsi lunari et solari Plinius et Hieronymus. 1329
- De variis nominibus solis per varias linguas. 1329
- Argumenta de initio Quadragesimae et de clausula Paschae, et de Rogationibus et Pentecoste. 1329
- Argumenta de cyclo magno decemnovellani et lunari, et de cyclo magno demonstrandis per annos ab origine mundi. 1330
- De numero cyclorum, et quot dies bissextiles et quot saltus ab origine mundi. 1331
- Incipit praefatio sancti Felicis abbatis Cyrillitani. 1331
- Incipit cyclus decemnovennalis, quem Graeci Enneacaide caeterida vocant. 1331
- Incipit prologus sancti Chyllitani. Iterum sermo Felicis, incipit de Dionysio et de semetipso in Christi nomine. 1331
- Expliciunt Chyllitani 5 cycli decemnovellanes praetermissi, eo quod omnes praeterierint. 1332
- De concordia mensium. 1333
- De cyclo Romanorum incipit, qui inventus est apud Romanos 30 anno ante nativitatem Christi. 1333
- De aetate lunae si quis computare non potest. 1334
- Incipit epistola de ratione lunae. 1335
- De cursu solis per duodecim signa. 1343
- De luna per XII signa 1348
- De saltu lunae per 19 annos, quomodo decrescit nox. 1349
- De flexibus digitorum. 1349
- In Dei nomine incipit ratio Paschalis et caeterorum 318 episcoporum qui consideratione festi Paschalis et caeterorum sapientium virorum, qui dixerunt auctoritatem. 1350
- Explicit epistola Cyrilli Alexandrinae urbis episcopi. 1354
- De nominibus stellarum quibus ex causis nomina acceperunt. 1354
- Incipit epistola Dionysii Exigui 1357
- Incipit epistola S. Cyrilli V Kal. Decembr. 1357
- Incipit epistola S. Proterii Alexandrini episcopi ad beatissimum papam Leonem Romanae urbis episcopum de ratione Paschali. 1357
- Incipit epistola Moriani episcopi Alexandrini de ortu Paschali, eo quod senserunt alii diverse. 1357
- De mundi principio. 1359
- Incipit epistola papae Leonis ad Marcianum imperatorem per Darianum. 1361
- De Pascha autem. 1361
- De nominibus mensium. 1363
- De mensibus Hebraeorum. 1363
- De mensibus Macedonum. 1363
- De mensibus Aegyptiorum. 1363
- Incipiunt argumenta Graecorum de cyclis Paschalibus Aegyptiorum. 1364
- De indictione. 1364
- De annis ab incarnatione D. N. J. C. 1364
- Item alia de annis Domini. 1364
- De circulo decemnovennali. 1365
- De Epactis lunae. 1365
- De Cyclo lunae. 1365
- De Concurrentibus. 1365
- De Bissexto. 1366
- Sequuntur cycli decemnovennales Cyrilli, et Dionysii ab anno 798 incipientes et in 987 desinunt. 1366
- Incipit tractatus sancti Athanasii episcopi Alexandrini de ratione Paschae. 1366
- Incipit cyclus annorum octoginta. 1366
- Iterum ad caput revertitur. Explicit. 1369
- Incipit versus Isidori. 1370
- HISTORIA TRANSLATIONIS CORPORIS S. CORNELII PAPAE. 1372
- EPISTOLAE FORMATAE. 1381
- Praefatio Jac. Sirmondi. S. J. 1381
- Formulae antiquae de episcopatu. 1384
- Formulae diversae. 1384
- Epistola formata. 1384
- Formatarum veterum Epistolarum canonicarum Exempla XI. 1387
- I.—Ebroini Bituricensis archiepiscopi ad Magnonem Senonensem. 1389
- II.—Wolfeonis episcopi Constantiensis ad Bernaltum Argentariensem. 1389
- III.—Teutgaudi Trevirensis episcopi ad Carolum regem episcopos. 1390
- IV.—Joannis Cameracensis episcopi ad omnes episcopos. 1391
- V.—Liutadi episcopus Vinciensis ad Wanilonem Rothomagensem archiepiscopum. 1392
- VI.—Aeneae episcopi Parisiensis ad Hincmarum Rhemensem archiepiscopum. 1393
- VII.—Hedilonis episcopi Noviomensis ad Didonem Laudunensem episcopum. 1394
- VIII.—Ejusdem Hedilonis ad Radulphum Laudunensem episcopum. 1395
- IX.—Rathodi Trevirensis archiepiscopi ad Robertum Metensem episcopum. 1396
- X.—Dadonis episcopi Virdunensis ad Rothrodum Trevirensem archiepiscopum. 1396
- XI.—Durandi episcopi Arnensis ad Radulphum Turonensem archiepiscopum. 1397
- BENEDICTIO DEI.
ANASTASIUS, ECCLESIAE ROMANAE PRESBYTER ET BIBLIOTHECARIUS. (OPERUM CONTINUATIO.) INTERPRETATIO SYNODI VIII GENERALIS.
INTERPRETATIO SYNODI VII GENERALIS.
CHRONOLOGIA S. NICEPHORI.
EPISTOLAE.
ERCHEMBERTUS CASSINENSIS MONACHUS.
ANGILBERTUS CORBEIENSIS ABBAS.
BERENGAUDUS.
STEPHANUS PAPA V.
FORMOSUS PAPA.
EPISTOLAE ET PRIVILEGIA.
STEPHANUS PAPA VI.
ROMANUS PAPA.
SANCTUS TUTILO SANGALLENSIS MONACHUS. 863
GRIMLAICUS PRESBYTER.
WOLFHARDUS PRESBYTER HASENRIETANUS.
AN AMODUS ECCLESIAE RATISPONENSIS SUBDIACONUS.
EUTROPIUS LONGOBARDUS PRESBYTER.
APPENDIX AD SAECULUM IX. SUPPLEMENTUM AD EPISTOLAS ET DIPLOMATA PONTIFICUM ROMANORUM QUI CURRENTE SAECULO NONO FLORUERE. LEO III.
STEPHANUS IV.
PASCHALIS I.
EUGENIUS II.
GREGORIUS PAPA IV.
SERGIUS II.
LEO IV.
BENEDICTUS III.
NICOLAUS II.
ADRIANUS II.
STEPHANUS V.
SUPPLEMENTUM AD SCRIPTORES ECCLESIASTICOS SAECULI IX QUORUM ANNUS EXPRIMITUR. SMARAGDUS MONACHUS S. MAXIMINI.
AUTHPERTUS ABBAS CASSINENSIS.
HALDUINUS ABBAS
HEBERNUS ARCHIEPISCOPUS TURONENSIS.
LUIDBERTUS ARCHIEPISCOPUS MOGUNTINENSIS.
SAECULI IX AUCTORES ANNI INCERTI. AUXILIUS FRANCUS PRESBYTER.
SIGLOAREUS CANONICUS RHEMENSIS
GOSBERTUS.
PSEUDO LUITPRANDUS.
FINIS TOMI CENTESIMI VICESIMI NONI.